৮. সিৱিৰাজচৰিযাৱণ্ণনা
৫১. অট্ঠমে অৰিট্ঠসৱ্হযে নগৰেতি অৰিট্ঠপুৰনামকে নগৰে. সিৱি নামাসি খত্তিযোতি সিৱীতি গোত্ততো এৱংনামকো ৰাজা অহোসি.
অতীতে কিৰ সিৱিৰট্ঠে অৰিট্ঠপুৰনগৰে সিৱিৰাজে ৰজ্জং কাৰেন্তে মহাসত্তো তস্স পুত্তো হুত্ৱা নিব্বত্তি. ‘‘সিৱিকুমাৰো’’তিস্স নামমকংসু. সো ৱযপ্পত্তো তক্কসিলং গন্ত্ৱা উগ্গহিতসিপ্পো আগন্ত্ৱা পিতু সিপ্পং দস্সেত্ৱা উপৰজ্জং লভিত্ৱা অপৰভাগে পিতু অচ্চযেন ৰাজা হুত্ৱা অগতিগমনং পহায দস ৰাজধম্মে অকোপেত্ৱা ৰজ্জং কাৰেন্তো নগৰস্স চতূসু দ্ৱাৰেসু নগৰমজ্ঝে নিৱেসনদ্ৱাৰেতি ছ দানসালাযো কাৰেত্ৱা দেৱসিকং ছসতসহস্সপৰিচ্চাগেন মহাদানং পৱত্তেসি. অট্ঠমীচাতুদ্দসীপন্নৰসীসু সযং দানসালং গন্ত্ৱা দানগ্গং ওলোকেতি.
সো একদা পুণ্ণমদিৱসে পাতোৱ সমুস্সিতসেতচ্ছত্তে ৰাজপল্লঙ্কে নিসিন্নো অত্তনা দিন্নদানং আৱজ্জেন্তো বাহিৰৱত্থুং অত্তনা অদিন্নং নাম অদিস্ৱা ‘‘ন মে বাহিৰকদানং তথা চিত্তং তোসেতি, যথা অজ্ঝত্তিকদানং, অহো ৱত মম দানসালং গতকালে কোচি যাচকো বাহিৰৱত্থুং অযাচিত্ৱা অজ্ঝত্তিকমেৱ যাচেয্য, সচে হি মে কোচি সৰীৰে মংসং ৱা লোহিতং ৱা সীসং ৱা হদযমংসং ৱা অক্খীনি ৱা উপড্ঢসৰীৰং ৱা সকলমেৱ ৱা অত্তভাৱং দাসভাৱেন যাচেয্য, তংতদেৱস্স অধিপ্পাযং পূৰেন্তো দাতুং সক্কোমী’’তি চিন্তেসি. পাড়িযং পন অক্খীনং এৱ ৱসেন আগতা. তেন ৱুত্তং –
‘‘নিসজ্জ পাসাদৱৰে, এৱং চিন্তেসহং তদা’’.
৫২. ‘‘যংকিঞ্চি মানুসং দানং, অদিন্নং মে ন ৱিজ্জতি;
যোপি যাচেয্য মং চক্খুং, দদেয্যং অৱিকম্পিতো’’তি.
তত্থ মানুসং দানন্তি পকতিমনুস্সেহি দাতব্বদানং অন্নপানাদি. এৱং পন মহাসত্তস্স উড়াৰে দানজ্ঝাসযে উপ্পন্নে সক্কস্স পণ্ডুকম্বলসিলাসনং উণ্হাকাৰং দস্সেসি. সো তস্স কাৰণং আৱজ্জেন্তো বোধিসত্তস্স অজ্ঝাসযং দিস্ৱা ‘‘সিৱিৰাজা অজ্জ সম্পত্তযাচকা চক্খূনি চে যাচন্তি, চক্খূনি উপ্পাটেত্ৱা নেসং দস্সামীতি চিন্তেসী’’তি সক্কো দেৱপৰিসায ৱত্ৱা ‘‘সো সক্খিস্সতি নু খো তং দাতুং, উদাহু নোতি ৱীমংসিস্সামি তাৱ ন’’ন্তি বোধিসত্তে সোড়সহি গন্ধোদকঘটেহি ন্হত্ৱা সব্বালঙ্কাৰেহি পটিমণ্ডিতে অলঙ্কতহত্থিক্খন্ধৱৰগতে দানগ্গং গচ্ছন্তে জৰাজিণ্ণো অন্ধব্ৰাহ্মণো ৱিয হুত্ৱা তস্স চক্খুপথে একস্মিং উন্নতপ্পদেসে উভো হত্থে পসাৰেত্ৱা ৰাজানং জযাপেত্ৱা ঠিতো বোধিসত্তেন তদভিমুখং ৱাৰণং পেসেত্ৱা ‘‘ব্ৰাহ্মণ, কিং ইচ্ছসী’’তি পুচ্ছিতো ‘‘তৱ দানজ্ঝাসযং নিস্সায সমুগ্গতেন কিত্তিঘোসেন সকললোকসন্নিৱাসো নিৰন্তৰং ফুটো, অহঞ্চ অন্ধো, তস্মা তং যাচামী’’তি উপচাৰৱসেন একং চক্খুং যাচি. তেন ৱুত্তং –
৫৩. ‘‘মম সঙ্কপ্পমঞ্ঞায, সক্কো দেৱানমিস্সৰো;
নিসিন্নো দেৱপৰিসায, ইদং ৱচনমব্ৰৱি.
৫৪. ‘‘নিসজ্জ পাসাদৱৰে, সিৱিৰাজা মহিদ্ধিকো;
চিন্তেন্তো ৱিৱিধং দানং, অদেয্যং সো ন পস্সতি.
৫৫. ‘‘তথং নু ৱিতথং নেতং, হন্দ ৱীমংসযামি তং;
মুহুত্তং আগমেয্যাথ, যাৱ জানামি তং মনং.
৫৬. ‘‘পৱেধমানো পলিতসিৰো, ৱলিগত্তো জৰাতুৰো;
অন্ধৱণ্ণোৱ হুত্ৱান, ৰাজানং উপসঙ্কমি.
৫৭. ‘‘সো তদা পগ্গহেত্ৱান, ৱামং দক্খিণবাহু চ;
সিৰস্মিং অঞ্জলিং কত্ৱা, ইদং ৱচনমব্ৰৱি.
৫৮. ‘‘‘যাচামি তং মহাৰাজ, ধম্মিক ৰট্ঠৱড্ঢন;
তৱ দানৰতা কিত্তি, উগ্গতা দেৱমানুসে.
৫৯. ‘‘‘উভোপি নেত্তা নযনা, অন্ধা উপহতা মম;
একং মে নযনং দেহি, ত্ৱম্পি একেন যাপযা’’’তি.
তত্থ চিন্তেন্তো ৱিৱিধং দানন্তি অত্তনা দিন্নং ৱিৱিধং দানং চিন্তেন্তো, আৱজ্জেন্তো দানং ৱা অত্তনা দিন্নং ৱিৱিধং বাহিৰং দেয্যধম্মং চিন্তেন্তো. অদেয্যং সো ন পস্সতীতি বাহিৰং ৱিয অজ্ঝত্তিকৱত্থুম্পি অদেয্যং দাতুং অসক্কুণেয্যং ন পস্সতি, ‘‘চক্খূনিপি উপ্পাটেত্ৱা দস্সামী’’তি চিন্তেসীতি অধিপ্পাযো. তথং নু ৱিতথং নেতন্তি এতং অজ্ঝত্তিকৱত্থুনোপি অদেয্যস্স অদস্সনং দেয্যভাৱেনেৱ দস্সনং চিন্তনং সচ্চং নু খো, উদাহু, অসচ্চন্তি অত্থো. সো তদা পগ্গহেত্ৱান, ৱামং দক্খিণবাহু চাতি ৱামবাহুং দক্খিণবাহুঞ্চ তদা পগ্গহেত্ৱা, উভো বাহূ উক্খিপিত্ৱাতি অত্থো. ৰট্ঠৱড্ঢনাতি ৰট্ঠৱড্ঢীকৰ. ত্ৱম্পি একেন যাপযাতি একেন চক্খুনা সমৱিসমং পস্সন্তো সকং অত্তভাৱং ত্ৱং যাপেহি, অহম্পি ভৱতো লদ্ধেন একেন যাপেমীতি দস্সেতি.
তং সুত্ৱা মহাসত্তো তুট্ঠমানসো ‘‘ইদানেৱাহং পাসাদে নিসিন্নো এৱং চিন্তেত্ৱা আগতো, অযঞ্চ মে চিত্তং ঞত্ৱা ৱিয চক্খুং যাচতি, অহো ৱত মে লাভা, অজ্জ মে মনোৰথো মত্থকং পাপুণিস্সতি, অদিন্নপুব্বং ৱত দানং দস্সামী’’তি উস্সাহজাতো অহোসি. তমত্থং পকাসেন্তো সত্থা আহ –
৬০. ‘‘তস্সাহং ৱচনং সুত্ৱা, হট্ঠো সংৱিগ্গমানসো;
কতঞ্জলী ৱেদজাতো, ইদং ৱচনমব্ৰৱিং.
৬১. ‘‘‘ইদানাহং চিন্তযিত্ৱান, পাসাদতো ইধাগতো;
ত্ৱং মম চিত্তমঞ্ঞায, নেত্তং যাচিতুমাগতো.
৬২. ‘‘‘অহো মে মানসং সিদ্ধং, সঙ্কপ্পো পৰিপূৰিতো;
অদিন্নপুব্বং দানৱৰং, অজ্জ দস্সামি যাচকে’’’তি.
তত্থ তস্সাতি তস্স ব্ৰাহ্মণৰূপধৰস্স সক্কস্স. হট্ঠোতি তুট্ঠো. সংৱিগ্গমানসোতি মম চিত্তং জানিত্ৱা ৱিয ইমিনা ব্ৰাহ্মণেন চক্খু যাচিতং, এত্তকং কালং এৱং অচিন্তেত্ৱা পমজ্জিতো ৱতম্হীতি সংৱিগ্গচিত্তো. ৱেদজাতোতি জাতপীতিপামোজ্জো. অব্ৰৱিন্তি অভাসিং. মানসন্তি মনসি ভৱং মানসং, দানজ্ঝাসযো, ‘‘চক্খুং দস্সামী’’তি উপ্পন্নদানজ্ঝাসযোতি অত্থো. সঙ্কপ্পোতি মনোৰথো. পৰিপূৰিতোতি পৰিপুণ্ণো.
অথ বোধিসত্তো চিন্তেসি – ‘‘অযং ব্ৰাহ্মণো মম চিত্তাচাৰং ঞত্ৱা ৱিয দুচ্চজম্পি চক্খুং মং যাচতি, সিযা নু খো কাযচি দেৱতায অনুসিট্ঠো ভৱিস্সতি, পুচ্ছিস্সামি তাৱ ন’’ন্তি চিন্তেত্ৱা তং ব্ৰাহ্মণং পুচ্ছি. তেনাহ ভগৱা জাতকদেসনাযং –
‘‘কেনানুসিট্ঠো ইধমাগতোসি, ৱনিব্বক চক্খুপথানি যাচিতুং;
সুদুচ্চজং যাচসি উত্তমঙ্গং, যমাহু নেত্তং পুৰিসেন দুচ্চজ’’ন্তি.(জা. ১.১৫.৫৩);
তং সুত্ৱা ব্ৰাহ্মণৰূপধৰো সক্কো আহ –
‘‘যমাহু দেৱেসু সুজম্পতীতি, মঘৱাতি নং আহু মনুস্সলোকে;
তেনানুসিট্ঠো ইধমাগতোস্মি, ৱনিব্বকো চক্খুপথানি যাচিতুং.
‘‘ৱনিব্বতো ময্হং ৱনিং অনুত্তৰং, দদাহি তে চক্খুপথানি যাচিতো;
দদাহি মে চক্খুপথং অনুত্তৰং, যমাহু নেত্তং পুৰিসেন দুচ্চজ’’ন্তি. (জা. ১.১৫.৫৪-৫৫);
মহাসত্তো আহ –
‘‘যেন অত্থেন আগচ্ছি, যমত্থমভিপত্থযং;
তে তে ইজ্ঝন্তু সঙ্কপ্পা, লভ চক্খূনি ব্ৰাহ্মণ.
‘‘একং তে যাচমানস্স, উভযানি দদামহং;
স চক্খুমা গচ্ছ জনস্স পেক্খতো,
যদিচ্ছসে ত্ৱং তদ তে সমিজ্ঝতূ’’তি. (জা. ১.১৫.৫৬-৫৭);
তত্থ ৱনিব্বকাতি তং আলপতি. চক্খুপথানীতি দস্সনস্স পথভাৱতো চক্খূনমেৱেতং নামং. যমাহূতি যং লোকে ‘‘দুচ্চজ’’ন্তি কথেন্তি. ৱনিব্বতোতি যাচন্তস্স. ৱনিন্তি যাচনং. তে তেতি তে তৱ তস্স অন্ধস্স সঙ্কপ্পা. স চক্খুমাতি সো ত্ৱং মম চক্খূহি চক্খুমা হুত্ৱা. তদ তে সমিজ্ঝতূতি যং ত্ৱং মম সন্তিকা ইচ্ছসি, তং তে সমিজ্ঝতূতি.
ৰাজা এত্তকং কথেত্ৱা ‘‘অযং ব্ৰাহ্মণো সক্কেন অনুসিট্ঠো ইধাগতোস্মীতি ভণতি, নূন ইমস্স ইমিনা উপাযেন চক্খু সম্পজ্জিস্সতী’’তি ঞত্ৱা ‘‘ইধেৱ মযা চক্খূনি উপ্পাটেত্ৱা দাতুং অসাৰুপ্প’’ন্তি চিন্তেত্ৱা ব্ৰাহ্মণং আদায অন্তেপুৰং গন্ত্ৱা ৰাজাসনে নিসীদিত্ৱা সিৱকং নাম ৱেজ্জং পক্কোসাপেসি. অথ ‘‘অম্হাকং কিৰ ৰাজা অক্খীনি উপ্পাটেত্ৱা ব্ৰাহ্মণস্স দাতুকামো’’তি সকলনগৰে এককোলাহলং অহোসি. অথ নং ৰঞ্ঞো ঞাতিসেনাপতিআদযো ৰাজৱল্লভা অমচ্চা পাৰিসজ্জা নাগৰা ওৰোধা চ সব্বে সন্নিপতিত্ৱা নানাউপাযেহি নিৱাৰেসুং. ৰাজাপি নে অনুৱাৰেসি তেনাহ –
‘‘মা নো দেৱ অদা চক্খুং, মা নো সব্বে পৰাকৰি;
ধনং দেহি মহাৰাজ, মুত্তা ৱেড়ুৰিযা বহূ.
‘‘যুত্তে দেৱ ৰথে দেহি, আজানীযে চলঙ্কতে;
নাগে দেহি মহাৰাজ, হেমকপ্পনৱাসসে.
‘‘যথা তং সিৱযো সব্বে, সযোগ্গা সৰথা সদা;
সমন্তা পৰিকিৰেয্যুং, এৱং দেহি ৰথেসভা’’তি. (জা. ১.১৫.৫৮-৬০);
অথ ৰাজা তিস্সো গাথা অভাসি –
‘‘যো ৱে দস্সন্তি ৱত্ৱান, অদানে কুৰুতে মনো;
ভূম্যং সো পতিতং পাসং, গীৱাযং পটিমুঞ্চতি.
‘‘যো ৱে দস্সন্তি ৱত্ৱান, অদানে কুৰুতে মনো;
পাপা পাপতৰো হোতি, সম্পত্তো যমসাধনং.
‘‘যঞ্হি যাচে তঞ্হি দদে, যং ন যাচে ন তং দদে;
স্ৱাহং তমেৱ দস্সামি, যং মং যাচতি ব্ৰাহ্মণো’’তি. (জা. ১.১৫.৬১-৬৩);
তত্থ মা নো, দেৱাতি নোতি নিপাতমত্তং. দেৱ, মা চক্খুং অদাসি. মা নো সব্বে পৰাকৰীতি অম্হে সব্বে মা পৰিচ্চজি. অক্খীসু হি দিন্নেসু ত্ৱং ৰজ্জং ন কৰিস্সসি, এৱং তযা মযং পৰিচ্চত্তা নাম ভৱিস্সামাতি অধিপ্পাযেন এৱমাহংসু. পৰিকিৰেয্যুন্তি পৰিৱাৰেয্যুং. এৱং দেহীতি যথা তং অৱিকলচক্খুং সিৱযো চিৰং পৰিৱাৰেয্যুং, এৱং দেহি ধনমেৱস্স দেহি, মা অক্খীনি, অক্খীসু হি দিন্নেসু ন তং সিৱযো পৰিৱাৰেস্সন্তীতি দস্সেতি.
পটিমুঞ্চতীতি পটিপৱেসেতি. পাপা পাপতৰো হোতীতি লামকা লামকতৰো নাম হোতি. সম্পত্তো যমসাধনন্তি যমস্স আণাপৱত্তিট্ঠানং উস্সদনিৰযং এস পত্তো নাম হোতি. যঞ্হি যাচেতি যং ৱত্থুং যাচকো যাচতি, দাযকোপি তদেৱ দদেয্য, ন অযাচিতং, অযঞ্চ ব্ৰাহ্মণো চক্খুং মং যাচতি, ন মুত্তাদিকং ধনং, তং দস্সামীতি ৱদতি.
অথ নং ‘‘আযুআদীসু কিং পত্থেত্ৱা চক্খূনি দেসি দেৱা’’তি পুচ্ছিংসু. মহাপুৰিসো ‘‘নাহং দিট্ঠধম্মিকং সম্পৰাযিকং ৱা সম্পত্তিং পত্থেত্ৱা দেমি, অপি চ বোধিসত্তানং আচিণ্ণসমাচিণ্ণো পোৰাণকমগ্গো এস, যদিদং দানপাৰমিপূৰণং নামা’’তি আহ. তেন ৱুত্তং –
‘‘আযুং নু ৱণ্ণং নু সুখং বলং নু, কিং পত্থযানো নু জনিন্দ দেসি;
কথঞ্হি ৰাজা সিৱিনং অনুত্তৰো, চক্খূনি দজ্জা পৰলোকহেতু.
‘‘ন ৱাহমেতং যসসা দদামি, ন পুত্তমিচ্ছে ন ধনং ন ৰট্ঠং;
সতঞ্চ ধম্মো চৰিতো পুৰাণো, ইচ্চেৱ দানে ৰমতে মনো মমা’’তি. (জা. ১.১৫.৬৪-৬৫);
তত্থ পৰলোকহেতূতি, মহাৰাজ, কথং নাম তুম্হাদিসো পণ্ডিতপুৰিসো সক্কসম্পত্তিসদিসং সন্দিট্ঠিকং ইস্সৰিযং পহায পৰলোকহেতু চক্খূনি দদেয্যাতি.
ন ৱাহন্তি ন ৱে অহং. যসসাতি দিব্বস্স ৱা মানুসস্স ৱা ইস্সৰিযস্স কাৰণা, অপিচ সতং বোধিসত্তানং ধম্মো বুদ্ধকাৰকো চৰিতো আচৰিতো আচিণ্ণো পুৰাতনো ইচ্চেৱ ইমিনা কাৰণেন দানেযেৱ ঈদিসো মম মনো নিৰতোতি.
এৱঞ্চ পন ৱত্ৱা ৰাজা অমচ্চে সঞ্ঞাপেত্ৱা সিৱকং ৱেজ্জং আণাপেসি – ‘‘এহি, সিৱক, মম উভোপি অক্খীনি ইমস্স ব্ৰাহ্মণস্স দাতুং সীঘং উপ্পাটেত্ৱা হত্থে পতিট্ঠপেহী’’তি. তেন ৱুত্তং –
৬৩. ‘‘এহি সিৱক উট্ঠেহি, মা দন্ধযি মা পৱেধযি;
উভোপি নযনং দেহি, উপ্পাটেত্ৱা ৱনিব্বকে.
৬৪. ‘‘ততো সো চোদিতো ময্হং, সিৱকো ৱচনংকৰো;
উদ্ধৰিত্ৱান পাদাসি, তালমিঞ্জংৱ যাচকে’’তি.
তত্থ উট্ঠেহীতি উট্ঠানৱীৰিযং কৰোহি. ইমস্মিং মম চক্খুদানে সহাযকিচ্চং কৰোহীতি দস্সেতি. মা দন্তযীতি মা চিৰাযি. অযঞ্হি অতিদুল্লভো চিৰকালং পত্থিতো মযা উত্তমো দানক্খণো পটিলদ্ধো, সো মা ৱিৰজ্ঝীতি অধিপ্পাযো. মা পৱেধযীতি ‘‘অম্হাকং ৰঞ্ঞো চক্খূনি উপ্পাটেমী’’তি চিত্তুত্ৰাসৱসেন মা ৱেধযি সৰীৰকম্পং মা আপজ্জি. উভোপি নযনন্তি উভোপি নযনে. ৱনিব্বকেতি যাচকস্স ময্হন্তি মযা. উদ্ধৰিত্ৱান পাদাসীতি সো ৱেজ্জো ৰঞ্ঞো অক্খিকূপতো উভোপি অক্খীনি উপ্পাটেত্ৱা ৰঞ্ঞো হত্থে অদাসি.
দেন্তো চ ন সত্থকেন উদ্ধৰিত্ৱা অদাসি. সো হি চিন্তেসি – ‘‘অযুত্তং মাদিসস্স সুসিক্খিতৱেজ্জস্স ৰঞ্ঞো অক্খীসু সত্থপাতন’’ন্তি ভেসজ্জানি ঘংসেত্ৱা ভেসজ্জচুণ্ণেন নীলুপ্পলং পৰিভাৱেত্ৱা দক্খিণক্খিং উপসিঙ্ঘাপেসি, অক্খি পৰিৱত্তি, দুক্খা ৱেদনা উপ্পজ্জি. সো পৰিভাৱেত্ৱা পুনপি উপসিঙ্ঘাপেসি, অক্খি অক্খিকূপতো মুচ্চি, বলৱতৰা ৱেদনা উদপাদি, ততিযৱাৰে খৰতৰং পৰিভাৱেত্ৱা উপনামেসি, অক্খি ওসধবলেন পৰিব্ভমিত্ৱা অক্খিকূপতো নিক্খমিত্ৱা ন্হাৰুসুত্তকেন ওলম্বমানং অট্ঠাসি, অধিমত্তা ৱেদনা উদপাদি, লোহিতং পগ্ঘৰি, নিৱত্থসাটকাপি লোহিতেন তেমিংসু. ওৰোধা চ অমচ্চা চ ৰঞ্ঞো পাদমূলে পতিত্ৱা ‘‘দেৱ, অক্খীনি মা দেহি, দেৱ, অক্খীনি মা দেহী’’তি মহাপৰিদেৱং পৰিদেৱিংসু.
ৰাজা ৱেদনং অধিৱাসেত্ৱা ‘‘তাত, মা পপঞ্চং কৰী’’তি আহ. সো ‘‘সাধু, দেৱা’’তি ৱামহত্থেন অক্খিং ধাৰেত্ৱা দক্খিণহত্থেন সত্থকং আদায অক্খিসুত্তকং ছিন্দিত্ৱা অক্খিং গহেত্ৱা মহাসত্তস্স হত্থে ঠপেসি. সো ৱামক্খিনা দক্খিণক্খিং ওলোকেত্ৱা পৰিচ্চাগপীতিযা অভিভুয্যমানং দুক্খৱেদনং ৱেদেন্তো ‘‘এহি, ব্ৰাহ্মণা’’তি ব্ৰাহ্মণং পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘মম ইতো চক্খুতো সতগুণেন সহস্সগুণেন সতসহস্সগুণেন সমন্তচক্খুমেৱ পিযতৰং, তস্স মে ইদং অক্খিদানং পচ্চযো হোতূ’’তি ব্ৰাহ্মণস্স অক্খিং অদাসি. সো তং উক্খিপিত্ৱা অত্তনো অক্খিম্হি ঠপেসি, তং তস্সানুভাৱেন ৱিকসিতনীলুপ্পলং ৱিয হুত্ৱা উপট্ঠাসি. মহাসত্তো ৱামক্খিনা তস্স তং অক্খিং দিস্ৱা ‘‘অহো সুদিন্নং মযা অক্খী’’তি অন্তোসমুগ্গতায পীতিযা নিৰন্তৰং ফুটসৰীৰো হুত্ৱা অপৰম্পি অদাসি. সক্কোপি তং তথেৱ কত্ৱা ৰাজনিৱেসনা নিক্খমিত্ৱা মহাজনস্স ওলোকেন্তস্সেৱ নগৰা নিক্খমিত্ৱা দেৱলোকমেৱ গতো.
ৰঞ্ঞো নচিৰস্সেৱ অক্খীনি আৱাটভাৱং অপ্পত্তানি কম্বলগেণ্ডুকং ৱিয উগ্গতেন মংসপিণ্ডেন পূৰেত্ৱা চিত্তকম্মৰূপস্স ৱিয ৰুহিংসু, ৱেদনা পচ্ছিজ্জি. অথ মহাসত্তো কতিপাহং পাসাদে ৱসিত্ৱা ‘‘কিং অন্ধস্স ৰজ্জেনাতি অমচ্চানং ৰজ্জং নিয্যাতেত্ৱা উয্যানং গন্ত্ৱা পব্বজিত্ৱা সমণধম্মং কৰিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা অমচ্চানং তমত্থং আৰোচেত্ৱা ‘‘মুখধোৱনাদিদাযকো একো পুৰিসো ময্হং সন্তিকে হোতু, সৰীৰকিচ্চট্ঠানেসুপি মে ৰজ্জুকং বন্ধথা’’তি ৱত্ৱা সিৱিকায গন্ত্ৱা পোক্খৰণিতীৰে ৰাজপল্লঙ্কে নিসীদি. অমচ্চাপি ৱন্দিত্ৱা পটিক্কমিংসু. বোধিসত্তোপি অত্তনো দানং আৱজ্জেসি. তস্মিং খণে সক্কস্স আসনং উণ্হাকাৰং দস্সেসি. সক্কো তং দিস্ৱা ‘‘মহাৰাজস্স ৱৰং দত্ৱা চক্খুং পটিপাকতিকং কৰিস্সামী’’তি বোধিসত্তস্স সমীপং গন্ত্ৱা পদসদ্দমকাসি. মহাসত্তেন চ ‘‘কো এসো’’তি ৱুত্তে –
‘‘সক্কোহমস্মি দেৱিন্দো, আগতোস্মি তৱন্তিকে;
ৱৰং ৱৰস্সু ৰাজীসি, যং কিঞ্চি মনসিচ্ছসী’’তি. (জা. ১.১৫.৭১) –
ৱত্ৱা তেন –
‘‘পহূতং মে ধনং সক্ক, বলং কোসো চনপ্পকো;
অন্ধস্স মে সতো দানি, মৰণঞ্ঞেৱ ৰুচ্চতী’’তি. (জা. ১.১৫.৭২) –
ৱুত্তে অথ নং সক্কো আহ – ‘‘সিৱিৰাজ, কিং পন ত্ৱং মৰিতুকামো হুত্ৱা মৰণং ৰোচেসি, উদাহু অন্ধভাৱেনা’’তি. অন্ধভাৱেন, দেৱাতি. ‘‘মহাৰাজ, দানং নাম ন কেৱলং সম্পৰাযত্থমেৱ দিয্যতি, দিট্ঠধম্মত্থাযপি পচ্চযো হোতি, তস্মা তৱ দানপুঞ্ঞমেৱ নিস্সায সচ্চকিৰিযং কৰোহি, তস্স বলেনেৱ তে চক্খু উপ্পজ্জিস্সতী’’তি ৱুত্তে ‘‘তেন হি মযা মহাদানং সুদিন্ন’’ন্তি ৱত্ৱা সচ্চকিৰিযং কৰোন্তো –
‘‘যে মং যাচিতুমাযন্তি, নানাগোত্তা ৱনিব্বকা;
যোপি মং যাচতে তত্থ, সোপি মে মনসো পিযো;
এতেন সচ্চৱজ্জেন, চক্খু মে উপপজ্জথা’’তি. (জা. ১.১৫.৭৪) –
আহ.
তত্থ যে মন্তি যে মং যাচিতুমাগচ্ছন্তি, তেসুপি আগতেসু যো ইমং নাম দেহীতি ৱাচং নিচ্ছাৰেন্তো মং যাচতে, সোপি মে মনসো পিযো. এতেনাতি সচে ময্হং সব্বেপি যাচকা পিযা, সচ্চমেৱেতং মযা ৱুত্তং, এতেন মে সচ্চৱচনেন একং চক্খু উপপজ্জথ উপ্পজ্জতূতি.
অথস্স ৱচনসমনন্তৰমেৱ পঠমং চক্খু উদপাদি. ততো দুতিযস্স উপ্পজ্জনত্থায –
‘‘যং মং সো যাচিতুং আগা, দেহি চক্খুন্তি ব্ৰাহ্মণো;
তস্স চক্খূনি পাদাসিং, ব্ৰাহ্মণস্স ৱনিব্বতো.
‘‘ভিয্যো মং আৱিসী পীতি, সোমনস্সঞ্চনপ্পকং;
এতেন সচ্চৱজ্জেন, দুতিযং মে উপপজ্জথা’’তি. (জা. ১.১৫.৭৫-৭৬) –
আহ.
তত্থ যং মন্তি যো মং. সোতি সো চক্খুযাচকো ব্ৰাহ্মণো. আগাতি আগতো. ৱনিব্বতোতি যাচন্তস্স. মং আৱিসীতি ব্ৰাহ্মণস্স চক্খূনি দত্ৱা অন্ধকালেপি তথাৰূপং ৱেদনং অগণেত্ৱা ‘‘অহো সুদিন্নং মে দান’’ন্তি পচ্চৱেক্খন্তং মং ভিয্যো অতিৰেকতৰা পীতি আৱিসি. সোমনস্সঞ্চনপ্পকন্তি অপৰিমাণং সোমনস্সং উপ্পজ্জি. এতেনাতি সচে তদা মম অনপ্পকং পীতিসোমনস্সং উপ্পন্নং, সচ্চমেৱেতং মযা ৱুত্তং, এতেন মে সচ্চৱচনেন দুতিযম্পি চক্খু উপপজ্জতূতি.
তংখণঞ্ঞেৱ দুতিযম্পি চক্খু উদপাদি. তানি পনস্স চক্খূনি নেৱ পাকতিকানি, ন দিব্বানি. সক্কব্ৰাহ্মণস্স হি দিন্নং চক্খুং পুন পাকতিকং কাতুং ন সক্কা, উপহতচক্খুনো চ দিব্বচক্খু নাম নুপ্পজ্জতি, ৱুত্তনযেন পনস্স আদিমজ্ঝপৰিযোসানেসু অৱিপৰীতং অত্তনো দানপীতিং উপাদায পীতিফৰণৱসেন নিব্বত্তানি ‘‘সচ্চপাৰমিতাচক্খূনী’’তি ৱুত্তানি. তেন ৱুত্তং –
৬৫. ‘‘দদমানস্স দেন্তস্স, দিন্নদানস্স মে সতো;
চিত্তস্স অঞ্ঞথা নত্থি, বোধিযাযেৱ কাৰণা’’তি.
তত্থ দদমানস্সাতি চক্খূনি দাতুং ৱেজ্জেন উপ্পাটেন্তস্স. দেন্তস্সাতি উপ্পাটিতানি তানি সক্কব্ৰাহ্মণস্স হত্থে ঠপেন্তস্স. দিন্নদানস্সাতি চক্খুদানং দিন্নৱতো. চিত্তস্স অঞ্ঞথাতি দানজ্ঝাসযস্স অঞ্ঞথাভাৱো. বোধিযাযেৱ কাৰণাতি তঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সেৱ হেতূতি অত্থো.
৬৬. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স সুদুল্লভতায এৱং সুদুক্কৰং মযা কতন্তি ন চক্খূনং ন অত্তভাৱস্সপি অপ্পিযতাযাতি দস্সেন্তো ‘‘ন মে দেস্সা’’তি ওসানগাথমাহ. তত্থ অত্তা ন মে ন দেস্সিযোতি পঠমো ন-কাৰো নিপাতমত্তো. অত্তা ন মে কুজ্ঝিতব্বো, ন অপ্পিযোতি অত্থো. ‘‘অত্তানং মে ন দেস্সিয’’ন্তিপি পাঠো. তস্সত্থো – মে অত্তানং অহং ন দেস্সিযং ন কুজ্ঝেয্যং ন কুজ্ঝিতুং অৰহামি ন সো মযা কুজ্ঝিতব্বোতি. ‘‘অত্তাপি মে ন দেস্সিযো’’তিপি পঠন্তি. অদাসহন্তি অদাসিং অহং. ‘‘অদাসিহ’’ন্তিপি পাঠো.
তদা পন বোধিসত্তস্স সচ্চকিৰিযায চক্খূসু উপ্পন্নেসু সক্কানুভাৱেন সব্বা ৰাজপৰিসা সন্নিপতিতাৱ অহোসি. অথস্স সক্কো মহাজনমজ্ঝে আকাসে ঠত্ৱা –
‘‘ধম্মেন ভাসিতা গাথা, সিৱীনং ৰট্ঠৱড্ঢন;
এতানি তৱ নেত্তানি, দিব্বানি পটিদিস্সৰে.
‘‘তিৰোকুট্টং তিৰোসেলং, সমতিগ্গয্হ পব্বতং;
সমন্তা যোজনসতং, দস্সনং অনুভোন্তু তে’’তি. (জা. ১.১৫.৭৭-৭৮) –
ইমাহি গাথাহি থুতিং কত্ৱা দেৱলোকমেৱ গতো. বোধিসত্তোপি মহাজনপৰিৱুতো মহন্তেন সক্কাৰেন নগৰং পৱিসিত্ৱা ৰাজগেহদ্ৱাৰে সুসজ্জিতে মহামণ্ডপে সমুস্সিতসেতচ্ছত্তে ৰাজপল্লঙ্কে নিসিন্নো চক্খুপটিলাভেন তুট্ঠহট্ঠপমুদিতানং দট্ঠুং আগতানং নাগৰানং জানপদানং ৰাজপৰিসায চ ধম্মং দেসেন্তো –
‘‘কো নীধ ৱিত্তং ন দদেয্য যাচিতো, অপি ৱিসিট্ঠং সুপিযম্পি অত্তনো;
তদিঙ্ঘ সব্বে সিৱযো সমাগতা, দিব্বানি নেত্তানি মমজ্জ পস্সথ.
‘‘তিৰোকুট্টং তিৰোসেলং, সমতিগ্গয্হ পব্বতং;
সমন্তা যোজনসতং, দস্সনং অনুভোন্তি মে.
‘‘ন চাগমত্তা পৰমত্থি কিঞ্চি, মচ্চানং ইধ জীৱিতে;
দত্ৱান মানুসং চক্খুং, লদ্ধং মে চক্খু অমানুসং.
‘‘এতম্পি দিস্ৱা সিৱযো, দেথ দানানি ভুঞ্জথ;
দত্ৱা চ ভুত্ৱা চ যথানুভাৱং, অনিন্দিতা সগ্গমুপেথ ঠান’’ন্তি. (জা. ১.১৫.৭৯-৮২) –
ইমা গাথা অভাসি. তত্থ ধম্মেন ভাসিতাতি, মহাৰাজ, ইমা তে গাথা ধম্মেন সভাৱেনেৱ ভাসিতা. দিব্বানীতি দিব্বানুভাৱযুত্তানি. পটিদিস্সৰেতি পটিদিস্সন্তি. তিৰোকুট্টন্তি পৰকুট্টং. তিৰোসেলন্তি পৰসেলং. সমতিগ্গয্হাতি অতিক্কমিত্ৱা. সমন্তা দসদিসা যোজনসতং ৰূপদস্সনং অনুভোন্তু সাধেন্তু.
কো নীধাতি কো নু ইধ. অপি ৱিসিট্ঠন্তি উত্তমম্পি সমানং. ন চাগমত্তাতি চাগপ্পমাণতো অঞ্ঞং ৱৰং নাম নত্থি. ইধ জীৱিতেতি ইমস্মিং জীৱলোকে. ‘‘ইধ জীৱত’’ন্তিপি পঠন্তি. ইমস্মিং লোকে জীৱমানানন্তি অত্থো. অমানুসন্তি দিব্বচক্খু মযা লদ্ধং, ইমিনা কাৰণেন ৱেদিতব্বমেতং ‘‘চাগতো উত্তমং নাম নত্থী’’তি. এতম্পি দিস্ৱাতি এতং মযা লদ্ধং দিব্বচক্খুং দিস্ৱাপি.
ইতি ইমাহি চতূহি গাথাহি ন কেৱলং তস্মিংযেৱ খণে, অথ খো অন্ৱদ্ধমাসম্পি উপোসথে মহাজনং সন্নিপাতেত্ৱা ধম্মং দেসেসি. তং সুত্ৱা মহাজনো দানাদীনি পুঞ্ঞানি কত্ৱা দেৱলোকপৰাযনো অহোসি.
তদা ৱেজ্জো আনন্দত্থেৰো অহোসি, সক্কো অনুৰুদ্ধত্থেৰো, সেসপৰিসা বুদ্ধপৰিসা, সিৱিৰাজা লোকনাথো.
তস্স ইধাপি ৱুত্তনযেনেৱ যথাৰহং পাৰমিযো নিদ্ধাৰেতব্বা. তথা দিৱসে দিৱসে যথা অদিন্নপুব্বং বাহিৰদেয্যধম্মৱত্থু ন হোতি, এৱং অপৰিমিতং মহাদানং পৱত্তেন্তস্স তেন অপৰিতুট্ঠস্স কথং নু খো অহং অজ্ঝত্তিকৱত্থুকং দানং দদেয্যং, কদা নু খো মং কোচি আগন্ত্ৱা অজ্ঝত্তিকং দেয্যধম্মং যাচেয্য, সচে হি কোচি যাচকো মে হদযমংসস্স নামং গণ্হেয্য, কণযেন নং নীহৰিত্ৱা পসন্নউদকতো সনাড়ং পদুমং উদ্ধৰন্তো ৱিয লোহিতবিন্দুং পগ্ঘৰন্তং হদযং নীহৰিত্ৱা দস্সামি. সচে সৰীৰমংসস্স নামং গণ্হেয্য, অৱলেখনেন তালগুড়পটলং উপ্পাটেন্তো ৱিয সৰীৰমংসং উপ্পাটেত্ৱা দস্সামি. সচে লোহিতস্স নামং গণ্হেয্য, অসিনা ৱিজ্ঝিত্ৱা যন্তমুখে ৱা পতিত্ৱা উপনীতং ভাজনং পূৰেত্ৱা লোহিতং দস্সামি. সচে পন কোচি ‘‘গেহে মে কম্মং নপ্পৱত্ততি, তত্থ মে দাসকম্মং কৰোহী’’তি ৱদেয্য, ৰাজৱেসং অপনেত্ৱা তস্স অত্তানং সাৱেত্ৱা দাসকম্মং কৰিস্সামি. সচে ৱা পন কোচি অক্খীনং নামং গণ্হেয্য, তালমিঞ্জং নীহৰন্তো ৱিয অক্খীনি উপ্পাটেত্ৱা তস্স দস্সামীতি এৱং অনঞ্ঞসাধাৰণৱসীভাৱপ্পত্তানং মহাবোধিসত্তানংযেৱ আৱেণিকা উড়াৰতৰা পৰিৱিতক্কুপ্পত্তি, চক্খুযাচকং লভিত্ৱা অমচ্চপাৰিসজ্জাদীহি নিৱাৰিযমানস্সাপি তেসং ৱচনং অনাদিযিত্ৱা অত্তনো পৰিৱিতক্কানুৰূপং পটিপত্তিযা চ পৰমা পীতিপটিসংৱেদনা, তস্সা পীতিমনতায অৱিতথভাৱং নিস্সায সক্কস্স পুৰতো সচ্চকিৰিযাকৰণং, তেন চ অত্তনো চক্খূনং পটিপাকতিকভাৱো, তেসঞ্চ দিব্বানুভাৱতাতি এৱমাদযো মহাসত্তস্স গুণানুভাৱা ৱেদিতব্বাতি.
সিৱিৰাজচৰিযাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.