২. সঙ্খব্ৰাহ্মণচৰিযাৱণ্ণনা
১১-১২. দুতিযস্মিং পুনাপৰন্তি পুন অপৰং, ন কেৱলমিদং অকিত্তিচৰিযমেৱ, অথ খো পুন অপৰং অঞ্ঞং সঙ্খচৰিযম্পি পৱক্খিস্সং, সুণোহীতি অধিপ্পাযো. ইতো পৰেসুপি এসেৱ নযো. সঙ্খসৱ্হযোতি সঙ্খনামো. মহাসমুদ্দং তৰিতুকামোতি সুৱণ্ণভূমিং গন্তুং নাৱায মহাসমুদ্দং তৰিতুকামো. উপগচ্ছামি পট্টনন্তি তামলিত্তিপট্টনং উদ্দিস্স গচ্ছামি. সযম্ভুঞাণেন পচ্চেকবোধিযা অধিগতত্তা সযমেৱ ভূতন্তি সযম্ভুং. কিলেসমাৰাদীসু কেনচিপি ন পৰাজিতন্তি অপৰাজিতং, তিণ্ণং মাৰানং মত্থকং মদ্দিত্ৱা ঠিতন্তি অত্থো. তত্তায কঠিনভূমিযাতি ঘম্মসন্তাপেন সন্তত্তায সক্খৰৱালুকানিচিতত্তা খৰায কক্খড়ায ভূমিযা.
১৩. তন্তি তং পচ্চেকবুদ্ধং. ইমমত্থন্তি ইমং ইদানি ৱক্খমানং ‘‘ইদং খেত্ত’’ন্তিআদিকং অত্থং. ৱিচিন্তযিন্তি তদা সঙ্খব্ৰাহ্মণভূতো চিন্তেসিন্তি সত্থা ৱদতি. তত্ৰাযং অনুপুব্বিকথা –
অতীতে অযং বাৰাণসী মোড়িনী নাম অহোসি. মোড়িনীনগৰে ব্ৰহ্মদত্তে ৰজ্জং কাৰেন্তে বোধিসত্তো সঙ্খো নাম ব্ৰাহ্মণো হুত্ৱা অড্ঢো মহদ্ধনো চতূসু নগৰদ্ৱাৰেসু নগৰমজ্ঝে অত্তনো নিৱেসনদ্ৱাৰেতি ছসু ঠানেসু ছ দানসালাযো কাৰেত্ৱা দেৱসিকং ছসতসহস্সানি ৱিস্সজ্জেন্তো কপণদ্ধিকাদীনং মহাদানং পৱত্তেসি. সো একদিৱসং চিন্তেসি – ‘‘অহং গেহে ধনে খীণে দানং দাতুং ন সক্খিস্সামি, অপৰিক্খীণেযেৱ ধনে নাৱায সুৱণ্ণভূমিং গন্ত্ৱা ধনং আহৰিস্সামী’’তি. সো নাৱং ভণ্ডস্স পূৰাপেত্ৱা পুত্তদাৰং আমন্তেত্ৱা ‘‘যাৱাহং আগচ্ছিস্সামি, তাৱ মে দানং অনুপচ্ছিন্দন্তা পৱত্তেয্যাথা’’তি ৱত্ৱা দাসকম্মকৰপৰিৱুতো উপাহনং আৰুয্হ ছত্তেন ধাৰিযমানেন পট্টনগামাভিমুখো পাযাসি.
তস্মিং খণে গন্ধমাদনে একো পচ্চেকবুদ্ধো সত্তাহং নিৰোধসমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৱা নিৰোধসমাপত্তিতো ৱুট্ঠায লোকং ৱোলোকেন্তো তং ধনাহৰণত্থং গচ্ছন্তং দিস্ৱা ‘‘মহাপুৰিসো ধনং আহৰিতুং গচ্ছতি, ভৱিস্সতি নু খো অস্স মহাসমুদ্দে অন্তৰাযো, নো’’তি আৱজ্জেত্ৱা ‘‘ভৱিস্সতী’’তি ঞত্ৱা ‘‘এস মং দিস্ৱা ছত্তঞ্চ উপাহনঞ্চ ময্হং দত্ৱা উপাহনদাননিস্সন্দেন সমুদ্দে ভিন্নায নাৱায পতিট্ঠং লভিস্সতি, কৰিস্সামিস্স অনুগ্গহ’’ন্তি আকাসেন গন্ত্ৱা তস্স অৱিদূৰে ওতৰিত্ৱা মজ্ঝন্হিকসমযে চণ্ডৱাতাতপেন অঙ্গাৰসন্থতসদিসং উণ্হৱালুকং মদ্দন্তো তস্স অভিমুখং আগঞ্ছি. সো তং দিস্ৱাৱ হট্ঠতুট্ঠো ‘‘পুঞ্ঞক্খেত্তং মে আগতং, অজ্জ মযা এত্থ বীজং ৰোপেতুং ৱট্টতী’’তি চিন্তেসি. তেন ৱুত্তং ‘‘তমহং পটিপথে দিস্ৱা, ইমমত্থং ৱিচিন্তযি’’ন্তিআদি.
তত্থ ইদং খেত্তন্তিআদি চিন্তিতাকাৰদস্সনং. খেত্তন্তি খিত্তং বীজং মহপ্ফলভাৱকৰণেন তাযতীতি খেত্তং, পুব্বণ্ণাপৰণ্ণৱিৰুহনভূমি. ইধ পন খেত্তং ৱিযাতি খেত্তং, অগ্গদক্খিণেয্যো পচ্চেকবুদ্ধো. তেনেৱাহ ‘‘পুঞ্ঞকামস্স জন্তুনো’’তি.
১৪. মহাগমন্তি ৱিপুলফলাগমং, সস্সসম্পত্তিদাযকন্তি অত্থো. বীজং ন ৰোপেতীতি বীজং ন ৱপতি.
১৫. খেত্তৱৰুত্তমন্তি খেত্তৱৰেসুপি উত্তমং. সীলাদিগুণসম্পন্না হি ৱিসেসতো অৰিযসাৱকা খেত্তৱৰা, ততোপি অগ্গভূতো পচ্চেকবুদ্ধো খেত্তৱৰুত্তমো. কাৰন্তি সক্কাৰং. যদি ন কৰোমীতি সম্বন্ধো. ইদং ৱুত্তং হোতি – ইদমীদিসং অনুত্তৰং পুঞ্ঞক্খেত্তং লভিত্ৱা তত্থ পূজাসক্কাৰং যদি ন কৰোমি, পুঞ্ঞেন অত্থিকো নামাহং ন ভৱেয্যন্তি.
১৬-১৭. যথা অমচ্চোতিআদীনং দ্ৱিন্নং গাথানং অযং সঙ্খেপত্থো – যথা নাম যো কোচি ৰঞ্ঞা মুদ্দাধিকাৰে ঠপিতো লঞ্ছনধৰো অমচ্চপুৰিসো সেনাপতি ৱা সো অন্তেপুৰে জনে বহিদ্ধা চ বলকাযাদীসু ৰঞ্ঞো যথানুসিট্ঠং ন পটিপজ্জতি ন তেসং ধনধঞ্ঞং দেতি, তং তং কত্তব্বং ৱত্তং পৰিহাপেতি. সো মুদ্দিতো পৰিহাযতি মুদ্দাধিকাৰলদ্ধৱিভৱতো পৰিধংসতি, এৱমেৱ অহম্পি পুঞ্ঞকম্মস্স ৰতো লদ্ধব্বপুঞ্ঞফলসঙ্খাতং পুঞ্ঞকামো দক্খিণায ৱিপুলফলভাৱকৰণেন ৱিপুলং দিস্ৱান তং দক্খিণং উড়াৰং দক্খিণেয্যং লভিত্ৱা তস্স দানং যদি ন দদামি পুঞ্ঞতো আযতিং পুঞ্ঞফলতো চ পৰিধংসামি. তস্মা ইধ মযা পুঞ্ঞং কাতব্বমেৱাতি.
এৱং পন চিন্তেত্ৱা মহাপুৰিসো দূৰতোৱ উপাহনা ওৰোহিত্ৱা ৱেগেন উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা ‘‘ভন্তে, ময্হং অনুগ্গহত্থায ইমং ৰুক্খমূলং উপগচ্ছথা’’তি ৱত্ৱা তস্মিং ৰুক্খমূলং উপসঙ্কমন্তে তত্থ ৱালুকং উস্সাপেত্ৱা উত্তৰাসঙ্গং পঞ্ঞাপেত্ৱা পচ্চেকবুদ্ধে তত্থ নিসিন্নে ৱন্দিত্ৱা ৱাসিতপৰিস্সাৱিতেন উদকেন তস্স পাদে ধোৱিত্ৱা, গন্ধতেলেন মক্খেত্ৱা, অত্তনো উপাহনং পুঞ্ছিত্ৱা, গন্ধতেলেন মক্খেত্ৱা, তস্স পাদে পটিমুঞ্চিত্ৱা ‘‘ভন্তে, ইমং উপাহনং আৰুয্হ, ইমং ছত্তং মত্থকে কত্ৱা গচ্ছথা’’তি ছত্তুপাহনং অদাসি. সোপিস্স অনুগ্গহত্থায তং গহেত্ৱা পসাদসংৱড্ঢনত্থং পস্সন্তস্সেৱ ৱেহাসং উপ্পতিত্ৱা গন্ধমাদনং অগমাসি. তেন ৱুত্তং –
১৮. ‘‘এৱাহং চিন্তযিত্ৱান, ওৰোহিত্ৱা উপাহনা;
তস্স পাদানি ৱন্দিত্ৱা, অদাসিং ছত্তুপাহন’’ন্তি.
বোধিসত্তো তং দিস্ৱা অতিৱিয পসন্নচিত্তো পট্টনং গন্ত্ৱা নাৱং অভিৰুহি. অথস্স মহাসমুদ্দং তৰন্তস্স সত্তমে দিৱসে নাৱা ৱিৱৰমদাসি. উদকং উস্সিঞ্চিতুং নাসক্খিংসু. মহাজনো মৰণভযভীতো অত্তনো অত্তনো দেৱতা নমস্সিত্ৱা মহাৱিৰৱং ৱিৰৱি. বোধিসত্তো একং উপট্ঠাকং গহেত্ৱা সকলসৰীৰং তেলেন মক্খেত্ৱা সপ্পিনা সদ্ধিং সক্খৰচুণ্ণানি যাৱদত্থং খাদিত্ৱা তম্পি খাদাপেত্ৱা তেন সদ্ধিং কূপকযট্ঠিমত্থকং আৰুয্হ ‘‘ইমায দিসায অম্হাকং নগৰ’’ন্তি দিসং ৱৱত্থপেত্ৱা মচ্ছকচ্ছপপৰিপন্থতো অত্তানং সচ্চাধিট্ঠানেন পমোচেন্তো তেন সদ্ধিং উসভমত্তট্ঠানং অতিক্কমিত্ৱা পতিত্ৱা সমুদ্দং তৰিতুং আৰভি. মহাজনো পন তত্থেৱ ৱিনাসং পাপুণি. তস্স তৰন্তস্সেৱ সত্ত দিৱসা গতা. সো তস্মিম্পি কালে লোণোদকেন মুখং ৱিক্খালেত্ৱা উপোসথিকো অহোসিযেৱ.
তদা পন ঈদিসানং পুৰিসৱিসেসানং ৰক্খণত্থায চতূহি লোকপালেহি ঠপিতা মণিমেখলা নাম দেৱধীতা অত্তনো ইস্সৰিযেন সত্তাহং পমজ্জিত্ৱা সত্তমে দিৱসে তং দিস্ৱা ‘‘সচাযং ইধ মৰিস্স, অতিৱিয গাৰয্হা অভৱিস্স’’ন্তি সংৱিগ্গহদযা সুৱণ্ণপাতিযা দিব্বভোজনস্স পূৰেত্ৱা ৱেগেনাগন্ত্ৱা ‘‘ব্ৰাহ্মণ, ইদং দিব্বভোজনং ভুঞ্জা’’তি আহ. সো তং উল্লোকেত্ৱা ‘‘নাহং ভুঞ্জামি, উপোসথিকোম্হী’’তি পটিক্খিপিত্ৱা তং পুচ্ছন্তো –
‘‘যং ত্ৱং সুখেনাভিসমেক্খসে মং, ভুঞ্জস্সু ভত্তং ইতি মং ৱদেসি;
পুচ্ছামি তং নাৰি মহানুভাৱে, দেৱী নুসি ত্ৱং উদ মানুসী নূ’’তি. (জা. ১.১০.৪২) –
আহ. সা তস্স পটিৱচনং দেন্তী –
‘‘দেৱী অহং সঙ্খ মহানুভাৱা, ইধাগতা সাগৰৱাৰিমজ্ঝে;
অনুকম্পিকা নো চ পদুট্ঠচিত্তা, তৱেৱ অত্থায ইধাগতাস্মি.
‘‘ইধন্নপানং সযনাসনঞ্চ, যানানি নানাৱিৱিধানি সঙ্খ;
সব্বস্স ত্যাহং পটিপাদযামি, যং কিঞ্চি তুয্হং মনসাভিপত্থিত’’ন্তি. (জা. ১.১০.৪৩-৪৪) –
ইমা গাথা অভাসি. তং সুত্ৱা মহাসত্তো ‘‘অযং দেৱধীতা সমুদ্দপিট্ঠে ময্হং ‘ইদঞ্চিদঞ্চ দম্মী’তি ৱদতি, যঞ্চেসা ময্হং দেতি, তম্পি মম পুঞ্ঞেনেৱ, তং পন পুঞ্ঞং অযং দেৱধীতা জানাতি নু খো, উদাহু ন জানাতি, পুচ্ছিস্সামি তাৱ ন’’ন্তি চিন্তেত্ৱা পুচ্ছন্তো ইমং গাথমাহ –
‘‘যং কিঞ্চি যিট্ঠঞ্চ হুতঞ্চ ময্হং, সব্বস্স নো ইস্সৰা ত্ৱং সুগত্তে;
সুস্সোণি সুব্ভূৰু ৱিলগ্গমজ্ঝে, কিস্স মে কম্মস্স অযং ৱিপাকো’’তি. (জা. ১.১০.৪৫);
তত্থ যিট্ঠন্তি দানৱসেন যজিতং. হুতন্তি আহুনপাহুনৱসেন দিন্নং. সব্বস্স নো ইস্সৰা ত্ৱন্তি অম্হাকং পুঞ্ঞকম্মস্স সব্বস্স ত্ৱং ইস্সৰা, ‘‘অযং ইমস্স ৱিপাকো, অযং ইমস্সা’’তি ব্যাকৰিতুং সমত্থা. সুস্সোণীতি সুন্দৰজঘনে. সুব্ভূৰূতি সুন্দৰেহি ভমুকেহি ঊৰূহি চ সমন্নাগতে. ৱিলগ্গমজ্ঝেতি ৱিলগ্গতনুমজ্ঝে. কিস্স মেতি মযা কতকম্মেসু কতৰকম্মস্স অযং ৱিপাকো, যেনাহং অপ্পতিট্ঠে মহাসমুদ্দে অজ্জ পতিট্ঠং লভামীতি.
তং সুত্ৱা দেৱধীতা ‘‘অযং ব্ৰাহ্মণো ‘যং অত্তনা কুসলকম্মং কতং, তং কম্মং ন জানাতী’তি সঞ্ঞায পুচ্ছতি মঞ্ঞে, কথেস্সামি ন’’ন্তি নাৱাভিৰুহনদিৱসে পচ্চেকবুদ্ধস্স ছত্তুপাহনদানপুঞ্ঞমেৱ তস্স কাৰণন্তি কথেন্তী –
‘‘ঘম্মে পথে ব্ৰাহ্মণ একভিক্খুং, উগ্ঘট্টপাদং তসিতং কিলন্তং;
পটিপাদযী সঙ্খ উপাহনানি, সা দক্খিণা কামদুহা তৱজ্জা’’তি. (জা. ১.১০.৪৬) –
গাথমাহ.
তত্থ একভিক্খুন্তি একং পচ্চেকবুদ্ধং সন্ধাযাহ. উগ্ঘট্টপাদন্তি উণ্হৱালুকায ঘট্টপাদং, ৱিবাধিতপাদন্তি অত্থো. তসিতন্তি পিপাসিতং. পটিপাদযীতি পটিপাদেসি যোজেসি. কামদুহাতি সব্বকামদাযিকা.
তং সুত্ৱা মহাসত্তো ‘‘এৱৰূপেপি নাম অপ্পতিট্ঠে মহাসমুদ্দে মযা দিন্নং ছত্তুপাহনদানং মম সব্বকামদদং জাতং অহো সুদিন্ন’’ন্তি তুট্ঠচিত্তো –
‘‘সা হোতু নাৱা ফলকূপপন্না, অনৱস্সুতা এৰকৱাতযুত্তা;
অঞ্ঞস্স যানস্স ন হেত্থ ভূমি, অজ্জেৱ মং মোড়িনিং পাপযস্সূ’’তি. (জা. ১.১০.৪৭) –
গাথমাহ.
তত্থ ফলকূপপন্নাতি মহানাৱতায বহূহি ফলকেহি উপেতা. উদকপ্পৱেসনাভাৱেন অনৱস্সুতা. সম্মা গহেত্ৱা গমনকৱাতেন এৰকৱাতযুত্তা.
দেৱধীতা তস্স ৱচনং সুত্ৱা তুট্ঠহট্ঠা দীঘতো অট্ঠউসভং ৱিত্থাৰতো চতুউসভং গম্ভীৰতো ৱীসতিযট্ঠিকং সত্তৰতনমযং নাৱং মাপেত্ৱা কূপফিযাৰিত্তযুত্তানি ইন্দনীলৰজতসুৱণ্ণমযাদীনি নিম্মিনিত্ৱা সত্তন্নং ৰতনানং পূৰেত্ৱা ব্ৰাহ্মণং আলিঙ্গেত্ৱা নাৱং আৰোপেসি, উপট্ঠাকং পনস্স ন ওলোকেসি. ব্ৰাহ্মণো অত্তনা কতকল্যাণতো তস্স পত্তিং অদাসি, সো অনুমোদি. অথ দেৱধীতা তম্পি আলিঙ্গেত্ৱা নাৱায পতিট্ঠাপেত্ৱা তং নাৱং মোড়িনীনগৰং নেত্ৱা ব্ৰাহ্মণস্স ঘৰে ধনং পতিট্ঠাপেত্ৱা অত্তনো ৱসনট্ঠানমেৱ অগমাসি. তেনাহ ভগৱা –
‘‘সা তত্থ ৱিত্তা সুমনা পতীতা, নাৱং সুচিত্তং অভিনিম্মিনিত্ৱা;
আদায সঙ্খং পুৰিসেন সদ্ধিং, উপানযী নগৰং সাধুৰম্ম’’ন্তি. (জা. ১.১০.৪৮);
মহাপুৰিসস্স হি চিত্তসম্পত্তিযা পচ্চেকবুদ্ধস্স চ নিৰোধতো ৱুট্ঠিতভাৱেন সত্তসু চেতনাসু আদিচেতনা দিট্ঠধম্মৱেদনীযা অতিউড়াৰফলা চ জাতা. ইদম্পি তস্স দানস্স অপ্পমত্তফলন্তি দট্ঠব্বং. অপৰিমাণফলঞ্হি তং দানং বোধিসম্ভাৰভূতং. তেন ৱুত্তং –
১৯. ‘‘তেনেৱাহং সতগুণতো, সুখুমালো সুখেধিতো;
অপি চ দানং পৰিপূৰেন্তো, এৱং তস্স অদাসহ’’ন্তি.
তত্থ তেনাতি ততো পচ্চেকবুদ্ধতো, সতগুণতোতি সতগুণেন অহং তদা সঙ্খভূতো সুখুমালো, তস্মা সুখেধিতো সুখসংৱড্ঢো, অপি চ এৱং সন্তেপি দানং পৰিপূৰেন্তো, এৱং ময্হং দানপাৰমী পৰিপূৰেতূতি তস্স পচ্চেকবুদ্ধস্স অত্তনো সৰীৰদুক্খং অনপেক্খিত্ৱা ছত্তুপাহনং অদাসিন্তি অত্তনো দানজ্ঝাসযস্স উড়াৰভাৱং সত্থা পৱেদেসি.
বোধিসত্তোপি যাৱজীৱং অমিতধনগেহং অজ্ঝাৱসন্তো ভিয্যোসোমত্তায দানানি দত্ৱা সীলানি ৰক্খিত্ৱা আযুপৰিযোসানে সপৰিসো দেৱনগৰং পূৰেসি.
তদা দেৱধীতা উপ্পলৱণ্ণা অহোসি, পুৰিসো আনন্দত্থেৰো, লোকনাথো সঙ্খব্ৰাহ্মণো.
তস্স সুৱিসুদ্ধনিচ্চসীলউপোসথসীলাদিৱসেন সীলপাৰমী দানসীলাদীনং পটিপক্খতো নিক্খন্তত্তা কুসলধম্মৱসেন নেক্খম্মপাৰমী, দানাদিনিপ্ফাদনত্থং অব্ভুস্সহনৱসেন তথা মহাসমুদ্দতৰণৱাযামৱসেন চ ৱীৰিযপাৰমী, তদত্থং অধিৱাসনখন্তিৱসেন খন্তিপাৰমী, পটিঞ্ঞানুৰূপপ্পটিপত্তিযা সচ্চপাৰমী, সব্বত্থ অচলসমাদানাধিট্ঠানৱসেন অধিট্ঠানপাৰমী, সব্বসত্তেসু হিতজ্ঝাসযৱসেন মেত্তাপাৰমী, সত্তসঙ্খাৰকতৱিপ্পকাৰেসু মজ্ঝত্তভাৱপ্পত্তিযা উপেক্খাপাৰমী, সব্বপাৰমীনং উপকাৰানুপকাৰে ধম্মে জানিত্ৱা অনুপকাৰে ধম্মে পহায উপকাৰধম্মেসু পৱত্তাপনপুৰেচৰা সহজাতা চ উপাযকোসল্লভূতা পঞ্ঞা পঞ্ঞাপাৰমীতি ইমাপি পাৰমিযো লব্ভন্তি.
দানজ্ঝাসযস্স পন অতিউড়াৰভাৱেন দানপাৰমীৱসেন দেসনা পৱত্তা. যস্মা চেত্থ দস পাৰমিযো লব্ভন্তি, তস্মা হেট্ঠা ৱুত্তা মহাকৰুণাদযো বোধিসত্তগুণা ইধাপি যথাৰহং নিদ্ধাৰেতব্বা. তথা অত্তনো ভোগসুখং অনপেক্খিত্ৱা মহাকৰুণায ‘‘দানপাৰমিং পূৰেস্সামী’’তি দানসম্ভাৰসংহৰণত্থং সমুদ্দতৰণং, তত্থ চ সমুদ্দপতিতস্সপি উপোসথাধিট্ঠানং, সীলখণ্ডভযেন দেৱধীতাযপি উপগতায আহাৰানাহৰণন্তি এৱমাদযো মহাসত্তস্স গুণা ৱেদিতব্বা. ইদানি ৱক্খমানেসু সেসচৰিতেসু ইমিনাৱ নযেন গুণনিদ্ধাৰণং ৱেদিতব্বং. তত্থ তত্থ ৱিসেসমত্তমেৱ ৱক্খাম. তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘এৱং অচ্ছৰিযা হেতে, অব্ভুতা চ মহেসিনো…পে…;
পগেৱানুকিৰিযা তেসং, ধম্মস্স অনুধম্মতো’’তি.
সঙ্খব্ৰাহ্মণচৰিযাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.