১. মাতুপোসকচৰিযাৱণ্ণনা

১. দুতিযৱগ্গস্স পঠমে কুঞ্জৰোতি হত্থী. মাতুপোসকোতি অন্ধায জৰাজিণ্ণায মাতুযা পটিজগ্গনকো. মহিযাতি ভূমিযং. গুণেনাতি সীলগুণেন, তদা মম সদিসো নত্থি.

বোধিসত্তো হি তদা হিমৱন্তপ্পদেসে হত্থিযোনিযং নিব্বত্তি. সো সব্বসেতো অভিৰূপো লক্খণসম্পন্নো মহাহত্থী অনেকহত্থিসতসহস্সপৰিৱাৰো অহোসি. মাতা পনস্স অন্ধা. সো মধুৰফলাফলানি হত্থীনং হত্থেসু দত্ৱা মাতু পেসেতি. হত্থিনো তস্সা অদত্ৱা সযং খাদন্তি. সো পৰিগ্গণ্হন্তো তং পৱত্তিং ঞত্ৱা ‘‘যূথং পহায মাতৰমেৱ পোসেস্সামী’’তি ৰত্তিভাগে অঞ্ঞেসং হত্থীনং অজানন্তানং মাতৰং গহেত্ৱা চণ্ডোৰণপব্বতপাদং গন্ত্ৱা একং নড়িনিং উপনিস্সায ঠিতায পব্বতগুহায মাতৰং ঠপেত্ৱা পোসেসি.

২-৩. পৱনে দিস্ৱা ৱনচৰোতি একো ৱনচৰকো পুৰিসো তস্মিং মহাৱনে ৱিচৰন্তো মং দিস্ৱা. ৰঞ্ঞো মং পটিৱেদযীতি বাৰাণসিৰঞ্ঞো মং আৰোচেসি.

সো হি মগ্গমূড়্হো দিসং ৱৱত্থপেতুং অসক্কোন্তো মহন্তেন সদ্দেন পৰিদেৱি. বোধিসত্তোপি তস্স সদ্দং সুত্ৱা ‘‘অযং পুৰিসো অনাথো, ন খো পনেতং পতিৰূপং, যং এস মযি ঠিতে ইধ ৱিনস্সেয্যা’’তি তস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা তং ভযেন পলাযন্তং দিস্ৱা ‘‘অম্ভো পুৰিস, নত্থি তে মং নিস্সায ভযং, মা পলাযি, কস্মা ত্ৱং পৰিদেৱন্তো ৱিচৰসী’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘সামি, অহং মগ্গমূড়্হো অজ্জ মে সত্তমো দিৱসো’’তি ৱুত্তে ‘‘ভো পুৰিস, মা ভাযি, অহং তং মনুস্সপথে ঠপেস্সামী’’তি তং অত্তনো পিট্ঠিযং নিসীদাপেত্ৱা অৰঞ্ঞতো নীহৰিত্ৱা নিৱত্তি. সোপি পাপো ‘‘নগৰং গন্ত্ৱা ৰঞ্ঞো আৰোচেস্সামী’’তি ৰুক্খসঞ্ঞং পব্বতসঞ্ঞঞ্চ কৰোন্তোৱ নিক্খমিত্ৱা বাৰাণসিং অগমাসি. তস্মিং কালে ৰঞ্ঞো মঙ্গলহত্থী মতো. সো পুৰিসো ৰাজানং উপসঙ্কমিত্ৱা মহাপুৰিসস্স অত্তনো দিট্ঠভাৱং আৰোচেসি. তেন ৱুত্তং ‘‘তৱানুচ্ছৱো, মহাৰাজ, গজো ৱসতি কাননে’’তিআদি.

তত্থ তৱানুচ্ছৱোতি তৱ ওপৱয্হং কাতুং অনুচ্ছৱিকো যুত্তো. ন তস্স পৰিক্খাযত্থোতি তস্স গহণে গমনুপচ্ছেদনত্থং সমন্ততো খণিতব্বপৰিক্খায ৱা কৰেণুযা কণ্ণপুটেন অত্তানং পটিচ্ছাদেত্ৱা খিত্তপাসৰজ্জুযা বন্ধিতব্বআড়কসঙ্খাতআলানেন ৱা যত্থ পৱিট্ঠো কত্থচি গন্তুং ন সক্কোতি, তাদিসৱঞ্চনকাসুযা ৱা অত্থো পযোজনং নত্থি. সহগহিতেতি গহণসমকালং এৱ. এহিতীতি আগমিস্সতি.

ৰাজা ইমং মগ্গদেসকং কত্ৱা অৰঞ্ঞং গন্ত্ৱা ‘‘ইমিনা ৱুত্তং হত্থিনাগং আনেহী’’তি হত্থাচৰিযং সহ পৰিৱাৰেন পেসেসি. সো তেন সদ্ধিং গন্ত্ৱা বোধিসত্তং নড়িনিং পৱিসিত্ৱা গোচৰং গণ্হন্তং পস্সি. তেন ৱুত্তং –

৪. ‘‘তস্স তং ৱচনং সুত্ৱা, ৰাজাপি তুট্ঠমানসো;

পেসেসি হত্থিদমকং, ছেকাচৰিযং সুসিক্খিতং.

৫. ‘‘গন্ত্ৱা সো হত্থিদমকো, অদ্দস পদুমস্সৰে;

ভিসমুড়ালং উদ্ধৰন্তং, যাপনত্থায মাতুযা’’তি.

তত্থ ছেকাচৰিযন্তি হত্থিবন্ধনাদিৱিধিম্হি কুসলং হত্থাচৰিযং. সুসিক্খিতন্তি হত্থীনং সিক্খাপনৱিজ্জায নিট্ঠঙ্গমনেন সুট্ঠু সিক্খিতং.

৬. ৱিঞ্ঞায মে সীলগুণন্তি ‘‘ভদ্দো অযং হত্থাজানীযো ন মন্দো, ন চণ্ডো, ন ৱোমিস্সসীলো ৱা’’তি মম সীলগুণং জানিত্ৱা. কথং? লক্খণং উপধাৰযীতি সুসিক্খিতহত্থিসিপ্পত্তা মম লক্খণং সমন্ততো উপধাৰেসি. তেন সো এহি পুত্তাতি ৱত্ৱান, মম সোণ্ডায অগ্গহি.

৭. বোধিসত্তো হত্থাচৰিযং দিস্ৱা – ‘‘ইদং ভযং ময্হং এতস্স পুৰিসস্স সন্তিকা উপ্পন্নং, অহং খো পন মহাবলো হত্থিসহস্সম্পি ৱিদ্ধংসেতুং সমত্থো, পহোমি কুজ্ঝিত্ৱা সৰট্ঠকং সেনাৱাহনং নাসেতুং, সচে পন কুজ্ঝিস্সামি, সীলং মে ভিজ্জিস্সতি, তস্মা সত্তীহি কোট্টিযমানোপি ন কুজ্ঝিস্সামী’’তি চিত্তং অধিট্ঠায সীসং ওনামেত্ৱা নিচ্চলোৱ অট্ঠাসি. তেনাহ ভগৱা ‘‘যং মে তদা পাকতিকং, সৰীৰানুগতং বল’’ন্তিআদি.

তত্থ পাকতিকন্তি সভাৱসিদ্ধং. সৰীৰানুগতন্তি সৰীৰমেৱ অনুগতং কাযবলং, ন উপাযকুসলতাসঙ্খাতঞাণানুগতন্তি অধিপ্পাযো. অজ্জ নাগসহস্সানন্তি অজ্জকালে অনেকেসং হত্থিসহস্সানং সমুদিতানং. বলেন সমসাদিসন্তি তেসং সৰীৰবলেন সমসমমেৱ হুত্ৱা সদিসং, ন উপমামত্তেন. মঙ্গলহত্থিকুলে হি তদা বোধিসত্তো উপ্পন্নোতি.

৮. যদিহং তেসং পকুপ্পেয্যন্তি মং গহণায উপগতানং তেসং অহং যদি কুজ্ঝেয্যং, তেসং জীৱিতমদ্দনে পটিবলো ভৱেয্যং. ন কেৱলং তেসঞ্ঞেৱ, অথ খো যাৱ ৰজ্জম্পি মানুসন্তি যতো ৰজ্জতো তেসং আগতানং মনুস্সানং সব্বম্পি ৰজ্জং পোথেত্ৱা চুণ্ণৱিচুণ্ণং কৰেয্যং.

৯. অপি চাহং সীলৰক্খাযাতি এৱং সমত্থোপি চ অহং অত্তনি পতিট্ঠিতায সীলৰক্খায সীলগুত্তিযা গুত্তো বন্ধো ৱিয. ন কৰোমি চিত্তে অঞ্ঞথত্তন্তি তস্স সীলস্স অঞ্ঞথত্তভূতং তেসং সত্তানং পোথনাদিৱিধিং ময্হং চিত্তে ন কৰোমি, তত্থ চিত্তম্পি ন উপ্পাদেমি. পক্খিপন্তং মমাড়কেতি আলানত্থম্ভে পক্খিপন্তং, ‘‘দিস্ৱাপী’’তি ৱচনসেসো. কস্মাতি চে, সীলপাৰমিপূৰিযা ঈদিসেসু ঠানেসু সীলং অখণ্ডেন্তস্স মে নচিৰস্সেৱ সীলপাৰমী পৰিপূৰেস্সতীতি সীলপাৰমিপৰিপূৰণত্থং তস্স অঞ্ঞথত্তং চিত্তে ন কৰোমীতি যোজনা.

১০. ‘‘যদি তে ম’’ন্তি গাথাযপি সীলৰক্খায দড়্হং কত্ৱা সীলস্স অধিট্ঠিতভাৱমেৱ দস্সেতি. তত্থ কোট্টেয্যুন্তি ভিন্দেয্যুং. সীলখণ্ডভযা মমাতি মম সীলস্স খণ্ডনভযেন.

এৱং পন চিন্তেত্ৱা বোধিসত্তে নিচ্চলে ঠিতে হত্থাচৰিযো পদুমসৰং ওতৰিত্ৱা তস্স লক্খণসম্পত্তিং দিস্ৱা ‘‘এহি পুত্তা’’তি ৰজতদামসদিসায সোণ্ডায গহেত্ৱা সত্তমে দিৱসে বাৰাণসিং পাপুণি. সো অন্তৰামগ্গে ৱত্তমানোৱ ৰঞ্ঞো সাসনং পেসেসি. ৰাজা নগৰং অলঙ্কাৰাপেসি. হত্থাচৰিযো বোধিসত্তং কতগন্ধপৰিভণ্ডং অলঙ্কতপটিযত্তং হত্থিসালং নেত্ৱা ৱিচিত্ৰসাণিযা পৰিক্খিপাপেত্ৱা ৰঞ্ঞো আৰোচেসি. ৰাজা নানগ্গৰসভোজনং আদায গন্ত্ৱা বোধিসত্তস্স দাপেসি. সো ‘‘মাতৰং ৱিনা গোচৰং ন গণ্হিস্সামী’’তি পিণ্ডং ন গণ্হি. যাচিতোপি অগ্গহেত্ৱা –

‘‘সা নূনসা কপণিকা, অন্ধা অপৰিণাযিকা;

খাণুং পাদেন ঘট্টেতি, গিৰিং চণ্ডোৰণং পতী’’তি. –

আহ. তং সুত্ৱা ৰাজা –

‘‘কা নু তে সা মহানাগ, অন্ধা অপৰিণাযিকা;

খাণুং পাদেন ঘট্টেতি, গিৰিং চণ্ডোৰণং পতী’’তি. – পুচ্ছিত্ৱা –

‘‘মাতা মে সা মহাৰাজ, অন্ধা অপৰিণাযিকা;

খাণুং পাদেন ঘট্টেতি, গিৰিং চণ্ডোৰণং পতী’’তি. –

ৱুত্তে অজ্জ সত্তমো দিৱসো ‘‘মাতা মে গোচৰং ন লভিত্থা’’তি ৱদতো ইমস্স গোচৰং অগণ্হন্তস্স. তস্মা –

‘‘মুঞ্চথেতং মহানাগং, যোযং ভৰতি মাতৰং;

সমেতু মাতৰা নাগো, সহ সব্বেহি ঞাতিভী’’তি. – ৱত্ৱা মুঞ্চাপেসি –

‘‘মুত্তো চ বন্ধনা নাগো, মুত্তদামায কুঞ্জৰো;

মুহুত্তং অস্সাসযিত্ৱা, অগমা যেন পব্বতো’’তি.

তত্থ কপণিকাতি ৱৰাকা. খাণুং পাদেন ঘট্টেতীতি অন্ধতায পুত্তৱিযোগদুক্খেন চ পৰিদেৱমানা তত্থ তত্থ ৰুক্খকড়িঙ্গৰে পাদেন ঘট্টেতি. চণ্ডোৰণং পতীতি চণ্ডোৰণপব্বতাভিমুখী, তস্মিং পব্বতপাদে পৰিব্ভমমানাতি অত্থো. অগমা যেন পব্বতোতি সো হত্থিনাগো বন্ধনা মুত্তো থোকং ৱিস্সমিত্ৱা ৰঞ্ঞো দসৰাজধম্মগাথাহি ধম্মং দেসেত্ৱা ‘‘অপ্পমত্তো হোহি, মহাৰাজা’’তি ওৱাদং দত্ৱা মহাজনেন গন্ধমালাদীহি পূজিযমানো নগৰা নিক্খমিত্ৱা তদহেৱ মাতৰা সমাগন্ত্ৱা সব্বং পৱত্তিং আচিক্খি. সা তুট্ঠমানসা –

‘‘চিৰং জীৱতু সো ৰাজা, কাসীনং ৰট্ঠৱড্ঢনো;

যো মে পুত্তং পমোচেসি, সদা ৱুদ্ধাপচাযিক’’ন্তি. (জা. ১.১১.১২) –

ৰঞ্ঞো অনুমোদনং অকাসি. ৰাজা বোধিসত্তস্স গুণে পসীদিত্ৱা নড়িনিযা অৱিদূৰে গামং মাপেত্ৱা বোধিসত্তস্স মাতু চস্স নিবদ্ধং ৱত্তং পট্ঠপেসি. অপৰভাগে বোধিসত্তো মাতৰি মতায তস্সা সৰীৰপৰিহাৰং কত্ৱা কুৰণ্ডকঅস্সমপদং নাম গতো. তস্মিং পন ঠানে হিমৱন্ততো ওতৰিত্ৱা পঞ্চসতা ইসযো ৱসিংসু. তং ৱত্তং তেসং দত্ৱা ৰাজা বোধিসত্তস্স সমানৰূপং সিলাপটিমং কাৰেত্ৱা মহাসক্কাৰং পৱত্তেসি. জম্বুদীপৱাসিনো অনুসংৱচ্ছৰং সন্নিপতিত্ৱা হত্থিমহং নাম কৰিংসু.

তদা ৰাজা আনন্দো অহোসি, হত্থিনী মহামাযা, ৱনচৰকো দেৱদত্তো, মাতুপোসকহত্থিনাগো লোকনাথো.

ইধাপি দানপাৰমিআদযো যথাৰহং নিদ্ধাৰেতব্বা. সীলপাৰমী পন অতিসযৱতীতি সা এৱ দেসনং আৰুড়্হা. তথা তিৰচ্ছানযোনিযং উপ্পন্নোপি ব্ৰহ্মপুব্বদেৱপুব্বাচৰিযআহুনেয্যাদিভাৱেন সব্বঞ্ঞুবুদ্ধেনপি পসত্থভাৱানুৰূপং মাতুযা গৰুচিত্তং উপট্ঠপেত্ৱা ‘‘মাতা নামেসা পুত্তস্স বহূপকাৰা, তস্মা মাতুপট্ঠানং নাম পণ্ডিতেন পঞ্ঞত্ত’’ন্তি মনসি কত্ৱা অনেকেসং হত্থিসহস্সানং ইস্সৰাধিপতি মহানুভাৱো যূথপতি হুত্ৱা তেহি অনুৱত্তিযমানো এককৱিহাৰে অন্তৰাযং অগণেত্ৱা যূথং পহায এককো হুত্ৱা উপকাৰিখেত্তং পূজেস্সামীতি মাতুপোসনং, মগ্গমূড়্হপুৰিসং দিস্ৱা অনুকম্পায তং গহেত্ৱা মনুস্সগোচৰসম্পাপনং, তেন চ কতাপৰাধসহনং, হত্থাচৰিযপ্পমুখানং অত্তানং বন্ধিতুং আগতপুৰিসানং সমত্থোপি সমানো সন্তাসনমত্তেনপি তেসং পীড়না ভৱিস্সতি, ময্হঞ্চ সীলস্স খণ্ডাদিভাৱোতি তথা অকত্ৱা সুদন্তেন ওপৱয্হো ৱিয সুখেনেৱ গহণূপগমনং, মাতৰং ৱিনা ন কঞ্চি অজ্ঝোহৰিস্সামীতি সত্তাহম্পি অনাহাৰতা, ইমিনাপাহং বন্ধাপিতোতি চিত্তং অনুপ্পাদেত্ৱা ৰাজানং মেত্তায ফৰণং, তস্স চ নানানযেহি ধম্মদেসনাতি এৱমাদযো ইধ মহাপুৰিসস্স গুণানুভাৱা ৱিভাৱেতব্বা. তেন ৱুত্তং – ‘‘এৱং অচ্ছৰিযা এতে, অব্ভুতা চ মহেসিনো…পে… ধম্মস্স অনুধম্মতো’’তি.

মাতুপোসকচৰিযাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.