৩. চম্পেয্যনাগচৰিযাৱণ্ণনা
২০. ততিযে চম্পেয্যকোতি অঙ্গমগধৰট্ঠানং অন্তৰে চম্পা নাম নদী, তস্সা হেট্ঠা নাগভৱনম্পি অৱিদূৰভৱত্তা চম্পা নাম, তত্থ জাতো নাগৰাজা চম্পেয্যকো. তদাপি ধম্মিকো আসিন্তি তস্মিং চম্পেয্যনাগৰাজকালেপি অহং ধম্মচাৰী অহোসিং.
বোধিসত্তো হি তদা চম্পানাগভৱনে নিব্বত্তিত্ৱা চম্পেয্যো নাম নাগৰাজা অহোসি, মহিদ্ধিকো মহানুভাৱো. সো তত্থ নাগৰজ্জং কাৰেন্তো দেৱৰাজভোগসম্পত্তিসদিসইস্সৰিযসম্পত্তিং অনুভৱন্তো পাৰমিপূৰণস্স অনোকাসভাৱতো ‘‘কিং মে ইমায তিৰচ্ছানযোনিযা, উপোসথৱাসং ৱসিত্ৱা ইতো মুচ্চিত্ৱা সম্মদেৱ পাৰমিযো পূৰেস্সামী’’তি ততো পট্ঠায অত্তনো পাসাদেযেৱ উপোসথকম্মং কৰোতি. অলঙ্কতনাগমাণৱিকা তস্স সন্তিকং আগচ্ছন্তি. সো ‘‘ইধ মে সীলস্স অন্তৰাযো ভৱিস্সতী’’তি পাসাদতো নিক্খমিত্ৱা উয্যানে নিসীদতি. তত্ৰাপি তা আগচ্ছন্তি. সো চিন্তেসি – ‘‘ইধ মে সীলস্স সংকিলেসো ভৱিস্সতি, ইতো নাগভৱনতো নিক্খমিত্ৱা মনুস্সলোকং গন্ত্ৱা উপোসথৱাসং ৱসিস্সামী’’তি. সো ততো পট্ঠায উপোসথদিৱসেসু নাগভৱনা নিক্খমিত্ৱা একস্স পচ্চন্তগামস্স অৱিদূৰে মগ্গসমীপে ৱম্মিকমত্থকে ‘‘মম চম্মাদীহি অত্থিকা চম্মাদীনি গণ্হন্তু, কীড়াসপ্পং ৱা কাতুকামা কীড়াসপ্পং কৰোন্তূ’’তি সৰীৰং দানমুখে ৱিস্সজ্জেত্ৱা ভোগে আভুজিত্ৱা নিপন্নো উপোসথৱাসং ৱসতি চাতুদ্দসিযং পঞ্চদসিযঞ্চ, পাটিপদে নাগভৱনং গচ্ছতি. তস্সেৱং উপোসথং কৰোন্তস্স দীঘো অদ্ধা ৱীতিৱত্তো.
অথ বোধিসত্তো সুমনায নাম অত্তনো অগ্গমহেসিযা ‘‘দেৱ, ত্ৱং মনুস্সলোকং গন্ত্ৱা উপোসথং উপৱসসি, সো চ সাসঙ্কো সপ্পটিভযো’’তি ৱুত্তো মঙ্গলপোক্খৰণিতীৰে ঠত্ৱা ‘‘সচে মং, ভদ্দে, কোচি পহৰিত্ৱা কিলমেস্সতি, ইমিস্সা পোক্খৰণিযা উদকং আৱিলং ভৱিস্সতি. সচে সুপণ্ণো গণ্হিস্সতি, উদকং পক্কুথিস্সতি. সচে অহিতুণ্ডিকো গণ্হিস্সতি, উদকং লোহিতৱণ্ণং ভৱিস্সতী’’তি তীণি নিমিত্তানি তস্সা আচিক্খিত্ৱা চাতুদ্দসীউপোসথং অধিট্ঠায নাগভৱনা নিক্খমিত্ৱা তত্থ গন্ত্ৱা ৱম্মিকমত্থকে নিপজ্জি সৰীৰসোভায ৱম্মিকং সোভযমানো. সৰীৰঞ্হিস্স ৰজতদামং ৱিয সেতং অহোসি, মত্থকো ৰত্তকম্বলগেণ্ডুকো ৱিয, সৰীৰং নঙ্গলসীসপ্পমাণং ভূৰিদত্তকালে (জা. ২.২২.৭৮৪ আদযো) পন ঊৰুপ্পমাণং, সঙ্খপালকালে (জা. ২.১৭.১৪৩ আদযো) একদোণিকনাৱপ্পমাণং.
তদা একো বাৰাণসিমাণৱো তক্কসিলং গন্ত্ৱা অলম্পাযনমন্তং উগ্গণ্হিত্ৱা তেন মগ্গেন অত্তনো গামং গচ্ছন্তো মহাসত্তং দিস্ৱা ‘‘কিং মে তুচ্ছহত্থেন গামং গন্তুং, ইমং নাগং গহেত্ৱা গামনিগমৰাজধানীসু কীড়াপেন্তো ধনং উপ্পাদেত্ৱাৱ গমিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা দিব্বোসধানি গহেত্ৱা দিব্বমন্তং পৰিৱত্তেত্ৱা তস্স সন্তিকং অগমাসি. দিব্বমন্তং সুতকালতো পট্ঠায মহাসত্তস্স কণ্ণেসু তত্তসলাকাপৱেসনকালো ৱিয অহোসি, মত্থকে সিখৰেন অভিমন্থিযমানো ৱিয. সো ‘‘কো নু খো এসো’’তি ভোগন্তৰতো সীসং উক্খিপিত্ৱা ওলোকেন্তো অহিতুণ্ডিকং দিস্ৱা চিন্তেসি – ‘‘মম ৱিসং উগ্গতেজং, সচাহং কুজ্ঝিত্ৱা নাসাৱাতং ৱিস্সজ্জেস্সামি, এতস্স সৰীৰং ভুসমুট্ঠি ৱিয ৱিপ্পকিৰিস্সতি, অথ মে সীলং খণ্ডং ভৱিস্সতি, ন নং ওলোকেস্সামী’’তি. সো অক্খীনি নিম্মীলেত্ৱা সীসং ভোগন্তৰে ঠপেসি. অহিতুণ্ডিকব্ৰাহ্মণো ওসধং খাদিত্ৱা মন্তং পৰিৱত্তেত্ৱা খেড়ং মহাসত্তস্স সৰীৰে ওসিঞ্চি. ওসধানঞ্চ মন্তস্স চ আনুভাৱেন খেড়েন ফুট্ঠফুট্ঠট্ঠানে ফোটানং উট্ঠানকালো ৱিয অহোসি.
অথ সো নঙ্গুট্ঠে গহেত্ৱা আকড্ঢিত্ৱা দীঘসো নিপজ্জাপেত্ৱা অজপদেন দণ্ডেন উপ্পীড়েত্ৱা দুব্বলং কত্ৱা সীসং দড়্হং গহেত্ৱা নিপ্পীড়েসি. মহাসত্তো মুখং ৱিৱৰি. অথস্স মুখে খেড়ং ওসিঞ্চিত্ৱা ওসধমন্তবলেন দন্তে ভিন্দি. মুখং লোহিতস্স পূৰি. মহাসত্তো অত্তনো সীলভেদভযেন এৱৰূপং দুক্খং অধিৱাসেন্তো অক্খীনি উম্মীলেত্ৱা ওলোকনমত্তম্পি নাকাসি. সোপি ‘‘নাগৰাজানং দুব্বলং কৰিস্সামী’’তি নঙ্গুট্ঠতো পট্ঠায অট্ঠীনি সংচুণ্ণযমানো ৱিয সকলসৰীৰং মদ্দিত্ৱা পট্টকৱেঠনং নাম ৱেঠেসি, তন্তমজ্জিতং নাম মজ্জি, নঙ্গুট্ঠে গহেত্ৱা দুস্সপোথনং নাম পোথেসি. মহাসত্তস্স সকলসৰীৰং লোহিতমক্খিতং অহোসি, সো মহাৱেদনং অধিৱাসেসি.
অথস্স দুব্বলভাৱং ঞত্ৱা ৱল্লীহি পেড়ং কৰিত্ৱা তত্থ নং পক্খিপিত্ৱা পচ্চন্তগামং নেত্ৱা মহাজনস্স মজ্ঝে কীড়াপেসি. নীলাদীসু ৱণ্ণেসু ৱট্টচতুৰস্সাদীসু সণ্ঠানেসু অণুংথূলাদীসু পমাণেসু যং যং ব্ৰাহ্মণো ইচ্ছতি, মহাসত্তো তং তদেৱ কত্ৱা নচ্চতি, ফণসতম্পি ফণসহস্সম্পি কৰোতিযেৱ. মহাজনো পসীদিত্ৱা বহুধনমদাসি. একদিৱসমেৱ কহাপণসহস্সঞ্চেৱ সহস্সগ্ঘনিকে চ পৰিক্খাৰে লভি. ব্ৰাহ্মণো আদিতোৱ ‘‘সহস্সং লভিত্ৱা ৱিস্সজ্জেস্সামী’’তি চিন্তেসি. তং পন ধনং লভিত্ৱা ‘‘পচ্চন্তগামেযেৱ তাৱ মে এত্তকং ধনং লদ্ধং, ৰাজৰাজমহামত্তানং দস্সিতে কীৱ বহুং ধনং লভিস্সামী’’তি সকটঞ্চ সুখযানকঞ্চ গহেত্ৱা সকটে পৰিক্খাৰে ঠপেত্ৱা সুখযানকে নিসিন্নো ‘‘মহন্তেন পৰিৱাৰেন মহাসত্তং গামনিগমৰাজধানীসু কীড়াপেন্তো বাৰাণসিযং উগ্গসেনৰঞ্ঞো সন্তিকে কীড়াপেত্ৱা ৱিস্সজ্জেস্সামী’’তি অগমাসি. সো মণ্ডূকে মাৰেত্ৱা নাগৰঞ্ঞো দেতি. নাগৰাজা ‘‘পুনপ্পুনং মং নিস্সায মাৰেস্সতী’’তি ন খাদতি. অথস্স মধুলাজে অদাসি. তেপি ‘‘সচাহং গোচৰং গণ্হিস্সামি, অন্তোপেড়াযমেৱ মৰণং ভৱিস্সতী’’তি ন খাদতি.
২১. ব্ৰাহ্মণো মাসমত্তেন বাৰাণসিং পত্ৱা দ্ৱাৰগামকে তং কীড়াপেন্তো বহুধনং লভি. ৰাজাপি নং পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘অম্হাকম্পি কীড়াপেহী’’তি আহ. ‘‘সাধু, দেৱ, স্ৱে পন্নৰসে তুম্হাকং কীড়াপেস্সামী’’তি আহ. ৰাজা ‘‘স্ৱে নাগৰাজা ৰাজঙ্গণে নচ্চিস্সতি, মহাজনো সন্নিপতিত্ৱা পস্সতূ’’তি ভেৰিং চৰাপেত্ৱা পুনদিৱসে ৰাজঙ্গণং অলঙ্কাৰাপেত্ৱা ব্ৰাহ্মণং পক্কোসাপেসি. সো ৰতনপেড়ায মহাসত্তং নেত্ৱা ৱিচিত্তত্থৰে পেড়ং ঠপেত্ৱা নিসীদি. ৰাজাপি পাসাদা ওৰুয্হ মহাজনপৰিৱুতো ৰাজাসনে নিসীদি. ব্ৰাহ্মণো মহাসত্তং নীহৰিত্ৱা নচ্চাপেসি. মহাসত্তো তেন চিন্তিতচিন্তিতাকাৰং দস্সেসি. মহাজনো সকভাৱেন সন্ধাৰেতুং ন সক্কোতি. চেলুক্খেপসহস্সানি পৱত্তন্তি. বোধিসত্তস্স উপৰি ৰতনৱস্সং ৱস্সি. তেন ৱুত্তং ‘‘তদাপি মং ধম্মচাৰি’’ন্তিআদি.
তত্থ তদাপীতি যদাহং চম্পেয্যকো নাগৰাজা হোমি, তদাপি. ধম্মচাৰিন্তি দসকুসলকম্মপথধম্মং এৱ চৰতি, ন অণুমত্তম্পি অধম্মন্তি ধম্মচাৰী. উপৱুট্ঠউপোসথন্তি অট্ঠঙ্গসমন্নাগতস্স অৰিযুপোসথসীলস্স ৰক্খণৱসেন উপৱসিতউপোসথং. ৰাজদ্ৱাৰম্হি কীড়তীতি বাৰাণসিযং উগ্গসেনৰঞ্ঞো গেহদ্ৱাৰে কীড়াপেতি.
২২. যং যং সো ৱণ্ণং চিন্তযীতি সো অহিতুণ্ডিকব্ৰাহ্মণো ‘‘যং যং নীলাদিৱণ্ণং হোতূ’’তি চিন্তেসি. তেন ৱুত্তং ‘‘নীলং ৱ পীতলোহিত’’ন্তি. তত্থ নীলং ৱাতি ৱা-সদ্দো অনিযমত্থো, গাথাসুখত্থং ৰস্সং কত্ৱা ৱুত্তো, তেন ৱাসদ্দেন ৱুত্তাৱসিট্ঠং ওদাতাদিৱণ্ণৱিসেসঞ্চেৱ ৱট্টাদিসণ্ঠানৱিসেসঞ্চ অণুংথূলাদিপমাণৱিসেসঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. তস্স চিত্তানুৱত্তন্তোতি তস্স অহিতুণ্ডিকস্স চিত্তং অনুৱত্তন্তো. চিন্তিতসন্নিভোতি তেন চিন্তিতচিন্তিতাকাৰেন পেক্খজনস্স উপট্ঠহামীতি দস্সেতি.
২৩. ন কেৱলঞ্চ তেন চিন্তিতাকাৰদস্সনং এৱ ময্হং আনুভাৱো. অপি চ থলং কৰেয্যমুদকং, উদকম্পি থলং কৰেতি থলং মহাপথৱিং গহেত্ৱা উদকং, উদকম্পি গহেত্ৱা পথৱিং কাতুং সক্কুণেয্যং এৱং মহানুভাৱো চ. যদিহং তস্স কুপ্পেয্যন্তি তস্স অহিতুণ্ডিকস্স অহং যদি কুজ্ঝেয্যং. খণেন ছাৰিকং কৰেতি কোধুপ্পাদক্খণে এৱ ভস্মং কৰেয্যং.
২৪. এৱং ভগৱা তদা অত্তনো উপ্পজ্জনকানত্থপটিবাহনে সমত্থতং দস্সেত্ৱা ইদানি যেন অধিপ্পাযেন তং পটিবাহনং ন কতং, তং দস্সেতুং ‘‘যদি চিত্তৱসী হেস্স’’ন্তিআদিমাহ.
তস্সত্থো – ‘‘অযং অহিতুণ্ডিকো মং অতিৱিয বাধতি, ন মে আনুভাৱং জানাতি, হন্দস্স মে আনুভাৱং দস্সেস্সামী’’তি কুজ্ঝিত্ৱা ওলোকনমত্তেনাপি যদি চিত্তৱসী অভৱিস্সং, অথ সো ভুসমুট্ঠি ৱিয ৱিপ্পকিৰিস্সতি. অহং যথাসমাদিন্নতো পৰিহাযিস্সামি সীলতো. তথা চ সতি সীলেন পৰিহীনস্স খণ্ডিতসীলস্স য্ৱাযং মযা দীপঙ্কৰদসবলস্স পাদমূলতো পট্ঠায অভিপত্থিতো, উত্তমত্থো বুদ্ধভাৱো সো ন সিজ্ঝতি.
২৫. কামং ভিজ্জতুযং কাযোতি অযং চাতুমহাভূতিকো ওদনকুম্মাসূপচযো অনিচ্চুচ্ছাদনপৰিমদ্দনভেদনৱিদ্ধংসনধম্মো কাযো কিঞ্চাপি ভিজ্জতু ৱিনস্সতু, ইধেৱ ইমস্মিং এৱ ঠানে মহাৱাতে খিত্তভুসমুট্ঠি ৱিয ৱিপ্পকিৰীযতু, নেৱ সীলং পভিন্দেয্যং, ৱিকিৰন্তে ভুসং ৱিযাতি সীলং পন উত্তমত্থসিদ্ধিযা হেতুভূতং ইমস্মিং কড়েৱৰে ভুসমুট্ঠি ৱিয ৱিপ্পকিৰন্তেপি নেৱ ভিন্দেয্যং, কাযজীৱিতেসু নিৰপেক্খো হুত্ৱা সীলপাৰমিংযেৱ পূৰেমীতি চিন্তেত্ৱা তং তাদিসং দুক্খং তদা অধিৱাসেসিন্তি দস্সেতি.
অথ মহাসত্তস্স পন অহিতুণ্ডিকহত্থগতস্স মাসো পৰিপূৰি, এত্তকং কালং নিৰাহাৰোৱ অহোসি. সুমনা ‘‘অতিচিৰাযতি মে সামিকো, কো নু খো পৱত্তী’’তি পোক্খৰণিং ওলোকেন্তী লোহিতৱণ্ণং উদকং দিস্ৱা ‘‘অহিতুণ্ডিকেন গহিতো ভৱিস্সতী’’তি ঞত্ৱা নাগভৱনা নিক্খমিত্ৱা ৱম্মিকসন্তিকং গন্ত্ৱা মহাসত্তস্স গহিতট্ঠানং কিলমিতট্ঠানঞ্চ দিস্ৱা ৰোদিত্ৱা কন্দিত্ৱা পচ্চন্তগামং গন্ত্ৱা পুচ্ছিত্ৱা তং পৱত্তিং সুত্ৱা বাৰাণসিং গন্ত্ৱা ৰাজদ্ৱাৰে আকাসে ৰোদমানা অট্ঠাসি. মহাসত্তো নচ্চন্তোৱ আকাসং উল্লোকেন্তো তং দিস্ৱা লজ্জিতো পেড়ং পৱিসিত্ৱা নিপজ্জি.
ৰাজা তস্স পেড়ং পৱিট্ঠকালে ‘‘কিং নু খো কাৰণ’’ন্তি ইতো চিতো চ ওলোকেন্তো তং আকাসে ঠিতং দিস্ৱা ‘‘কা নু ত্ৱ’’ন্তি পুচ্ছিত্ৱা তস্সা নাগকঞ্ঞাভাৱং সুত্ৱা ‘‘নিস্সংসযং খো নাগৰাজা ইমং দিস্ৱা লজ্জিতো পেড়ং পৱিট্ঠো, অযঞ্চ যথাদস্সিতো ইদ্ধানুভাৱো নাগৰাজস্সেৱ, ন অহিতুণ্ডিকস্সা’’তি নিট্ঠং গন্ত্ৱা ‘‘এৱং মহানুভাৱো অযং নাগৰাজা, কথং নাম ইমস্স হত্থং গতো’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘অযং ধম্মচাৰী সীলৱা নাগৰাজা, চাতুদ্দসীপন্নৰসীসু উপোসথং উপৱসন্তো অত্তনো সৰীৰং দানমুখে নিয্যাতেত্ৱা মহামগ্গসমীপে ৱম্মিকমত্থকে নিপজ্জতি, তত্থাযমেতেন গহিতো, ইমস্স দেৱচ্ছৰাপটিভাগা অনেকসহস্সা ইত্থিযো, দেৱলোকসম্পত্তিসদিসা নাগভৱনসম্পত্তি, অযং মহিদ্ধিকো মহানুভাৱো সকলপথৱিং পৰিৱত্তেতুং সমত্থো, কেৱলং ‘সীলং মে ভিজ্জিস্সতী’তি এৱৰূপং ৱিপ্পকাৰং দুক্খঞ্চ অনুভোতী’’তি চ সুত্ৱা সংৱেগপ্পত্তো তাৱদেৱ তস্স অহিতুণ্ডিকস্স ব্ৰাহ্মণস্স বহুং ধনং মহন্তঞ্চ যসং ইস্সৰিযঞ্চ দত্ৱা – ‘‘হন্দ, ভো, ইমং নাগৰাজানং ৱিস্সজ্জেহী’’তি ৱিস্সজ্জাপেসি.
মহাসত্তো নাগৱণ্ণং অন্তৰধাপেত্ৱা মাণৱকৱণ্ণেন দেৱকুমাৰো ৱিয অট্ঠাসি. সুমনাপি আকাসতো ওতৰিত্ৱা তস্স সন্তিকে অট্ঠাসি. নাগৰাজা ৰঞ্ঞো অঞ্জলিং কত্ৱা ‘‘এহি, মহাৰাজ, ময্হং নিৱেসনং পস্সিতুং আগচ্ছাহী’’তি যাচি. তেনাহ ভগৱা –
‘‘মুত্তো চম্পেয্যকো নাগো, ৰাজানং এতদব্ৰৱি;
‘নমো তে কাসিৰাজত্থু, নমো তে কাসিৱড্ঢন;
অঞ্জলিং তে পগ্গণ্হামি, পস্সেয্যং মে নিৱেসন’’ন্তি.
অথ ৰাজা তস্স নাগভৱনগমনং অনুজানি. মহাসত্তো তং সপৰিসং গহেত্ৱা নাগভৱনং নেত্ৱা অত্তনো ইস্সৰিযসম্পত্তিং দস্সেত্ৱা কতিপাহং তত্থ ৱসাপেত্ৱা ভেৰিং চৰাপেসি – ‘‘সব্বা ৰাজপৰিসা যাৱদিচ্ছকং হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণাদিকং ধনং গণ্হতূ’’তি. ৰঞ্ঞো চ অনেকেহি সকটসতেহি ধনং পেসেসি. ‘‘মহাৰাজ, ৰঞ্ঞা নাম দানং দাতব্বং, সীলং ৰক্খিতব্বং, ধম্মিকা ৰক্খাৱৰণগুত্তি সব্বত্থ সংৱিদহিতব্বা’’তি দসহি ৰাজধম্মকথাহি ওৱদিত্ৱা ৱিস্সজ্জেসি. ৰাজা মহন্তেন যসেন নাগভৱনা নিক্খমিত্ৱা বাৰাণসিমেৱ গতো. ততো পট্ঠায কিৰ জম্বুদীপতলে হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণং জাতং. মহাসত্তো সীলানি ৰক্খিত্ৱা অন্ৱদ্ধমাসং উপোসথকম্মং কত্ৱা সপৰিসো সগ্গপুৰং পূৰেসি.
তদা অহিতুণ্ডিকো দেৱদত্তো অহোসি, সুমনা ৰাহুলমাতা, উগ্গসেনো সাৰিপুত্তত্থেৰো, চম্পেয্যকো নাগৰাজা লোকনাথো.
তস্স ইধাপি যথাৰহং সেসপাৰমিযো নিদ্ধাৰেতব্বা. ইধ বোধিসত্তস্স অচ্ছৰিযানুভাৱা হেট্ঠা ৱুত্তনযা এৱাতি.
চম্পেয্যনাগচৰিযাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.