৪. মহাসুদস্সনচৰিযাৱণ্ণনা
২৮. চতুত্থে কুসাৱতিম্হি নগৰেতি কুসাৱতীনামকে নগৰে, যস্মিং ঠানে এতৰহি কুসিনাৰা নিৱিট্ঠা. মহীপতীতি খত্তিযো, নামেন মহাসুদস্সনো নাম. চক্কৱত্তীতি চক্কৰতনং ৱত্তেতি চতূহি ৱা সম্পত্তিচক্কেহি ৱত্ততি, তেহি চ পৰং পৱত্তেতি, পৰহিতায চ ইৰিযাপথচক্কানং ৱত্তো এতস্মিং অত্থীতিপি চক্কৱত্তী. অথ ৱা চতূহি অচ্ছৰিযধম্মেহি সঙ্গহৱত্থূহি চ সমন্নাগতেন, পৰেহি অনভিভৱনীযস্স অনতিক্কমনীযস্স আণাসঙ্খাতস্স চক্কস্স ৱত্তো এতস্মিং অত্থীতিপি চক্কৱত্তী. পৰিণাযকৰতনপুব্বঙ্গমেন হত্থিৰতনাদিপমুখেন মহাবলকাযেন পুঞ্ঞানুভাৱনিব্বত্তেন কাযবলেন চ সমন্নাগতত্তা মহব্বলো. যদা আসিন্তি সম্বন্ধো. তত্ৰাযং অনুপুব্বিকথা –
অতীতে কিৰ মহাপুৰিসো সুদস্সনত্তভাৱতো ততিযে অত্তভাৱে গহপতিকুলে নিব্বত্তো ধৰমানকস্স বুদ্ধস্স সাসনে একং থেৰং অৰঞ্ঞৱাসং ৱসন্তং অত্তনো কম্মেন অৰঞ্ঞং পৱিট্ঠো ৰুক্খমূলে নিসিন্নং দিস্ৱা ‘‘ইধ মযা অয্যস্স পণ্ণসালং কাতুং ৱট্টতী’’তি চিন্তেত্ৱা অত্তনো কম্মং পহায দব্বসম্ভাৰং ছিন্দিত্ৱা নিৱাসযোগ্গং পণ্ণসালং কত্ৱা দ্ৱাৰং যোজেত্ৱা কট্ঠত্থৰণং কত্ৱা ‘‘কৰিস্সতি নু খো পৰিভোগং, ন নু খো কৰিস্সতী’’তি একমন্তে নিসীদি. থেৰো অন্তোগামতো আগন্ত্ৱা পণ্ণসালং পৱিসিত্ৱা কট্ঠত্থৰণে নিসীদি. মহাসত্তোপি নং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘ফাসুকা, ভন্তে, পণ্ণসালা’’তি পুচ্ছি. ফাসুকা, ভদ্দমুখ, পব্বজিতসাৰুপ্পাতি. ৱসিস্সথ, ভন্তে, ইধাতি? আম, উপাসকাতি. সো অধিৱাসনাকাৰেনেৱ ‘‘ৱসিস্সতী’’তি ঞত্ৱা ‘‘নিবদ্ধং ময্হং ঘৰদ্ৱাৰং আগন্তব্ব’’ন্তি পটিজানাপেত্ৱা নিচ্চং অত্তনো ঘৰেযেৱ ভত্তৱিস্সগ্গং কাৰাপেসি. সো পণ্ণসালাযং কটসাৰকং পত্থৰিত্ৱা মঞ্চপীঠং পঞ্ঞপেসি, অপস্সেনং নিক্খিপি, পাদকঠলিকং ঠপেসি, পোক্খৰণিং খণি, চঙ্কমং কত্ৱা ৱালুকং ওকিৰি, পৰিস্সযৱিনোদনত্থং পণ্ণসালং কণ্টকৱতিযা পৰিক্খিপি, তথা পোক্খৰণিং চঙ্কমঞ্চ. তেসং অন্তোৱতিপৰিযন্তে তালপন্তিযো ৰোপেসি. এৱমাদিনা আৱাসং নিট্ঠাপেত্ৱা থেৰস্স তিচীৱৰং আদিং কত্ৱা সব্বং সমণপৰিক্খাৰং অদাসি. থেৰস্স হি তদা বোধিসত্তেন তিচীৱৰপিণ্ডপাতপত্তথালকপৰিস্সাৱনধমকৰণপৰিভোগভাজনছত্তুপাহনউদকতুম্বসূচিকত্তৰ- যট্ঠিআৰকণ্টকপিপ্ফলিনখচ্ছেদনপদীপেয্যাদি পব্বজিতানং পৰিভোগজাতং অদিন্নং নাম নাহোসি. সো পঞ্চ সীলানি ৰক্খন্তো উপোসথং কৰোন্তো যাৱজীৱং থেৰং উপট্ঠহি. থেৰো তত্থেৱ ৱসন্তো অৰহত্তং পত্ৱা পৰিনিব্বাযি.
২৯. বোধিসত্তোপি যাৱতাযুকং পুঞ্ঞং কত্ৱা দেৱলোকে নিব্বত্তিত্ৱা ততো চুতো মনুস্সলোকং আগচ্ছন্তো কুসাৱতিযা ৰাজধানিযা নিব্বত্তিত্ৱা মহাসুদস্সনো নাম ৰাজা অহোসি চক্কৱত্তী. তস্সিস্সৰিযানুভাৱো ‘‘ভূতপুব্বং, আনন্দ, ৰাজা মহাসুদস্সনো নাম অহোসি খত্তিযো মুদ্ধাৱসিত্তো’’তিআদিনা (দী. নি. ২.২৪২) নযেন সুত্তে আগতো এৱ. তস্স কিৰ চতুৰাসীতি নগৰসহস্সানি কুসাৱতীৰাজধানিপ্পমুখানি, চতুৰাসীতি পাসাদসহস্সানি ধম্মপাসাদপ্পমুখানি, চতুৰাসীতি কূটাগাৰসহস্সানি মহাব্যূহকূটাগাৰপ্পমুখানি, তানি সব্বানি তস্স থেৰস্স কতায একিস্সা পণ্ণসালায নিস্সন্দেন নিব্বত্তানি, চতুৰাসীতি পল্লঙ্কসহস্সানি নাগসহস্সানি অস্সসহস্সানি ৰথসহস্সানি তস্স দিন্নস্স মঞ্চপীঠস্স, চতুৰাসীতি মণিসহস্সানি তস্স দিন্নস্স পদীপস্স, চতুৰাসীতি পোক্খৰণিসহস্সানি একপোক্খৰণিযা, চতুৰাসীতি ইত্থিসহস্সানি পুত্তসহস্সানি গহপতিসহস্সানি চ পত্তথালকাদিপৰিভোগাৰহস্স পব্বজিতপৰিক্খাৰদানস্স, চতুৰাসীতি ধেনুসহস্সানি পঞ্চগোৰসদানস্স, চতুৰাসীতি ৱত্থকোট্ঠসহস্সানি নিৱাসনপাৰুপনদানস্স, চতুৰাসীতি থালিপাকসহস্সানি ভোজনদানস্স নিস্সন্দেন নিব্বত্তানি. সো সত্তহি ৰতনেহি চতূহি ইদ্ধীহি চ সমন্নাগতো ৰাজাধিৰাজা হুত্ৱা সকলং সাগৰপৰিযন্তং পথৱিমণ্ডলং ধম্মেন অভিৱিজিয অজ্ঝাৱসন্তো অনেকসতেসু ঠানেসু দানসালাযো কাৰেত্ৱা মহাদানং পট্ঠপেসি. দিৱসস্স তিক্খত্তুং নগৰে ভেৰিং চৰাপেসি ‘‘যো যং ইচ্ছতি, সো দানসালাসু আগন্ত্ৱা তং গণ্হাতূ’’তি. তেন ৱুত্তং ‘‘তত্থাহং দিৱসে তিক্খত্তুং, ঘোসাপেমি তহিং তহি’’ন্তিআদি.
তত্থ তত্থাতি তস্মিং নগৰে. ‘‘তদাহ’’ন্তিপি পাঠো, তস্স তদা অহং, মহাসুদস্সনকালেতি অত্থো. তহিং তহিন্তি তস্মিং তস্মিং ঠানে, তস্স তস্স পাকাৰস্স অন্তো চ বহি চাতি অত্থো. কো কিং ইচ্ছতীতি ব্ৰাহ্মণাদীসু যো কোচি সত্তো অন্নাদীসু দেয্যধম্মেসু যং কিঞ্চি ইচ্ছতি. পত্থেতীতি তস্সেৱ ৱেৱচনং. কস্স কিং দীযতু ধনন্তি অনেকৱাৰং পৰিযাযন্তৰেহি চ দানঘোসনায পৱত্তিতভাৱদস্সনত্থং ৱুত্তং, এতেন দানপাৰমিযা সৰূপং দস্সেতি. দেয্যধম্মপটিগ্গাহকৱিকপ্পৰহিতা হি বোধিসত্তানং দানপাৰমীতি.
৩০. ইদানি দানঘোসনায তস্স তস্স দেয্যধম্মস্স অনুচ্ছৱিকপুগ্গলপৰিকিত্তনং দস্সেতুং ‘‘কো ছাতকো’’তিআদি ৱুত্তং.
তত্থ ছাতকোতি জিঘচ্ছিতো. তসিতোতি পিপাসিতো. কো মালং কো ৱিলেপনন্তিপি ‘‘ইচ্ছতী’’তি পদং আনেত্ৱা যোজেতব্বং. নগ্গোতি ৱত্থৱিকলো, ৱত্থেন অত্থিকোতি অধিপ্পাযো. পৰিদহিস্সতীতি নিৱাসিস্সতি.
৩১. কো পথে ছত্তমাদেতীতি কো পথিকো পথে মগ্গে অত্তনো ৱস্সৱাতাতপৰক্খণত্থং ছত্তং গণ্হাতি, ছত্তেন অত্থিকোতি অত্থো. কোপাহনা মুদূ সুভাতি দস্সনীযতায সুভা সুখসম্ফস্সতায মুদূ উপাহনা অত্তনো পাদানং চক্খূনঞ্চ ৰক্খণত্থং. কো আদেতীতি কো তাহি অত্থিকোতি অধিপ্পাযো. সাযঞ্চ পাতো চাতি এত্থ চ-সদ্দেন মজ্ঝন্হিকে চাতি আহৰিত্ৱা ৱত্তব্বং. ‘‘দিৱসে তিক্খত্তুং ঘোসাপেমী’’তি হি ৱুত্তং.
৩২. ন তং দসসু ঠানেসূতি তং দানং ন দসসু ঠানেসু পটিযত্তন্তি যোজনা. নপি ঠানসতেসু ৱা পটিযত্তং, অপি চ খো অনেকসতেসু ঠানেসু পটিযত্তং. যাচকে ধনন্তি যাচকে উদ্দিস্স ধনং পটিযত্তং উপক্খটং. দ্ৱাদসযোজনাযামে হি নগৰে সত্তযোজনৱিত্থতে সত্তসু পাকাৰন্তৰেসু সত্ত তালপন্তিপৰিক্খেপা, তাসু তালপন্তীসু চতুৰাসীতি পোক্খৰণিসহস্সানি পাটিযেক্কং পোক্খৰণিতীৰে মহাদানং পট্ঠপিতং. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘‘পট্ঠপেসি খো, আনন্দ, ৰাজা মহাসুদস্সনো তাসং পোক্খৰণীনং তীৰে এৱৰূপং দানং অন্নং অন্নত্থিকস্স, পানং পানত্থিকস্স, ৱত্থং ৱত্থত্থিকস্স, যানং যানত্থিকস্স, সযনং সযনত্থিকস্স, ইত্থিং ইত্থিত্থিকস্স, হিৰঞ্ঞং হিৰঞ্ঞত্থিকস্স, সুৱণ্ণং সুৱণ্ণত্থিকস্সা’’তি (দী. নি. ২.২৫৪).
৩৩. তত্থাযং দানস্স পৱত্তিতাকাৰো – মহাপুৰিসো হি ইত্থীনঞ্চ পুৰিসানঞ্চ অনুচ্ছৱিকে অলঙ্কাৰে কাৰেত্ৱা ইত্থিমত্তমেৱ তত্থ পৰিচাৰৱসেন সেসঞ্চ সব্বং পৰিচ্চাগৱসেন ঠপেত্ৱা ‘‘ৰাজা মহাসুদস্সনো দানং দেতি, তং যথাসুখং পৰিভুঞ্জথা’’তি ভেৰিং চৰাপেসি. মহাজনা পোক্খৰণিতীৰং গন্ত্ৱা ন্হত্ৱা ৱত্থাদীনি নিৱাসেত্ৱা মহাসম্পত্তিং অনুভৱিত্ৱা যেসং তাদিসানি অত্থি, তে পহায গচ্ছন্তি. যেসং নত্থি, তে গহেত্ৱা গচ্ছন্তি. যে হত্থিযানাদীসুপি নিসীদিত্ৱা যথাসুখং ৱিচৰিত্ৱা ৱৰসযনেসুপি সযিত্ৱা সম্পত্তিং অনুভৱিত্ৱা ইত্থীহিপি সদ্ধিং সম্পত্তিং অনুভৱিত্ৱা সত্তৱিধৰতনপসাধনানি পসাধেত্ৱা সম্পত্তিং অনুভৱিত্ৱা যং যং অত্থিকা, তং তং গহেত্ৱা গচ্ছন্তি, অনত্থিকা ওহায গচ্ছন্তি. তম্পি দানং উট্ঠায সমুট্ঠায দেৱসিকং দীযতেৱ. তদা জম্বুদীপৱাসীনং অঞ্ঞং কম্মং নত্থি, দানং পৰিভুঞ্জন্তা সম্পত্তিং অনুভৱন্তা ৱিচৰন্তি. ন তস্স দানস্স কালপৰিচ্ছেদো অহোসি. ৰত্তিঞ্চাপি দিৱাপি যদা যদা অত্থিকা আগচ্ছন্তি, তদা তদা দীযতেৱ. এৱং মহাপুৰিসো যাৱজীৱং সকলজম্বুদীপং উন্নঙ্গলং কত্ৱা মহাদানং পৱত্তেসি. তেন ৱুত্তং ‘‘দিৱা ৱা যদি ৱা ৰত্তিং, যদি এতি ৱনিব্বকো’’তিআদি.
তত্থ দিৱা ৱা যদি ৱা ৰত্তিং, যদি এতীতি এতেনস্স যথাকালং দানং দস্সেতি. যাচকানঞ্হি লাভাসায উপসঙ্কমনকালো এৱ বোধিসত্তানং দানস্স কালো নাম. ৱনিব্বকোতি যাচকো. লদ্ধা যদিচ্ছকং ভোগন্তি এতেন যথাভিৰুচিতং দানং. যো যো হি যাচকো যং যং দেয্যধম্মং ইচ্ছতি, তস্স তস্স তংতদেৱ বোধিসত্তো দেতি. ন তস্স মহগ্ঘদুল্লভাদিভাৱং অত্তনো উপৰোধং চিন্তেসি. পূৰহত্থোৱ গচ্ছতীতি এতেন যাৱদিচ্ছকং দানং দস্সেতি, যত্তকঞ্হি যাচকা ইচ্ছন্তি, তত্তকং অপৰিহাপেত্ৱাৱ মহাসত্তো দেতি উড়াৰজ্ঝাসযতায চ মহিদ্ধিকতায চ.
৩৪. ‘‘যাৱজীৱিক’’ন্তি এতেন দানস্স কালপৰিযন্তাভাৱং দস্সেতি. সমাদানতো পট্ঠায হি মহাসত্তা যাৱপাৰিপূৰি ৱেমজ্ঝে ন কালপৰিচ্ছেদং কৰোন্তি, বোধিসম্ভাৰসম্ভৰণে সঙ্কোচাভাৱেন অন্তৰন্তৰা অৱোসানাপত্তিতো মৰণেনপি অনুপচ্ছেদো এৱ, ততো পৰম্পি তথেৱ পটিপজ্জনতো, ‘‘যাৱজীৱিক’’ন্তি পন মহাসুদস্সনচৰিতস্স ৱসেন ৱুত্তং. নপাহং দেস্সং ধনং দম্মীতি ইদং ধনং নাম ময্হং ন দেস্সং অমনাপন্তি এৱৰূপং মহাদানং দেন্তো গেহতো চ ধনং নীহৰাপেমি. নপি নত্থি নিচযো মযীতি মম সমীপে ধননিচযো ধনসঙ্গহো নাপি নত্থি, সল্লেখৱুত্তিসমণো ৱিয অসঙ্গহোপি ন হোমীতি অত্থো. ইদং যেন অজ্ঝাসযেন তস্সিদং মহাদানং পৱত্তিতং, তং দস্সেতুং ৱুত্তং.
৩৫. ইদানি তং উপমায ৱিভাৱেতুং ‘‘যথাপি আতুৰো নামা’’তিআদিমাহ. তত্থিদং উপমাসংসন্দনেন সদ্ধিং অত্থদস্সনং – যথা নাম আতুৰো ৰোগাভিভূতো পুৰিসো ৰোগতো অত্তানং পৰিমোচেতুকামো ধনেন হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণাদিনা ৱেজ্জং তিকিচ্ছকং তপ্পেত্ৱা আৰাধেত্ৱা যথাৱিধি পটিপজ্জন্তো ততো ৰোগতো ৱিমুচ্চতি.
৩৬. তথেৱ এৱমেৱ অহম্পি অট্টভূতং সকললোকং কিলেসৰোগতো সকলসংসাৰদুক্খৰোগতো চ পৰিমোচেতুকামো তস্স ততো পৰিমোচনস্স অযং সব্বসাপতেয্যপৰিচ্চাগো দানপাৰমিউপাযোতি জানমানো বুজ্ঝমানো অসেসতো দেয্যধম্মস্স পটিগ্গাহকানঞ্চ ৱসেন অনৱসেসতো মহাদানস্স ৱসেন সত্তানং অজ্ঝাসযং পৰিপূৰেতুং অত্তনো চ ন ময্হং দানপাৰমী পৰিপুণ্ণা, তস্মা ঊনমনন্তি পৱত্তং ঊনং মনং পূৰযিতুং পৱত্তযিতুং ৱনিব্বকে যাচকে অদাসিং তং দানং এৱৰূপং মহাদানং দদামি, তঞ্চ খো তস্মিং দানধম্মে তস্স চ ফলে নিৰালযো অনপেক্খো অপচ্চাসো কিঞ্চিপি অপচ্চাসীসমানো কেৱলং সম্বোধিমনুপত্তিযা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৱ অধিগন্তুং দেমীতি.
এৱং মহাসত্তো মহাদানং পৱত্তেন্তো অত্তনো পুঞ্ঞানুভাৱনিব্বত্তং ধম্মপাসাদং অভিৰুয্হ মহাব্যূহকূটাগাৰদ্ৱাৰে এৱ কামৱিতক্কাদযো নিৱত্তেত্ৱা তত্থ সোৱণ্ণমযে ৰাজপল্লঙ্কে নিসিন্নো ঝানাভিঞ্ঞাযো নিব্বত্তেত্ৱা ততো নিক্খমিত্ৱা সোৱণ্ণমযং কূটাগাৰং পৱিসিত্ৱা তত্থ ৰজতমযে পল্লঙ্কে নিসিন্নো চত্তাৰো ব্ৰহ্মৱিহাৰে ভাৱেত্ৱা চতুৰাসীতি ৱস্সসহস্সানি ঝানসমাপত্তীহি ৱীতিনামেত্ৱা মৰণসমযে দস্সনায উপগতানং সুভদ্দাদেৱীপমুখানং চতুৰাসীতিযা ইত্থাগাৰসহস্সানং অমচ্চপাৰিসজ্জাদীনঞ্চ –
‘‘অনিচ্চা ৱত সঙ্খাৰা, উপ্পাদৱযধম্মিনো;
উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তি, তেসং ৱূপসমো সুখো’’তি. (দী. নি. ২.২২১, ২৭২; সং. নি. ১.১৮৬; ২.১৪৩) –
ইমায গাথায ওৱদিত্ৱা আযুপৰিযোসানে ব্ৰহ্মলোকপৰাযনো অহোসি.
তদা সুভদ্দাদেৱী ৰাহুলমাতা অহোসি, পৰিণাযকৰতনং ৰাহুলো, সেসপৰিসা বুদ্ধপৰিসা, মহাসুদস্সনো পন লোকনাথো.
ইধাপি দস পাৰমিযো সৰূপতো লব্ভন্তি এৱ, দানজ্ঝাসযস্স পন উড়াৰতায দানপাৰমী এৱ পাড়িযং আগতা. সেসধম্মা হেট্ঠা ৱুত্তনযা এৱ. তথা উড়াৰে সত্তৰতনসমুজ্জলে চতুদীপিস্সৰিযেপি ঠিতস্স তাদিসং ভোগসুখং অনলঙ্কৰিত্ৱা কামৱিতক্কাদযো দূৰতো ৱিক্খম্ভেত্ৱা তথাৰূপে মহাদানে পৱত্তেন্তস্সেৱ চতুৰাসীতি ৱস্সসহস্সানি সমাপত্তীহি ৱীতিনামেত্ৱা অনিচ্চতাদিপটিসংযুত্তং ধম্মকথং কত্ৱাপি ৱিপস্সনায অনুস্সুক্কনং সব্বত্থ অনিস্সঙ্গতাতি এৱমাদযো গুণানুভাৱা নিদ্ধাৰেতব্বাতি.
মহাসুদস্সনচৰিযাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.