৭. চন্দকুমাৰচৰিযাৱণ্ণনা
৪৫. সত্তমে একৰাজস্স অত্ৰজোতি একৰাজস্স নাম কাসিৰঞ্ঞো ওৰসপুত্তো. নগৰে পুপ্ফৱতিযাতি পুপ্ফৱতিনামকে নগৰে. চন্দসৱ্হযোতি চন্দসদ্দেন অৱ্হাতব্বো, চন্দনামোতি অত্থো.
অতীতে কিৰ অযং বাৰাণসী পুপ্ফৱতী নাম অহোসি. তত্থ ৱসৱত্তিৰঞ্ঞো পুত্তো একৰাজা নাম ৰজ্জং কাৰেসি. বোধিসত্তো তস্স গোতমিযা নাম অগ্গমহেসিযা কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং অগ্গহেসি. ‘‘চন্দকুমাৰো’’তিস্স নামমকংসু. তস্স পদসা গমনকালে অপৰোপি পুত্তো উপ্পন্নো, তস্স ‘‘সূৰিযকুমাৰো’’তি নামমকংসু. তস্স পদসা গমনকালে একা ধীতা উপ্পন্না, ‘‘সেলা’’তিস্সা নামমকংসু. ৱেমাতিকা চ নেসং ভদ্দসেনো সূৰো চাতি দ্ৱে ভাতৰো অহেসুং. বোধিসত্তো অনুপুব্বেন ৱুদ্ধিপ্পত্তো সিপ্পেসু চ ৱিজ্জাট্ঠানেসু চ পাৰং অগমাসি. তস্স ৰাজা অনুচ্ছৱিকং চন্দং নাম ৰাজধীতৰং আনেত্ৱা উপৰজ্জং অদাসি. বোধিসত্তস্স একো পুত্তো উপ্পন্নো, তস্স ‘‘ৱাসুলো’’তি নামমকংসু. তস্স পন ৰঞ্ঞো খণ্ডহালো নাম পুৰোহিতো, তং ৰাজা ৱিনিচ্ছযে ঠপেসি. সো লঞ্জৱিত্তকো হুত্ৱা লঞ্জং গহেত্ৱা অস্সামিকে সামিকে কৰোতি, সামিকে চ অস্সামিকে কৰোতি. অথেকদিৱসং অট্টপৰাজিতো একো পুৰিসো ৱিনিচ্ছযট্ঠানে উপক্কোসেন্তো নিক্খমিত্ৱা ৰাজূপট্ঠানং গচ্ছন্তং বোধিসত্তং দিস্ৱা তস্স পাদেসু নিপতিত্ৱা ‘‘সামি খণ্ডহালো ৱিনিচ্ছযে ৱিলোপং খাদতি, অহং তেন লঞ্জং গহেত্ৱা পৰাজযং পাপিতো’’তি অট্টস্সৰমকাসি. বোধিসত্তো ‘‘মা ভাযী’’তি তং অস্সাসেত্ৱা ৱিনিচ্ছযং নেত্ৱা সামিকমেৱ সামিকং অকাসি. মহাজনো মহাসদ্দেন সাধুকাৰমদাসি.
ৰাজা ‘‘বোধিসত্তেন কিৰ অট্টো সুৱিনিচ্ছিতো’’তি সুত্ৱা তং আমন্তেত্ৱা ‘‘তাত, ইতো পট্ঠায ত্ৱমেৱ অট্টকৰণে ৱিনিচ্ছযং ৱিনিচ্ছিনাহী’’তি ৱিনিচ্ছযং বোধিসত্তস্স অদাসি. খণ্ডহালস্স আযো পচ্ছিজ্জি. সো ততো পট্ঠায বোধিসত্তে আঘাতং বন্ধিত্ৱা ওতাৰাপেক্খো ৱিচৰি. সো পন ৰাজা মুধপ্পসন্নো. সো একদিৱসং সুপিনন্তেন দেৱলোকং পস্সিত্ৱা তত্থ গন্তুকামো হুত্ৱা ‘‘পুৰোহিতং ব্ৰহ্মলোকগামিমগ্গং আচিক্খা’’তি আহ. সো ‘‘অতিদানং দদন্তো সব্বচতুক্কেন যঞ্ঞং যজস্সূ’’তি ৱত্ৱা ৰঞ্ঞা ‘‘কিং অতিদান’’ন্তি পুট্ঠো ‘‘অত্তনো পিযপুত্তা পিযভৰিযা পিযধীতৰো মহাৱিভৱসেট্ঠিনো মঙ্গলহত্থিঅস্সাদযোতি এতে চত্তাৰো চত্তাৰো কত্ৱা দ্ৱিপদচতুপ্পদে যঞ্ঞত্থায পৰিচ্চজিত্ৱা তেসং গললোহিতেন যজনং অতিদানং নামা’’তি সঞ্ঞাপেসি. ইতি সো ‘‘সগ্গমগ্গং আচিক্খিস্সামী’’তি নিৰযমগ্গং আচিক্খি.
ৰাজাপি তস্মিং পণ্ডিতসঞ্ঞী হুত্ৱা ‘‘তেন ৱুত্তৱিধি সগ্গমগ্গো’’তি সঞ্ঞায তং পটিপজ্জিতুকামো মহন্তং যঞ্ঞাৱাটং কাৰাপেত্ৱা তত্থ বোধিসত্তাদিকে চত্তাৰো ৰাজকুমাৰে আদিং কত্ৱা খণ্ডহালেন ৱুত্তং সব্বং দ্ৱিপদচতুপ্পদং যঞ্ঞপসুতট্ঠানে নেথাতি আণাপেসি. সব্বঞ্চ যঞ্ঞসম্ভাৰং উপক্খটং অহোসি. তং সুত্ৱা মহাজনো মহন্তং কোলাহলং অকাসি. ৰাজা ৱিপ্পটিসাৰী হুত্ৱা খণ্ডহালেন উপত্থম্ভিতো পুনপি তথা তং আণাপেসি. বোধিসত্তো ‘‘খণ্ডহালেন ৱিনিচ্ছযট্ঠানং অলভন্তেন মযি আঘাতং বন্ধিত্ৱা মমেৱ মৰণং ইচ্ছন্তেন মহাজনস্স অনযব্যসনং উপ্পাদিত’’ন্তি জানিত্ৱা নানাৱিধেহি উপাযেহি ৰাজানং ততো দুগ্গহিতগ্গাহতো ৱিৱেচেতুং ৱাযমিত্ৱাপি নাসক্খি. মহাজনো পৰিদেৱি, মহন্তং কাৰুঞ্ঞমকাসি. মহাজনস্স পৰিদেৱন্তস্সেৱ যঞ্ঞাৱাটে সব্বকম্মানি নিট্ঠাপেসি. ৰাজপুত্তং নেত্ৱা গীৱায নামেত্ৱা নিসীদাপেসুং. খণ্ডহালো সুৱণ্ণপাতিং উপনামেত্ৱা খগ্গং আদায ‘‘তস্স গীৱং ছিন্দিস্সামী’’তি অট্ঠাসি. তং দিস্ৱা চন্দা নাম ৰাজপুত্তস্স দেৱী ‘‘অঞ্ঞং মে পটিসৰণং নত্থি, অত্তনো সচ্চবলেন সামিকস্স সোত্থিং কৰিস্সামী’’তি অঞ্জলিং পগ্গয্হ পৰিসায অন্তৰে ৱিচৰন্তী ‘‘ইদং একন্তেনেৱ পাপকম্মং, যং খণ্ডহালো সগ্গমগ্গোতি কৰোতি. ইমিনা ময্হং সচ্চৱচনেন মম সামিকস্স সোত্থি হোতু.
‘‘যা দেৱতা ইধ লোকে, সব্বা তা সৰণং গতা;
অনাথং তাযথ মমং, যথাহং পতিমা সিয’’ন্তি. –
সচ্চকিৰিযমকাসি. সক্কো দেৱৰাজা তস্সা পৰিদেৱনসদ্দং সুত্ৱা তং পৱত্তিং ঞত্ৱা জলিতং অযোকূটং আদায আগন্ত্ৱা ৰাজানং তাসেত্ৱা সব্বে ৱিস্সজ্জাপেসি. সক্কোপি তদা অত্তনো দিব্বৰূপং দস্সেত্ৱা সম্পজ্জলিতং সজোতিভূতং ৱজিৰং পৰিব্ভমন্তো ‘‘অৰে, পাপৰাজ কাড়কণ্ণি, কদা তযা পাণাতিপাতেন সুগতিগমনং দিট্ঠপুব্বং, চন্দকুমাৰং সব্বঞ্চ ইমং জনং বন্ধনতো মোচেহি, নো চে মোচেস্সসি, এত্থেৱ তে ইমস্স চ দুট্ঠব্ৰাহ্মণস্স সীসং ফালেস্সামী’’তি আকাসে অট্ঠাসি. তং অচ্ছৰিযং দিস্ৱা ৰাজা ব্ৰাহ্মণো চ সীঘং সব্বে বন্ধনা মোচেসুং.
অথ মহাজনো এককোলাহলং কত্ৱা সহসা যঞ্ঞাৱাটং অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা খণ্ডহালস্স একেকং লেড্ডুপ্পহাৰং দেন্তো তত্থেৱ নং জীৱিতক্খযং পাপেত্ৱা ৰাজানম্পি মাৰেতুং আৰভি. বোধিসত্তো পুৰেতৰমেৱ পিতৰং পলিস্সজিত্ৱা ঠিতো মাৰেতুং ন অদাসি. মহাজনো ‘‘জীৱিতং তাৱস্স পাপৰঞ্ঞো দেম, ছত্তং পনস্স ন দস্সাম, নগৰে ৱাসং ৱা ন দস্সাম, তং চণ্ডালং কত্ৱা বহিনগৰে ৱাসাপেস্সামা’’তি ৰাজৱেসং হাৰেত্ৱা কাসাৱং নিৱাসাপেত্ৱা হলিদ্দিপিলোতিকায সীসং ৱেঠেত্ৱা চণ্ডালং কত্ৱা চণ্ডালগামং পহিণিংসু. যে পন তং পসুঘাতযঞ্ঞং যজিংসু চেৱ যজাপেসুঞ্চ অনুমোদিংসু চ, সব্বে তে নিৰযপৰাযনা অহেসুং. তেনাহ ভগৱা –
‘‘সব্বে পতিট্ঠা নিৰযং, যথা তং পাপকং কৰিত্ৱান;
ন হি পাপকম্মং কত্ৱা, লব্ভা সুগতিং ইতো গন্তু’’ন্তি. (জা. ২.২২.১১৪৩);
অথ সব্বাপি ৰাজপৰিসা নাগৰা চেৱ জানপদা চ সমাগন্ত্ৱা বোধিসত্তং ৰজ্জে অভিসিঞ্চিংসু. সো ধম্মেন ৰজ্জং অনুসাসন্তো তং অত্তনো মহাজনস্স চ অকাৰণেনেৱ উপ্পন্নং অনযব্যসনং অনুস্সৰিত্ৱা সংৱেগজাতো পুঞ্ঞকিৰিযাসু ভিয্যোসোমত্তায উস্সাহজাতো মহাদানং পৱত্তেসি, সীলানি ৰক্খি, উপোসথকম্মং সমাদিযি. তেন ৱুত্তং –
৪৬. ‘‘তদাহং যজনা মুত্তো, নিক্খন্তো যঞ্ঞৱাটতো;
সংৱেগং জনযিত্ৱান, মহাদানং পৱত্তযি’’ন্তি. – আদি;
তত্থ যজনা মুত্তোতি খণ্ডহালেন ৱিহিতযঞ্ঞৱিধিতো ৱুত্তনযেন ঘাতেতব্বতো মুত্তো. নিক্খন্তো যঞ্ঞৱাটতোতি অভিসেককৰণত্থায উস্সাহজাতেন মহাজনেন সদ্ধিং ততো যঞ্ঞভূমিতো নিগ্গতো. সংৱেগং জনযিত্ৱানাতি এৱং ‘‘বহুঅন্তৰাযো লোকসন্নিৱাসো’’তি অতিৱিয সংৱেগং উপ্পাদেত্ৱা. মহাদানং পৱত্তযিন্তি ছ দানসালাযো কাৰাপেত্ৱা মহতা ধনপৰিচ্চাগেন ৱেস্সন্তৰদানসদিসং মহাদানমদাসিং. এতেন অভিসেককৰণতো পট্ঠায তস্স মহাদানস্স পৱত্তিতভাৱং দস্সেতি.
৪৭. দক্খিণেয্যে অদত্ৱানাতি দক্খিণাৰহে পুগ্গলে দেয্যধম্মং অপৰিচ্চজিত্ৱা. অপি ছপ্পঞ্চ ৰত্তিযোতি অপ্পেকদা ছপি পঞ্চপি ৰত্তিযো অত্তনো পিৱনখাদনভুঞ্জনানি ন কৰোমীতি দস্সেতি.
তদা কিৰ বোধিসত্তো সকলজম্বুদীপং উন্নঙ্গলং কত্ৱা মহামেঘো ৱিয অভিৱস্সন্তো মহাদানং পৱত্তেসি. তত্থ কিঞ্চাপি দানসালাসু অন্নপানাদিউড়াৰুড়াৰপণীতপণীতমেৱ যাচকানং যথাৰুচিতং দিৱসে দিৱসে দীযতি, তথাপি অত্তনো সজ্জিতং আহাৰং ৰাজাৰহভোজনম্পি যাচকানং অদত্ৱা ন ভুঞ্জতি, তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘নাহং পিৱামী’’তিআদি.
৪৮. ইদানি তথা যাচকানং দানে কাৰণং দস্সেন্তো উপমং তাৱ আহৰতি ‘‘যথাপি ৱাণিজো নামা’’তিআদিনা. তস্সত্থো – যথা নাম ৱাণিজো ভণ্ডট্ঠানং গন্ত্ৱা অপ্পেন পাভতেন বহুং ভণ্ডং ৱিক্কিণিত্ৱা ৱিপুলং ভণ্ডসন্নিচযং কত্ৱা দেসকালং জানন্তো যত্থস্স লাভো উদযো মহা হোতি, তত্থ দেসে কালে ৱা তং ভণ্ডং হৰতি উপনেতি ৱিক্কিণাতি.
৪৯. সকভুত্তাপীতি সকভুত্ততোপি অত্তনা পৰিভুত্ততোপি. ‘‘সকপৰিভুত্তাপী’’তিপি পাঠো. পৰেতি পৰস্মিং পটিগ্গাহকপুগ্গলে. সতভাগোতি অনেকসতভাগো আযতিং ভৱিস্সতি. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা ৱাণিজেন কীতভণ্ডং তত্থেৱ অৱিক্কিণিত্ৱা তথাৰূপে দেসে কালে চ ৱিক্কিণিযমানং বহুং উদযং ৱিপুলং ফলং হোতি, তথেৱ অত্তনো সন্তকং অত্তনা অনুপভুঞ্জিত্ৱা পৰস্মিং পটিগ্গাহকপুগ্গলে দিন্নং মহপ্ফলং অনেকসতভাগো ভৱিস্সতি, তস্মা অত্তনা অভুঞ্জিত্ৱাপি পৰস্স দাতব্বমেৱাতি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা – ‘‘তিৰচ্ছানগতে দানং দত্ৱা সতগুণা দক্খিণা পাটিকঙ্খিতব্বা. পুথুজ্জনদুস্সীলে দানং দত্ৱা সহস্সগুণা’’তি (ম. নি. ৩.৩৭৯) ৱিত্থাৰো. অপৰম্পি ৱুত্তং ‘‘এৱং চে, ভিক্খৱে, সত্তা জানেয্যুং দানসংৱিভাগস্স ৱিপাকং, যথাহং জানামি, ন অদত্ৱা ভুঞ্জেয্যুং, ন চ নেসং মচ্ছেৰমলং চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠেয্য. যোপি নেসং অস্স চৰিমো আলোপো চৰিমং কবড়ং, ততোপি ন অসংৱিভজিত্ৱা ভুঞ্জেয্যু’’ন্তিআদি (ইতিৱু. ২৬).
৫০. এতমত্থৱসং ঞত্ৱাতি এতং দানস্স মহপ্ফলভাৱসঙ্খাতঞ্চেৱ সম্মাসম্বোধিযা পচ্চযভাৱসঙ্খাতঞ্চ অত্থৱসং কাৰণং জানিত্ৱা. ন পটিক্কমামি দানতোতি দানপাৰমিতো ঈসকম্পি ন নিৱত্তামি অভিক্কমামি এৱ. কিমত্থং? সম্বোধিমনুপত্তিযাতি সম্বোধিং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং অনুপ্পত্তিযা অনুপ্পত্তিযত্থং, অধিগন্তুন্তি অত্থো.
তদা বোধিসত্তো মহাজনেন পিতৰি চণ্ডালগামং পৱেসিতে দাতব্বযুত্তকং পৰিব্বযং দাপেসি নিৱাসনানি পাৰুপনানি চ. সোপি নগৰং পৱিসিতুং অলভন্তো বোধিসত্তে উয্যানকীড়াদিঅত্থং বহিগতে উপসঙ্কমতি, পুত্তসঞ্ঞায পন ন ৱন্দতি, ন অঞ্জলিকম্মং কৰোতি, ‘‘চিৰং জীৱ, সামী’’তি ৱদতি. বোধিসত্তোপি দিট্ঠদিৱসে অতিৰেকসম্মানং কৰোতি. সো এৱং ধম্মেন ৰজ্জং কাৰেত্ৱা আযুপৰিযোসানে সপৰিসো দেৱলোকং পূৰেসি.
তদা খণ্ডহালো দেৱদত্তো অহোসি, গোতমী দেৱী মহামাযা, চন্দা ৰাজধীতা ৰাহুলমাতা, ৱাসুলো ৰাহুলো, সেলা উপ্পলৱণ্ণা, সূৰো মহাকস্সপো, ভদ্দসেনো মহামোগ্গল্লানো, সূৰিযকুমাৰো সাৰিপুত্তো, চন্দৰাজা লোকনাথো.
তস্স ইধাপি পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ যথাৰহং সেসপাৰমিযো নিদ্ধাৰেতব্বা. তদা খণ্ডহালস্স কক্খড়ফৰুসভাৱং জানন্তোপি অজ্ঝুপেক্খিত্ৱা ধম্মেন সমেন অট্টস্স ৱিনিচ্ছযো, অত্তানং মাৰেতুকামস্সেৱ খণ্ডহালস্স তথা যঞ্ঞৱিধানং জানিত্ৱাপি তস্স উপৰি চিত্তপ্পকোপাভাৱো, অত্তনো পৰিসং গহেত্ৱা পিতু সত্তু ভৱিতুং সমত্থোপি ‘‘মাদিসস্স নাম গৰূহি ৱিৰোধো ন যুত্তো’’তি অত্তানং পুৰিসপসুং কত্ৱা ঘাতাপেতুকামস্স পিতু আণাযং অৱট্ঠানং, কোসিযা অসিং গহেত্ৱা সীসং ছিন্দিতুং উপক্কমন্তে পুৰোহিতে অত্তনো পিতৰি পুত্তে সব্বসত্তেসু চ মেত্তাফৰণেন সমচিত্ততা, মহাজনে পিতৰং মাৰেতুং উপক্কমন্তে সযং পলিস্সজিত্ৱা তস্স জীৱিতদানঞ্চ, দিৱসে দিৱসে ৱেস্সন্তৰদানসদিসং মহাদানং দদতোপি দানেন অতিত্তভাৱো, মহাজনেন চণ্ডালেসু ৱাসাপিতস্স পিতু দাতব্বযুত্তকং দত্ৱা পোসনং, মহাজনং পুঞ্ঞকিৰিযাসু পতিট্ঠাপনন্তি এৱমাদযো গুণানুভাৱা নিদ্ধাৰেতব্বাতি.
চন্দকুমাৰচৰিযাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.