৩-১. সাৰিপুত্তত্থেৰঅপদানৱণ্ণনা
তদনন্তৰং থেৰাপদানসঙ্গহগাথাযো সংৱণ্ণেতুং ‘‘অথ থেৰাপদানং সুণাথা’’তি আহ. অথ-অপদান-সদ্দানমত্থো হেট্ঠা ৱুত্তোৱ. এত্থ থেৰ-সদ্দো পনাযং কালথিৰপঞ্ঞত্তিনামধেয্যজেট্ঠাদীসু অনেকেসু অত্থেসু ৱত্ততি. তথা হি ‘‘থেৰোৱস্সিকানি পূতীনি চুণ্ণকজাতানী’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৭৯; ম. নি. ১.১১২) কালে, থেৰোৱস্সিকানি চিৰকালং ওৱস্সিকানীতি অত্থো. ‘‘থেৰোপি তাৱ মহা’’ইচ্চাদীসু থিৰে থিৰসীলোতি অত্থো. ‘‘থেৰকো অযমাযস্মা মহল্লকো’’তিআদীসু পঞ্ঞত্তিযং, লোকপঞ্ঞত্তিমত্তোতি অত্থো. ‘‘চুন্দত্থেৰো ফুস্সত্থেৰো’’তিআদীসু নামধেয্যে, এৱং কতনামোতি অত্থো. ‘‘থেৰো চাযং কুমাৰো মম পুত্তেসূ’’তিআদীসু জেট্ঠে, জেট্ঠো কুমাৰোতি অত্থো. ইধ পনাযং কালে চ থিৰে চ ৱত্ততি. তস্মা চিৰং কালং ঠিতোতি থেৰো, থিৰতৰসীলাচাৰমদ্দৱাদিগুণাভিযুত্তো ৱা থেৰোতি ৱুচ্চতি. থেৰো চ থেৰো চেতি থেৰা, থেৰানং অপদানং কাৰণং থেৰাপদানং, তং থেৰাপদানং সুণাথাতি সম্বন্ধো. হিমৱন্তস্স অৱিদূৰে, লম্বকো নাম পব্বতোতিআদি আযস্মতো সাৰিপুত্তত্থেৰস্স অপদানং, তস্সাযস্মতো মহামোগ্গল্লানত্থেৰস্স চ ৱত্থু এৱং ৱেদিতব্বং –
অতীতে কিৰ ইতো কপ্পতো সতসহস্সকপ্পাধিকে একঅসঙ্খ্যেয্যমত্থকে আযস্মা সাৰিপুত্তো ব্ৰাহ্মণমহাসালকুলে নিব্বত্তিত্ৱা নামেন সৰদমাণৱো নাম অহোসি. মহামোগ্গল্লানো গহপতিমহাসালকুলে নিব্বত্তিত্ৱা নামেন সিৰিৱড্ঢনকুটুম্বিকো নাম অহোসি. তে উভোপি সহপংসুকীড়নসহাযা অহেসুং. তেসু সৰদমাণৱো পিতু অচ্চযেন কুলসন্তকং ধনং পটিপজ্জিত্ৱা একদিৱসং ৰহোগতো চিন্তেসি – ‘‘ইমেসং সত্তানং মৰণং নাম একন্তিকং, তস্মা মযা একং পব্বজ্জং উপগন্ত্ৱা ৱিমোক্খমগ্গো গৱেসিতব্বো’’তি সহাযং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘সম্ম, অহং পব্বজিতুকামো. কিং ত্ৱং পব্বজিতুং সক্খিস্সসী’’তি ৱত্ৱা তেন ‘‘ন সক্খিস্সামী’’তি ৱুত্তে ‘‘হোতু অহমেৱ পব্বজিস্সামী’’তি ৰতনকোট্ঠাগাৰানি ৱিৱৰাপেত্ৱা কপণদ্ধিকাদীনং মহাদানং দত্ৱা পব্বতপাদং গন্ত্ৱা ইসিপব্বজ্জং পব্বজি. তস্স পব্বজিতস্স অনুপব্বজ্জং পব্বজিতা চতুসত্ততিসহস্সমত্তা ব্ৰাহ্মণপুত্তা অহেসুং. সো পঞ্চ অভিঞ্ঞাযো অট্ঠ চ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৱা তেসম্পি জটিলানং কসিণপৰিকম্মং আচিক্খি. তে সব্বেপি পঞ্চাভিঞ্ঞা অট্ঠ চ সমাপত্তিযো নিব্বত্তিসুং.
তেন সমযেন অনোমদস্সী নাম সম্মাসম্বুদ্ধো লোকে উপ্পজ্জিত্ৱা পৱত্তিতৱৰধম্মচক্কো সত্তে সংসাৰমহোঘতো তাৰেত্ৱা একদিৱসং সৰদতাপসস্স চ অন্তেৱাসিকানঞ্চ সঙ্গহং কত্তুকামো একো অদুতিযো পত্তচীৱৰমাদায আকাসেন গন্ত্ৱা ‘‘বুদ্ধভাৱং মে জানাতূ’’তি তাপসস্স পস্সন্তস্সেৱ আকাসতো ওতৰিত্ৱা পথৱিযং পতিট্ঠাসি. সৰদতাপসো সত্থু সৰীৰে মহাপুৰিসলক্খণানি উপধাৰেত্ৱা ‘‘সব্বঞ্ঞুবুদ্ধোযেৱায’’ন্তি নিট্ঠং গন্ত্ৱা পচ্চুগ্গমনং কত্ৱা আসনং পঞ্ঞাপেত্ৱা অদাসি. নিসীদি ভগৱা পঞ্ঞত্তে আসনে. সৰদতাপসো সত্থু সন্তিকে একমন্তং নিসীদি.
তস্মিং সমযে তস্স অন্তেৱাসিকা চতুসত্ততিসহস্সমত্তা জটিলা পণীতপণীতানি ওজৱন্তানি ফলাফলানি গহেত্ৱা আগতা সত্থাৰং দিস্ৱা সঞ্জাতপসাদা অত্তনো আচৰিযস্স সত্থু চ নিসিন্নাকাৰং ওলোকেত্ৱা ‘‘আচৰিয, মযং পুব্বে ‘তুম্হেহি মহন্ততৰো কোচি নত্থী’তি মঞ্ঞাম, অযং পন পুৰিসো তুম্হেহি মহন্ততৰো মঞ্ঞে’’তি আহংসু. কিং ৱদেথ, তাতা, সাসপেন সদ্ধিং অট্ঠসট্ঠিযোজনসতসহস্সুব্বেধং সিনেৰুং সমং কাতুং ইচ্ছথ, সব্বঞ্ঞুবুদ্ধেন মং তুলং মা কৰিত্থাতি. অথ তে তাপসা আচৰিযস্স ৱচনং সুত্ৱা ‘‘যাৱ মহা ৱতাযং পুৰিসুত্তমো’’তি সব্বেৱ পাদেসু নিপতিত্ৱা সত্থাৰং ৱন্দিংসু.
অথ তে আচৰিযো আহ – ‘‘তাতা, সত্থু অনুচ্ছৱিকো নো দেয্যধম্মো নত্থি, সত্থা চ ভিক্খাচৰৱেলায ইধাগতো, হন্দ, মযং দেয্যধম্মং যথাবলং দস্সাম. তুম্হেহি যং যং পণীতং ফলাফলং আভতং, তং তং আহৰথা’’তি আহৰাপেত্ৱা হত্থে ধোৱিত্ৱা সযং তথাগতস্স পত্তে পতিট্ঠাপেসি. সত্থাৰা ফলাফলে পটিগ্গহিতমত্তে দেৱতা দিব্বোজং পক্খিপিংসু. তাপসো উদকম্পি সযমেৱ পৰিস্সাৱেত্ৱা অদাসি. ততো ভোজনকিচ্চং নিট্ঠাপেত্ৱা সত্থৰি নিসিন্নে সব্বে অন্তেৱাসিকে পক্কোসাপেত্ৱা সত্থু সন্তিকে সাৰণীযং কথং কথেন্তো নিসীদি. সত্থা ‘‘দ্ৱে অগ্গসাৱকা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং আগচ্ছন্তূ’’তি চিন্তেসি. তাৱদেৱ সতসহস্সখীণাসৱপৰিৱাৰা অগ্গসাৱকা আগন্ত্ৱা ভগৱন্তং ৱন্দিত্ৱা একমন্তং অট্ঠংসু.
ততো সৰদতাপসো অন্তেৱাসিকে আমন্তেসি – ‘‘তাতা, সত্থু ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ পুপ্ফাসনেন পূজা কাতব্বা, তস্মা পুপ্ফানি আহৰথা’’তি. তে তাৱদেৱ ইদ্ধিযা ৱণ্ণগন্ধসম্পন্নানি পুপ্ফানি আহৰিত্ৱা বুদ্ধস্স যোজনপ্পমাণং পুপ্ফাসনং পঞ্ঞাপেসুং, উভিন্নং অগ্গসাৱকানং তিগাৱুতং, সেসভিক্খূনং অড্ঢযোজনিকাদিভেদং, সঙ্ঘনৱকস্স উসভমত্তং পঞ্ঞাপেসুং. এৱং পঞ্ঞত্তেসু আসনেসু সৰদতাপসো তথাগতস্স পুৰতো অঞ্জলিং পগ্গয্হ ‘‘ভন্তে, ময্হং অনুগ্গহত্থায ইমং পুপ্ফাসনং অতিৰুহথা’’তি আহ. নিসীদি ভগৱা পুপ্ফাসনে. সত্থৰি নিসিন্নে দ্ৱে অগ্গসাৱকা সেসভিক্খূ চ অত্তনো অত্তনো পত্তাসনে নিসীদিংসু. সত্থা ‘‘তেসং মহপ্ফলং হোতূ’’তি নিৰোধং সমাপজ্জি. সত্থু সমাপন্নভাৱং ঞত্ৱা দ্ৱে অগ্গসাৱকাপি সেসভিক্খূপি নিৰোধং সমাপজ্জিংসু. তাপসো সত্তাহং নিৰন্তৰং সত্থু পুপ্ফচ্ছত্তং ধাৰেন্তো অট্ঠাসি. ইতৰে ৱনমূলফলং পৰিভুঞ্জিত্ৱা সেসকালে অঞ্জলিং পগ্গয্হ অট্ঠংসু. সত্থা সত্তাহস্স অচ্চযেন নিৰোধতো ৱুট্ঠহিত্ৱা অগ্গসাৱকং নিসভত্থেৰং আমন্তেসি – ‘‘তাপসানং পুপ্ফাসনানুমোদনং কৰোহী’’তি. থেৰো সাৱকপাৰমীঞাণে ঠত্ৱা তেসং পুপ্ফাসনানুমোদনং অকাসি. তস্স দেসনাৱসানে সত্থা দুতিযং অগ্গসাৱকং অনোমত্থেৰং আমন্তেসি – ‘‘ত্ৱম্পি ইমেসং ধম্মং দেসেহী’’তি. সোপি তেপিটকং বুদ্ধৱচনং সম্মসিত্ৱা তেসং ধম্মং কথেসি. দ্ৱিন্নম্পি দেসনায ধম্মাভিসমযো নাহোসি. অথ সত্থা বুদ্ধৱিসযে ঠত্ৱা ধম্মদেসনং আৰভি. দেসনাৱসানে ঠপেত্ৱা সৰদতাপসং অৱসেসা সব্বেপি চতুসত্ততিসহস্সজটিলা অৰহত্তং পাপুণিংসু. সত্থা তে ‘‘এথ ভিক্খৱো’’তি হত্থং পসাৰেসি. তে তাৱদেৱ অন্তৰহিততাপসৱেসা অট্ঠপৰিক্খাৰধৰা সট্ঠিৱস্সিকত্থেৰো ৱিয অহেসুং.
সৰদতাপসো পন ‘‘অহো ৱতাহম্পি অযং নিসভত্থেৰো ৱিয অনাগতে একস্স বুদ্ধস্স সাৱকো ভৱেয্য’’ন্তি দেসনাকালে উপ্পন্নপৰিৱিতক্কতায অঞ্ঞৱিহিতো হুত্ৱা মগ্গফলানি পটিৱিজ্ঝিতুং নাসক্খি. অথ সত্থাৰং ৱন্দিত্ৱা তথা পণিধানং অকাসি. সত্থা অনন্তৰাযেন সমিজ্ঝনভাৱং দিস্ৱা ‘‘ইতো কপ্পসতসহস্সাধিকং একং অসঙ্খ্যেয্যং অতিক্কমিত্ৱা গোতমস্স নাম সম্মাসম্বুদ্ধস্স অগ্গসাৱকো সাৰিপুত্তো নাম ভৱিস্সতী’’তি ব্যাকৰিত্ৱা ধম্মকথং ৱত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱাৰো আকাসং পক্খন্দি. সৰদতাপসোপি সহাযস্স সিৰিৱড্ঢস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা ‘‘সম্ম, মযা অনোমদস্সিস্স ভগৱতো পাদমূলে অনাগতে উপ্পজ্জনকস্স গোতমসম্মাসম্বুদ্ধস্স অগ্গসাৱকট্ঠানং পত্থিতং, ত্ৱম্পি তস্স দুতিযসাৱকট্ঠানং পত্থেহী’’তি. সিৰিৱড্ঢো তং উপদেসং সুত্ৱা অত্তনো নিৱেসনদ্ৱাৰে অট্ঠকৰীসমত্তং ঠানং সমতলং কাৰেত্ৱা লাজপঞ্চমানি পুপ্ফানি ৱিকিৰিত্ৱা নীলুপ্পলচ্ছদনং মণ্ডপং কাৰেত্ৱা বুদ্ধাসনং পঞ্ঞাপেত্ৱা ভিক্খূনম্পি আসনানি পঞ্ঞাপেত্ৱা মহন্তং সক্কাৰসম্মানং সজ্জেত্ৱা সৰদতাপসেন সত্থাৰং নিমন্তাপেত্ৱা সত্তাহং মহাদানং পৱত্তেত্ৱা বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং মহাৰহেহি ৱত্থেহি অচ্ছাদেত্ৱা দুতিযসাৱকভাৱায পণিধানং অকাসি. সত্থা তস্স অনন্তৰাযেন সমিজ্ঝনভাৱং দিস্ৱা ৱুত্তনযেন ব্যাকৰিত্ৱা ভত্তানুমোদনং কত্ৱা পক্কামি. সিৰিৱড্ঢো হট্ঠপহট্ঠো যাৱজীৱং কুসলকম্মং কত্ৱা দুতিযচিত্তৱাৰে কামাৱচৰদেৱলোকে নিব্বত্তি. সৰদতাপসো চত্তাৰো ব্ৰহ্মৱিহাৰে ভাৱেত্ৱা ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্তি.
ততো পট্ঠায তেসং উভিন্নম্পি অন্তৰা কম্মং ন কথিতং. অম্হাকং পন ভগৱতো উপ্পত্তিতো পুৰেতৰমেৱ সৰদতাপসো ৰাজগহস্স অৱিদূৰে উপতিস্সাগামে ৰূপসাৰিযা ব্ৰাহ্মণিযা কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গণ্হি. তংদিৱসমেৱস্স সহাযোপি ৰাজগহস্সেৱ অৱিদূৰে কোলিতগামে মোগ্গলিযা ব্ৰাহ্মণিযা কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গণ্হি. তস্মা মোগ্গল্লানো মোগ্গলিযা ব্ৰাহ্মণিযা পুত্তোতি মোগ্গল্লানো. মোগ্গলিগোত্তেন জাতোতি ৱা মোগ্গল্লানো. অথ ৱা মাতুকুমাৰিককালে তস্সা মাতাপিতূহি ৱুত্তং – ‘‘মা উগ্গলি মা উগ্গলী’’তি ৱচনমুপাদায ‘‘মুগ্গলী’’তি নামং. তস্সা মুগ্গলিযা পুত্তোতি মোগ্গল্লানো. অথ ৱা সোতাপত্তিমগ্গাদিমগ্গস্স লাভে আদানে পটিৱিজ্ঝনে অলং সমত্থোতি মোগ্গল্লানোতি. তানি কিৰ দ্ৱে কুলানি যাৱ সত্তমা কুলপৰিৱট্টা আবদ্ধসহাযানেৱ. তেসং দ্ৱিন্নং একদিৱসমেৱ গব্ভপৰিহাৰমদংসু. দসমাসচ্চযেন জাতানম্পি তেসং ছসট্ঠি ধাতিযো পট্ঠপেসুং. নামগ্গহণদিৱসে ৰূপসাৰীব্ৰাহ্মণিযা পুত্তস্স উপতিস্সগামে জেট্ঠকুলস্স পুত্তত্তা উপতিস্সোতি নামং কৰিংসু. ইতৰস্স কোলিতগামে জেট্ঠকুলস্স পুত্তত্তা কোলিতোতি নামং কৰিংসু. তে উভোপি মহতা পৰিৱাৰেন ৱড্ঢন্তা ৱুদ্ধিমন্ৱায সব্বসিপ্পানং পাৰং অগমংসু.
অথেকদিৱসং তে ৰাজগহে গিৰগ্গসমজ্জং পস্সন্তা মহাজনং সন্নিপতিতং দিস্ৱা ঞাণস্স পৰিপাকং গতত্তা যোনিসো উম্মুজ্জন্তা ‘‘সব্বেপিমে ওৰং ৱস্সসতাৱ মচ্চুমুখং পৱিসন্তী’’তি সংৱেগং পটিলভিত্ৱা ‘‘অম্হেহি মোক্খধম্মো পৰিযেসিতব্বো, তঞ্চ পৰিযেসন্তেহি একা পব্বজ্জা লদ্ধুং ৱট্টতী’’তি নিচ্ছযং কত্ৱা পঞ্চমাণৱকসতেহি সদ্ধিং সঞ্চযস্স পৰিব্বাজকস্স সন্তিকে পব্বজিংসু. তেসং পব্বজিতকালতো পট্ঠায সঞ্চযো লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তো অহোসি. তে কতিপাহেনেৱ সব্বং সঞ্চযস্স সমযং পৰিমজ্জিত্ৱা তত্থ সাৰং অদিস্ৱা ততো নিব্বিজ্জিত্ৱা তত্থ তত্থ পণ্ডিতসম্মতে সমণব্ৰাহ্মণে পঞ্হং পুচ্ছন্তি, তে তেহি পুট্ঠা ন সম্পাদেন্তি. অঞ্ঞদত্থু তেযেৱ তেসং পঞ্হং ৱিস্সজ্জেন্তি. এৱং তে মোক্খং পৰিযেসন্তা কতিকং অকংসু – ‘‘অম্হেসু যো পঠমং অমতং অধিগচ্ছতি, সো ইতৰস্স আৰোচেতূ’’তি.
তেন চ সমযেন অম্হাকং সত্থৰি পঠমাভিসম্বোধিং পত্ৱা পৱত্তিতৱৰধম্মচক্কে অনুপুব্বেন উৰুৱেলকস্সপাদিকে সহস্সজটিলে দমেত্ৱা ৰাজগহে ৱিহৰন্তে একদিৱসং উপতিস্সো পৰিব্বাজকো পৰিব্বাজকাৰামং গচ্ছন্তো আযস্মন্তং অস্সজিত্থেৰং ৰাজগহে পিণ্ডায চৰন্তং দিস্ৱা ‘‘ন মযা এৱৰূপো আকপ্পসম্পন্নো পব্বজিতো দিট্ঠপুব্বো, সন্তধম্মেন নাম এত্থ ভৱিতব্ব’’ন্তি সঞ্জাতপসাদো পঞ্হং পুচ্ছিতুং আযস্মন্তং উদিক্খন্তো পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধি. থেৰোপি লদ্ধপিণ্ডপাতো পৰিভুঞ্জিতুং পতিৰূপং ওকাসং গতো. পৰিব্বাজকো অত্তনো পৰিব্বাজকপীঠং পঞ্ঞাপেত্ৱা অদাসি. ভত্তকিচ্চপৰিযোসানে চস্স অত্তনো কুণ্ডিকায উদকং অদাসি. এৱং সো আচৰিযৱত্তং কত্ৱা কতভত্তকিচ্চেন থেৰেন সদ্ধিং পটিসন্থাৰং কত্ৱা – ‘‘কো ৱা তে সত্থা, কস্স ৱা ত্ৱং ধম্মং ৰোচেসী’’তি পুচ্ছি. থেৰো সম্মাসম্বুদ্ধং অপদিসি. পুন তেন ‘‘কিং ৱাদী পনাযস্মতো সত্থা’’তি পুট্ঠো ‘‘ইমস্স সাসনস্স গম্ভীৰতং দস্সেস্সামী’’তি অত্তনো নৱকভাৱং পৱেদেত্ৱা সঙ্খেপৱসেন চস্স সাসনধম্মং কথেন্তো ‘‘যে ধম্মা হেতুপ্পভৱা’’তি (মহাৱ. ৬০; অপ. থেৰ ১.১.২৮৬) গাথমাহ. পৰিব্বাজকো পঠমপদদ্ৱযমেৱ সুত্ৱা সহস্সনযসম্পন্নে সোতাপত্তিমগ্গফলে পতিট্ঠহি. ইতৰং পদদ্ৱযং সোতাপন্নকালে নিট্ঠাসি. গাথাপৰিযোসানে পন সোতাপন্নো হুত্ৱা উপৰিৱিসেসে অপৱত্তন্তে ‘‘ভৱিস্সতি এত্থ কাৰণ’’ন্তি সল্লক্খেত্ৱা থেৰং আহ – ‘‘মা, ভন্তে, উপৰি ধম্মদেসনং ৱড্ঢযিত্থ, এত্তকমেৱ অলং, কহং অম্হাকং সত্থা ৱসতী’’তি? ‘‘ৱেড়ুৱনে’’তি. ‘‘ভন্তে, তুম্হে পুৰতো গচ্ছথ, অহং ময্হং সহাযস্স কতপটিঞ্ঞং মোচেত্ৱা তং গহেত্ৱা আগমিস্সামী’’তি পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দিত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা থেৰং উয্যোজেত্ৱা পৰিব্বাজকাৰামং অগমাসি.
কোলিতপৰিব্বাজকো তং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং দিস্ৱা ‘‘মুখৱণ্ণো ন অঞ্ঞদিৱসেসু ৱিয অদ্ধানেন অমতং অধিগতং ভৱিস্সতী’’তি তেনেৱস্স ৱিসেসাধিগমং সম্ভাৱেত্ৱা অমতাধিগমং পুচ্ছি. সোপিস্স ‘‘আৱুসো, অমতমধিগত’’ন্তি পটিজানিত্ৱা তমেৱ গাথং অভাসি. গাথাপৰিযোসানে কোলিতো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিত্ৱা আহ – ‘‘কহং নো সত্থা’’তি? ‘‘ৱেড়ুৱনে’’তি. ‘‘তেন হি, আৱুসো, আযাম, সত্থাৰং পস্সিস্সামা’’তি. উপতিস্সো সব্বকালম্পি আচৰিযপূজকোৱ, তস্মা সঞ্চযস্স সত্থু গুণে পকাসেত্ৱা তম্পি সত্থু সন্তিকং নেতুকামো অহোসি. সো লাভাসাপকতো অন্তেৱাসিকভাৱং অনিচ্ছন্তো ‘‘ন সক্কোমি চাটি হুত্ৱা উদকসিঞ্চনং হোতু’’ন্তি পটিক্খিপি. তে অনেকেহি কাৰণেহি তং সঞ্ঞাপেতুং অসক্কোন্তা অত্তনো ওৱাদে ৱত্তমানেহি অড্ঢুতেয্যসতেহি অন্তেৱাসিকেহি সদ্ধিং ৱেড়ুৱনং অগমংসু. সত্থা তে দূৰতোৱ আগচ্ছন্তে দিস্ৱা ‘‘এতং মে সাৱকযুগং ভৱিস্সতি, অগ্গং ভদ্দযুগ’’ন্তি ৱত্ৱা তেসং পৰিসায চৰিযৱসেন ধম্মং দেসেত্ৱা অৰহত্তে পতিট্ঠাপেত্ৱা এহিভিক্খুভাৱেন উপসম্পদং অদাসি. যথা তেসং এৱং অগ্গসাৱকানম্পি ইদ্ধিমযপত্তচীৱৰং আগতমেৱ. উপৰিমগ্গত্তযকিচ্চং পন ন নিট্ঠাসি. কস্মা? সাৱকপাৰমীঞাণস্স মহন্ততায.
তেসু আযস্মা মহামোগ্গল্লানো পব্বজিততো সত্তমে দিৱসে মগধৰট্ঠে কল্লৱালগামে সমণধম্মং কৰোন্তো থিনমিদ্ধে ওক্কমন্তে সত্থাৰা সংৱেজিতো থিনমিদ্ধং ৱিনোদেত্ৱা ধাতুকম্মট্ঠানং সুণন্তো এৱ উপৰিমগ্গত্তযং অধিগন্ত্ৱা সাৱকপাৰমীঞাণস্স মত্থকং পাপুণি. আযস্মা সাৰিপুত্তো পব্বজ্জায অদ্ধমাসং অতিক্কমিত্ৱা সত্থাৰা সদ্ধিং ৰাজগহে সূকৰখতলেণে ৱিহৰন্তো অত্তনো ভাগিনেয্যস্স দীঘনখপৰিব্বাজকস্স ৱেদনাপৰিগ্গহসুত্তন্তে (ম. নি. ২.২০১ আদযো) দেসিযমানে দেসনানুসাৰেন ঞাণং পেসেত্ৱা পৰস্স ৱড্ঢিতং ভত্তং ভুঞ্জন্তো ৱিয সাৱকপাৰমীঞাণস্স মত্থকং পাপুণি. ইতি দ্ৱিন্নং অগ্গসাৱকানং সত্থু সমীপে এৱ সাৱকপাৰমীঞাণং মত্থকং পত্তং.
এৱং পত্তসাৱকপাৰমীঞাণো আযস্মা সাৰিপুত্তো ‘‘কেন কম্মেন অযং সম্পত্তি লদ্ধা’’তি আৱজ্জেন্তো তং ঞত্ৱা পীতিসোমনস্সৱসেন উদানং উদানেন্তো ‘‘হিমৱন্তস্স অৱিদূৰে’’তিআদিমাহ. তেন ৱুত্তং –
১৪১. ‘‘হিমৱন্তস্স অৱিদূৰে, লম্বকো নাম পব্বতো;
অস্সমো সুকতো ময্হং, পণ্ণসালা সুমাপিতা’’তি.
তত্থ হিমৱন্তস্সাতি হিমো অস্স অত্থীতি হিমৱা, তস্স হিমৱন্তস্স অৱিদূৰে সমীপে, হিমালযপটিবদ্ধৱনেহি অত্থো. লম্বকো নাম পব্বতোতি এৱংনামকো পংসুমিস্সকপব্বতো. অস্সমো সুকতো ময্হন্তি তস্মিং লম্বকে পব্বতে ময্হং মমত্থায কতো অস্সমো অৰঞ্ঞৱাসো আসমন্ততো সমোতি অস্সমো. নত্থি পৱিট্ঠানং সমো পৰিস্সমো এত্থাতি ৱা অস্সমো, সো ইত্থম্ভূতো অৰঞ্ঞৱাসো সুট্ঠু কতো, ৰত্তিট্ঠানদিৱাট্ঠানকুটিমণ্ডপাদিৱসেন সুন্দৰেনাকাৰেন কতোতি অত্থো. পণ্ণসালাতি উসীৰপব্বজাদীহি পণ্ণেহি ছাদিতা নিৱসনপণ্ণসালাতি অত্থো.
১৪২. ‘‘উত্তানকূলা নদিকা, সুপতিত্থা মনোৰমা;
সুসুদ্ধপুলিনাকিণ্ণা, অৱিদূৰে মমস্সমং’’.
তত্থ উত্তানকূলাতি অগম্ভীৰা নদী. সুপতিত্থাতি সুন্দৰপতিত্থা. মনোৰমা মনল্লীনা মনাপা. সুসুদ্ধপুলিনাকিণ্ণাতি সুট্ঠু ধৱলমুত্তাদলসদিসৱালুকাকিণ্ণা গহনীভূতাতি অত্থো. সা ইত্থম্ভূতা নদিকা কুন্নদী মমস্সমং ময্হং অস্সমস্স অৱিদূৰে সমীপে অহোসীতি অত্থো. ‘‘অস্সম’’ন্তি চ সত্তম্যত্থে উপযোগৱচনন্তি ৱেদিতব্বং.
১৪৩. ‘‘অসক্খৰা অপব্ভাৰা, সাদু অপ্পটিগন্ধিকা;
সন্দতী নদিকা তত্থ, সোভযন্তা মমস্সমং’’.
তত্থ অসক্খৰাতি ‘‘পুলিনাকিণ্ণা’’তি ৱুত্তত্তা অসক্খৰা সক্খৰৱিৰহিতা. অপব্ভাৰাতি পব্ভাৰৱিৰহিতা, অগম্ভীৰকূলাতি অত্থো. সাদু অপ্পটিগন্ধিকাতি সাদুৰসোদকা দুগ্গন্ধৰহিতা ময্হং অস্সমপদং সোভযন্তী নদিকা খুদ্দকনদী সন্দতি পৱত্ততীতি অত্থো.
১৪৪. ‘‘কুম্ভীলা মকৰা চেত্থ, সুসুমাৰা চ কচ্ছপা;
সন্দতি নদিকা তত্থ, সোভযন্তা মমস্সমং’’.
তত্থ কুম্ভীলমচ্ছা মকৰমচ্ছা চ সুসুমাৰা চণ্ডমচ্ছা চ কচ্ছপমচ্ছা চ এত্থ এতিস্সং নদিযং কীড়ন্তা অহেসুন্তি সম্বন্ধো. মমস্সমং সোভযন্তা নদিকা খুদ্দকনদী সন্দতি পৱত্ততীতি সম্বন্ধো.
১৪৫. ‘‘পাঠীনা পাৱুসা মচ্ছা, বলজা মুঞ্জৰোহিতা;
ৱগ্গড়া পপতাযন্তা, সোভযন্তি মমস্সমং’’.
পাঠীনমচ্ছা চ পাৱুসা মচ্ছা চ বলজমচ্ছা চ মুঞ্জমচ্ছা ৰোহিতমচ্ছা চ ৱগ্গড়মচ্ছা চ এতে সব্বে মচ্ছজাতিকা ইতো চিতো চ পপতাযন্তা নদিযা সদ্ধিং পৱত্তন্তা মম অস্সমপদং সোভযন্তীতি অত্থো.
১৪৬. ‘‘উভো কূলেসু নদিযা, পুপ্ফিনো ফলিনো দুমা;
উভতো অভিলম্বন্তা, সোভযন্তি মমস্সমং’’.
তত্থ উভো কূলেসূতি তস্সা নদিযা উভোসু পস্সেসু ধুৱপুপ্ফিনো ধুৱফলিনো ৰুক্খা উভতো অভিলম্বন্তা নদিযা উভো তীৰে হেট্ঠা ওনমন্তা মম অস্সমং সোভযন্তীতি অত্থো.
১৪৭. ‘‘অম্বা সালা চ তিলকা, পাটলী সিন্দুৱাৰকা;
দিব্বগন্ধা সম্পৱন্তি, পুপ্ফিতা মম অস্সমে’’.
তত্থ অম্বাতি মধুপিণ্ডিঅম্বা চ সালৰুক্খা চ তিলকৰুক্খা চ পাটলিৰুক্খা চ সিন্দুৱাৰকৰুক্খা চ এতে ৰুক্খা নিচ্চকালং পুপ্ফিতা পুপ্ফন্তা. দিব্বা গন্ধা ইৱ মম অস্সমে সুগন্ধা সম্পৱন্তি সমন্ততো পৱাযন্তীতি অত্থো.
১৪৮. ‘‘চম্পকা সড়লা নীপা, নাগপুন্নাগকেতকা;
দিব্বগন্ধা সম্পৱন্তি, পুপ্ফিতা মম অস্সমে’’.
তত্থ চম্পকৰুক্খা চ সড়লৰুক্খা চ সুৱণ্ণৱট্টলসদিসপুপ্ফা নীপৰুক্খা চ নাগৰুক্খা চ পুন্নাগৰুক্খা চ সুগন্ধযন্তা কেতকৰুক্খা চ এতে সব্বে ৰুক্খা দিব্বা গন্ধাৰিৱ মম অস্সমে পুপ্ফিতা ফুল্লিতা সম্পৱন্তি সুগন্ধং সুট্ঠু পৱাযন্তীতি অত্থো.
১৪৯. অসোকা চ‘‘অধিমুত্তা অসোকা চ, ভগিনীমালা চ পুপ্ফিতা;
অঙ্কোলা বিম্বিজালা চ, পুপ্ফিতা মম অস্সমে’’.
তত্থ পুপ্ফিতা অধিমুত্তকৰুক্খা চ পুপ্ফিতা অসোকৰুক্খা চ পুপ্ফিতা ভগিনীমালা চ পুপ্ফিতা অঙ্কোলা চ পুপ্ফিতা বিম্বিজালা চ এতে ৰুক্খা মম অস্সমে ফুল্লিতা সোভযন্তীতি সম্বন্ধো.
১৫০. ‘‘কেতকা কন্দলি চেৱ, গোধুকা তিণসূলিকা;
দিব্বগন্ধং সম্পৱন্তা, সোভযন্তি মমস্সমং’’.
তত্থ কেতকাতি সুগন্ধকেতকগচ্ছা চ. কন্দলিৰুক্খা চ গোধুকৰুক্খা চ তিণসূলিকগচ্ছা চ এতে সব্বে ৰুক্খজাতিকা দিব্বগন্ধং পৱাযমানা মম অস্সমং সকলং সোভযন্তীতি অত্থো.
১৫১. ‘‘কণিকাৰা কণ্ণিকা চ, অসনা অজ্জুনা বহূ;
দিব্বগন্ধং সম্পৱন্তা, সোভযন্তি মমস্সমং’’.
এতে কণিকাৰাদযো ৰুক্খা মম অস্সমং সকলং সোভযন্তা দিব্বগন্ধং সম্পৱাযন্তীতি সম্বন্ধো.
১৫২. ‘‘পুন্নাগা গিৰিপুন্নাগা, কোৱিড়াৰা চ পুপ্ফিতা;
দিব্বগন্ধং সম্পৱন্তা, সোভযন্তি মমস্সমং’’.
পুন্নাগাদযো ৰুক্খা দিব্বগন্ধং পৱাযমানা মম অস্সমং সোভযন্তীতি অত্থো.
১৫৩. ‘‘উদ্দালকা চ কুটজা, কদম্বা ৱকুলা বহূ;
দিব্বগন্ধং সম্পৱন্তা, সোভযন্তি মমস্সমং’’.
উদ্দালকাদযো ৰুক্খা দিব্বগন্ধং ৱাযমানা মম অস্সমং সোভযন্তীতি সম্বন্ধো.
১৫৪. ‘‘আড়কা ইসিমুগ্গা চ, কদলিমাতুলুঙ্গিযো;
গন্ধোদকেন সংৱড্ঢা, ফলানি ধাৰযন্তি তে’’.
তত্থ এতে আড়কাদযো গচ্ছা চন্দনাদিসুগন্ধগন্ধোদকেন ৱড্ঢিত্ৱা সুৱণ্ণফলানি ধাৰেন্তা মম অস্সমং সোভযন্তীতি অত্থো.
১৫৫. ‘‘অঞ্ঞে পুপ্ফন্তি পদুমা, অঞ্ঞে জাযন্তি কেসৰী;
অঞ্ঞে ওপুপ্ফা পদুমা, পুপ্ফিতা তড়াকে তদা’’.
তত্থ অঞ্ঞে পুপ্ফন্তি পদুমাতি মম অস্সমস্স অৱিদূৰে তড়াকে অঞ্ঞে একচ্চে পদুমা পুপ্ফন্তি, একচ্চে কেসৰী পদুমা জাযন্তি নিব্বত্তন্তি, একচ্চে পদুমা ওপুপ্ফা ৱিগলিতপত্তকেসৰাতি অত্থো.
১৫৬. ‘‘গব্ভং গণ্হন্তি পদুমা, নিদ্ধাৱন্তি মুড়ালিযো;
সিঙ্ঘাটিপত্তমাকিণ্ণা, সোভন্তি তড়াকে তদা’’.
তত্থ গব্ভং গণ্হন্তি পদুমাতি তদা তাপসেন হুত্ৱা মম ৱসনসমযে একচ্চে পদুমা তড়াকব্ভন্তৰে মকুড়পুপ্ফাদযো গণ্হন্তি. মুড়ালিযো পদুমমূলা নিদ্ধাৱন্তি ইতো কদ্দমব্ভন্তৰতো হত্থিদাঠা ৱিয গচ্ছন্তীতি অত্থো. পত্তপুপ্ফমাকিণ্ণা গহনীভূতা সিঙ্ঘাটিযো সোভযন্তীতি অত্থো.
১৫৭. ‘‘নযিতা অম্বগন্ধী চ, উত্তলী বন্ধুজীৱকা;
দিব্বগন্ধা সম্পৱন্তি, পুপ্ফিতা তড়াকে তদা’’.
তদা মম ৱসনসমযে তড়াকস্স সমীপে নযিতা চ গচ্ছা অম্বগন্ধী চ গচ্ছা উত্তলী নাম গচ্ছা চ বন্ধুজীৱকা চ এতে সব্বে গচ্ছা পুপ্ফিতা পুপ্ফধাৰিতা সুগন্ধৱাহকা তড়াকং সোভযন্তীতি অত্থো.
১৫৮. ‘‘পাঠীনা পাৱুসা মচ্ছা, বলজা মুঞ্জৰোহিতা;
সংগুলা মগ্গুৰা চেৱ, ৱসন্তি তড়াকে তদা’’.
তদা মম ৱসনসমযে নিব্ভীতা পাঠীনাদযো মচ্ছা তড়াকে ৱসন্তীতি সম্বন্ধো.
১৫৯. ‘‘কুম্ভীলা সুসুমাৰা চ, তন্তিগাহা চ ৰক্খসা;
ওগুহা অজগৰা চ, ৱসন্তি তড়াকে তদা’’.
তদা মম ৱসনসমযে মম অস্সমসমীপে তড়াকে এতে কুম্ভীলাদযো মচ্ছা নিব্ভীতা নিৰূপদ্দৱা ৱসন্তীতি সম্বন্ধো.
১৬০. ‘‘পাৰেৱতা ৰৱিহংসা, চক্কৱাকা নদীচৰা;
কোকিলা সুকসাড়িকা, উপজীৱন্তি তং সৰং’’.
তত্থ মম অস্সমসমীপে সৰং নিস্সায পাৰেৱতাপক্খী চ ৰৱিহংসাপক্খী চ নদীচৰা চক্কৱাকপক্খী চ কোকিলাপক্খী চ সুকপক্খী চ সাড়িকাপক্খী চ তং সৰং উপনিস্সায জীৱন্তীতি সম্বন্ধো.
১৬১. ‘‘কুকুত্থকা কুড়ীৰকা, ৱনে পোক্খৰসাতকা;
দিন্দিভা সুৱপোতা চ, উপজীৱন্তি তং সৰং’’.
তত্থ কুকুত্থকাতি এৱংনামিকা পক্খী চ. কুড়ীৰকাতি এৱংনামিকা পক্খী চ. ৱনে পোক্খৰসাতকা পক্খী চ দিন্দিভা পক্খী চ সুৱপোতা পক্খী চ এতে সব্বে পক্খিনো তং মম অস্সমসমীপে সৰং নিস্সায জীৱন্তীতি সম্বন্ধো.
১৬২. ‘‘হংসা কোঞ্চা মযূৰা চ, কোকিলা তম্বচূড়কা;
পম্মকা জীৱংজীৱা চ, উপজীৱন্তি তং সৰং’’.
সব্বে এতে হংসাদযো পক্খিনো তং সৰং উপনিস্সায জীৱন্তি জীৱিকং পালেন্তীতি অত্থো.
১৬৩. ‘‘কোসিকা পোট্ঠসীসা চ, কুৰৰা সেনকা বহূ;
মহাকাড়া চ সকুণা, উপজীৱন্তি তং সৰং’’.
তত্থ কোসিকা চ পক্খী পোট্ঠসীসা চ পক্খী কুৰৰা চ পক্খী সেনকা চ পক্খী মহাকাড়া চ পক্খী থলে বহূ পক্খিনো তং সৰং তস্স সৰস্স সমীপে জীৱন্তি জীৱিকং কপ্পেন্তীতি অত্থো.
১৬৪. ‘‘পসদা চ ৱৰাহা চ, চমৰা গণ্ডকা বহূ;
ৰোহিচ্চা সুকপোতা চ, উপজীৱন্তি তং সৰং’’.
তত্থ পসদাদযো এতে মিগা তং সৰং তস্মিং সৰসমীপে, ভুম্মত্থে উপযোগৱচনং, জীৱিতং পৰিপালেন্তা ৱিহৰন্তীতি অত্থো.
১৬৫. ‘‘সীহব্যগ্ঘা চ দীপী চ, অচ্ছকোকতৰচ্ছকা;
তিধা পভিন্নমাতঙ্গা, উপজীৱন্তি তং সৰং’’.
এতে সীহাদযো চতুপ্পদা সৰসমীপে উপদ্দৱৰহিতা জীৱন্তীতি সম্বন্ধো.
১৬৬. ‘‘কিন্নৰা ৱানৰা চেৱ, অথোপি ৱনকম্মিকা;
চেতা চ লুদ্দকা চেৱ, উপজীৱন্তি তং সৰং’’.
এত্থ এতে এৱংনামিকা কিন্নৰাদযো সত্তা তস্মিং সৰসমীপে ৱসন্তীতি অত্থো.
১৬৭. ‘‘তিন্দুকানি পিযালানি, মধুকেকা সুমাৰিযো;
ধুৱং ফলানি ধাৰেন্তি, অৱিদূৰে মমস্সমং’’.
তত্থ এতে তিন্দুকাদযো ৰুক্খা ধুৱং হেমন্তগিম্হৱস্সানসঙ্খাতে কালত্তযে মম অস্সমতো অৱিদূৰে ঠানে মধুৰফলানি ধাৰেন্তীতি সম্বন্ধো.
১৬৮. ‘‘কোসম্বা সড়লা নিম্বা, সাদুফলসমাযুতা;
ধুৱং ফলানি ধাৰেন্তি, অৱিদূৰে মমস্সমং’’.
তত্থ এতে কোসম্বাদযো ৰুক্খা সাৰফলা মধুৰফলা উত্তমফলা সমাযুতা সং সুট্ঠু আযুতা সমঙ্গীভূতা নিচ্চং ফলধাৰিনো মম অস্সমসমীপে সোভন্তীতি অত্থো.
১৬৯. ‘‘হৰীতকা আমলকা, অম্বজম্বুৱিভীতকা;
কোলা ভল্লাতকা বিল্লা, ফলানি ধাৰযন্তি তে’’.
তে হৰীতকাদযো ৰুক্খা মম অস্সমসমীপে জাতা নিচ্চং ফলানি ধাৰযন্তীতি সম্বন্ধো.
১৭০. ‘‘আলুৱা চ কড়ম্বা চ, বিড়ালীতক্কড়ানি চ;
জীৱকা সুতকা চেৱ, বহূকা মম অস্সমে’’.
এতে আলুৱাদযো মূলফলা খুদ্দা মধুৰসা মম অস্সমসমীপে বহূ সন্তীতি সম্বন্ধো.
১৭১. ‘‘অস্সমস্সাৱিদূৰম্হি, তড়াকাসুং সুনিম্মিতা;
অচ্ছোদকা সীতজলা, সুপতিত্থা মনোৰমা’’.
তত্থ অস্সমস্সাৱিদূৰম্হি অস্সমস্স সমীপে সুনিম্মিতা সুট্ঠু আৰোহনওৰোহনক্খমং কত্ৱা নিম্মিতা অচ্ছোদকা ৱিপ্পসন্নোদকা সীতজলা সীতোদকা সুপতিত্থা সুন্দৰতিত্থা মনোৰমা সোমনস্সকৰা তড়াকা আসুং অহেসুন্তি অত্থো.
১৭২. ‘‘পদুমুপ্পলসঞ্ছন্না, পুণ্ডৰীকসমাযুতা;
মন্দালকেহি সঞ্ছন্না, দিব্বগন্ধোপৱাযতি’’.
তত্থ পদুমেহি চ উপ্পলেহি চ সঞ্ছন্না পৰিপুণ্ণা পুণ্ডৰীকেহি সমাযুতা সমঙ্গীভূতা মন্দালকেহি চ সঞ্ছন্না গহনীভূতা তড়াকা দিব্বগন্ধানি উপৱাযন্তি সমন্ততো ৱাযন্তীতি অত্থো.
১৭৩. ‘‘এৱং সব্বঙ্গসম্পন্নে, পুপ্ফিতে ফলিতে ৱনে;
সুকতে অস্সমে ৰম্মে, ৱিহৰামি অহং তদা’’.
তত্থ এৱং সব্বঙ্গসম্পন্নেতি অব্বেহি নদিকাদিঅৱযৱেহি সম্পন্নে পৰিপুণ্ণে পুপ্ফফলৰুক্খেহি গহনীভূতে ৱনে সুকতে ৰমণীযে অস্সমে অৰঞ্ঞাৱাসে তদা তাপসভূতকালে অহং ৱিহৰামীতি অত্থো.
এত্তাৱতা অস্সমসম্পত্তিং দস্সেত্ৱা ইদানি অত্তনো সীলাদিগুণসম্পত্তিং দস্সেন্তো –
১৭৪. ‘‘সীলৱা ৱতসম্পন্নো, ঝাযী ঝানৰতো সদা;
পঞ্চাভিঞ্ঞাবলপ্পত্তো, সুৰুচি নাম তাপসো’’তি. – আহ;
তত্থ সীলৱাতি ঝানসম্পযুত্তচতুপাৰিসুদ্ধিসীলসদিসেহি পঞ্চহি সীলেহি সম্পুণ্ণোতি অত্থো. ৱতসম্পন্নোতি ‘‘ইতো পট্ঠায ঘৰাৱাসং পঞ্চ কামগুণে ৱা ন সেৱিস্সামী’’তি ৱতসমাদানেন সম্পন্নো. ঝাযীতি লক্খণূপনিজ্ঝানআৰম্মণূপনিজ্ঝানেহি ঝাযী ঝাযনসীলো. ঝানৰতোতি এতেসু ঝানেসু ৰতো অল্লীনো সদা সম্পুণ্ণো. পঞ্চাভিঞ্ঞাবলপ্পত্তোতি ইদ্ধিৱিধদিব্বসোতপৰচিত্তৱিজাননপুব্বেনিৱাসানুস্সতিদিব্বচক্খুসঙ্খাতাহি পঞ্চহি অভিঞ্ঞাহি ৱিসেসপঞ্ঞাহি বলসম্পন্নো, পৰিপুণ্ণোতি অত্থো. নামেন সুৰুচি নাম তাপসো হুত্ৱা ৱিহৰামীতি সম্বন্ধো.
এত্তকেন অত্তনো গুণসম্পত্তিং দস্সেত্ৱা পৰিসসম্পত্তিং দস্সেন্তো –
১৭৫. ‘‘চতুৱীসসহস্সানি, সিস্সা ময্হং উপট্ঠহুং;
সব্বে মং ব্ৰাহ্মণা এতে, জাতিমন্তো যসস্সিনো’’তি. – আদিমাহ;
তত্থ এতে সব্বে চতুৱীসতিসহস্সব্ৰাহ্মণা ময্হং সিস্সা জাতিমন্তো জাতিসম্পন্না যসস্সিনো পৰিৱাৰসম্পন্না মং উপট্ঠহুন্তি সম্বন্ধো.
১৭৬. ‘‘লক্খণে ইতিহাসে চ, সনিঘণ্ডুসকেটুভে;
পদকা ৱেয্যাকৰণা, সধম্মে পাৰমিং গতা’’.
তত্থ লক্খণেতি লক্খণসত্থে. সব্বলোকিযানং ইত্থিপুৰিসানং ‘‘ইমেহি লক্খণেহি সমন্নাগতা দুক্খিতা ভৱন্তি, ইমেহি সুখিতা ভৱন্তী’’তি লক্খণং জানাতি. তপ্পকাসকো গন্থো লক্খণং, তস্মিং লক্খণে চ. ইতিহাসেতি ‘‘ইতিহ আস ইতিহ আসা’’তি ৱুত্তৱচনপটিদীপকে গন্থে. লক্খণে চ ইতিহাসে চ পাৰমিং পৰিযোসানং গতাতি সম্বন্ধো. ৰুক্খপব্বতাদীনং নামপ্পকাসকগন্থং ‘‘নিঘণ্ডূ’’তি ৱুচ্চতি. কেটূভেতি কিৰিযাকপ্পৱিকপ্পানং কৱীনং উপকাৰকো গন্থো. নিঘণ্ডুযা সহ ৱত্ততীতি সনিঘণ্ডু, কেটুভেন সহ ৱত্ততীতি সকেটুভং, তস্মিং সনিঘণ্ডুসকেটুভে ৱেদত্তযে পাৰমিং গতাতি সম্বন্ধো. পদকাতি নামপদসমাসতদ্ধিতাখ্যাতকিতকাদিপদেসু ছেকা. ৱেয্যাকৰণানি চন্দপাণিনীযকলাপাদিব্যাকৰণে ছেকা. সধম্মে পাৰমিং গতাতি অত্তনো ধম্মে ব্ৰাহ্মণধম্মে ৱেদত্তযে পাৰমিং পৰিযোসানং গতা পত্তাতি অত্থো.
১৭৭. ‘‘উপ্পাতেসু নিমিত্তেসু, লক্খণেসু চ কোৱিদা;
পথব্যা ভূমন্তলিক্খে, মম সিস্সা সুসিক্খিতা’’.
তত্থ উক্কাপাতভূমিকম্পাদিকেসু উপ্পাতেসু চ সুভনিমিত্তাসুভনিমিত্তেসু চ ইত্থিলক্খণপুৰিসলক্খণমহাপুৰিসলক্খণেসু চ কোৱিদা ছেকা. পথৱিযা চ ভূমিযা চ সকললোকে চ অন্তলিক্খে আকাসে চাতি সব্বত্থ মম সিস্সা সুসিক্খিতা.
১৭৮. ‘‘অপ্পিচ্ছা নিপকা এতে, অপ্পাহাৰা অলোলুপা;
লাভালাভেন সন্তুট্ঠা, পৰিৱাৰেন্তি মং সদা’’.
তত্থ অপ্পিচ্ছাতি অপ্পকেনাপি যাপেন্তা. নিপকাতি নেপক্কসঙ্খাতায পঞ্ঞায সমন্নাগতা. অপ্পাহাৰাতি একাহাৰা একভত্তিকাতি অত্থো. অলোলুপাতি লোলুপতণ্হায অপ্পৱত্তনকা. লাভালাভেনাতি লাভেন অলাভেন চ সন্তুট্ঠা সোমনস্সা এতে মম সিস্সা সদা নিচ্চকালং মং পৰিৱাৰেন্তি উপট্ঠহন্তীতি অত্থো.
১৭৯. ‘‘ঝাযী ঝানৰতা ধীৰা, সন্তচিত্তা সমাহিতা;
আকিঞ্চঞ্ঞং পত্থযন্তা, পৰিৱাৰেন্তি মং সদা’’.
তত্থ ঝাযীতি লক্খণূপনিজ্ঝানআৰম্মণূপনিজ্ঝানেহি সমন্নাগতা. ঝাযনসীলা ৱা. ঝানৰতাতি তেসু চ ঝানেসু ৰতা অল্লীনা. ধীৰাতি ধিতিসম্পন্না. সন্তচিত্তাতি ৱূপসন্তমনা. সমাহিতাতি একগ্গচিত্তা. আকিঞ্চঞ্ঞন্তি নিপ্পলিবোধভাৱং. পত্থযন্তাতি ইচ্ছন্তা. ইত্থম্ভূতা মে সিস্সা সদা মং পৰিৱাৰেন্তীতি সম্বন্ধো.
১৮০. ‘‘অভিঞ্ঞাপাৰমিপ্পত্তা, পেত্তিকে গোচৰে ৰতা;
অন্তলিক্খচৰা ধীৰা, পৰিৱাৰেন্তি মং সদা’’.
তত্থ অভিঞ্ঞাপাৰমিপ্পত্তাতি পঞ্চসু অভিঞ্ঞাসু পাৰমিং পৰিযোসানং পত্তা পূৰিতাতি অত্থো. পেত্তিকে গোচৰে ৰতাতি বুদ্ধানুঞ্ঞাতায অৱিঞ্ঞত্তিযা লদ্ধে আহাৰে ৰতাতি অত্থো. অন্তলিক্খচৰাতি অন্তলিক্খেন আকাসেন গচ্ছন্তা আগচ্ছন্তা চাতি অত্থো. ধীৰাতি থিৰভূতা সীহব্যগ্ঘাদিপৰিস্সযে অচ্ছম্ভিতসভাৱাতি অত্থো. এৱংভূতা মম তাপসা সদা মং পৰিৱাৰেন্তীতি অত্থো.
১৮১. ‘‘সংৱুতা ছসু দ্ৱাৰেসু, অনেজা ৰক্খিতিন্দ্ৰিযা;
অসংসট্ঠা চ তে ধীৰা, মম সিস্সা দুৰাসদা’’.
তত্থ চক্খাদীসু ছসু দ্ৱাৰেসু ৰূপাদীসু ছসু আৰম্মণেসু সংৱুতা পিহিতা পটিচ্ছন্না, ৰক্খিতগোপিতদ্ৱাৰাতি অত্থো. অনেজা নিত্তণ্হা ৰক্খিতিন্দ্ৰিযা গোপিতচক্খাদিইন্দ্ৰিযা অসংসট্ঠা ঞাতীহি গহট্ঠেহি অমিস্সীভূতাতি অত্থো. দুৰাসদাতি দুট্ঠু আসদা, আসাদেতুং ঘট্টেতুং অসক্কুণেয্যা অযোগ্গাতি অত্থো.
১৮২. ‘‘পল্লঙ্কেন নিসজ্জায, ঠানচঙ্কমনেন চ;
ৱীতিনামেন্তি তে ৰত্তিং, মম সিস্সা দুৰাসদা’’.
তত্থ মম সিস্সা পল্লঙ্কেন ঊৰুবদ্ধাসনেন সেয্যং ৱিহায নিসজ্জায চ ঠানেন চ চঙ্কমেন চ সকলং ৰত্তিং ৱিসেসেন অতিনামেন্তি অতিক্কামেন্তীতি সম্বন্ধো.
১৮৩. ‘‘ৰজনীযে ন ৰজ্জন্তি, দুস্সনীযে ন দুস্সৰে;
মোহনীযে ন মুয্হন্তি, মম সিস্সা দুৰাসদা’’.
তে ইত্থম্ভূতা মম সিস্সা তাপসা ৰজনীযে ৰজ্জিতব্বে ৱত্থুস্মিং ন ৰজ্জন্তি ৰজ্জং ন উপ্পাদেন্তি. দুস্সনীযে দুস্সিতব্বে দোসং উপ্পাদেতুং যুত্তে ৱত্থুম্হি ন দুস্সৰে দোসং ন কৰোন্তি. মোহনীযে মোহিতুং যুত্তে ৱত্থুম্হি ন মুয্হন্তি মোহং ন কৰোন্তি, পঞ্ঞাসম্পযুত্তা ভৱন্তীতি অত্থো.
১৮৪. ‘‘ইদ্ধিং ৱীমংসমানা তে, ৱত্তন্তি নিচ্চকালিকং;
পথৱিং তে পকম্পেন্তি, সাৰম্ভেন দুৰাসদা’’.
তে মম সিস্সা ‘‘একোপি হুত্ৱা বহুধা হোতি, বহুধাপি হুত্ৱা একো হোতী’’তিআদিকং (পটি. ম. ১.১০২) ইদ্ধিৱিকুব্বনং নিচ্চকালিকং ৱীমংসমানা ৱত্তন্তীতি সম্বন্ধো. তে মম সিস্সা আকাসেপি উদকেপি পথৱিং নিম্মিনিত্ৱা ইৰিযাপথং পকম্পেন্তীতি অত্থো. সাৰম্ভেন যুগগ্গাহেন কলহকৰণেন ন আসাদেতব্বাতি অত্থো.
১৮৫. ‘‘কীড়মানা চ তে সিস্সা, কীড়ন্তি ঝানকীড়িতং;
জম্বুতো ফলমানেন্তি, মম সিস্সা দুৰাসদা’’.