৫৫. ভদ্দিযৱগ্গো
১. লকুণ্ডকভদ্দিযত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা
পঞ্চপঞ্ঞাসমৱগ্গে পঠমাপদানে পদুমুত্তৰো নাম জিনোতিআদিকং আযস্মতো লকুণ্ডকভদ্দিযত্থেৰস্স অপদানং. অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে হংসৱতীনগৰে মহাভোগকুলে নিব্বত্তিত্ৱা ৱিঞ্ঞুতং পত্তো সত্থু ধম্মং সুণন্তো নিসিন্নো সত্থাৰং একং ভিক্খুং মঞ্জুস্সৰানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৱা সযম্পি তং ঠানন্তৰং পত্থেন্তো বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স সপ্পিসক্খৰাদিমধুৰৰসসম্মিস্সং মহাদানং দত্ৱা ‘‘অহম্পি, ভন্তে, অনাগতে অযং ভিক্খু ৱিয একস্স বুদ্ধস্স সাসনে মঞ্জুস্সৰানং অগ্গো ভৱেয্য’’ন্তি পণিধানং অকাসি. ভগৱা তস্স অনন্তৰাযং দিস্ৱা ব্যাকৰিত্ৱা পক্কামি.
সো যাৱতাযুকং পুঞ্ঞানি কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো উভযসম্পত্তিযো অনুভৱিত্ৱা ফুস্সভগৱতো কালে চিত্ৰকোকিলো হুত্ৱা নিব্বত্তো ৰাজুয্যানতো মধুৰং অম্বফলং তুণ্ডেনাদায গচ্ছন্তো সত্থাৰং দিস্ৱা পসন্নমানসো ‘‘দস্সামি বুদ্ধস্সা’’তি চিত্তং উপ্পাদেসি. সত্থা তস্স চিত্তাচাৰং ঞত্ৱা পত্তং গহেত্ৱা নিসীদি. কোকিলো দসবলস্স পত্তে অম্বপক্কং ঠপেসি. সত্থা তস্স সোমনস্সুপ্পাদনত্থং তস্স পস্সন্তস্সেৱ তং পৰিভুঞ্জি. অথ সো কোকিলো পসন্নমানসো তেনেৱ পীতিসুখেন সত্তাহং ৱীতিনামেসি. তেনেৱ পুঞ্ঞকম্মেন উপ্পন্নুপ্পন্নভৱে মঞ্জুস্সৰো অহোসি. কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে ৱড্ঢকিকুলে নিব্বত্তেত্ৱা জেট্ঠকৱড্ঢকী হুত্ৱা পাকটো অহোসি. পৰিনিব্বুতে ভগৱতি তস্স সৰীৰধাতুযো নিদহিতুং সত্তযোজনপ্পমাণে থূপে আৰদ্ধে সো আহ – ‘‘যোজনাৱট্টং যোজনুব্বেধং কৰোমা’’তি. তে সব্বে তস্স ৱচনে অট্ঠংসু. ইতি অপ্পমাণস্স বুদ্ধস্স ওৰপ্পমাণং চেতিযং কাৰেসি, তেন কম্মেন নিব্বত্তট্ঠানে অঞ্ঞেহি হীনপ্পমাণো অহোসি. সো অম্হাকং ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তিত্ৱা অতিৰস্সতায চ সুৱণ্ণপটিমা ৱিয সুন্দৰসৰীৰতায চ লকুণ্ডকভদ্দিযোতি পঞ্ঞাযিত্থ. সো অপৰভাগে সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৱা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৱা বহুস্সুতো ধম্মকথিকো হুত্ৱা মধুৰেন সৰেন পৰেসং ধম্মং কথেসি.
অথেকস্মিং উস্সৱদিৱসে একেন ব্ৰাহ্মণেন সদ্ধিং ৰথেন গচ্ছন্তী একা গণিকা থেৰং দিস্ৱা দন্তৱিদংসকং হসি. থেৰো তস্সা দন্তট্ঠিকে নিমিত্তং গহেত্ৱা ঝানং উপ্পাদেত্ৱা তং পাদকং কত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অনাগামী অহোসি, সো অভিণ্হং কাযগতায সতিযা ৱিহৰন্তো একদিৱসং আযস্মতা ধম্মসেনাপতিনা ওৱদিযমানো অনুসাসিযমানো অৰহত্তে পতিট্ঠহি. একচ্চে ভিক্খূ চ সামণেৰা চ তস্স অৰহত্তপ্পত্তভাৱং অজানন্তো কণ্ণেসু গহেত্ৱা কড্ঢন্তি, সীসে বাহায হত্থপাদাদীসু ৱা গহেত্ৱা চালেত্ৱা কীড়ন্তা ৱিহেঠেসুং. অথ ভগৱা সুত্ৱা – ‘‘মা, ভিক্খৱে, মম পুত্তং ৱিহেঠেথা’’তি আহ. ততো পট্ঠায তং ‘‘অৰহা’’তি জানিত্ৱা ন ৱিহেঠেসুং.
১২. সো অৰহা হুত্ৱা সঞ্জাতসোমনস্সো অত্তনো পুব্বচৰিতাপদানং পকাসেন্তো পদুমুত্তৰো নাম জিনোতিআদিমাহ. মঞ্জুনাভিনিকূজহন্তি মধুৰেন পেমনিযেন সৰেন অভিনিকূজিং সদ্দং নিচ্ছাৰেসিং অহন্তি অত্থো. সেসমেত্থ সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱাতি.
লকুণ্ডকভদ্দিযত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা সমত্তা.
২. কঙ্খাৰেৱতত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা
৩৪. দুতিযাপদানে পদুমুত্তৰো নাম জিনোতিআদিকং আযস্মতো কঙ্খাৰেৱতত্থেৰস্স অপদানং. অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তো, তং সব্বং পাঠানুসাৰেন সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱাতি.
কঙ্খাৰেৱতত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা সমত্তা.
৩. সীৱলিত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা
ততিযাপদানে পদুমুত্তৰো নাম জিনোতিআদিকং আযস্মতো সীৱলিত্থেৰস্স অপদানং. অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে কুলগেহে নিব্বত্তো হেট্ঠা ৱুত্তনযেন ৱিহাৰং গন্ত্ৱা পৰিসায পৰিযন্তে ঠিতো ধম্মং সুণন্তো সত্থাৰং একং ভিক্খুং লাভীনং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৱা ‘‘মযাপি অনাগতে এৱৰূপেন ভৱিতুং ৱট্টতী’’তি দসবলং নিমন্তেত্ৱা সত্তাহং বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খসঙ্ঘস্স মহাদানং দত্ৱা, ‘‘ভন্তে, ইমিনা অধিকাৰকম্মেন ন অঞ্ঞং সম্পত্তিং পত্থেমি, অনাগতে পন একস্স বুদ্ধস্স সাসনে অহম্পি তুম্হেহি সো এতদগ্গে ঠপিতভিক্খু ৱিয লাভীনং অগ্গো ভৱেয্য’’ন্তি পত্থনং অকাসি. সত্থা তস্স অনন্তৰাযতং দিস্ৱা ‘‘অযং তে পত্থনা অনাগতে গোতমস্স বুদ্ধস্স সন্তিকে সমিজ্ঝিস্সতী’’তি ব্যাকৰিত্ৱা পক্কামি. সো কুলপুত্তো যাৱজীৱং কুসলং কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু উভযসম্পত্তিযো অনুভৱিত্ৱা ৱিপস্সিস্স ভগৱতো কালে বন্ধুমতীনগৰতো অৱিদূৰে একস্মিং গামকে নিব্বত্তি, তস্মিং সমযে বন্ধুমতীনগৰৱাসিনো ৰঞ্ঞা সদ্ধিং সাকচ্ছিত্ৱা দসবলস্স দানং অদংসু.
একদিৱসং সব্বে একতো হুত্ৱা দানং দেন্তা ‘‘কিং নু খো অম্হাকং দানগ্গে নত্থী’’তি (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২০৭; থেৰগা. অট্ঠ. ১.৫৯ সীৱলিত্থেৰগাথাৱণ্ণনা) ওলোকেন্তা মধুঞ্চ গুড়দধিঞ্চ নাদ্দসংসু. তে ‘‘যতো কুতোচি আহৰিস্সামা’’তি জনপদতো নগৰপৱিসনমগ্গেসু পুৰিসে ঠপেসুং. তদা এস কুলপুত্তো অত্তনো গামতো গুড়দধিৱাৰকং গহেত্ৱা ‘‘কিঞ্চিদেৱ আহৰিস্সামী’’তি নগৰং গচ্ছন্তো ‘‘মুখং ধোৱিত্ৱা ধোতহত্থপাদো পৱিসিস্সামী’’তি ফাসুকট্ঠানং ওলোকেন্তো নঙ্গলসীসপ্পমাণং নিম্মক্খিকদণ্ডকমধুং দিস্ৱা ‘‘পুঞ্ঞেন মে ইদং উপ্পন্ন’’ন্তি গহেত্ৱা নগৰং পাৱিসি. নাগৰেহি ঠপিতপুৰিসো তং দিস্ৱা, ‘‘মাৰিস, কস্স ইমং হৰসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘ন কস্সচি, সামি, ৱিক্কাযিকং মে ইদ’’ন্তি. ‘‘তেন হি ইমং কহাপণং গহেত্ৱা এতং মধুঞ্চ গুড়দধিঞ্চ দেহী’’তি.
সো চিন্তেসি – ‘‘ইদং মে ন বহুং অগ্ঘতি, অযঞ্চ একপ্পহাৰেনেৱ বহুং দেতি, ৱীমংসিস্সামী’’তি. ততো নং আহ – ‘‘নাহং এককহাপণেন দেমী’’তি. ‘‘যদি এৱং দ্ৱে কহাপণে গহেত্ৱা দেহী’’তি. ‘‘দ্ৱীহিপি ন দেমী’’তি. এতেনুপাযেন ৱড্ঢেত্ৱা যাৱ সহস্সং পাপুণি, সো চিন্তেসি – ‘‘অতিঅঞ্ছিতুং ন ৱট্টতি, হোতু তাৱ ইমিনা কত্তব্বকম্মং পুচ্ছিস্সামী’’তি. অথ নং আহ – ‘‘ন ইদং বহুঅগ্ঘনকং, ত্ৱং পন বহুং দেসি, কেন কম্মেন ইদং গণ্হসী’’তি. ‘‘ইধ, ভো, নগৰৱাসিনো ৰঞ্ঞা সদ্ধিং পটিৱিৰুজ্ঝিত্ৱা ৱিপস্সিসম্মাসম্বুদ্ধস্স দানং দেন্তা ইদং দ্ৱযং দানগ্গে অপস্সন্তা মং পৰিযেসাপেন্তি. সচে ইদং দ্ৱযং ন লভিস্সন্তি, নাগৰানং পৰাজযো ভৱিস্সতি. তস্মা সহস্সং দত্ৱা গণ্হামী’’তি. ‘‘কিং পনেতং নাগৰানং এৱ ৱট্টতি, উদাহু অঞ্ঞেসম্পি দাতুং ৱট্টতী’’তি? ‘‘যস্স কস্সচি দাতুং অৱাৰিতমেত’’ন্তি. ‘‘অত্থি পন কোচি নাগৰানং দানে একদিৱসং সহস্সং দাতা’’তি? ‘‘নত্থি, সম্মা’’তি. ‘‘ইমেসং মে দ্ৱিন্নং সহস্সগ্ঘনকভাৱং জানাসী’’তি? ‘‘আম, জানামী’’তি. ‘‘তেন হি গচ্ছ, নাগৰানং আৰোচেহি – ‘একো পুৰিসো ইমানি দ্ৱে মূলেন ন দেতি, তুম্হেহি সদ্ধিং সহত্থেনেৱ দাতুকামো, তুম্হে ইমেসং দ্ৱিন্নং কাৰণা নিব্বিতক্কা হোথা’’তি. ‘‘ত্ৱং ইমস্মিং দানে জেট্ঠকভাগস্স কাযসক্খী হোহী’’তি ৱত্ৱা গতো. সো পন কুলপুত্তো গামতো পৰিব্বযত্থং গহিতকহাপণেন পঞ্চকটুকং গহেত্ৱা চুণ্ণং কত্ৱা দধিতো কঞ্চিযং ৱাহেত্ৱা তত্থ মধুপটলং পীড়েত্ৱা পঞ্চকটুকচুণ্ণেন যোজেত্ৱা পদুমিনিপত্তে পক্খিপিত্ৱা তং সংৱিদহিত্ৱা আদায দসবলস্স অৱিদূৰে নিসীদি. মহাজনেহি আহৰিযমানস্স সক্কাৰস্স অন্তৰে অত্তনো পত্তৱাৰং ওলোকেন্তো ওকাসং ঞত্ৱা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা, ‘‘ভন্তে, অযং মে দুগ্গতসক্কাৰো, ইমং মে অনুকম্পং পটিচ্চ পটিগ্গণ্হথা’’তি. সত্থা তস্সানুকম্পং পটিচ্চ চতুমহাৰাজেহি দত্তিযেন সেলমযপত্তেন তং পটিগ্গহেত্ৱা যথা অট্ঠসট্ঠিযা ভিক্খুসতসহস্সস্স দিয্যমানং ন খীযতি, এৱং অধিট্ঠাসি.
সো কুলপুত্তো নিট্ঠিতভত্তকিচ্চং ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসিন্নো আহ – ‘‘দিট্ঠো মে, ভন্তে ভগৱা, অজ্জ বন্ধুমতীনগৰৱাসীহি তুম্হাকং সক্কাৰো আহৰিযমানো, অহম্পি ইমস্স নিস্সন্দেন নিব্বত্তনিব্বত্তভৱে লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তো ভৱেয্য’’ন্তি. সত্থা ‘‘এৱং হোতু কুলপুত্তা’’তি ৱত্ৱা তস্স চ নগৰৱাসীনঞ্চ ভত্তানুমোদনং কত্ৱা পক্কামি. সো কুলপুত্তো যাৱজীৱং কুসলং কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সুপ্পৱাসায ৰাজধীতুযা কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গণ্হি. তস্স পটিসন্ধিগ্গহণকালতো পট্ঠায সাযং পাতঞ্চ পঞ্চপণ্ণাকাৰসতানি সুপ্পৱাসায উপনীযন্তি. অথস্স সা পুঞ্ঞৱীমংসনত্থং হত্থেন বীজপচ্ছিং ফুসাপেন্তী অট্ঠাসি. একেকবীজতো সলাকসতং সলাকসহস্সম্পি নিগ্গচ্ছতি, একেককৰীসখেত্ততো পণ্ণাসম্পি সট্ঠিপি সকটপমাণানি উপ্পজ্জন্তি. কোট্ঠপূৰণকালেপিস্সা কোট্ঠদ্ৱাৰং হত্থেন ফুসন্তিযা ৰাজধীতায পুঞ্ঞেন গণ্হন্তানং গহিতগহিতং পুন পূৰতি. পৰিপুণ্ণভত্তকুম্ভিতোপি ‘‘ৰাজধীতায পুঞ্ঞ’’ন্তি ৱত্ৱা যস্স কস্সচি দেন্তা নং যাৱ ন উক্কড্ঢন্তি, ন তাৱ ভত্তং খীযতি. দাৰকে কুচ্ছিগতেযেৱ সত্ত ৱস্সানি অতিক্কমিংসু.
গব্ভে পন পৰিপক্কে সত্তাহং মহাদুক্খং অনুভোসি. সা সামিকং আমন্তেত্ৱা – ‘‘পুৰে মৰণা জীৱমানা দানং দস্সামী’’তি সত্থু সন্তিকং পেসেসি – ‘‘গচ্ছ, সামি, ইমং পৱত্তিং সত্থু আৰোচেত্ৱা সত্থাৰং নিমন্তেহি, যঞ্চ সত্থা ৱদতি, তং সাধুকং উপলক্খেত্ৱা আগন্ত্ৱা ময্হং কথেহী’’তি. সো গন্ত্ৱা তস্সা সাসনং সত্থু আৰোচেসি – ‘‘সত্থু ভন্তে, কোড়িযধীতা পাদে ৱন্দতী’’তি. সত্থা তস্সা অনুকম্পং পটিচ্চ – ‘‘সুখিনী হোতু সুপ্পৱাসা কোড়িযধীতা অৰোগা, অৰোগং পুত্তং ৱিজাযতূ’’তি আহ. সো তং সুত্ৱা ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা অত্তনো গামাভিমুখো পাযাসি. তস্স পুৰে আগমনাযেৱ সুপ্পৱাসায কুচ্ছিতো ধম্মকৰণতো উদকং ৱিয গব্ভো নিক্খমি, পৰিৱাৰেত্ৱা নিসিন্নজনো অস্সুমুখো ৰোদিতুং আৰদ্ধো হট্ঠতুট্ঠোৱ তস্সা সামিকস্স তুট্ঠিসাসনং আৰোচেতুং অগমাসি. সো তেসং ইঙ্গিতং দিস্ৱা – ‘‘দসবলেন কথিতকথা নিপ্ফন্না ভৱিস্সতি মঞ্ঞে’’তি চিন্তেসি. সো আগন্ত্ৱা সত্থু কথং ৰাজধীতায কথেসি. ৰাজধীতা তযা নিমন্তিতং জীৱভত্তমেৱ মঙ্গলভত্তং ভৱিস্সতি, গচ্ছ সত্তাহং দসবলং নিমন্তেহীতি. সো তথা অকাসি. সত্তাহং বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং পৱত্তযিংসু. সো দাৰকো ঞাতীনং সন্তত্তচিত্তং নিব্বাপেন্তো সীতলভাৱং কুৰুমানো জাতোতি, সীৱলিত্ৱেৱ নামং কৰিংসু. সো সত্ত ৱস্সানি গব্ভে ৱসিতত্তা জাতকালতো পট্ঠায সব্বকম্মক্খমো অহোসি. ধম্মসেনাপতি সাৰিপুত্তত্থেৰো সত্তমে দিৱসে তেন সদ্ধিং কথাসল্লাপমকাসি. সত্থাপি ইমং গাথং অভাসি –
‘‘যোমং পলিপথং দুগ্গং, সংসাৰং মোহমচ্চগা;
তিণ্ণো পাৰঙ্গতো ঝাযী, অনেজো অকথংকথী;
অনুপাদায নিব্বুতো, তমহং ব্ৰূমি ব্ৰাহ্মণ’’ন্তি. (ধ. প. ৪১৪; সু. নি. ৬৪৩);
অথ নং থেৰো এৱমাহ – ‘‘কিং পন তযা এৱৰূপং দুক্খং অনুভৱিত্ৱা পব্বজিতুং ন ৱট্টতী’’তি? ‘‘লভন্তো পব্বজেয্যং, ভন্তে’’তি. সুপ্পৱাসা তং থেৰেন সদ্ধিং কথেন্তং দিস্ৱা – ‘‘কিং নু খো মে পুত্তো ধম্মসেনাপতিনা কথেতী’’তি থেৰং উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছি – ‘‘ময্হং পুত্তো তুম্হেহি সদ্ধিং কিং কথেতি, ভন্তে’’তি? অত্তনা অনুভুত্তগব্ভৱাসদুক্খং কথেত্ৱা – ‘‘তুম্হেহি অনুঞ্ঞাতো পব্বজিস্সামী’’তি ৱদতীতি. ‘‘সাধু ভন্তে, পব্বাজেথ ন’’ন্তি. থেৰো তং ৱিহাৰং নেত্ৱা তচপঞ্চককম্মট্ঠানং দত্ৱা পব্বাজেন্তো, ‘‘সীৱলি, তুয্হং অঞ্ঞেন ওৱাদেন কম্মং নত্থি, তযা সত্ত ৱস্সানি অনুভুত্তদুক্খমেৱ পচ্চৱেক্খাহী’’তি. ‘‘ভন্তে, পব্বজ্জাযেৱ তুম্হাকং ভাৰো, যং পন মযা সক্কা কাতুং, তমহং জানিস্সামী’’তি. সো পন পঠমকেসৱট্টিযা ওৰোপিতক্খণেযেৱ সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি, দুতিযায ওৰোপিতক্খণে সকদাগামিফলে, ততিযায অনাগামিফলে পতিট্ঠাসি. সব্বেসংযেৱ কেসানং ওৰোপনঞ্চ অৰহত্তফলসচ্ছিকিৰিযা চ অপুৰে অপচ্ছা অহোসি.
অথ ভিক্খুসঙ্ঘে কথা উদপাদি – ‘‘অহো এৱং পুঞ্ঞৱাপি থেৰো সত্তমাসাধিকানি সত্ত সংৱচ্ছৰানি মাতুগব্ভে ৱসিত্ৱা সত্ত দিৱসানি মূড়্হগব্ভে ৱসী’’তি. সত্থা আগন্ত্ৱা – ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৱে, এতৰহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৱা – ‘‘ইমায নামা’’তি ৱুত্তে – ‘‘ন, ভিক্খৱে, ইমিনা কুলপুত্তেন ইমায জাতিযা কতকম্ম’’ন্তি ৱত্ৱা অতীতং আহৰিত্ৱা অতীতে, ভিক্খৱে, বুদ্ধুপ্পাদতো পুৰেতৰমেৱ এস কুলপুত্তো বাৰাণসিযং ৰাজকুলে নিব্বত্তো, পিতু অচ্চযেন ৰজ্জে পতিট্ঠায ৱিভৱসম্পন্নো পাকটো অহোসি. তদা একো পচ্চন্তৰাজা ‘‘ৰজ্জং গণ্হিস্সামী’’তি আগন্ত্ৱা নগৰং উপৰুন্ধিত্ৱা খন্ধাৱাৰং কাৰেত্ৱা ৱিহাসি. অথ ৰাজা মাতুযা সদ্ধিং সমানচ্ছন্দো হুত্ৱা সত্তাহং খন্ধাৱাৰনগৰে চতূসু দিসাসু দ্ৱাৰং পিধাপেসি, নিক্খমন্তানং পৱিসন্তানঞ্চ দ্ৱাৰমূড়্হং অহোসি. অথ মিগদাযৱিহাৰে পচ্চেকবুদ্ধা উগ্ঘোসেসুং. ৰাজা সুত্ৱা দ্ৱাৰং ৱিৱৰাপেসীতি. পচ্চন্তৰাজাপি পলাযি. সো তেন কম্মৱিপাকেন নৰকাদীসু দুক্খমনুভৱিত্ৱা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে ৰাজকুলে নিব্বত্তোপি মাতুযা সদ্ধিং ইমং এৱৰূপং দুক্খমনুভৱি. তস্স পন পব্বজিতকালতো পট্ঠায ভিক্খুসঙ্ঘস্স চত্তাৰো পচ্চযা যদিচ্ছকং উপ্পজ্জন্তি. এৱং এত্থ ৱত্থু সমুট্ঠিতং.
অপৰভাগে সত্থা সাৱত্থিং অগমাসি. থেৰো ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা, ‘‘ভন্তে, ময্হং পুঞ্ঞবলং ৱীমংসিস্সামি, পঞ্চভিক্খুসতানি দেথা’’তি. ‘‘গণ্হ, সীৱলী’’তি. সো পঞ্চসতে ভিক্খূ গহেত্ৱা হিমৱন্তাভিমুখং গচ্ছন্তো অটৱিমগ্গং গচ্ছতি. তস্স পঠমং দিট্ঠনিগ্ৰোধে অধিৱত্থা দেৱতা সত্ত দিৱসানি দানং অদাসি. ইতি সো –
‘‘নিগ্ৰোধং পঠমং পস্সি, দুতিযং পণ্ডৱপব্বতং;
ততিযং অচিৰৱতিযং, চতুত্থং ৱৰসাগৰং.
‘‘পঞ্চমং হিমৱন্তং সো, ছট্ঠং ছদ্দন্তুপাগমি;
সত্তমং গন্ধমাদনং, অট্ঠমং অথ ৰেৱত’’ন্তি. (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২০৭; থেৰগা. অট্ঠ. ১.৫৯ সীৱলিত্থেৰগাথাৱণ্ণনা) –
সব্বট্ঠানেসু সত্ত সত্ত দিৱসানেৱ দানং অদংসু. গন্ধমাদনপব্বতে পন নাগদত্তদেৱৰাজা সত্তসু দিৱসেসু একদিৱসং খীৰপিণ্ডপাতং অদাসি, একদিৱসং সপ্পিপিণ্ডপাতং অদাসি. অথ নং ভিক্খুসঙ্ঘো আহ – ‘‘আৱুসো, ইমস্স দেৱৰঞ্ঞো নেৱ ধেনুযো দুয্হমানা পঞ্ঞাযন্তি, ন দধিনিম্মথনং, কুতো তে, দেৱৰাজ, ইদং উপ্পজ্জতী’’তি? ‘‘ভন্তে, কস্সপদসবলস্স কালে খীৰসলাকভত্তদানস্সেতং ফল’’ন্তি দেৱৰাজা আহ.
অপৰভাগে সত্থা খদিৰৱনিযৰেৱতত্থেৰস্স পচ্চুগ্গমনং অকাসি. কথং? অথাযস্মা সাৰিপুত্তো সত্থাৰং আহ – ‘‘ভন্তে, ময্হং কিৰ কনিট্ঠভাতা ৰেৱতো পব্বজিতো, সো অভিৰমেয্য ৱা ন ৱা, গন্ত্ৱা নং পস্সিস্সামী’’তি. ভগৱা ৰেৱতস্স আৰদ্ধৱিপস্সকভাৱং ঞত্ৱা দ্ৱে ৱাৰে পটিক্খিপিত্ৱা ততিযৱাৰে যাচিতো অৰহত্তপ্পত্তভাৱং ঞত্ৱা – সাৰিপুত্ত, অহম্পি গমিস্সামি ভিক্খূনং আৰোচেহীতি. থেৰো ভিক্খূ সন্নিপাতাপেত্ৱা – ‘‘আৱুসো, সত্থা চাৰিকং চৰিতুকামো, গন্তুকামা আগচ্ছন্তূ’’তি সব্বেসংযেৱ আৰোচেসি. দসবলস্স চাৰিকত্থায গমনকালে ওহিয্যমানকভিক্খূ নাম অপ্পকা হোন্তি, ‘‘সত্থু সুৱণ্ণৱণ্ণং সৰীৰং পস্সিস্সাম, মধুৰধম্মকথং ৱা সুণিস্সামা’’তি যেভুয্যেন গন্তুকামা বহুতৰাৱ হোন্তি. ইতি সত্থা মহাভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱাৰো ‘‘ৰেৱতং পস্সিস্সামা’’তি নিক্খন্তো.
অথেকস্মিং পদেসে আনন্দত্থেৰো দ্ৱেধাপথং পত্ৱা ভগৱন্তং পুচ্ছি – ‘‘ভন্তে, ইমস্মিং ঠানে দ্ৱেধাপথো, কতৰমগ্গেন ভিক্খুসঙ্ঘো গচ্ছতূ’’তি? ‘‘কতৰমগ্গো, আনন্দ, উজুকো’’তি? ‘‘ভন্তে, উজুমগ্গো তিংসযোজনিকো অমনুস্সপথো. পৰিহাৰমগ্গো পন সট্ঠিযোজনিকো খেমো সুভিক্খো’’তি. ‘‘আনন্দ, সীৱলি, অম্হেহি সদ্ধিং আগতো’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, আগতো’’তি. ‘‘তেন হি সঙ্ঘো উজুমগ্গমেৱ গচ্ছতু, সীৱলিস্স পুঞ্ঞং ৱীমংসিস্সামা’’তি. সত্থা ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱাৰো সীৱলিত্থেৰস্স পুঞ্ঞৱীমংসনত্থং তিংসযোজনমগ্গং অভিৰুহি (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২০৩).
মগ্গং অভিৰুহনট্ঠানতো পট্ঠায দেৱসঙ্ঘো যোজনে যোজনে ঠানে নগৰং মাপেত্ৱা বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স ৱসনত্থায ৱিহাৰে পটিযাদেসি. দেৱপুত্তা ৰঞ্ঞা পেসিতকম্মকাৰা ৱিয হুত্ৱা যাগুখজ্জকাদীনি গহেত্ৱা – ‘‘কহং, অয্যো সীৱলী’’তি পুচ্ছন্তা গচ্ছন্তি. থেৰো সক্কাৰসম্মানং গাহাপেত্ৱা সত্থু সন্তিকং গচ্ছতি. সত্থা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং পৰিভুঞ্জি. ইমিনাৱ নিযামেন সত্থা সক্কাৰং অনুভৱন্তো দেৱসিকং যোজনপৰমং গন্ত্ৱা তিংসযোজনিকং কন্তাৰং অতিক্কম্ম খদিৰৱনিযৰেৱতত্থেৰস্স ৱসনট্ঠানং পত্তো, থেৰো সত্থু আগমনং ঞত্ৱা অত্তনো ৱসনট্ঠানে বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স পহোনকৱিহাৰে দসবলস্স গন্ধকুটিং ৰত্তিট্ঠানদিৱাট্ঠানানি চ ইদ্ধিযা মাপেত্ৱা তথাগতস্স পচ্চুগ্গমনং গতো. সত্থা অলঙ্কতপটিযত্তেন মগ্গেন ৱিহাৰং পাৱিসি. অথ তথাগতে গন্ধকুটিং পৱিট্ঠে ভিক্খূ ৱস্সগ্গেন পত্তসেনাসনানি পৱিসিংসু. দেৱতা ‘‘অকালো আহাৰস্সা’’তি অট্ঠৱিধং পানকং আহৰিংসু. সত্থা সঙ্ঘেন সদ্ধিং পানকং পিৱি. ইমিনা নিযামেনেৱ তথাগতস্স সক্কাৰসম্মানং অনুভৱন্তস্সেৱ অদ্ধমাসো অতিক্কন্তো.
অথেকচ্চে উক্কণ্ঠিতভিক্খূ একস্মিং ঠানে নিসীদিত্ৱা কথং উপ্পাদযিংসু – ‘‘দসবলো ‘ময্হং অগ্গসাৱকস্স কনিট্ঠভাতা’তি ৱত্ৱা এৱৰূপং নৱকম্মিকং ভিক্খুং পস্সিতুং আগতো, ইমস্স ৱিহাৰস্স সন্তিকে জেতৱনৱিহাৰো ৱা ৱেড়ুৱনৱিহাৰাদযো ৱা কিং কৰিস্সন্তি? অযম্পি ভিক্খু এৱৰূপস্স নৱকম্মস্স কাৰকো, কিং নাম সমণধম্মং কৰিস্সতী’’তি? অথ সত্থা চিন্তেসি – ‘‘মযি ইধ চিৰং ৱসন্তে ইদং ঠানং আকিণ্ণং ভৱিস্সতি, আৰঞ্ঞকা নাম ভিক্খূ পৱিৱেকত্থিকা হোন্তি, ৰেৱতস্স ফাসুৱিহাৰো ন ভৱিস্সতী’’তি. ততো থেৰস্স দিৱাট্ঠানং গতো. থেৰোপি এককোৱ চঙ্কমনকোটিযং আলম্বনফলকং নিস্সায পাসাণফলকে নিসিন্নো সত্থাৰং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং দিস্ৱা পচ্চুগ্গন্ত্ৱা ৱন্দি.
অথ নং সত্থা পুচ্ছি – ‘‘ৰেৱত, ইদং ৱাড়মিগট্ঠানং, চণ্ডানং হত্থিঅস্সাদীনং সদ্দং সুত্ৱা কিং কৰোসী’’তি? ‘‘তেসং মে, ভন্তে, সদ্দং সুণতো অৰঞ্ঞপীতি নাম উপ্পন্না’’তি. সত্থা ইমস্মিং ঠানে ৰেৱতত্থেৰস্স পঞ্চহি গাথাসতেহি অৰঞ্ঞানিসংসং নাম কথেত্ৱা পুনদিৱসে অৱিদূৰট্ঠানে পিণ্ডায চৰিত্ৱা ৰেৱতত্থেৰং আমন্তেত্ৱা যেহি ভিক্খূহি থেৰস্স অৱণ্ণো কথিতো, তেসং কত্তৰযট্ঠিউপাহনতেলনাড়িছত্তানং পমুস্সনভাৱমকাসি. তে অত্তনো পৰিক্খাৰত্থায নিৱত্তা আগতমগ্গেনেৱ গচ্ছন্তাপি তং ঠানং সল্লক্খেতুং ন সক্কোন্তি. পঠমঞ্হি তে অলঙ্কতপটিযত্তেন মগ্গেন গন্ত্ৱা, তংদিৱসং পন ৱিসমমগ্গেন গচ্ছন্তা তস্মিং তস্মিং ঠানে উক্কুটিকং নিসীদন্তা জণ্ণুকেহি গচ্ছন্তি. তে গুম্বে চ গচ্ছে চ কণ্ডকে চ মদ্দন্তা অত্তনা ৱসিতসভাগট্ঠানং গন্ত্ৱা তস্মিং তস্মিং খদিৰখাণুকে লগ্গিতং অত্তনো ছত্তং সঞ্জানন্তি, উপাহনং কত্তৰযট্ঠিং তেলনাড়িঞ্চ সঞ্জানন্তি. তে তস্মিং সমযে ‘‘ইদ্ধিমা অযং ভিক্খূ’’তি ঞত্ৱা অত্তনো পৰিক্খাৰমাদায ‘‘দসবলস্স পটিযত্তসক্কাৰো নাম এৱৰূপো হোতী’’তি ৱদন্তা অগমংসু.
পুৰতো আগতে ভিক্খূ, ৱিসাখা উপাসিকা, অত্তনো গেহে নিসিন্নকালে পুচ্ছি – ‘‘মনাপং নু খো, ভন্তে, ৰেৱতস্স ৱসনট্ঠান’’ন্তি? ‘‘মনাপং, উপাসিকে, নন্দৱনচিত্তলতাৱনপটিভাগং তং সেনাসন’’ন্তি. অথ তেসং পচ্ছতো আগতে ভিক্খূ পুচ্ছি – ‘‘মনাপং, অয্যা, ৰেৱতস্স ৱসনট্ঠান’’ন্তি? ‘‘মা পুচ্ছ, উপাসিকে, কথেতুং অযুত্তট্ঠানং, এতং উজ্জঙ্গলসক্খৰপাসাণৱিসমখদিৰৱনং এৱ, তত্থ সো ভিক্খু ৱসতী’’তি.
ৱিসাখা পুৰিমানং পচ্ছিমানঞ্চ ভিক্খূনং কথং সুত্ৱা, ‘‘কেসং নু খো কথা সচ্চা’’তি পচ্ছাভত্তং গন্ধমালং আদায দসবলস্স উপট্ঠানং গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসিন্না সত্থাৰং পুচ্ছি – ‘‘ভন্তে, ৰেৱতত্থেৰস্স ৱসনট্ঠানং একচ্চে অয্যা ৱণ্ণেন্তি, একচ্চে নিন্দন্তি, কিমেতং, ভন্তে’’তি? ‘‘ৱিসাখে, ৰমণিযং ৱা হোতু মা ৱা, যস্মিং ঠানে অৰিযানং চিত্তং ৰমতি, তদেৱ ঠানং ৰমণিযং নামা’’তি ৱত্ৱা ইমং গাথমাহ –
‘‘গামে ৱা যদি ৱাৰঞ্ঞে, নিন্নে ৱা যদি ৱা থলে;
যত্থ অৰহন্তো ৱিহৰন্তি, তং ভূমিৰামণেয্যক’’ন্তি. (ধ. প. ৯৮; থেৰগা. ৯৯১; সং. নি. ১.২৬১);
অপৰভাগে ভগৱা অৰিযগণমজ্ঝে নিসিন্নো থেৰং ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং লাভীনং যদিদং, সীৱলী’’তি (অ. নি. ১.১৯৮, ২০৭) এতদগ্গে ঠপেসি.
৫৪. অথাযস্মা সীৱলিত্থেৰো অৰহত্তং পত্ৱা পত্তএতদগ্গট্ঠানো অত্তনো পুব্বকম্মং সৰিত্ৱা সোমনস্সজাতো পুব্বচৰিতাপদানং পকাসেন্তো পদুমুত্তৰো নাম জিনোতিআদিমাহ. অনুত্তানত্থপদৱণ্ণনমেৱ কৰিস্সাম.
৫৫. সীলং তস্স অসঙ্খেয্যন্তি তস্স পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো সীলং অসঙ্খেয্যং.
‘‘নৱ কোটিসহস্সানি, অসীতিসতকোটিযো;
পঞ্ঞাসসতসহস্সানি, ছত্তিংসা চ পুনাপৰে.
‘‘এতে সংৱৰৱিনযা, সম্বুদ্ধেন পকাসিতা;
পেয্যালমুখেন নিদ্দিট্ঠা, সিক্খাৱিনযসংৱৰে’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.২০; পটি. ম. অট্ঠ. ১.১.৩৭) –
এৱং ৱুত্তসিক্খাপদানি ভিক্খূনং সাৱকপঞ্ঞত্তিৱসেন ৱুত্তানি. ভগৱতো পন সীলং অসঙ্খেয্যমেৱ সংখাতুং গণেতুং অসক্কুণেয্যন্তি অত্থো. সমাধিৱজিৰূপমো যথা ৱজিৰং ইন্দনীলমণিৱেড়ুৰিযমণিফলিকমসাৰগল্লাদীনি ৰতনানি ৱিজ্ঝতি ছিদ্দাৱছিদ্দং কৰোতি, এৱমেৱ পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো লোকুত্তৰমগ্গসমাধি পটিপক্খপচ্চনীকধম্মে ৱিজ্ঝতি ভিন্দতি সমুচ্ছিন্দতীতি অত্থো. অসঙ্খেয্যং ঞাণৱৰং তস্স বুদ্ধস্স চত্তাৰি সচ্চানি সত্ততিংসবোধিপক্খিযধম্মে সঙ্খতাসঙ্খতধম্মে চ জানিতুং পটিৱিজ্ঝিতুং সমত্থং সযম্ভূঞাণসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিঞাণসমূহং অসঙ্খেয্যং, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নাদিভেদেন সংখাৱিৰহিতন্তি অত্থো. ৱিমুত্তি চ অনোপমাতি সংকিলেসেহি ৱিমুত্তত্তা সোতাপত্তিফলাদিকা চতস্সো ৱিমুত্তিযো অনুপমা উপমাৰহিতা ‘‘ইমা ৱিয ভূতা’’তি উপমেতুং ন সক্কাতি অত্থো. সেসং উত্তানত্থমেৱাতি.
সীৱলিত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা সমত্তা.
৪. ৱঙ্গীসত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা
চতুত্থাপদানে পদুমুত্তৰো নাম জিনোতিআদিকং আযস্মতো ৱঙ্গীসত্থেৰস্স অপদানং. অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে হংসৱতীনগৰে মহাভোগকুলে নিব্বত্তো ৱুদ্ধিপ্পত্তো ধম্মং সোতুং গচ্ছন্তেহি নগৰৱাসীহি সদ্ধিং ৱিহাৰং গন্ত্ৱা ধম্মং সুণন্তো সত্থাৰং একভিক্খুং পটিভানৱন্তানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৱা সত্থু অধিকাৰকম্মং কত্ৱা – ‘‘অহম্পি অনাগতে পটিভানৱন্তানং অগ্গো ভৱেয্য’’ন্তি পত্থনং কত্ৱা সত্থাৰা ব্যাকতো যাৱজীৱং কুসলং কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু উভযসম্পত্তিযো অনুভৱিত্ৱা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৱত্থিযং ব্ৰাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৱা মাতু পৰিব্বাজিকাভাৱেন অপৰভাগে পৰিব্বাজকোতি পাকটো ৱঙ্গীসোতি চ লদ্ধনামো তযো ৱেদে উগ্গণ্হিত্ৱা ততো আচৰিযং আৰাধেত্ৱা ছৱসীসজাননমন্তং নাম সিক্খিত্ৱা ছৱসীসং নখেন আকোটেত্ৱা – ‘‘অযং সত্তো অসুকযোনিযং নিব্বত্তো’’তি জানাতি.
ব্ৰাহ্মণা ‘‘অযং অম্হাকং জিৱিকায মগ্গো’’তি ৱঙ্গীসং গহেত্ৱা গামনিগমৰাজধানিযো ৱিচৰিংসু. ৱঙ্গীসো তিৱস্সমত্থকে মতানম্পি সীসং আহৰাপেত্ৱা নখেন আকোটেত্ৱা – ‘‘অযং সত্তো অসুকযোনিযং নিব্বত্তো’’তি ৱত্ৱা মহাজনস্স কঙ্খাচ্ছেদনত্থং তে তে জনে আৱাহেত্ৱা অত্তনো অত্তনো গতিং কথাপেতি. তেন তস্মিং মহাজনো অভিপ্পসীদতি. সো তং নিস্সায মহাজনস্স হত্থতো সতম্পি সহস্সম্পি লভতি. ব্ৰাহ্মণা ৱঙ্গীসং আদায যথাৰুচি ৱিচৰিংসু. ৱঙ্গীসো সত্থু গুণে সুত্ৱা সত্থাৰং উপসঙ্কমিতুকামো অহোসি. ব্ৰাহ্মণা ‘‘সমণো গোতমো মাযায তং আৱট্টেস্সতী’’তি পটিক্খিপিংসু.
ৱঙ্গীসো তেসং ৱচনং অনাদিযিত্ৱা, সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা, পটিসন্থাৰং কত্ৱা, একমন্তং নিসীদি. সত্থা তং পুচ্ছি – ‘‘ৱঙ্গীস, কিঞ্চি সিপ্পং জানাতী’’তি? ‘‘আম, ভো গোতম, ছৱসীসমন্তং নামেকং জানামি, তেন তিৱস্সমত্থকে মতানম্পি সীসং নখেন আকোটেত্ৱা নিব্বত্তট্ঠানং জানামী’’তি. অথ সত্থা তস্স একং নিৰযে নিব্বত্তস্স সীসং, একং মনুস্সেসু, একং দেৱেসু, একং পৰিনিব্বুতস্স সীসং আহৰাপেত্ৱা দস্সেসি. সো পঠমসীসং আকোটেত্ৱা, ‘‘ভো গোতম, অযং সত্তো নিৰযে নিব্বত্তো’’তি আহ. সাধু ৱঙ্গীস, সুট্ঠু তযা দিট্ঠং, ‘‘অযং সত্তো কুহিং নিব্বত্তো’’তি পুচ্ছি. ‘‘মনুস্সলোকে’’তি. ‘‘অযং কুহি’’ন্তি? ‘‘দেৱলোকে’’তি. তিণ্ণন্নম্পি নিব্বত্তট্ঠানং কথেসি. পৰিনিব্বুতস্স পন সীসং নখেন আকোটেন্তো নেৱ অন্তং ন কোটিং পস্সি. অথ নং সত্থা ‘‘ন সক্কোসি, ৱঙ্গীসা’’তি পুচ্ছি. ‘‘পস্সথ, ভো গোতম, উপপৰিক্খামি তাৱাতি পুনপ্পুনং পৰিৱত্তেত্ৱাপি বাহিৰকমন্তেন খীণাসৱস্স সীসং জানিতুং ন সক্কোতি. অথস্স মত্থকতো সেদো মুচ্চি. সো লজ্জিত্ৱা তুণ্হী অহোসি’’. অথ নং সত্থা ‘‘কিলমসি, ৱঙ্গীসা’’তি আহ. ‘‘আম, ভো গোতম, ইমস্স নিব্বত্তট্ঠানং জানিতুং ন সক্কোমি. সচে তুম্হে জানাথ, কথেথা’’তি. ‘‘ৱঙ্গীস, অহং এতম্পি জানামি, ইতো উত্তৰিপি জানামী’’তি ৱত্ৱা –
‘‘চুতিং যো ৱেদি সত্তানং, উপপত্তিঞ্চ সব্বসো;
অসত্তং সুগতং বুদ্ধং, তমহং ব্ৰূমি ব্ৰাহ্মণং.
‘‘যস্স গতিং ন জানন্তি, দেৱা গন্ধব্বমানুসা;
খীণাসৱং অৰহন্তং, তমহং ব্ৰূমি ব্ৰাহ্মণ’’ন্তি. (ধ. প. ৪১৯-৪২০; সু. নি. ৬৪৮-৬৪৯) –
ইমা দ্ৱে গাথাযো অভাসি. সো তেন হি, ভো গোতম, তং ৱিজ্জং মে দেথাতি অপচিতিং দস্সেত্ৱা সত্থু সন্তিকে নিসীদি. সত্থা ‘‘অম্হেহি সমানলিঙ্গস্স দেমা’’তি আহ. ৱঙ্গীসো ‘‘যং কিঞ্চি কত্ৱা মযা ইমং মন্তং গহেতুং ৱট্টতী’’তি ব্ৰাহ্মণে উপগন্ত্ৱা আহ – ‘‘তুম্হে মযি পব্বজন্তে মা চিন্তযিত্থ, অহং মন্তং উগ্গণ্হিত্ৱা সকলজম্বুদীপে জেট্ঠকো ভৱিস্সামি, তুম্হাকম্পি তেন ভদ্দমেৱ ভৱিস্সতী’’তি সো মন্তত্থায সত্থু সন্তিকং উপসঙ্কমিত্ৱা পব্বজ্জং যাচি. তদা চ থেৰো নিগ্ৰোধকপ্পো ভগৱতো সন্তিকে ঠিতো হোতি, তং ভগৱা আণাপেসি – ‘‘নিগ্ৰোধকপ্প, ইমং পব্বাজেহী’’তি. থেৰো সত্থু আণায তং পব্বাজেত্ৱা ‘‘মন্তপৰিৱাৰং তাৱ উগ্গণ্হাহী’’তি দ্ৱত্তিংসাকাৰকম্মট্ঠানং ৱিপস্সনাকম্মট্ঠানঞ্চ আচিক্খি. সো দ্ৱত্তিংসাকাৰকম্মট্ঠানং সজ্ঝাযন্তোৱ ৱিপস্সনায কম্মট্ঠানং পট্ঠপেসি. ব্ৰাহ্মণা তং উপসঙ্কমিত্ৱা – ‘‘কিং, ভো ৱঙ্গীস, সমণস্স গোতমস্স সন্তিকে সিপ্পং উগ্গহিত’’ন্তি পুচ্ছিংসু. ‘‘আম সিক্খিতং’’. ‘‘তেন হি এহি গমিস্সামা’’তি. ‘‘কিং সিপ্পসিক্খনেন, গচ্ছথ তুম্হে ন ময্হং তুম্হেহি কত্তব্বকিচ্চ’’ন্তি. ব্ৰাহ্মণা ‘‘ত্ৱম্পি দানি সমণস্স গোতমস্স ৱসং আপন্নো, মাযায আৱট্টিতো, কিং মযং তৱ সন্তিকে কৰিস্সামা’’তি আগতমগ্গেনেৱ পক্কমিংসু. ৱঙ্গীসো ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং সচ্ছাকাসি.
৯৬. এৱং থেৰো অৰহত্তং পত্ৱা অত্তনো পুব্বকম্মং সৰিত্ৱা সোমনস্সজাতো পুব্বচৰিতাপদানং পকাসেন্তো পদুমুত্তৰো নাম জিনোতিআদিমাহ. অনুত্তানত্থমেৱ ৱণ্ণযিস্সাম.
৯৯. পভাহি অনুৰঞ্জন্তোতি সো পদুমুত্তৰো ভগৱা নীলপীতাদিছব্বণ্ণপভাহি ৰংসীহি অনুৰঞ্জন্তো জলন্তো সোভযমানো ৱিজ্জোতমানোতি অত্থো. ৱেনেয্যপদুমানি সোতি পদুমুত্তৰসূৰিযো অত্তনো ৱচনসঙ্খাতেন সূৰিযৰংসিযা ৱেনেয্যজনসঙ্খাতপদুমানি ৱিসেসেন বোধেন্তো পবোধেন্তো অৰহত্তমগ্গাধিগমেন ফুল্লিতানি কৰোতীতি অত্থো.
১০০. ৱেসাৰজ্জেহি সম্পন্নোতি –
‘‘অন্তৰাযে চ নিয্যানে, বুদ্ধত্তে আসৱক্খযে;
এতেসু চতুট্ঠানেসু, বুদ্ধো সুট্ঠু ৱিসাৰদো’’তি. –
এৱং ৱুত্তচতুৱেসাৰজ্জঞাণেহি সম্পন্নো সমঙ্গীভূতো সমন্নাগতোতি অত্থো.
১০৫. ৱাগীসো ৱাদিসূদনোতি ৱাদীনং পণ্ডিতজনানং ঈসো পধানো ‘‘ৱাদীসো’’তি ৱত্তব্বে দ-কাৰস্স গ-কাৰং কত্ৱা এৱং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. সকত্থপৰত্থৱাদং সূদতি পগ্ঘৰাপেতি পাকটং কৰোতীতি ৱাদিসূদনো.
১১০. মাৰমসনাতি খন্ধমাৰাদযো পঞ্চমাৰে মসতি পৰামসতি ৱিদ্ধংসেতীতি মাৰমসনো. দিট্ঠিসূদনাতি ৱোহাৰপৰমত্থসঙ্খাতং দিট্ঠিদস্সনং সূদতি পগ্ঘৰং দীপেতীতি দিট্ঠিসূদনো.
১১১. ৱিস্সামভূমি সন্তানন্তি সকলসংসাৰসাগৰে সন্তানং কিলমন্তানং সোতাপত্তিমগ্গাদিঅধিগমাপনেন ৱিস্সমভূমি ৱিস্সমট্ঠানং ৱূপসমনট্ঠানন্তি অত্থো.
১৩২. ততোহং ৱিহতাৰম্ভোতি ততো পচ্চেকবুদ্ধস্স সৰীৰদস্সনেন অহং ৱিহতাৰম্ভো ৱিনট্ঠসাৰম্ভো, ৱিনট্ঠমানো নিম্মদো হুত্ৱা পব্বজ্জং সং সুট্ঠু যাচিং সংযাচিং আৰোচেসিন্তি অত্থো. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱাতি.
ৱঙ্গীসত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা সমত্তা.
৫. নন্দকত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা
পঞ্চমাপদানে পদুমুত্তৰো নাম জিনোতিআদিকং আযস্মতো নন্দকত্থেৰস্স অপদানং. অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰোতিআদি সব্বং পাঠানুসাৰেন সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱাতি.
নন্দকত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা সমত্তা.
৬. কাড়ুদাযিত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা
ছট্ঠাপদানে পদুমুত্তৰো নাম জিনোতিআদিকং আযস্মতো কাড়ুদাযিত্থেৰস্স অপদানং. অযম্পি পুৰিমবুদ্ধেসু কতাধিকাৰো তত্থ তত্থ ভৱে ৱিৱট্টূপনিস্সযানি পুঞ্ঞানি উপচিনন্তো পদুমুত্তৰস্স ভগৱতো কালে হংসৱতীনগৰে কুলগেহে নিব্বত্তো ৱিঞ্ঞুতং পত্তো সত্থু ধম্মদেসনং সুণন্তো সত্থাৰং একং ভিক্খুং কুলপ্পসাদকানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৱা তজ্জং অভিনীহাৰকম্মং কত্ৱা তং ঠানন্তৰং পত্থেসি. সত্থাপি ব্যাকাসি. সো যাৱজীৱং কুসলং কত্ৱা দেৱমনুস্সেসু সংসৰন্তো অম্হাকং বোধিসত্তস্স মাতুকুচ্ছিযং পটিসন্ধিগ্গহণদিৱসে দেৱলোকতো চৱিত্ৱা কপিলৱত্থুস্মিংযেৱ অমচ্চকুলে পটিসন্ধিং গণ্হি. বোধিসত্তেন সহ একদিৱসেযেৱ জাতো, তংদিৱসংযেৱ নং দুকূলচুম্বটকেন নিপজ্জাপেত্ৱা বোধিসত্তস্স উপট্ঠানং নযিংসু. বোধিসত্তেন হি সদ্ধিং বোধিৰুক্খো, ৰাহুলমাতা, চত্তাৰো নিধী, আৰোহনিযহত্থী, কণ্ডকো, ছন্নো, কাড়ুদাযীতি ইমে সত্ত একদিৱসে জাতত্তা সহজাতা নাম অহেসুং. অথস্স নামগ্গহণদিৱসে সকলনগৰস্স উদগ্গচিত্তদিৱসে জাতত্তা উদাযীত্ৱেৱ নামং কৰিংসু. থোকং কাড়ধাতুকত্তা পন কাড়ুদাযীতি পঞ্ঞাযিত্থ. সো বোধিসত্তেন সদ্ধিং কুমাৰকীড়ং কীড়ন্তো ৱুদ্ধিং অগমাসি.
অপৰভাগে লোকনাথে মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিত্ৱা অনুক্কমেন সব্বঞ্ঞুতং পত্ৱা পৱত্তিতৱৰধম্মচক্কে ৰাজগহং উপনিস্সায ৱেড়ুৱনে ৱিহৰন্তে সুদ্ধোদনমহাৰাজা তং পৱত্তিং সুত্ৱা পুৰিসসহস্সপৰিৱাৰং একং অমচ্চং ‘‘পুত্তং মে ইধানেহী’’তি পেসেসি. সো সত্থু ধম্মদেসনাৱেলাযং সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা পৰিসপৰিযন্তে ঠিতো ধম্মং সুত্ৱা সপৰিৱাৰো অৰহত্তং পাপুণি. অথ নে সত্থা ‘‘এথ, ভিক্খৱো’’তি হত্থং পসাৰেসি. সব্বে তংখণংযেৱ ইদ্ধিমযপত্তচীৱৰধৰা ৱস্সসট্ঠিকত্থেৰা ৱিয অহেসুং. অৰহত্তপ্পত্ততো পট্ঠায অৰিযা নাম মজ্ঝত্তাৱ হোন্তি, তস্মা ৰঞ্ঞা পেসিতসাসনং দসবলস্স নাৰোচেসি. ৰাজা নেৱ গতো আগচ্ছতি, ন সাসনং সুয্যতীতি অপৰম্পি অমচ্চং পুৰিসসহস্সপৰিৱাৰং পেসেসি. তস্মিম্পি তথা পটিপন্নে অপৰম্পীতি এতেন নযেন নৱপুৰিসসহস্সপৰিৱাৰে নৱ অমচ্চে পেসেসি. সব্বে গন্ত্ৱা অৰহত্তং পত্ৱা তুণ্হীভূতা অহেসুং.
অথ ৰাজা চিন্তেসি – ‘‘এত্তকা জনা মযি সিনেহাভাৱেন দসবলস্স ইধাগমনত্থায ন কিঞ্চি কথযিংসু, অযং খো পন উদাযী দসবলেন সমৱযো সহপংসুকীড়িকো, মযি চ সিনেহৱা, ইমং পেসেস্সামী’’তি. অথ তং পক্কোসাপেত্ৱা, ‘‘তাত, ত্ৱং পুৰিসসহস্সপৰিৱাৰো গন্ত্ৱা দসবলং ইধানেহী’’তি ৱত্ৱা পেসেসি. সো পন গচ্ছন্তো ‘‘সচাহং, দেৱ, পব্বজিতুং লভিস্সামি, এৱাহং ভগৱন্তং ইধানেস্সামী’’তি ৱত্ৱা ৰঞ্ঞা ‘‘পব্বজিতোপি মম পুত্তং দস্সেহী’’তি ৱুত্তো ৰাজগহং গন্ত্ৱা সত্থু ধম্মদেসনাৱেলায পৰিসপৰিযন্তে ঠিতো ধম্মং সুত্ৱা সপৰিৱাৰো অৰহত্তং পত্ৱা এহিভিক্খুভাৱে পতিট্ঠাসি. সো অৰহত্তং পত্ৱা – ‘‘ন তাৱাযং দসবলস্স কুলনগৰং গন্তুং কালো, ৱস্সন্তে পন উপগতে পব্বতেসু ৱনসণ্ডেসু হৰিততিণসঞ্ছন্নায ভূমিযা গমনকালো ভৱিস্সতী’’তি গমনকালং আগমেন্তো ৱস্সন্তে সম্পত্তে সত্থু কুলনগৰং গন্তুং গমনৱণ্ণং সংৱণ্ণেসি. ৱুত্তঞ্চেতং থেৰগাথায (থেৰগা. ৫২৭-৫৩০) –
‘‘অঙ্গাৰিনো দানি দুমা ভদন্তে, ফলেসিনো ছদনং ৱিপ্পহায;
তে অচ্চিমন্তোৱ পভাসযন্তি, সমযো মহাৱীৰ ভাগী ৰসানং.
‘‘দুমানি ফুল্লানি মনোৰমানি, সমন্ততো সব্বদিসা পৱন্তি;
পত্তং পহায ফলমাসসানা, কালো ইতো পক্কমনায ৱীৰ.
‘‘নেৱাতিসীতং ন পনাতিউণ্হং, সুখা উতু অদ্ধনিযা ভদন্তে;
পস্সন্তু তং সাকিযা কোড়িযা চ, পচ্ছামুখং ৰোহিনিযং তৰন্তং.
‘‘আসায কসতে খেত্তং, বীজং আসায ৱপ্পতি;
আসায ৱাণিজা যন্তি, সমুদ্দং ধনহাৰকা;
যায আসায তিট্ঠামি, সা মে আসা সমিজ্ঝতু.
‘‘নাতিসীতং নাতিউণ্হং, নাতিদুব্ভিক্খছাতকং;
সদ্দলা হৰিতা ভূমি, এস কালো মহামুনি. (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.২২৫);
‘‘পুনপ্পুনঞ্চেৱ ৱপন্তি বীজং, পুনপ্পুনং ৱস্সতি দেৱৰাজা;
পুনপ্পুনং খেত্তং কসন্তি কস্সকা, পুনপ্পুনং ধঞ্ঞমুপেতি ৰট্ঠং.
‘‘পুনপ্পুনং যাচনকা চৰন্তি, পুনপ্পুনং দানপতী দদন্তি;
পুনপ্পুনং দানপতী দদিত্ৱা, পুনপ্পুনং সগ্গমুপেন্তি ঠানং.
‘‘ৱীৰো হৱে সত্তযুগং পুনেতি; যস্মিং কুলে জাযতি ভূৰিপঞ্ঞো;
মঞ্ঞামহং সক্কতি দেৱদেৱো, তযা হি জাতো মুনি সচ্চনামো.
‘‘সুদ্ধোদনো নাম পিতা মহেসিনো, বুদ্ধস্স মাতা পন মাযনামা;
যা বোধিসত্তং পৰিহৰিয কুচ্ছিনা, কাযস্স ভেদা তিদিৱম্হি মোদতি.
‘‘সা গোতমী কালকতা ইতো চুতা, দিব্বেহি কামেহি সমঙ্গিভূতা;
সা মোদতি কামগুণেহি পঞ্চহি, পৰিৱাৰিতা দেৱগণেহি তেহি.
‘‘বুদ্ধস্স পুত্তোম্হি অসয্হসাহিনো, অঙ্গীৰসস্সপ্পটিমস্স তাদিনো;
পিতুপিতা ময্হং তুৱংসি সক্ক, ধম্মেন মে গোতম অয্যকোসী’’তি. (থেৰগা. ৫৩১-৫৩৬);
‘‘অম্বা পনসা কপিট্ঠা চ, পুপ্ফপল্লৱলঙ্কতা;
ধুৱপ্ফলানি সৱন্তি, খুদ্দামধুককূপমা;
সেৱমানো উভো পস্সে, গন্তুকালো মহাযস্স.
‘‘জম্বূ সুমধুৰা নীপা, মধুগণ্ডিদিৱপ্ফলা;
তা উভোসু পজ্জোতন্তি, গন্তুকালো মহাযস.
‘‘তিণ্ডুকানি পিযালানি, সোণ্ণৱণ্ণা মনোৰমা;
খুদ্দকপ্পফলা নিচ্চং, গন্তুকালো মহাযস.
‘‘কদলী পঞ্চমোচ্চি চ, সুপক্কফলভূসিতা;
উভোপস্সেসু লম্বন্তি, গন্তুকালো মহাযস.
‘‘মধুপ্ফলধৰা নিচ্চং, মোৰৰুক্খা মনোৰমা;
খুদ্দকপ্পফলা নিচ্চং, গন্তুকালো মহাযস.
‘‘হিন্তালতালপন্তী চ, ৰজতক্খন্ধোৱ জোতৰে;
সুপক্কফলসঞ্ছন্না, খুদ্দকপ্পা মধুস্সৱা;
ফলানি তানি খাদন্তে, গন্তুকালো মহাযস.
‘‘উদুম্বৰাৰুণাৱণ্ণা, সদাসুমধুৰপ্ফলা;
উভোপস্সেসু লম্বন্তি, গন্তুকালো মহাযস.
‘‘ইত্থম্ভূতা অনেকা তে, নানাফলধৰা দুমা;
উভোপস্সেসু লম্বন্তি, গন্তুকালো মহাযস.
‘‘চম্পকা সলড়া নাগা, সুগন্ধা মালুতেৰিতা;
সুপুপ্ফিতগ্গা জোতন্তি, সুগন্ধেনাভিপূজযুং;
সাদৰা ৱিনতানেৱ, গন্তুকালো মহাযস.
‘‘পুন্নাগা গিৰিপুন্নাগা, পুপ্ফিতা ধৰণীৰুহা;
সুপুপ্ফিতগ্গা জোতন্তি, সুগন্ধেনাভিপূজযুং;
সাদৰা ৱিনতুগ্গগ্গা, গন্তুকালো মহাযস.
‘‘অসোকা কোৱিড়াৰা চ, সোমনস্সকৰা ৱৰা;
সুগন্ধা কণ্ণিকা বন্ধা, ৰত্তৱণ্ণেহি ভূসিতা;
সাদৰা ৱিনতুগ্গগ্গা, সমযো তে মহাযস.
‘‘কণ্ণিকাৰা ফুল্লিতা নিচ্চং, সোৱণ্ণৰংসিজোতকা;
দিব্বগন্ধা পৱাযন্তি, দিসা সব্বানি সোভযং;
সাদৰা ৱিনতানেৱ, সমযো তে মহাযস.
‘‘সুপত্তা গন্ধসম্পন্না, কেতকী ধনুকেতকী;
সুগন্ধা সম্পৱাযন্তি, দিসা সব্বাভিগন্ধিনো;
সাদৰা পূজযন্তাৱ, সমযো তে মহাযস.
‘‘মল্লিকা জাতিসুমনা, সুগন্ধা খুদ্দমল্লিকা;
দিসা সব্বা পৱাযন্তি, উভো মগ্গে পসোভযং;
সাদৰা তে পলম্বন্তি, সমযো তে মহাযস.
‘‘সিন্ধুৱাৰা সীতগন্ধা, সুগন্ধা মালুতেৰিতা;
দিসা সব্বাভিপূজেন্তা, উভো মগ্গে পসোভযং;
সাদৰা ৱিনতুগ্গগ্গা, সমযো তে মহাযস.
‘‘সীহা কেসৰসীহা চ, চতুপ্পদনিসেৱিতা;
অচ্ছম্ভীতা সুৰাপানে, মিগৰাজা পতাপিনো.
‘‘সীহনাদেন পূজেন্তি, সাদৰা তে মিগাভিভূ;
মগ্গম্হি উভতো ৱূড়্হা, সমযো তে মহাযস.
‘‘ব্যগ্ঘা সিন্ধৱা নকুলা, সাধুৰূপা ভযানকা;
আকাসে সম্পতন্তাৱ, নিব্ভীতা যেন কেনচি;
তেহি তে সাদৰা নতা, সমযো তে মহাযস.
‘‘তিধা পভিন্না ছদ্দন্তা, সুৰূপা সুস্সৰা সুভা;
সত্তপ্পতিট্ঠিতঙ্গা তে, উভো মগ্গেসু কূজিনো;
সাদৰা হাসমানাৱ, সমযো তে মহাযস.
‘‘মিগা ৱৰাহা পসদা, চিত্ৰাসাৱযৱা সুভা;
আৰোহপৰিণাহেন, সুৰূপা অঙ্গসংযুতা;
উভো মগ্গে গাযমানাৱ, সমযো তে মহাযস.
‘‘গোকণ্ণা সৰভা ৰুৰূ, আৰোহপৰিণাহিনো;
সুৰূপা অঙ্গসম্পন্না, সেৱমানাৱ অচ্ছৰুং;
সেৱমানা তেহি তদা, সমযো তে মহাযস.