১. বুদ্ধৱগ্গো

অব্ভন্তৰনিদানৱণ্ণনা

৫. ‘‘অথ বুদ্ধাপদানানি, সুণাথ সুদ্ধমানসা;

তিংসপাৰমিসম্পুণ্ণা, ধম্মৰাজা অসঙ্খিযা’’তি. –

এত্থ অথাতি অধিকাৰন্তৰূপদস্সনত্থে নিপাতপদং, ৱিভত্তিযুত্তাযুত্তনিপাতদ্ৱযেসু ৱিভত্তিযুত্তনিপাতপদং. অথ ৱা –

‘‘অধিকাৰে মঙ্গলে চেৱ, নিপ্ফন্নত্থেৱধাৰণে;

অনন্তৰেপগমনে, অথ-সদ্দো পৱত্ততি’’.

তথা হি –

‘‘অধিকিচ্চং অধিট্ঠানং, অধিঅত্থং ৱিভাসতি;

সেট্ঠজেট্ঠকভাৱেন, অধিকাৰো ৱিধীযতে’’তি. –

ৱুত্তত্তা বুদ্ধানং সমত্তিংসপাৰমিধম্মানং অধিকিচ্চতো, সেট্ঠজেট্ঠতো অধিকাৰট্ঠেন অথ-সদ্দেন যুত্তমপদানানীতি. তিৱিধবোধিসত্তানং পূজামঙ্গলসভাৱতো ‘‘পূজা চ পূজনেয্যানং, এতং মঙ্গলমুত্তম’’ন্তি ৱচনতো (খু. পা. ৫.৩; সু. নি. ২৬২) মঙ্গলট্ঠেন অথ-সদ্দেন যুত্তমপদানানীতি. বুদ্ধাদীনং ভগৱন্তানং সম্পত্তিকিচ্চস্স অৰহত্তমগ্গেন নিপ্ফন্নতো নিপ্ফন্নট্ঠেন অথ-সদ্দেন যুত্তমপদানানীতি. বুদ্ধাদীনং অৰহত্তমগ্গাদিকুসলতো অঞ্ঞকুসলানং অভাৱতো অৱধাৰণট্ঠেন নিৱাৰণট্ঠেন অথ-সদ্দেন যুত্তমপদানানীতি. খুদ্দকপাঠসঙ্গহানন্তৰং সঙ্গহিতন্তি অনন্তৰট্ঠেন অথ-সদ্দেন যুত্তমপদানানীতি. ইতো খুদ্দকপাঠতো পট্ঠাযাতি অপগমনট্ঠেন অথ-সদ্দেন যুত্তমপদানানীতি.

বুদ্ধোতি এত্থ বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো, বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো, সব্বঞ্ঞুতায বুদ্ধো, সব্বদস্সাৱিতায বুদ্ধো, অনঞ্ঞনেয্যতায বুদ্ধো, ৱিসৱিতায বুদ্ধো, খীণাসৱসঙ্খাতেন বুদ্ধো, নিৰুপক্কিলেসসঙ্খাতেন বুদ্ধো, পব্বজ্জাসঙ্খাতেন বুদ্ধো, অদুতিযট্ঠেন বুদ্ধো, তণ্হাপহানট্ঠেন বুদ্ধো, একাযনমগ্গং গতোতি বুদ্ধো, একো অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি বুদ্ধো, অবুদ্ধিৱিহতত্তা বুদ্ধিপটিলাভা বুদ্ধো, বুদ্ধি বুদ্ধং বোধোতি অনত্থন্তৰমেতং. যথা নীলাদিৱণ্ণযোগতো পটো ‘‘নীলো পটো, ৰত্তো পটো’’তি ৱুচ্চতি, এৱং বুদ্ধগুণযোগতো বুদ্ধো. অথ ৱা ‘‘বোধি’’ৱুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণং, তেন ঞাণেন সকলদিযড্ঢসহস্সকিলেসাৰিগণে খেপেত্ৱা নিব্বানাধিগমনতো ঞাণং ‘‘বোধী’’তি ৱুচ্চতি. তেন সম্পযুত্তো সমঙ্গীপুগ্গলো বুদ্ধো. তেনেৱ ঞাণেন পচ্চেকবুদ্ধোপি সব্বকিলেসে খেপেত্ৱা নিব্বানমধিগচ্ছতি. বুদ্ধানং পন চতূসু অসঙ্খ্যেয্যেসু কপ্পসতসহস্সেসু চ পাৰমিযো পূৰেত্ৱা বোধিঞাণস্সাধিগতত্তা চ ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তঞাণমহাকৰুণাসমাপত্তিঞাণযমকপাটিহীৰঞাণসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণ- অনাৱৰণআসযানুসযাদিঅসাধাৰণঞাণানং সমধিগতত্তা চ একাযপি ধম্মদেসনায অসঙ্খ্যেয্যাসত্তনিকাযে ধম্মামতং পাযেত্ৱা নিব্বানস্স পাপনতো চ তদেৱ ঞাণং বুদ্ধানমেৱাধিকভাৱতো তেসমেৱ সম্বুদ্ধানং অপদানং কাৰণং বুদ্ধাপদানং. তঞ্হি দুৱিধং কুসলাকুসলৱসেন. পচ্চেকবুদ্ধা পন ন তথা কাতুং সমত্থা, অন্নাদিপচ্চযদাযকানং সঙ্গহং কৰোন্তাপি –

‘‘ইচ্ছিতং পত্থিতং তুয্হং, খিপ্পমেৱ সমিজ্ঝতু;

পূৰেন্তু চিত্তসঙ্কপ্পা, চন্দো পন্নৰসো যথা.

‘‘ইচ্ছিতং পত্থিতং তুয্হং, খিপ্পমেৱ সমিজ্ঝতু;

পূৰেন্তু চিত্তসঙ্কপ্পা, মণি জোতিৰসো যথা’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ২.৯৫ পুব্বূপনিস্সযসম্পত্তিকথা; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.১৯২; ধ. প. অট্ঠ. ১.সামাৱতীৱত্থু) –

ইমাহি দ্ৱীহিযেৱ গাথাহি ধম্মং দেসেন্তি. দেসেন্তাপি অসঙ্খ্যেয্যসত্তনিকাযে বোধেতুং ন সক্কুণন্তি, তস্মা ন সব্বঞ্ঞুবুদ্ধসদিসা হুত্ৱা পাটিএক্কং ৱিসুং বুদ্ধাতি পচ্চেকবুদ্ধা. তেসং অপদানং কাৰণং পচ্চেকবুদ্ধাপদানং.

চিৰং ঠিতাতি থেৰা. অথ ৱা থিৰতৰসীলাচাৰমদ্দৱাদিগুণেহি যুত্তাতি থেৰা. অথ ৱা থিৰৱৰসীলসমাধিপঞ্ঞাৱিমুত্তিৱিমুত্তিঞাণদস্সনগুণেহি যুত্তাতি থেৰা. অথ ৱা থিৰতৰসঙ্খাতপণীতানুত্তৰসন্তিনিব্বানমধিগতাতি থেৰা, থেৰানং অপদানানি থেৰাপদানানি. তথা তাদিগুণেহি যুত্তাতি থেৰী, থেৰীনং অপদানানি থেৰীপদানানি. তেসু বুদ্ধাপদানে পঞ্চেৱ অপদানানি, পঞ্চেৱ সুত্তন্তা. তেনাহু পোৰাণা –

‘‘পঞ্চেৱ অপদানানি, পঞ্চ সুত্তানি যস্স চ;

ইদং বুদ্ধাপদানন্তি, পঠমং অনুলোমতো’’তি.

পচ্চেকবুদ্ধাপদানেপি পঞ্চেৱ অপদানানি, পঞ্চেৱ সুত্তন্তা. তেনাহু পোৰাণা –

‘‘পঞ্চেৱ অপদানানি, পঞ্চ সুত্তানি যস্স চ;

ইদং পচ্চেকবুদ্ধাপদানন্তি, দুতিযং অনুলোমতো’’তি.

থেৰাপদানেসু দসাধিকপঞ্চসতাপদানানি, ৱগ্গতো একপঞ্ঞাস ৱগ্গা. তেনাহু পোৰাণা –

‘‘পঞ্চসতদসপদানানি, একপঞ্ঞাস ৱগ্গতো;

ইদং থেৰাপদানন্তি, ততিযং অনুলোমতো’’তি.

থেৰীঅপদানেসু চত্তালীসং অপদানানি, ৱগ্গতো চতুৰো ৱগ্গা. তেনাহু পোৰাণা –

‘‘চত্তালীসংপদানানি, চতুৱগ্গানি যস্স চ;

ইদং থেৰীপদানন্তি, চতুত্থং অনুলোমতো’’তি.

অপদানন্তি এত্থ অপদান-সদ্দো কাৰণগহণঅপগমনপটিপাটিঅক্কোসনাদীসু দিস্সতি. তথা হি এস ‘‘খত্তিযানং অপদানং, ব্ৰাহ্মণানং অপদান’’ন্তিআদীসু কাৰণে দিস্সতি, খত্তিযানং কাৰণং ব্ৰাহ্মণানং কাৰণন্তি অত্থো. ‘‘উপাসকানং অপদান’’ন্তিআদীসু গহণে দিস্সতি, সংসুট্ঠু গহণন্তি অত্থো. ‘‘ৱাণিজানং অপদানং, সুদ্দানং অপদান’’ন্তিআদীসু অপগমনে দিস্সতি, ততো ততো তেসং অপগমনন্তি অত্থো. ‘‘পিণ্ডপাতিকো ভিক্খু সপদানচাৰৱসেন পিণ্ডায চৰতী’’তিআদীসু পটিপাটিযা দিস্সতি, ঘৰপটিপাটিযা চৰতীতি অত্থো. ‘‘অপগতা ইমে সামঞ্ঞা, অপগতা ইমে ব্ৰহ্মঞ্ঞাতি অপদানেতী’’তিআদীসু অক্কোসনে দিস্সতি, অক্কোসতি পৰিভাসতীতি অত্থো. ইধ পন কাৰণে দিস্সতি. তস্মা বুদ্ধানং অপদানানি বুদ্ধাপদানি, বুদ্ধকাৰণানীতি অত্থো. গঙ্গাৱালুকূপমানং অনেকেসং বুদ্ধানং দানপাৰমিতাদিসমত্তিংসপাৰমিতা কাৰণন্তি দট্ঠব্বং. অথ অধিকাৰাদীসু যুত্তঅপদানানি সুদ্ধমানসা সুণাথাতি সম্বন্ধো.

তত্থ সুদ্ধমানসাতি অৰহত্তমগ্গঞাণেন দিযড্ঢকিলেসসহস্সং খেপেত্ৱা ঠিতত্তা সুদ্ধমানসা পৰিসুদ্ধচিত্তা সুদ্ধহদযা পঞ্চসতা খীণাসৱা ইমস্মিং ধম্মসভাযে সন্নিসিন্না সুণাথ, ওহিতসোতা মনসি কৰোথাতি অত্থো.

এত্থ পন ‘‘অপদানানী’’তি অৱত্ৱা পচ্চেকবুদ্ধাপদানথেৰাপদানথেৰীঅপদানেসু ৱিজ্জমানেসুপি ‘‘অথ বুদ্ধাপদানানী’’তি ৱচনং খন্ধযমকআযতনধাতুসচ্চসঙ্খাৰঅনুসযযমকেসু ৱিজ্জমানেসুপি পধানৱসেন আদিৱসেন চ ‘‘মূলযমক’’ন্তি ৱচনং ৱিয, তেৰসসঙ্ঘাদিসেসদ্ৱেঅনিযততিংসনিস্সগ্গিযেসু ৱিজ্জমানেসুপি পধানৱসেন আদিৱসেন চ ‘‘পাৰাজিককণ্ডো’’তি ৱচনং ৱিয চ ইধাপি পধানৱসেন আদিৱসেন চ ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

‘‘সম্মাসম্বুদ্ধাপদানানী’’তি ৱত্তব্বে ‘‘ৱণ্ণাগমো…পে… পঞ্চৱিধং নিৰুত্ত’’ন্তি নিৰুত্তিনযেন ৱা ‘‘তেসু ৱুদ্ধিলোপাগমৱিকাৰৱিপৰীতাদেসা চা’’তি সুত্তেন ৱা ততিযত্থৱাচকস্স সম্মাতিনিপাতপদস্স, সযংসদ্দত্থৱাচকস্স স-ন্তিউপসগ্গপদস্স চ লোপং কত্ৱা কিতন্তৱাচীবুদ্ধসদ্দমেৱ গহেত্ৱা গাথাবন্ধসুখত্থং ‘‘বুদ্ধাপদানানী’’তি ৱুত্তং. তস্মা সম্মাসম্বুদ্ধাপদানানীতি অত্থো.

ইতি ৱিসুদ্ধজনৱিলাসিনিযা অপদান-অট্ঠকথায

অব্ভন্তৰনিদানৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১. বুদ্ধঅপদানৱণ্ণনা

ইদানি অব্ভন্তৰনিদানানন্তৰং অপদানট্ঠকথং কথেতুকামো –

‘‘সপদানং অপদানং, ৱিচিত্ৰনযদেসনং;

যং খুদ্দকনিকাযস্মিং, সঙ্গাযিংসু মহেসযো;

তস্স দানি অনুপ্পত্তো, অত্থসংৱণ্ণনাক্কমো’’তি.

তত্থ যং অপদানং তাৱ ‘‘সকলং বুদ্ধৱচনং একৱিমুত্তিৰস’’ন্তি ৱুত্তত্তা একৰসে সঙ্গহং গচ্ছতি, ধম্মৱিনযৱসেন দ্ৱিধাসঙ্গহে ধম্মে সঙ্গহং গচ্ছতি, পঠমমজ্ঝিমপচ্ছিমবুদ্ধৱচনেসু মজ্ঝিমবুদ্ধৱচনে সঙ্গহং গচ্ছতি, ৱিনযাভিধম্মসুত্তন্তপিটকেসু সুত্তন্তপিটকে সঙ্গহং গচ্ছতি, দীঘনিকাযমজ্ঝিমসংযুত্তঅঙ্গুত্তৰখুদ্দকনিকাযেসু পঞ্চসু খুদ্দকনিকাযে সঙ্গহং গচ্ছতি, সুত্তং গেয্যং ৱেয্যাকৰণং গাথা উদানং ইতিৱুত্তকং জাতকং অব্ভুতধম্মং ৱেদল্লন্তি নৱসু সাসনঙ্গেসু গাথায সঙ্গহিতং.

‘‘দ্ৱাসীতি বুদ্ধতো গণ্হিং, দ্ৱেসহস্সানি ভিক্খুতো;

চতুৰাসীতিসহস্সানি, যেমে ধম্মা পৱত্তিনো’’তি. –

এৱং ৱুত্তচতুৰাসীতিসহস্সধম্মক্খন্ধেসু কতিপযধম্মক্খন্ধসঙ্গহিতং হোতীতি.

ইদানি তং অপদানং দস্সেন্তো ‘‘তিংসপাৰমিসম্পুণ্ণা, ধম্মৰাজা অসঙ্খিযা’’তি আহ. তত্থ দসপাৰমিতাৱ পচ্ছিমমজ্ঝিমুক্কট্ঠৱসেন দসপাৰমীদসউপপাৰমীদসপৰমত্থপাৰমীনং ৱসেন সমত্তিংসপাৰমী. তাহি সংসুট্ঠু পুণ্ণা সম্পুণ্ণা সমন্নাগতা সমঙ্গীভূতা অজ্ঝাপন্না সংযুত্তাতি তিংসপাৰমিসম্পুণ্ণা. সকললোকত্তযৱাসিনে সত্তনিকাযে মেত্তাকৰুণামুদিতাউপেক্খাসঙ্খাতাহি চতূহি ব্ৰহ্মৱিহাৰসমাপত্তীহি ৱা ফলসমাপত্তিৱিহাৰেন ৱা একচিত্তভাৱেন অত্তনো চ কাযে ৰঞ্জেন্তি অল্লীযাপেন্তীতি ৰাজানো, ধম্মেন ৰাজানো ধম্মৰাজা, ইত্থম্ভূতা বুদ্ধা. দসসতং সহস্সং দসসহস্সং সতসহস্সং দসসতসহস্সং কোটি পকোটি কোটিপ্পকোটি নহুতং নিন্নহুতং অক্খোভিণি বিন্দু অব্বুদং নিৰব্বুদং অহহং অববং অটটং সোগন্ধিকং উপ্পলং কুমুদং পুণ্ডৰিকং পদুমং কথানং মহাকথানং অসঙ্খ্যেয্যানং ৱসেন অসঙ্খিযা সঙ্খাৰহিতা ধম্মৰাজানো অতীতা ৱিগতা নিৰুদ্ধা অব্ভত্থং গতাতি অধিপ্পাযো.

৬. তেসু অতীতবুদ্ধেসু কতাধিকাৰঞ্চ অত্তনা বোধিসত্তভূতেন চক্কৱত্তিৰঞ্ঞা হুত্ৱা কতসম্ভাৰঞ্চ আনন্দত্থেৰেন পুট্ঠো ভগৱা ‘‘সম্বোধিং বুদ্ধসেট্ঠান’’ন্তিআদিমাহ. ভো আনন্দ, মম অপদানং সুণোহীতি অধিপ্পাযো. আনন্দ, অহং পুব্বে বোধিসম্ভাৰপূৰণকালে চক্কৱত্তিৰাজা হুত্ৱা সেট্ঠানং পসট্ঠানং পটিৱিদ্ধচতুসচ্চানং বুদ্ধানং সম্বোধিং চতুসচ্চমগ্গঞাণং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ৱা সিৰসা অভিৱাদযেতি সম্বন্ধো. সসঙ্ঘে সাৱকসঙ্ঘসহিতে লোকনাযকে লোকজেট্ঠে বুদ্ধে দসহি অঙ্গুলীহি উভোহি হত্থপুটেহি নমস্সিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা সিৰসা সীসেন অভিৱাদযে আদৰেন থোমনং কত্ৱা পণামং কৰোমীতি অত্থো.

৭. যাৱতা বুদ্ধখেত্তেসূতি দসসহস্সচক্কৱাড়েসু বুদ্ধখেত্তেসু, আকাসট্ঠা আকাসগতা, ভূমট্ঠা ভূমিতলগতা, ৱেড়ুৰিযাদযো সত্ত ৰতনা অসঙ্খিযা সঙ্খাৰহিতা, যাৱতা যত্তকা, ৱিজ্জন্তি. তানি সব্বানি মনসা চিত্তেন সমাহৰে, সং সুট্ঠু চিত্তেন অধিট্ঠহিত্ৱা আহৰিস্সামীতি অত্থো, মম পাসাদস্স সামন্তা ৰাসিং কৰোমীতি অত্থো.

৮. তত্থ ৰূপিযভূমিযন্তি তস্মিং অনেকভূমিম্হি পাসাদে ৰূপিযমযং ৰজতমযং ভূমিং নিম্মিতন্তি অত্থো. অহং ৰতনমযং সত্তহি ৰতনেহি নিম্মিতং অনেকসতভূমিকং পাসাদং উব্বিদ্ধং উগ্গতং নভমুগ্গতং আকাসে জোতমানং মাপযিন্তি অত্থো.

৯. তমেৱ পাসাদং ৱণ্ণেন্তো ‘‘ৱিচিত্তথম্ভ’’ন্ত্যাদিমাহ. ৱিচিত্তেহি অনেকেহি মসাৰগল্লাদিৱণ্ণেহি থম্ভেহি উস্সাপিতং সুকতং সুট্ঠু কতং লক্খণযুত্তং আৰোহপৰিণাহৱসেন সুট্ঠু ৱিভত্তং অনেককোটিসতগ্ঘনতোৰণনিম্মিতত্তা মহাৰহং. পুনপি কিং ৱিসিট্ঠং? কনকমযসঙ্ঘাটং সুৱণ্ণেহি কততুলাসঙ্ঘাটৱলযেহি যুত্তং, তত্থ উস্সাপিতকোন্তেহি চ ছত্তেহি চ মণ্ডিতং সোভিতং পাসাদন্তি সম্বন্ধো.

১০. পুনপি পাসাদস্সেৱ সোভং ৱণ্ণেন্তো ‘‘পঠমা ৱেড়ুৰিযা ভূমী’’ত্যাদিমাহ. তস্স অনেকসতভূমিপাসাদস্স সুভা ইট্ঠা কন্তা মনাপা অব্ভসমা ৱলাহকপটলসদিসা ৱিমলা নিম্মলা ৱেড়ুৰিযমণিমযা নীলৱণ্ণা পঠমা ভূমি অহোসীতি অত্থো. জলজনড়িনপদুমেহি আকিণ্ণা সমঙ্গীভূতা ৱৰায উত্তমায কঞ্চনভূমিযা সুৱণ্ণভূমিযাৱ সোভতীতি অত্থো.

১১. তস্সেৱ পাসাদস্স কাচি ভূমি পৱাড়ংসা পৱাড়কোট্ঠাসা পৱাড়ৱণ্ণা, কাচি ভূমি লোহিতকা লোহিতৱণ্ণা, কাচি ভূমি সুভা মনোহৰা ইন্দগোপকৱণ্ণাভা ৰস্মিযো নিচ্ছৰমানা, কাচি ভূমি দস দিসা ওভাসতীতি অত্থো.

১২. তস্মিংযেৱ পাসাদে নিয্যূহা নিগ্গতপমুখসালা চ সুৱিভত্তা সুট্ঠু ৱিভত্তা কোট্ঠাসতো ৱিসুং ৱিসুং কতা সীহপঞ্জৰা সীহদ্ৱাৰা চ. চতুৰো ৱেদিকাতি চতূহি ৱেদিকাৱলযেহি জালকৱাটেহি চ মনোৰমা মনঅল্লীযনকা গন্ধাৱেড়া গন্ধদামা চ ওলম্বন্তীতি অত্থো.

১৩. তস্মিংযেৱ পাসাদে সত্তৰতনভূসিতা সত্তৰতনেহি সোভিতা কূটাগাৰা. কিং ভূতা? নীলা নীলৱণ্ণা, পীতা পীতৱণ্ণা সুৱণ্ণৱণ্ণা, লোহিতকা লোহিতকৱণ্ণা ৰত্তৱণ্ণা, ওদাতা ওদাতৱণ্ণা সেতৱণ্ণা, সুদ্ধকাড়কা অমিস্সকাড়ৱণ্ণা, কূটাগাৰৱৰূপেতা কূটাগাৰৱৰেহি কণ্ণিককূটাগাৰৱৰেহি উপেতো সমন্নাগতো সো পাসাদোতি অত্থো.

১৪. তস্মিংযেৱ পাসাদে ওলোকমযা উদ্ধম্মুখা পদুমা সুপুপ্ফিতা পদুমা সোভন্তি, সীহব্যগ্ঘাদীহি ৱাড়মিগগণেহি চ হংসকোঞ্চমযূৰাদিপক্খিসমূহেহি চ সোভিতো সো পাসাদোতি অত্থো. অতিউচ্চো হুত্ৱা নভমুগ্গতত্তা নক্খত্ততাৰকাহি আকিণ্ণো চন্দসূৰেহি চন্দসূৰিযৰূপেহি চ মণ্ডিতো সো পাসাদোতি অত্থো.

১৫. সো এৱ চক্কৱত্তিস্স পাসাদো হেমজালেন সুৱণ্ণজালেন সঞ্ছন্না, সোণ্ণকিঙ্কণিকাযুতো সুৱণ্ণকিঙ্কণিকজালেহি যুতো সমন্নাগতোতি অত্থো. মনোৰমা মনল্লীযনকা সোণ্ণমালা সুৱণ্ণপুপ্ফপন্তিযো ৱাতৱেগেন ৱাতপ্পহাৰেন কূজন্তি সদ্দং কৰোন্তীতি অত্থো.

১৬. মঞ্জেট্ঠকং মঞ্জিট্ঠৱণ্ণং, লোহিতকং লোহিতৱণ্ণং, পীতকং পীতৱণ্ণং, হৰিপিঞ্জৰং জম্বোনদসুৱণ্ণৱণ্ণং পঞ্জৰৱণ্ণঞ্চ ধজং নানাৰঙ্গেহি অনেকেহি ৱণ্ণেহি, সম্পীতং ৰঞ্জিতং ধজং, উস্সিতং তস্মিং পাসাদে উস্সাপিতং. ধজমালিনীতি লিঙ্গৱিপল্লাসৱসেন ৱুত্তং, ধজমালাযুত্তো সো পাসাদোতি অত্থো.

১৭. তস্মিং পাসাদে অত্থৰণাদযো ৱণ্ণেন্তো ‘‘ন নং বহূ’’ত্যাদিমাহ. তত্থ নং পাসাদং বহূহি অৱিজ্জমানং নাম নত্থীতি অত্থো, নানাসযনৱিচিত্তা অনেকেহি অত্থৰণেহি ৱিচিত্তা সোভিতা মঞ্চপীঠাদিসযনা অনেকসতা অনেকসতসঙ্খ্যা, কিং ভূতা? ফলিকা ফলিকমণিমযা ফলিকাহি কতা, ৰজতামযা ৰজতেহি কতা, মণিমযা নীলমণীহি কতা, লোহিতঙ্গা ৰত্তজাতিমণীহি কতা, মসাৰগল্লমযা কবৰৱণ্ণমণীহি কতা, সণ্হকাসিকসন্থতা সণ্হেহি সুখুমেহি কাসিকৱত্থেহি অত্থতা.

১৮. পাৱুৰাতি পাৱুৰণা. কীদিসা? কম্বলা লোমসুত্তেহি কতা, দুকূলা দুকূলপটেহি কতা, চীনা চীনপটেহি কতা, পত্তুণ্ণা পত্তুণ্ণদেসে জাতপটেহি কতা, পণ্ডু পণ্ডুৱণ্ণা, ৱিচিত্তত্থৰণং অনেকেহি অত্থৰণেহি পাৱুৰণেহি চ ৱিচিত্তং, সব্বং সযনং, মনসা চিত্তেন, অহং পঞ্ঞপেসিন্তি অত্থো.

১৯. তদেৱ পাসাদং ৱণ্ণেন্তো ‘‘তাসু তাস্ৱেৱ ভূমীসূ’’তিআদিমাহ. তত্থ ৰতনকূটলঙ্কতন্তি ৰতনমযকূটেহি ৰতনকণ্ণিকাহি অলঙ্কতং সোভিতন্তি অত্থো. মণিৱেৰোচনা উক্কাতি ৱেৰোচনমণীহি ৰত্তমণীহি কতা, উক্কা দণ্ডপদীপা. ধাৰযন্তা সুতিট্ঠৰেতি আকাসে সুট্ঠু ধাৰযন্তা গণ্হন্তা অনেকসতজনা সুট্ঠু তিট্ঠন্তীতি অত্থো.

২০. পুন তদেৱ পাসাদং ৱণ্ণেন্তো ‘‘সোভন্তি এসিকাথম্ভা’’তিআদিমাহ. তত্থ এসিকাথম্ভা নাম নগৰদ্ৱাৰে সোভনত্থায নিখাতা থম্ভা, সুভা ইট্ঠা, কঞ্চনতোৰণা সুৱণ্ণমযা, জম্বোনদা জম্বোনদসুৱণ্ণমযা চ, সাৰমযা খদিৰৰুক্খসাৰমযা চ ৰজতমযা চ তোৰণা সোভন্তি, এসিকা চ তোৰণা চ তং পাসাদং সোভযন্তীতি অত্থো.

২১. তস্মিং পাসাদে সুৱিভত্তা অনেকা সন্ধী কৱাটেহি চ অগ্গড়েহি চ চিত্তিতা সোভিতা সন্ধিপৰিক্খেপা সোভযন্তীতি অত্থো, উভতোতি তস্স পাসাদস্স উভোসু পস্সেসু, পুণ্ণঘটা অনেকেহি পদুমেহি অনেকেহি চ উপ্পলেহি, সংযুতা পুণ্ণা তং পাসাদং সোভযন্তীতি অত্থো.

২২-২৩. এৱং পাসাদস্স সোভং ৱণ্ণেত্ৱা ৰতনমযং পাসাদঞ্চ সক্কাৰসম্মানঞ্চ পকাসেন্তো ‘‘অতীতে সব্ববুদ্ধে চা’’তিআদিমাহ. তত্থ অতীতেতি অতিক্কন্তে ৱিগতে কালে জাতে ভূতে, সসঙ্ঘে সাৱকসমূহসহিতে, সব্বে লোকনাযকে বুদ্ধে সভাৱেন পকতিৱণ্ণেন ৰূপেন সণ্ঠানেন চ, সসাৱকে সাৱকসহিতে, বুদ্ধে নিম্মিনিত্ৱা যেন দ্ৱাৰেন পাসাদো পৱিসিতব্বো হোতি, তেন দ্ৱাৰেন পৱিসিত্ৱা সসাৱকা সব্বে বুদ্ধা সব্বসোণ্ণমযে সকলসুৱণ্ণমযে, পীঠে নিসিন্না অৰিযমণ্ডলা অৰিযসমূহা অহেসুন্তি অত্থো.

২৪-২৫. এতৰহি ৱত্তমানে কালে অনুত্তৰা উত্তৰৱিৰহিতা যে চ বুদ্ধা অত্থি সংৱিজ্জন্তি, তে চ পচ্চেকবুদ্ধে অনেকসতে সযম্ভূ সযমেৱ ভূতে অঞ্ঞাচৰিযৰহিতে, অপৰাজিতে খন্ধকিলেসাভিসঙ্খাৰমচ্চুদেৱপুত্তমাৰেহি অপৰাজিতে, জযমাপন্নে সন্তপ্পেসিন্তি অত্থো. ভৱনং ময্হং পাসাদং অতীতকালে চ ৱত্তমানকালে চ, সব্বে বুদ্ধা সমাৰুহুং সং সুট্ঠু আৰুহিংসূতি অত্থো.

২৬. যে দিব্বা দিৱি ভৱা দিব্বা দেৱলোকে জাতা, যে চ বহূ কপ্পৰুক্খা অত্থি. যে চ মানুসা মনুস্সে জাতা যে চ বহূ কপ্পৰুক্খা অত্থি, ততো সব্বং দুস্সং সমাহন্ত্ৱা সং সুট্ঠু আহৰিত্ৱা তেচীৱৰানি কাৰেত্ৱা তে পচ্চেকবুদ্ধে তিচীৱৰেহি অচ্ছাদেমীতি সম্বন্ধো.

২৭. এৱং তিচীৱৰেহি অচ্ছাদেত্ৱা পাৰুপাপেত্ৱা তেসং নিসিন্নানং পচ্চেকবুদ্ধানং সম্পন্নং মধুৰং খজ্জং খাদিতব্বং পূৱাদি কিঞ্চি, মধুৰং ভোজ্জং ভুঞ্জিতব্বং আহাৰঞ্চ, মধুৰং সাযনীযং লেহনীযঞ্চ, সম্পন্নং মধুৰং পিৱিতব্বং অট্ঠপানঞ্চ, ভোজনং ভুঞ্জিতব্বং আহাৰঞ্চ, সুভে সুন্দৰে মণিমযে সেলমযে পত্তে সং সুট্ঠু পূৰেত্ৱা অদাসিং পটিগ্গহাপেসিন্তি অত্থো.

২৮. সব্বে তে অৰিযমণ্ডলা সব্বে তে অৰিযসমূহা, দিব্বচক্খু সমা হুত্ৱা মট্ঠাতি দিব্বচক্খুসমঙ্গিনো হুত্ৱা মট্ঠা কিলেসেহি ৰহিতত্তা সিলিট্ঠা সোভমানা চীৱৰসংযুতা তিচীৱৰেহি সমঙ্গীভূতা মধুৰসক্খৰাহি চ তেলেন চ মধুফাণিতেহি চ পৰমন্নেন উত্তমেন অন্নেন চ মযা তপ্পিতা অপ্পিতা পৰিপূৰিতা অহেসুন্তি অত্থো.

২৯. তে এৱং সন্তপ্পিতা অৰিযমণ্ডলা ৰতনগব্ভং সত্তহি ৰতনেহি নিম্মিতগব্ভং গেহং, পৱিসিত্ৱা গুহাসযা গুহাযং সযমানা, কেসৰীৱ কেসৰসীহা ইৱ, মহাৰহম্হি সযনে অনগ্ঘে মঞ্চে, সীহসেয্যমকপ্পযুং যথা সীহো মিগৰাজা দক্খিণপস্সেন সযন্তো পাদে পাদং অচ্চাধায দক্খিণহত্থং সীসূপধানং কত্ৱা ৱামহত্থং উজুকং ঠপেত্ৱা ৱালধিং অন্তৰসত্থিযং কত্ৱা নিচ্চলো সযতি, এৱং সেয্যং কপ্পযুং কৰিংসূতি অত্থো.

৩০. তে এৱং সীহসেয্যং কপ্পেত্ৱা সম্পজানা সতিসম্পজঞ্ঞসম্পন্না. সমুট্ঠায সং সুট্ঠু উট্ঠহিত্ৱা সযনে পল্লঙ্কমাভুজুং ঊৰুবদ্ধাসনং কৰিংসূতি অত্থো.

৩১. গোচৰং সব্ববুদ্ধানন্তি সব্বেসং অতীতানাগতানং বুদ্ধানং গোচৰং আৰম্মণভূতং ঝানৰতিসমপ্পিতা ঝানৰতিযা সং সুট্ঠু অপ্পিতা সমঙ্গীভূতা অহেসুন্তি অত্থো, অঞ্ঞে ধম্মানি দেসেন্তীতি তেসু পচ্চেকবুদ্ধেসু অঞ্ঞে একচ্চে ধম্মে দেসেন্তি, অঞ্ঞে একচ্চে ইদ্ধিযা পঠমাদিজ্ঝানকীড়ায কীড়ন্তি ৰমন্তি.

৩২. অঞ্ঞে একচ্চে অভিঞ্ঞা পঞ্চ অভিঞ্ঞাযো ৱসিভাৱিতা ৱসীকৰিংসু, পঞ্চসু অভিঞ্ঞাসু আৱজ্জনসমাপজ্জনৱুট্ঠানঅধিট্ঠানপচ্চৱেক্খণসঙ্খাতাহি পঞ্চৱসিতাহি ৱসীভাৱং ইতা গতা পত্তা অভিঞ্ঞাযো, অপ্পেন্তি সমাপজ্জন্তি. অঞ্ঞে একচ্চে অনেকসহস্সিযো ৱিকুব্বনানি একোপি হুত্ৱা বহুধা হোতি, বহুধাপি হুত্ৱা একো হোতীতি এৱমাদীনি ইদ্ধিৱিকুব্বনানি ৱিকুব্বন্তি কৰোন্তীতি অত্থো.

৩৩. বুদ্ধাপি বুদ্ধেতি এৱং সন্নিপতিতেসু পচ্চেকবুদ্ধেসু সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স ৱিসযং আৰম্মণভূতং পঞ্হং বুদ্ধা বুদ্ধে পুচ্ছন্তীতি অত্থো. তে বুদ্ধা অত্থগম্ভীৰতায গম্ভীৰং নিপুণং সুখুমং, ঠানং কাৰণং, পঞ্ঞায ৱিনিবুজ্ঝৰে ৱিসেসেন নিৰৱসেসতো বুজ্ঝন্তি.

৩৪. তদা মম পাসাদে সন্নিপতিতা সাৱকাপি বুদ্ধে পঞ্হং পুচ্ছন্তি, বুদ্ধা সাৱকে সিস্সে পঞ্হং পুচ্ছন্তি, তে বুদ্ধা চ সাৱকা চ অঞ্ঞমঞ্ঞং পঞ্হং পুচ্ছিত্ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞং ব্যাকৰোন্তি ৱিস্সজ্জেন্তি.

৩৫. পুন তে সব্বে একতো দস্সেন্তো ‘‘বুদ্ধা পচ্চেকবুদ্ধা চা’’তিআদিমাহ. তত্থ বুদ্ধা সম্মাসম্বুদ্ধা, পচ্চেকবুদ্ধা চ সাৱকা চ সিস্সা পৰিচাৰকা নিস্সিতকা এতে সব্বে, সকায সকায ৰতিযা ৰমমানা সল্লীনা মম পাসাদে অভিৰমন্তীতি অত্থো.

৩৬. এৱং তস্মিং ৱেজযন্তপাসাদে পচ্চেকবুদ্ধানং আচাৰসম্পত্তিং দস্সেত্ৱা ইদানি অত্তনো আনুভাৱং দস্সেন্তো সো তিলোকৱিজযো চক্কৱত্তিৰাজা ‘‘ছত্তা তিট্ঠন্তু ৰতনা’’তিআদিমাহ. তত্থ ৰতনা সত্তৰতনমযা, ছত্তা কঞ্চনাৱেড়পন্তিকা সুৱণ্ণজালেহি ওলম্বিতা তিট্ঠন্তু. মুত্তাজালপৰিক্খিত্তা মুত্তাজালেহি পৰিৱাৰিতা, সব্বে ছত্তা মম মত্থকে মুদ্ধনি, ধাৰেন্তূতি চিন্তিতমত্তেযেৱ ছত্তা পাতুভূতা হোন্তীতি অত্থো.

৩৭. সোণ্ণতাৰকচিত্তিতা সুৱণ্ণতাৰকাহি দদ্দল্লমানা চেলৱিতানা ভৱন্তু নিব্বত্তন্তু. ৱিচিত্তা অনেকৱণ্ণা, মল্যৱিততা পুপ্ফপত্থটা, সব্বে অনেকৱিতানা, মত্থকে নিসীদনট্ঠানস্স উপৰিভাগে ধাৰেন্তূতি অত্থো.

৩৮-৪০. মল্যদামেহি অনেকসুগন্ধপুপ্ফদামেহি ৱিততা পৰিকিণ্ণা, গন্ধদামেহি চন্দনকুঙ্কুমতগৰাদিসুগন্ধদামেহি, সোভিতা পোক্খৰণীতি সম্বন্ধো. দুস্সদামেহি পত্তুণ্ণচীনাদিঅনগ্ঘদুস্সদামেহি, পৰিকিণ্ণা সত্তৰতনদামেহি ভূসিতা অলঙ্কতা পোক্খৰণী, পুপ্ফাভিকিণ্ণা চম্পকসড়লসোগন্ধিকাদিসুগন্ধপুপ্ফেহি অভিকিণ্ণা সুট্ঠু ৱিচিত্তা সোভিতা. পুনৰপি কিং ভূতা পোক্খৰণী? সুৰভিগন্ধসুগন্ধেহি ভূসিতা ৱাসিতা. সমন্ততো গন্ধপঞ্চঙ্গুললঙ্কতা পঞ্চহি অঙ্গুলেহি লিম্পিতগন্ধেহি অলঙ্কতা, হেমচ্ছদনছাদিতা সুৱণ্ণছদনেহি সুৱণ্ণৱিতানেহি ছাদিতা, পাসাদস্স চাতুদ্দিসা পোক্খৰণিযো পদুমেহি চ উপ্পলেহি চ সুট্ঠু সন্থতা পত্থটা সুৱণ্ণৰূপে সুৱণ্ণৱণ্ণা, খাযন্তু, পদ্মৰেণুৰজুগ্গতা পদুমৰেণূহি ধূলীহি চ আকিণ্ণা পোক্খৰণিযো সোভন্তূতি অত্থো.

৪১. মম ৱেজযন্তপাসাদস্স সমন্ততো পাদপা চম্পকাদযো ৰুক্খা সব্বে পুপ্ফন্তু এতে পুপ্ফৰুক্খা. সযমেৱ পুপ্ফা মুঞ্চিত্ৱা ৱিগড়িত্ৱা গন্ত্ৱা ভৱনং ওকিৰুং, ওকিণ্ণা পাসাদস্স উপৰি কৰোন্তূতি অত্থো.

৪২. তত্থ তস্মিং মম ৱেজযন্তপাসাদে সিখিনো মযূৰা নচ্চন্তূ, দিব্বহংসা দেৱতাহংসা, পকূজৰে সদ্দং কৰোন্তু, কৰৱীকা চ মধুৰসদ্দা কোকিলা গাযন্তু গীতৱাক্যং কৰোন্তু, অপৰে অনুত্তা চ দিজসঙ্ঘা পক্খিনো সমূহা পাসাদস্স সমন্ততো মধুৰৰৱং ৰৱন্তূতি অত্থো.

৪৩. পাসাদস্স সমন্তকো সব্বা আততৱিততাদযো ভেৰিযো ৱজ্জন্তু হঞ্ঞন্তু, সব্বা তা অনেকতন্তিযো ৱীণা ৰসন্তু সদ্দং কৰোন্তু, সব্বা অনেকপ্পকাৰা সঙ্গীতিযো পাসাদস্স সমন্ততো ৱত্তন্তু পৱত্তন্তু গাযন্তূতি অত্থো.

৪৪-৫. যাৱতা যত্তকে ঠানে বুদ্ধখেত্তম্হি দসসহস্সিচক্কৱাড়ে ততো পৰে চক্কৱাড়ে, জোতিসম্পন্না পভাসম্পন্না অচ্ছিন্না মহন্তা সমন্ততো ৰতনামযা সত্তহি ৰতনেহি কতা খচিতা সোণ্ণপল্লঙ্কা সুৱণ্ণপল্লঙ্কা তিট্ঠন্তু, পাসাদস্স সমন্ততো দীপৰুক্খা পদীপধাৰণা তেলৰুক্খা জলন্তু, পদীপেহি পজ্জলন্তু, দসসহস্সিপৰম্পৰা দসসহস্সীনং পৰম্পৰা দসসহস্সিযো একপজ্জোতা একপদীপা ৱিয ভৱন্তু উজ্জোতন্তূতি অত্থো.

৪৬. নচ্চগীতেসু ছেকা গণিকা নচ্চিত্থিযো চ লাসিকা মুখেন সদ্দকাৰিকা চ পাসাদস্স সমন্ততো নচ্চন্তু, অচ্ছৰাগণা দেৱিত্থিসমূহা নচ্চন্তু, নানাৰঙ্গা অনেকৱণ্ণা নানাৰঙ্গমণ্ডলা পাসাদস্স সমন্ততো নচ্চন্তু, পদিস্সন্তু পাকটা হোন্তূতি অত্থো.

৪৭. তদা অহং তিলোকৱিজযো নাম চক্কৱত্তিৰাজা হুত্ৱা সকলচক্কৱাড়ে দুমগ্গে ৰুক্খগ্গে পব্বতগ্গে হিমৱন্তচক্কৱাড়পব্বতাদীনং অগ্গে সিনেৰূপব্বতমুদ্ধনি চ সব্বট্ঠানেসু ৱিচিত্তং অনেকৱণ্ণৱিচিত্তং পঞ্চৱণ্ণিকং নীলপীতাদিপঞ্চৱণ্ণং সব্বং ধজং উস্সাপেমীতি অত্থো.

৪৮. নৰা লোকন্তৰা নৰা চ নাগলোকতো নাগা চ দেৱলোকতো গন্ধব্বা চ দেৱা চ সব্বে উপেন্তু উপগচ্ছন্তু, তে নৰাদযো নমস্সন্তা মম নমক্কাৰং কৰোন্তা পঞ্জলিকা কতহত্থপুটা মম ৱেজযন্তং পাসাদং পৰিৱাৰযুন্তি অত্থো.

৪৯. এৱং সো তিলোকৱিজযো চক্কৱত্তিৰাজা পাসাদস্স চ অত্তনো চ আনুভাৱং ৱণ্ণেত্ৱা ইদানি অত্তনা সম্পত্তিকতপুঞ্ঞফলং সমাদপেন্তো ‘‘যং কিঞ্চি কুসলং কম্ম’’ন্তিআদিমাহ. যং কিঞ্চি কুসলকম্মসঙ্খাতং কিৰিযং কত্তব্বং অত্থি, তং সব্বং মম মযা কাযেন ৱা ৱাচায ৱা মনসা ৱা তীহি দ্ৱাৰেহি কতং তিদসে সুকতং সুট্ঠু কতং, তাৱতিংসভৱনে উপ্পজ্জনাৰহং কতন্তি অত্থো.

৫০. পুন সমাদপেন্তো ‘‘যে সত্তা সঞ্ঞিনো’’তিআদিমাহ. তত্থ যে সত্তা মনুস্সা ৱা দেৱা ৱা ব্ৰহ্মানো ৱা সঞ্ঞিনো সঞ্ঞাসহিতা অত্থি, যে চ সত্তা অসঞ্ঞিনো সঞ্ঞাৰহিতা অসঞ্ঞা সত্তা সন্তি, তে সব্বে সত্তা ময্হং মযা কতং পুঞ্ঞফলং, ভাগী ভৱন্তু পুঞ্ঞৱন্তা হোন্তূতি অত্থো.

৫১. পুনপি সমাদপেন্তো বোধিসত্তো ‘‘যেসং কত’’ন্তিআদিমাহ. মযা কতং পুঞ্ঞং যেহি নৰনাগগন্ধব্বদেৱেহি সুৱিদিতং ঞাতং, তেসং মযা দিন্নং পুঞ্ঞফলং, তস্মিং মযা কতে পুঞ্ঞে দিন্নভাৱং যে নৰাদযো ন জানন্তি, দেৱা গন্ত্ৱা তেসং তং নিৱেদযুং আৰোচযুন্তি অত্থো.

৫২. সব্বলোকম্হি যে সত্তা আহাৰনিস্সিতা জীৱন্তি, তে সব্বে সত্তা মনুঞ্ঞং ভোজনং সব্বং মম চেতসা মম চিত্তেন লভন্তু, মম পুঞ্ঞিদ্ধিযা লভন্তূতি অত্থো.

৫৩. মনসা পসন্নেন চিত্তেন যং দানং মযা দিন্নং তস্মিং দানে চিত্তেন পসাদং আৱহিং উপ্পাদেসিং. সব্বসম্বুদ্ধা চ পচ্চেকা পটিএক্কা জিনসাৱকা চ মযা চক্কৱত্তিৰঞ্ঞা পূজিতা.

৫৪. সুকতেন তেন কম্মেন সদ্দহিত্ৱা কতেন কুসলকম্মেন, চেতনাপণিধীহি চ চিত্তেন কতপত্থনাহি চ, মানুসং দেহং মনুস্সসৰীৰং, জহিত্ৱা ছড্ডেত্ৱা, অহং তাৱতিংসং দেৱলোকং অগচ্ছিং অগমাসিং, সুত্তপ্পবুদ্ধো ৱিয তত্থ উপ্পজ্জিন্তি অত্থো.

৫৫. ততো তিলোকৱিজযো চক্কৱত্তিৰাজা কালঙ্কতো, ততো পট্ঠায আগতে দুৱে ভৱে দ্ৱে জাতিযো পজানামি দেৱত্তে দেৱত্তভাৱে মানুসে মনুস্সত্তভাৱে চ, ততো জাতিদ্ৱযতো অঞ্ঞং গতিং অঞ্ঞং উপপত্তিং ন জানামি ন পস্সামি, মনসা চিত্তেন পত্থনাফলং পত্থিতপত্থনাফলন্তি অত্থো.

৫৬. দেৱানং অধিকো হোমীতি যদি দেৱেসু জাতো, আযুৱণ্ণবলতেজেহি দেৱানং অধিকো জেট্ঠো সেট্ঠো অহোসিন্তি অত্থো. যদি মনুস্সেসু জাতো, মনুজাধিপো মনুস্সানং অধিপতি ইস্সৰো ভৱামি, তথা ৰাজভূতো অভিৰূপেন ৰূপসম্পত্তিযা চ লক্খণেন আৰোহপৰিণাহাদিলক্খণেন চ সম্পন্নো সম্পুণ্ণো উপ্পন্নুপ্পন্নভৱে পঞ্ঞায পৰমত্থজাননপঞ্ঞায অসমো সমৰহিতো, মযা সদিসো কোচি নত্থীতি অত্থো.

৫৭. মযা কতপুঞ্ঞসম্ভাৰেন পুঞ্ঞফলেন উপ্পন্নুপ্পন্নভৱে সেট্ঠং পসট্ঠং মধুৰং ৱিৱিধং অনেকপ্পকাৰং ভোজনঞ্চ অনপ্পকং বহুসত্তৰতনঞ্চ ৱিৱিধানি, অনেকপ্পকাৰানি পত্তুণ্ণকোসেয্যাদিৱত্থানি চ নভা আকাসতো মং মম সন্তিকং খিপ্পং সীঘং উপেন্তি উপগচ্ছন্তি.

৫৮-৬৬. পথব্যা পথৱিযা পব্বতে চ আকাসে চ উদকে চ ৱনে চ যং যং যত্থ যত্থ হত্থং পসাৰেমি নিক্খিপামি, ততো ততো দিব্বা ভক্খা দিব্বা আহাৰা মং মম সন্তিকং উপেন্তি উপগচ্ছন্তি, পাতুভৱন্তীতি অত্থো. তথা যথাক্কমং সব্বে ৰতনা. সব্বে চন্দনাদযো গন্ধা. সব্বে যানা ৱাহনা. সব্বে চম্পকনাগপুন্নাগাদযো মালা পুপ্ফা. সব্বে অলঙ্কাৰা আভৰণা. সব্বা দিব্বকঞ্ঞা. সব্বে মধুসক্খৰা. সব্বে পূপাদযো খজ্জা খাদিতব্বা মং মম সন্তিকং উপেন্তি উপগচ্ছন্তি.

৬৭-৬৮. সম্বোধিৱৰপত্তিযাতি উত্তমচতুমগ্গঞাণপত্তিযা পাপুণনত্থায. মযা যং উত্তমদানং কতং পূৰিতং, তেন উত্তমদানেন সেলসঙ্খাতং পব্বতং সকলং একনিন্নাদং কৰোন্তো বহলং গিৰং পুথুলং ঘোসং গজ্জেন্তো, সদেৱকং লোকং সকলং মনুস্সদেৱলোকং হাসযন্তো সোমনস্সপ্পত্তং কৰোন্তো লোকে সকললোকত্তযে ৱিৱট্টচ্ছদো বুদ্ধো অহং ভৱামীতি অত্থো.

৬৯. দিসা দসৱিধা লোকেতি চক্কৱাড়লোকে দসৱিধা দসকোট্ঠাসা দিসা হোন্তি, তত্থ কোট্ঠাসে যাযতো যাযন্তস্স গচ্ছন্তস্স অন্তকং নত্থীতি অত্থো, চক্কৱত্তিকালে তস্মিং মযা গতগতট্ঠানে দিসাভাগে ৱা বুদ্ধখেত্তা বুদ্ধৱিসযা অসঙ্খিযা সঙ্খাৰহিতা.

৭০. পভা পকিত্তিতাতি তদা চক্কৱত্তিৰাজকালে ময্হং পভা চক্কৰতনমণিৰতনাদীনং পভা আলোকা যমকা যুগড়যুগড়া হুত্ৱা ৰংসিৱাহনা ৰংসিং মুঞ্চমানা পকিত্তিতা পাকটা, এত্থন্তৰে দসসহস্সিচক্কৱাড়ন্তৰে ৰংসিজালং ৰংসিসমূহং, আলোকো ৱিপুলো বহুতৰো ভৱে অহোসীতি অত্থো.

৭১. এত্তকে লোকধাতুম্হীতি দসসহস্সিচক্কৱাড়েসু সব্বে জনা মং পস্সন্তু দক্খন্তূতি অত্থো. সব্বে দেৱা যাৱ ব্ৰহ্মনিৱেসনা যাৱ ব্ৰহ্মলোকা মং অনুৱত্তন্তু অনুকূলা ভৱন্তু.

৭২. ৱিসিট্ঠমধুনাদেনাতি ৱিসট্ঠেন মধুৰেন নাদেন, অমতভেৰিমাহনিন্তি অমতভেৰিং দেৱদুন্দুভিং পহৰিং, এত্থন্তৰে এতস্মিং দসসহস্সিচক্কৱাড়ব্ভন্তৰে সব্বে জনা মন মধুৰং গিৰং সদ্দং সুণন্তু মনসি কৰোন্তু.

৭৩. ধম্মমেঘেন ৱস্সন্তে ধম্মদেসনামযেন নাদেন তব্বোহাৰপৰমত্থগম্ভীৰমধুৰসুখুমত্থৱস্সে ৱস্সন্তে ৱস্সমানে সম্মাসম্বুদ্ধানুভাৱেন সব্বে ভিক্খুভিক্খুনীআদযো অনাসৱা নিক্কিলেসা হোন্তু ভৱন্তু. যেত্থ পচ্ছিমকা সত্তাতি এত্থ এতেসু ৰাসিভূতেসু চতূসু পৰিসসত্তেসু যে সত্তা পচ্ছিমকা গুণৱসেন হেট্ঠিমকা, তে সব্বে সোতাপন্না ভৱন্তূতি অধিপ্পাযো.

৭৪. তদা তিলোকৱিজযচক্কৱত্তিৰাজকালে দাতব্বকং দাতব্বযুত্তকং, দানং কত্ৱা, অসেসতো নিস্সেসেন, সীলং সীলপাৰমিং, পূৰেত্ৱা নেক্খম্মে নেক্খম্মপাৰমিতায, পাৰমিং কোটিং পত্ৱা, উত্তমং সম্বোধিং চতুমগ্গঞাণং, পত্তো ভৱামি ভৱেয্যং.

৭৫. পণ্ডিতে পঞ্ঞৱন্তে মেধাৱিনো পৰিপুচ্ছিত্ৱা ‘‘কিং, ভন্তে, কত্তব্বং? কিং ন কত্তব্বং? কিং কুসলং? কিং অকুসলং? কিং কত্ৱা সগ্গমোক্খদ্ৱযস্স ভাগী হোতী’’তি পুচ্ছিত্ৱা, এৱং পঞ্ঞাপাৰমিং পূৰেত্ৱাতি অত্থো. কত্ৱা ৱীৰিযমুত্তমন্তি উত্তমং সেট্ঠং ঠাননিসজ্জাদীসু অৱিচ্ছিন্নং ৱীৰিযং কত্ৱা, ৱীৰিযপাৰমিং পূৰেত্ৱাতি অত্থো. সকলৱিৰুদ্ধজনেহি কতঅনাদৰাধিৱাসনাখন্তিযা পাৰমিং কোটিং গন্ত্ৱা খন্তিপাৰমিং পূৰেত্ৱা উত্তমং সম্বোধিং উত্তমং সম্বুদ্ধত্তং পত্তো ভৱামি ভৱেয্যং.

৭৬. কত্ৱা দড়্হমধিট্ঠানন্তি ‘‘মম সৰীৰজীৱিতেসু ৱিনস্সন্তেসুপি পুঞ্ঞকম্মতো ন ৱিৰমিস্সামী’’তি অচলৱসেন দড়্হং অধিট্ঠানপাৰমিং কত্ৱা ‘‘সীসে ছিজ্জমানেপি মুসাৱাদং ন কথেস্সামী’’তি সচ্চপাৰমিতায কোটিং পূৰিয পূৰেত্ৱা ‘‘সব্বে সত্তা সুখী অৱেৰা’’তিআদিনা মেত্তাপাৰমিতায কোটিং পত্ৱা উত্তমং সম্বোধিং পত্তোতি অত্থো.

৭৭. সজীৱকাজীৱকৱত্থূনং লাভে চ তেসং অলাভে চ কাযিকচেতসিকসুখে চেৱ তথা দুক্খে চ সাদৰজনেহি কতে, সম্মানে চেৱ ওমানে, চ সব্বত্থ সমকো সমানমানসো উপেক্খাপাৰমিং পূৰেত্ৱা উত্তমং সম্বোধিং পত্তো পাপুণেয্যন্তি অত্থো.

৭৮. কোসজ্জং কুসীতভাৱং, ভযতো ভযৱসেন ‘‘অপাযদুক্খভাগী’’তি দিস্ৱা ঞত্ৱা অকোসজ্জং অকুসীতভাৱং অলীনৱুত্তিং, ৱীৰিযং খেমতো খেমৱসেন ‘‘নিব্বানগামী’’তি দিস্ৱা ঞত্ৱা আৰদ্ধৱীৰিযা হোথ ভৱথ. এসা বুদ্ধানুসাসনী এসা বুদ্ধানং অনুসিট্ঠি.

৭৯. ৱিৱাদং ভযতো দিস্ৱাতি ৱিৱাদং কলহং ভযতো দিস্ৱা ‘‘অপাযভাগী’’তি দিস্ৱা ঞত্ৱা অৱিৱাদং ৱিৱাদতো ৱিৰমণং ‘‘নিব্বানপ্পত্তী’’তি, খেমতো দিস্ৱা ঞত্ৱা সমগ্গা একগ্গচিত্তা সখিলা সিলিট্ঠা মেত্তায ধুৰগতায সোভমানা হোথাতি অত্থো. এসা কথা মন্তনা উদীৰণা বুদ্ধানং অনুসাসনী ওৱাদদানং.

৮০. পমাদং ঠাননিসজ্জাদীসু সতিৱিপ্পৱাসেন ৱিহৰণং ভযতো ‘‘নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানেসু দুক্খিতদুৰূপঅপ্পন্নপানতাদিসংৱত্তনকং অপাযাদিগমনঞ্চা’’তি দিস্ৱা ঞত্ৱা, অপ্পমাদং সব্বকিৰিযাসু সতিযা ৱিহৰণং, খেমতো ৱড্ঢিতো ‘‘নিব্বানসম্পাপুণন’’ন্তি দিস্ৱা পচ্চক্খতো ঞত্ৱা অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং সম্মাদিট্ঠি সম্মাসঙ্কপ্পো সম্মাৱাচা সম্মাকম্মন্তো সম্মাআজীৱো সম্মাৱাযামো সম্মাসতি সম্মাসমাধীতি অট্ঠঅৱযৱং সম্মাসম্বোধিযা মগ্গং অধিগমূপাযং ভাৱেথ ৱড্ঢেথ মনসি কৰোথ, এসা কথা ভাসনা উদীৰণা বুদ্ধানুসাসনী বুদ্ধানং অনুসিট্ঠীতি অত্থো.

৮১. সমাগতা বহূ বুদ্ধাতি অনেকসতসহস্সসঙ্খ্যা পচ্চেকবুদ্ধা সমাগতা ৰাসিভূতা, সব্বসো সব্বপ্পকাৰেন অৰহন্তা চ খীণাসৱা অনেকসতসহস্সা সমাগতা ৰাসিভূতা. তস্মা তে বুদ্ধে চ অৰহন্তে চ ৱন্দমানে ৱন্দনাৰহে নমস্সথ অঙ্গপচ্চঙ্গনমক্কাৰেন নমস্সথ ৱন্দথ.

৮২. এৱং ইমিনা মযা ৱুত্তপ্পকাৰেন অচিন্তিযা চিন্তেতুং অসক্কুণেয্যা, বুদ্ধা, বুদ্ধধম্মাতি বুদ্ধেহি দেসিতা চত্তাৰো সতিপট্ঠানা…পে… অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, পঞ্চক্খন্ধা, হেতুপচ্চযো আৰম্মণপচ্চযোতিআদযো ধম্মা, বুদ্ধানং ৱা সভাৱা অচিন্তিযা চিন্তেতুং অসক্কুণেয্যা, অচিন্তিযে চিন্তাৱিসযাতিক্কন্তে পসন্নানং দেৱমনুস্সানং ৱিপাকো দেৱমনুস্সসম্পত্তিনিব্বানসম্পত্তিসঙ্খাতো চিন্তেতুং অসক্কুণেয্যো সঙ্খ্যাতিক্কন্তো হোতি ভৱতি.

ইতি এত্তাৱতা চ যথা অদ্ধানগামিনো ‘‘মগ্গং নো আচিক্খা’’তি পুট্ঠেন ‘‘ৱামং মুঞ্চিত্ৱা দক্খিণং গণ্হথা’’তি ৱুত্তে তেন মগ্গেন গামনিগমৰাজধানীসু কত্তব্বকিচ্চং নিট্ঠাপেত্ৱা পুন মুঞ্চিতেন অপৰেন ৱামমগ্গেন গতাপি গামনিগমাদীসু কত্তব্বকিচ্চং নিট্ঠাপেন্তি, এৱমেৱ বুদ্ধাপদানং কুসলাপদানৱসেন নিট্ঠাপেত্ৱা তদেৱ অকুসলাপদানৱসেন ৱিত্থাৰেতুং ইদং পঞ্হকম্মং –

‘‘দুক্কৰঞ্চ অব্ভক্খানং, অব্ভক্খানং পুনাপৰং;

অব্ভক্খানং সিলাৱেধো, সকলিকাপি চ ৱেদনা.

‘‘নাড়াগিৰি সত্তচ্ছেদো, সীসদুক্খং যৱখাদনং;

পিট্ঠিদুক্খমতীসাৰো, ইমে অকুসলকাৰণা’’তি.

অত্থ পঠমপঞ্হে – দুক্কৰন্তি ছব্বস্সানি দুক্কৰকাৰিকা. অতীতে কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে বোধিসত্তো জোতিপালো নাম ব্ৰাহ্মণমাণৱো হুত্ৱা নিব্বত্তো ব্ৰাহ্মণজাতিৱসেন সাসনে অপ্পসন্নো তস্স ভগৱতো পিলোতিককম্মনিস্সন্দেন ‘‘কস্সপো ভগৱা’’তি সুত্ৱা ‘‘কুতো মুণ্ডকস্স সমণস্স বোধি, বোধি পৰমদুল্লভা’’তি আহ. সো তেন কম্মনিস্সন্দেন অনেকজাতিসতেসু নৰকাদিদুক্খমনুভৱিত্ৱা তস্সেৱ ভগৱতো অনন্তৰং তেনেৱ লদ্ধব্যাকৰণেন কম্মেন জাতিসংসাৰং খেপেত্ৱা পৰিযোসানে ৱেস্সন্তৰত্তভাৱং পত্ৱা ততো চুতো তুসিতভৱনে নিব্বত্তো. দেৱতাযাচনেন ততো চৱিত্ৱা সক্যকুলে নিব্বত্তো ঞাণস্স পৰিপাকত্তা সকলজম্বুদীপৰজ্জং পহায অনোমানদীতীৰে সুনিসিতেনাসিনা সমকুটকেসকলাপং ছিন্দিত্ৱা ব্ৰহ্মুনা আনীতে ইদ্ধিমযে কপ্পস্স সণ্ঠানকালে পদুমগব্ভে নিব্বত্তে অট্ঠ পৰিক্খাৰে পটিগ্গহেত্ৱা পব্বজিত্ৱা বোধিঞাণদস্সনস্স তাৱ অপৰিপক্কত্তা বুদ্ধভাৱায মগ্গামগ্গং অজানিত্ৱা ছব্বস্সানি উৰুৱেলজনপদে একাহাৰএকালোপএকপুগ্গলএকমগ্গএকাসনভোজনৱসেন অট্ঠিচম্মনহাৰুসেসং নিম্মংসৰুধিৰপেতৰূপসদিসসৰীৰো পধানসুত্তে (সু. নি. ৪২৭ আদযো) ৱুত্তনযেনেৱ পধানং মহাৱীৰিযং দুক্কৰকাৰিকং অকাসি. সো ইমং দুক্কৰকাৰিকং ‘‘সম্বোধিযা মগ্গং ন হোতী’’তি চিন্তেত্ৱা গামনিগমৰাজধানীসু পণীতাহাৰং পৰিভুঞ্জিত্ৱা পীণিন্দ্ৰিযো পৰিপুণ্ণদ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণো কমেন বোধিমণ্ডমুপগন্ত্ৱা পঞ্চ মাৰে জিনিত্ৱা বুদ্ধো জাতোতি.

‘‘অৱচাহং জোতিপালো, সুগতং কস্সপং তদা;

কুতো নু বোধি মুণ্ডস্স, বোধি পৰমদুল্লভা.

‘‘তেন কম্মৱিপাকেন, অচৰিং দুক্কৰং বহুং;

ছব্বস্সানুৰুৱেলাযং, ততো বোধিমপাপুণিং.

‘‘নাহং এতেন মগ্গেন, পাপুণিং বোধিমুত্তমং;

কুম্মগ্গেন গৱেসিস্সং, পুব্বকম্মেন ৱাৰিতো.

‘‘পুঞ্ঞপাপপৰিক্খীণো, সব্বসন্তাপৱজ্জিতো;

অসোকো অনুপাযাসো, নিব্বাযিস্সমনাসৱো’’তি. (অপ. থেৰ ১.৩৯.৯২-৯৫);

দুতিযপঞ্হে – অব্ভক্খানন্তি অভি অক্খানং পৰিভাসনং. অতীতে কিৰ বোধিসত্তো সুদ্দকুলে জাতো অপাকটো অপ্পসিদ্ধো মুনাড়ি নাম ধুত্তো হুত্ৱা পটিৱসতি. তদা মহিদ্ধিকো মহানুভাৱো সুৰভি নাম পচ্চেকবুদ্ধো কেনচি কৰণীযেন তস্স সমীপট্ঠানং পাপুণি. সো তং দিস্ৱাৱ ‘‘দুস্সীলো পাপধম্মো অযং সমণো’’তিআদিনা অব্ভাচিক্খি. সো তেন অকুসলনিস্সন্দেন নৰকাদীসু অনেকৱস্সসহস্সানি দুক্খমনুভৱিত্ৱা ইমস্মিং পচ্ছিমত্তভাৱে যদা তিত্থিযা পঠমতৰং ভগৱতো তুসিতভৱনে ৱসনসমযে চ পাকটা হুত্ৱা সকলজনং ৱঞ্চেত্ৱা দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিযো দীপেত্ৱা ৱিচৰন্তি, তদা তুসিতপুৰা চৱিত্ৱা সক্যৰাজকুলে নিব্বত্তিত্ৱা কমেন বুদ্ধো জাতো. তিত্থিযা সূৰিযুগ্গমনে খজ্জোপনকা ৱিয ৱিহতলাভসক্কাৰা ভগৱতি আঘাতং বন্ধিত্ৱা ৱিচৰন্তি. তস্মিং সমযে ৰাজগহসেট্ঠি গঙ্গায জালং বন্ধিত্ৱা কীড়ন্তো ৰত্তচন্দনঘটিকং দিস্ৱা অম্হাকং গেহে চন্দনানি বহূনি, ইমং ভমং আৰোপেত্ৱা তেন ভমকাৰেহি পত্তং লিখাপেত্ৱা ৱেড়ুপৰম্পৰায লগ্গেত্ৱা ‘‘যে ইমং পত্তং ইদ্ধিযা আগন্ত্ৱা গণ্হন্তি, তেসং ভত্তিকো ভৱিস্সামী’’তি ভেৰিং চৰাপেসি.

তদা তিত্থিযা ‘‘নট্ঠম্হা দানি নট্ঠম্হা দানী’’তি মন্তেত্ৱা নিগণ্ঠো নাটপুত্তো সকপৰিসং এৱমাহ – ‘‘অহং ৱেড়ুসমীপং গন্ত্ৱা আকাসে উল্লঙ্গনাকাৰং কৰোমি, ‘তুম্হে ছৱদাৰুমযং পত্তং পটিচ্চ মা ইদ্ধিং কৰোথা’তি মং খন্ধে গহেত্ৱা ৱাৰেথা’’তি, তে তথা গন্ত্ৱা তথা অকংসু.

তদা পিণ্ডোলভাৰদ্ৱাজো চ মোগ্গল্লানো চ তিগাৱুতে সেলপব্বতমত্থকে ঠত্ৱা পিণ্ডপাতগণ্হনত্থায চীৱৰং পাৰুপন্তা তং কোলাহলং সুণিংসু. তেসু মোগ্গল্লানো পিণ্ডোলভাৰদ্ৱাজং ‘‘ত্ৱং আকাসেন গন্ত্ৱা তং পত্তং গণ্হাহী’’তি আহ. সো ‘‘ভন্তে, তুম্হেযেৱ ভগৱতা ইদ্ধিমন্তানং অগ্গট্ঠানে ঠপিতা, তুম্হেৱ গণ্হথা’’তি আহ. তথাপি ‘‘মযা আণত্তো ত্ৱমেৱ গণ্হাহী’’তি আণত্তো অত্তনা ঠিতং তিগাৱুতং সেলপব্বতং পাদতলে লগ্গেত্ৱা উক্খলিযা পিধানং ৱিয সকলৰাজগহনগৰং ছাদেসি, তদা নগৰৱাসিনো ফড়িকপব্বতে আৱুতং ৰত্তসুত্তমিৱ তং থেৰং পস্সিত্ৱা ‘‘ভন্তে ভাৰদ্ৱাজ, অম্হে ৰক্খথা’’তি উগ্ঘোসযিংসু, ভীতা সুপ্পাদীনি সীসে অকংসু. তদা থেৰো তং পব্বতং ঠিতট্ঠানে ৱিস্সজ্জেত্ৱা ইদ্ধিযা গন্ত্ৱা তং পত্তং অগ্গহেসি, তদা নগৰৱাসিনো মহাকোলাহলমকংসু.

ভগৱা ৱেড়ুৱনাৰামে নিসিন্নো তং সদ্দং সুত্ৱা ‘‘কিং এসো সদ্দো’’তি আনন্দং পুচ্ছি. ‘‘ভাৰদ্ৱাজেন, ভন্তে, পত্তস্স গহিতত্তা সন্তুট্ঠা নগৰৱাসিনো উক্কুট্ঠিসদ্দমকংসূ’’তি আহ. তদা ভগৱা আযতিং পৰূপৱাদমোচনত্থং তং পত্তং আহৰাপেত্ৱা ভেদাপেত্ৱা অঞ্জনুপপিসনং কত্ৱা ভিক্খূনং দাপেসি, দাপেত্ৱা চ পন ‘‘ন, ভিক্খৱে, ইদ্ধিৱিকুব্বনা কাতব্বা, যো কৰেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (চূড়ৱ. ২৫২ থোকং ৱিসদিসং) সিক্খাপদং পঞ্ঞাপেসি.

ততো তিত্থিযা ‘‘সমণেন কিৰ গোতমেন সাৱকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তে জীৱিতহেতুপি তং নাতিক্কমন্তি, মযং ইদ্ধিপাটিহাৰিযং কৰিস্সামা’’তি তত্থ তত্থ ৰাসিভূতা কোলাহলমকংসু. অথ ৰাজা বিম্বিসাৰো তং সুত্ৱা ভগৱতো সন্তিকং গন্ত্ৱা ৱন্দিত্ৱা একমন্তং নিসিন্নো ভগৱন্তমেৱমাহ – ‘‘তিত্থিযা, ভন্তে, ‘ইদ্ধিপাটিহাৰিযং কৰিস্সামা’তি উগ্ঘোসেন্তী’’তি. ‘‘অহম্পি, মহাৰাজ, কৰিস্সামী’’তি. ‘‘ননু, ভন্তে, ভগৱতা সাৱকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্ত’’ন্তি. ‘‘তমেৱ, মহাৰাজ, পুচ্ছিস্সামি, তৱুয্যানে অম্বফলাদীনি খাদন্তানং ‘এত্তকো দণ্ডো’তি দণ্ডং ঠপেন্তো তৱাপি একতো কত্ৱা ঠপেসী’’তি. ‘‘ন ময্হং, ভন্তে, দণ্ডো’’তি. ‘‘এৱং, মহাৰাজ, ন ময্হং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং অত্থী’’তি. ‘‘কত্থ, ভন্তে, পাটিহাৰিযং ভৱিস্সতী’’তি? ‘‘সাৱত্থিযা সমীপে কণ্ডম্বৰুক্খমূলে, মহাৰাজা’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে, তং পস্সিস্সামা’’তি. ততো তিত্থিযা ‘‘কণ্ডম্বৰুক্খমূলে কিৰ পাটিহাৰিযং ভৱিস্সতী’’তি সুত্ৱা নগৰস্স সামন্তা অম্বৰুক্খে ছেদাপেসুং, নাগৰা মহাঅঙ্গণট্ঠানে মঞ্চাতিমঞ্চং অট্টাদযো বন্ধিংসু, সকলজম্বুদীপৱাসিনো ৰাসিভূতা পুৰত্থিমদিসাযমেৱ দ্ৱাদসযোজনানি ফৰিত্ৱা অট্ঠংসু. সেসদিসাসুপি তদনুৰূপেনাকাৰেন সন্নিপতিংসু.

ভগৱাপি কালে সম্পত্তে আসাড়্হিপুণ্ণমাসিযং পাতোৱ কত্তব্বকিচ্চং নিট্ঠাপেত্ৱা তং ঠানং গন্ত্ৱা নিসীদি. তস্মিং খণে কণ্ডো নাম উয্যানপালো কিপিল্লিকপুটে সুপক্কং অম্বফলং দিস্ৱা ‘‘সচাহং ইমং ৰঞ্ঞো দদেয্যং, কহাপণাদিসাৰং লভেয্যং, ভগৱতো উপনামিতে পন ইধলোকপৰলোকেসু সম্পত্তি ভৱিস্সতী’’তি ভগৱতো উপনামেসি. ভগৱা তং পটিগ্গহেত্ৱা আনন্দত্থেৰং আণাপেসি – ‘‘ইমং ফলং মদ্দিত্ৱা পানং দেহী’’তি. থেৰো তথা অকাসি. ভগৱা অম্বৰসং পিৱিত্ৱা অম্বট্ঠিং উয্যানপালস্স দত্ৱা ‘‘ইমং ৰোপেহী’’তি আহ. সো ৱালুকং ৱিযূহিত্ৱা তং ৰোপেসি, আনন্দত্থেৰো কুণ্ডিকায উদকং আসিঞ্চি. তস্মিং খণে অম্বঙ্কুৰো উট্ঠহিত্ৱা মহাজনস্স পস্সন্তস্সেৱ সাখাৱিটপপুপ্ফফলপল্লৱভৰিতো পঞ্ঞাযিত্থ. পতিতং অম্বফলং খাদন্তা সকলজম্বুদীপৱাসিনো খযং পাপেতুং নাসক্খিংসু.

অথ ভগৱা পুৰত্থিমচক্কৱাড়তো যাৱ পচ্ছিমচক্কৱাড়ং, তাৱ ইমস্মিং চক্কৱাড়ে মহামেৰুমুদ্ধনি ৰতনচঙ্কমং মাপেত্ৱা অনেকপৰিসাহি সীহনাদং নদাপেন্তো ধম্মপদট্ঠকথাযং ৱুত্তনযেন মহাইদ্ধিপাটিহাৰিযং কত্ৱা তিত্থিযে মদ্দিত্ৱা তে ৱিপ্পকাৰং পাপেত্ৱা পাটিহীৰাৱসানে পুৰিমবুদ্ধাচিণ্ণৱসেন তাৱতিংসভৱনং গন্ত্ৱা তত্থ ৱস্সংৱুট্ঠো নিৰন্তৰং তেমাসং অভিধম্মং দেসেত্ৱা মাতুপ্পমুখানং অনেকদেৱতানং সোতাপত্তিমগ্গাধিগমনং কত্ৱা, ৱুট্ঠৱস্সো দেৱোৰোহনং কত্ৱা অনেকদেৱব্ৰহ্মগণপৰিৱুতো সঙ্কস্সপুৰদ্ৱাৰং ওৰুয্হ লোকানুগ্গহং অকাসি. তদা ভগৱতো লাভসক্কাৰো জম্বুদীপমজ্ঝোত্থৰমানো পঞ্চমহাগঙ্গা ৱিয অহোসি.

অথ তিত্থিযা পৰিহীনলাভসক্কাৰা দুক্খী দুম্মনা পত্তক্খন্ধা অধোমুখা নিসীদিংসু. তদা তেসং উপাসিকা চিঞ্চমাণৱিকা নাম অতিৱিয ৰূপগ্গপ্পত্তা তে তথা নিসিন্নে দিস্ৱা ‘‘কিং, ভন্তে, এৱংদুক্খী দুম্মনা নিসিন্না’’তি পুচ্ছি. ‘‘কিং পন ত্ৱং, ভগিনি, অপ্পোস্সুক্কাসী’’তি? ‘‘কিং, ভন্তে’’তি? ‘‘ভগিনি, সমণস্স গোতমস্স উপ্পাদকালতো পট্ঠায মযং হতলাভসক্কাৰা, নগৰৱাসিনো অম্হে ন কিঞ্চি মঞ্ঞন্তী’’তি. ‘‘মযা এত্থ কিং কাতব্ব’’ন্তি? ‘‘তযা সমণস্স গোতমস্স অৱণ্ণং উপ্পাদেতুং ৱট্টতী’’তি. সা ‘‘ন ময্হং ভাৰো’’তি ৱত্ৱা তত্থ উস্সাহং কৰোন্তী ৱিকালে জেতৱনৱিহাৰং গন্ত্ৱা তিত্থিযানং উপস্সযে ৱসিত্ৱা পাতো নগৰৱাসীনং গন্ধাদীনি গহেত্ৱা ভগৱন্তং ৱন্দনত্থায গমনসমযে জেতৱনা ৱিয নিক্খন্তা, ‘‘কত্থ সযিতা’’তি পুট্ঠা ‘‘কিং তুম্হাকং মম সযিতট্ঠানেনা’’তি ৱত্ৱা পক্কামি. সা কমেন গচ্ছন্তে কালে পুচ্ছিতা ‘‘সমণেনাহং গোতমেন একগন্ধকুটিযং সযিত্ৱা নিক্খন্তা’’তি আহ. তং বালপুথুজ্জনা সদ্দহিংসু, পণ্ডিতা সোতাপন্নাদযো ন সদ্দহিংসু. একদিৱসং সা দাৰুমণ্ডলং উদৰে বন্ধিত্ৱা উপৰি ৰত্তপটং পৰিদহিত্ৱা গন্ত্ৱা সৰাজিকায পৰিসায ধম্মদেসনত্থায নিসিন্নং ভগৱন্তং এৱমাহ – ‘‘ভো সমণ, ত্ৱং ধম্মং দেসেসি, তুয্হং পটিচ্চ উপ্পন্নদাৰকগব্ভিনিযা ময্হং লসুণমৰিচাদীনি ন ৱিচাৰেসী’’তি? ‘‘তথাভাৱং, ভগিনি, ত্ৱঞ্চেৱ পজানাসি, অহঞ্চা’’তি. সা ‘‘এৱমেৱ মেথুনসংসগ্গসমযং দ্ৱেযেৱ জানন্তি, ন অঞ্ঞে’’তি আহ.

তস্মিং খণে সক্কস্স পণ্ডুকম্বলসিলাসনং উণ্হাকাৰং দস্সেসি. সক্কো আৱজ্জেন্তো তং কাৰণং ঞত্ৱা দ্ৱে দেৱপুত্তে আণাপেসি – ‘‘তুম্হেসু একো মূসিকৱণ্ণং মাপেত্ৱা তস্সা দাৰুমণ্ডলস্স বন্ধনং ছিন্দতু, একো ৱাতমণ্ডলং সমুট্ঠাপেত্ৱা পাৰুতপটং উদ্ধং খিপতূ’’তি. তে গন্ত্ৱা তথা অকংসু. দাৰুমণ্ডলং পতমানং তস্সা পাদপিট্ঠিং ভিন্দি. ধম্মসভাযং সন্নিপতিতা পুথুজ্জনা সব্বে ‘‘অৰে, দুট্ঠচোৰি, ত্ৱং এৱৰূপস্স লোকত্তযসামিনো এৱৰূপং অব্ভক্খানং অকাসী’’তি উট্ঠহিত্ৱা একেকমুট্ঠিপহাৰং দত্ৱা সভায নীহৰিংসু, দস্সনাতিক্কন্তায পথৱী ৱিৱৰমদাসি. তস্মিং খণে অৱীচিতো জালা উট্ঠহিত্ৱা কুলদত্তিকেন ৰত্তকম্বলেনেৱ তং অচ্ছাদেত্ৱা অৱীচিম্হি পক্খিপি, ভগৱতো লাভসক্কাৰো অতিৰেকতৰো অহোসি. তেন ৱুত্তং –

‘‘সব্বাভিভুস্স বুদ্ধস্স, নন্দো নামাসি সাৱকো;

তং অব্ভক্খায নিৰযে, চিৰং সংসৰিতং মযা.

‘‘দসৱস্সসহস্সানি, নিৰযে সংসৰিং চিৰং;

মনুস্সভাৱং লদ্ধাহং, অব্ভক্খানং বহুং লভিং.

‘‘তেন কম্মাৱসেসেন, চিঞ্চমাণৱিকা মমং;

অব্ভাচিক্খি অভূতেন, জনকাযস্স অগ্গতো’’তি. (অপ. থেৰ ১.৩৯.৭০-৭২);

ততিযপঞ্হে – অব্ভক্খানন্তি অভি অক্খানং অক্কোসনং. অতীতে কিৰ বোধিসত্তো অপাকটজাতিযং উপ্পন্নো মুনাড়ি নাম ধুত্তো হুত্ৱা দুজ্জনসংসগ্গবলেন সুৰভিং নাম পচ্চেকবুদ্ধং ‘‘দুস্সীলো পাপধম্মো অযং ভিক্খূ’’তি অক্কোসি. সো তেন অকুসলেন ৱচীকম্মেন বহূনি ৱস্সসহস্সানি নিৰযে পচ্চিত্ৱা ইমস্মিং পচ্ছিমত্তভাৱে দসপাৰমিতাসংসিদ্ধিবলেন বুদ্ধো জাতো লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তো অহোসি. পুন তিত্থিযা উস্সাহজাতা – ‘‘কথং নু খো সমণস্স গোতমস্স অযসং উপ্পাদেস্সামা’’তি দুক্খী দুম্মনা নিসীদিংসু. তদা সুন্দৰী নামেকা পৰিব্বাজিকা তে উপসঙ্কমিত্ৱা ৱন্দিত্ৱা ঠিতা তুণ্হীভূতে কিঞ্চি অৱদন্তে দিস্ৱা ‘‘কিং ময্হং দোসো’’তি পুচ্ছি. ‘‘সমণেন গোতমেন অম্হে ৱিহেঠিযমানে ত্ৱং অপ্পোস্সুক্কা ৱিহৰিস্সসি, ইদং তৱ দোসো’’তি. ‘‘এৱমহং তত্থ কিং কৰিস্সামী’’তি? ‘‘ত্ৱং সমণস্স গোতমস্স অৱণ্ণং উপ্পাদেতুং সক্খিস্সসী’’তি? ‘‘সক্খিস্সামি, অয্যা’’তি ৱত্ৱা ততো পট্ঠায ৱুত্তনযেন দিট্ঠদিট্ঠানং ‘‘সমণেন গোতমেন একগন্ধকুটিযং সযিত্ৱা নিক্খন্তা’’তি ৱত্ৱা অক্কোসতি পৰিভাসতি. তিত্থিযাপি ‘‘পস্সথ, ভো, সমণস্স গোতমস্স কম্ম’’ন্তি অক্কোসন্তি পৰিভাসন্তি. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘মুনাড়ি নামহং ধুত্তো, পুব্বে অঞ্ঞাসু জাতিসু;

পচ্চেকবুদ্ধং সুৰভিং, অব্ভাচিক্খিং অদূসকং.

‘‘তেন কম্মৱিপাকেন, নিৰযে সংসৰিং চিৰং;

বহূ ৱস্সসহস্সানি, দুক্খং ৱেদেসি ৱেদনং.

‘‘তেন কম্মাৱসেসেন, ইধ পচ্ছিমকে ভৱে;

অব্ভক্খানং মযা লদ্ধং, সুন্দৰিকায কাৰণা’’তি. (অপ. থেৰ ১.৩৯.৬৭-৬৯);

চতুত্থপঞ্হে – অব্ভক্খানং অভি ৱিসেসেন অক্কোসনং পৰিভাসনং. অতীতে কিৰ বোধিসত্তো ব্ৰাহ্মণকুলে উপ্পন্নো বহুস্সুতো বহূহি সক্কতো পূজিতো তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৱা হিমৱন্তে ৱনমূলফলাহাৰো বহুমাণৱে মন্তে ৱাচেন্তো ৱাসং কপ্পেসি. একো পঞ্চাভিঞ্ঞাঅট্ঠসমাপত্তিলাভী তাপসো তস্স সন্তিকং অগমাসি. সো তং দিস্ৱাৱ ইস্সাপকতো তং অদূসকং ইসিং ‘‘কামভোগী কুহকো অযং ইসী’’তি অব্ভাচিক্খি, অত্তনো সিস্সে চ আহ – ‘‘অযং ইসি এৱৰূপো অনাচাৰকো’’তি. তেপি তথেৱ অক্কোসিংসু পৰিভাসিংসু. সো তেন অকুসলকম্মৱিপাকেন ৱস্সসহস্সানি নিৰযে দুক্খমনুভৱিত্ৱা ইমস্মিং পচ্ছিমত্তভাৱে বুদ্ধো হুত্ৱা লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তো আকাসে পুণ্ণচন্দো ৱিয পাকটো জাতো. তথেৱ তিত্থিযা অব্ভক্খানেনপি অসন্তুট্ঠা পুনপি সুন্দৰিযা অব্ভক্খানং কাৰেত্ৱা সুৰাধুত্তে পক্কোসাপেত্ৱা লঞ্জং দত্ৱা ‘‘তুম্হে সুন্দৰিং মাৰেত্ৱা জেতৱনদ্ৱাৰসমীপে মালাকচৱৰেন ছাদেথা’’তি আণাপেসুং. তে তথা কৰিংসু. ততো তিত্থিযা ‘‘সুন্দৰিং ন পস্সামা’’তি ৰঞ্ঞো আৰোচেসুং. ৰাজা ‘‘পৰিযেসথা’’তি আহ. তে অত্তনা পাতিতট্ঠানতো গহেত্ৱা মঞ্চকং আৰোপেত্ৱা ৰঞ্ঞো দস্সেত্ৱা ‘‘পস্সথ, ভো, সমণস্স গোতমস্স সাৱকানং কম্ম’’ন্তি ভগৱতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ সকলনগৰে অৱণ্ণং উগ্ঘোসেন্তা ৱিচৰিংসু. সুন্দৰিং আমকসুসানে অট্টকে ঠপেসুং. ৰাজা ‘‘সুন্দৰিমাৰকে পৰিযেসথা’’তি আণাপেসি. তদা ধুত্তা সুৰং পিৱিত্ৱা ‘‘ত্ৱং সুন্দৰিং মাৰেসি, ত্ৱং মাৰেসী’’তি কলহং কৰিংসু. ৰাজপুৰিসা তে ধুত্তে গহেত্ৱা ৰঞ্ঞো দস্সেসুং. ৰাজা ‘‘কিং, ভণে, তুম্হেহি সুন্দৰী মাৰিতা’’তি? ‘‘আম, দেৱা’’তি. ‘‘কেহি আণত্তা’’তি? ‘‘তিত্থিযেহি, দেৱা’’তি. ৰাজা তিত্থিযে আহৰাপেত্ৱা বন্ধাপেত্ৱা ‘‘গচ্ছথ, ভণে, ‘বুদ্ধস্স অৱণ্ণত্থায অম্হেহি সযমেৱ সুন্দৰী মাৰাপিতা, ভগৱা তস্স সাৱকা চ অকাৰকা’তি উগ্ঘোসথা’’তি আহ. তে তথা অকংসু. সকলনগৰৱাসিনো নিক্কঙ্খা অহেসুং. ৰাজা তিত্থিযে চ ধুত্তে চ মাৰাপেত্ৱা ছড্ডাপেতি. ততো ভগৱতো ভিয্যোসোমত্তায লাভসক্কাৰো ৱড্ঢি. তেন ৱুত্তং –

‘‘ব্ৰাহ্মণো সুতৱা আসিং, অহং সক্কতপূজিতো;

মহাৱনে পঞ্চসতে, মন্তে ৱাচেমি মাণৱে.

‘‘তত্থাগতো ইসি ভীমো, পঞ্চাভিঞ্ঞো মহিদ্ধিকো;

তঞ্চাহং আগতং দিস্ৱা, অব্ভাচিক্খিং অদূসকং.

‘‘ততোহং অৱচং সিস্সে, কামভোগী অযং ইসি;