২.পচ্চেকবুদ্ধঅপদানৱণ্ণনা

ততো অনন্তৰং অপদানং সঙ্গাযন্তো ‘‘পচ্চেকবুদ্ধাপদানং, আৱুসো আনন্দ, ভগৱতা কত্থ পঞ্ঞত্ত’’ন্তি পুট্ঠো ‘‘অথ পচ্চেকবুদ্ধাপদানং সুণাথা’’তি আহ. তেসং অপদানত্থো হেট্ঠা ৱুত্তোযেৱ.

৮৩. ‘‘সুণাথা’’তি ৱুত্তপদং উপ্পত্তিনিব্বত্তিৱসেন পকাসেন্তো ‘‘তথাগতং জেতৱনে ৱসন্ত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ জেতকুমাৰস্স নামৱসেন তথাসঞ্ঞিতে ৱিহাৰে চতূহি ইৰিযাপথৱিহাৰেহি দিব্বব্ৰহ্মঅৰিযৱিহাৰেহি ৱা ৱসন্তং ৱিহৰন্তং যথা পুৰিমকা ৱিপস্সিআদযো বুদ্ধা সমত্তিংসপাৰমিযো পূৰেত্ৱা আগতা, তথা অম্হাকম্পি ভগৱা আগতোতি তথাগতো. তং তথাগতং জেতৱনে ৱসন্তন্তি সম্বন্ধো. ৱেদেহমুনীতি ৱেদেহৰট্ঠে জাতা ৱেদেহী, ৱেদেহিযা পুত্তো ৱেদেহিপুত্তো. মোনং ৱুচ্চতি ঞাণং, তেন ইতো গতো পৱত্তোতি মুনি. ৱেদেহিপুত্তো চ সো মুনি চেতি ‘‘ৱেদেহিপুত্তমুনী’’তি ৱত্তব্বে ‘‘ৱণ্ণাগমো’’তিআদিনা নিৰুত্তিনযেন ই-কাৰস্স অত্তং পুত্ত-সদ্দস্স চ লোপং কত্ৱা ‘‘ৱেদেহমুনী’’তি ৱুত্তং. ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং সতিমন্তানং ধিতিমন্তানং গতিমন্তানং বহুস্সুতানং উপট্ঠাকানং যদিদং আনন্দো’’তি (অ. নি. ১.২১৯-২২৩) এতদগ্গে ঠপিতো আযস্মা আনন্দো নতঙ্গো নমনকাযঙ্গো অঞ্জলিকো হুত্ৱা ‘‘ভন্তে, পচ্চেকবুদ্ধা নাম কীদিসা হোন্তী’’তি অপুচ্ছীতি সম্বন্ধো. তে পচ্চেকবুদ্ধা কেহি হেতুভি কেহি কাৰণেহি ভৱন্তি উপ্পজ্জন্তি. ৱীৰাতি ভগৱন্তং আলপতি.

৮৪-৮৫. ততো পৰং ৱিস্সজ্জিতাকাৰং দস্সেন্তো ‘‘তদাহ সব্বঞ্ঞুৱৰো মহেসী’’তিআদিমাহ. সব্বং অতীতাদিভেদং হত্থামলকং ৱিয জানাতীতি সব্বঞ্ঞূ, সব্বঞ্ঞূ চ সো ৱৰো উত্তমো চেতি সব্বঞ্ঞুৱৰো. মহন্তং সীলক্খন্ধং, সমাধিক্খন্ধং, পঞ্ঞাক্খন্ধং, ৱিমুত্তিক্খন্ধং, মহন্তং ৱিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধং এসতি গৱেসতীতি মহেসি. আনন্দভদ্দং মধুৰেন সৰেন তদা তস্মিং পুচ্ছিতকালে আহ কথেসীতি সম্বন্ধো. ভো আনন্দ, যে পচ্চেকবুদ্ধা পুব্ববুদ্ধেসু পুব্বেসু অতীতবুদ্ধেসু কতাধিকাৰা কতপুঞ্ঞসম্ভাৰা জিনসাসনেসু অলদ্ধমোক্খা অপ্পত্তনিব্বানা. তে সব্বে পচ্চেকবুদ্ধা ধীৰা ইধ ইমস্মিং লোকে সংৱেগমুখেন একপুগ্গলং পধানং কত্ৱা পচ্চেকবুদ্ধা জাতাতি অত্থো. সুতিক্খপঞ্ঞা সুট্ঠু তিক্খপঞ্ঞা. ৱিনাপি বুদ্ধেহি বুদ্ধানং ওৱাদানুসাসনীহি ৰহিতা অপি. পৰিত্তকেনপি অপ্পমত্তকেনপি আৰম্মণেন পচ্চেকবোধিং পটিএক্কং বোধিং সম্মাসম্বুদ্ধানন্তৰং বোধিং অনুপাপুণন্তি পটিৱিজ্ঝন্তি.

৮৬. সব্বম্হি লোকম্হি সকলস্মিং লোকত্তযে মমং ঠপেত্ৱা মং ৱিহায পচেকবুদ্ধেহি সমোৱ সদিসো এৱ নত্থি, তেসং মহামুনীনং পচ্চেকবুদ্ধানং ইমং ৱণ্ণং ইমং গুণং পদেসমত্তং সঙ্খেপমত্তং অহং তুম্হাকং সাধু সাধুকং ৱক্খামি কথেস্সামীতি অত্থো.

৮৭. অনাচৰিযকা হুত্ৱা সযমেৱ বুদ্ধানং অত্তনাৱ পটিৱিদ্ধানং ইসীনং অন্তৰে মহাইসীনং মধূৱখুদ্দং খুদ্দকমধুপটলং ইৱ সাধূনি মধুৰানি ৱাক্যানি উদানৱচনানি অনুত্তৰং উত্তৰৱিৰহিতং ভেসজং ওসধং নিব্বানং পত্থযন্তা ইচ্ছন্তা সব্বে তুম্হে সুপসন্নচিত্তা সুপ্পসন্নমনা সুণাথ মনসি কৰোথাতি অত্থো.

৮৮-৮৯. পচ্চেকবুদ্ধানং সমাগতানন্তি ৰাসিভূতানং উপ্পন্নানং পচ্চেকবুদ্ধানং. অৰিট্ঠো, উপৰিট্ঠো, তগৰসিখি, যসস্সী, সুদস্সনো, পিযদস্সী, গন্ধাৰো, পিণ্ডোলো, উপাসভো, নিথো, তথো, সুতৱা, ভাৱিতত্তো, সুম্ভো, সুভো, মেথুলো, অট্ঠমো, সুমেধো, অনীঘো, সুদাঠো, হিঙ্গু, হিঙ্গো, দ্ৱেজালিনো, অট্ঠকো, কোসলো, সুবাহু, উপনেমিসো, নেমিসো, সন্তচিত্তো, সচ্চো, তথো, ৱিৰজো, পণ্ডিতো, কালো, উপকালো, ৱিজিতো, জিতো, অঙ্গো, পঙ্গো, গুত্তিজ্জিতো, পস্সী, জহী, উপধিং, দুক্খমূলং, অপৰাজিতো, সৰভঙ্গো, লোমহংসো, উচ্চঙ্গমাযো, অসিতো, অনাসৱো, মনোমযো, মানচ্ছিদো, বন্ধুমা, তদাধিমুত্তো, ৱিমলো, কেতুমা, কোতুম্বৰঙ্গো, মাতঙ্গো, অৰিযো, অচ্চুতো, অচ্চুতগামি, ব্যামকো, সুমঙ্গলো, দিব্বিলো চাতিআদীনং পচ্চেকবুদ্ধসতানং যানি অপদানানি পৰম্পৰং পচ্চেকং ব্যাকৰণানি যো চ আদীনৱো যঞ্চ ৱিৰাগৱত্থুং অনল্লীযনকাৰণং যথা চ যেন কাৰণেন বোধিং অনুপাপুণিংসু চতুমগ্গঞাণং পচ্চক্খং কৰিংসু. সৰাগৱত্থুসূতি সুট্ঠু অল্লীযিতব্বৱত্থূসু ৱত্থুকামকিলেসকামেসু ৱিৰাগসঞ্ঞী ৱিৰত্তসঞ্ঞৱন্তো ৰত্তম্হি লোকম্হি অল্লীযনসভাৱলোকে ৱিৰতচিত্তা অনল্লীযনমনা হিত্ৱা পপঞ্চেতি ৰাগো পপঞ্চং দোসো পপঞ্চং সব্বকিলেসা পপঞ্চাতি পপঞ্চসঙ্খাতে কিলেসে হিত্ৱা জিয ফন্দিতানীতি ফন্দিতানি দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি জিনিত্ৱা তথেৱ তেন কাৰণেন এৱং বোধিং অনুপাপুণিংসু পচ্চেকবোধিঞাণং পচ্চক্খং কৰিংসূতি অত্থো.

৯০-৯১. সব্বেসু ভূতেসু নিধায দণ্ডন্তি তজ্জনফালনৱধবন্ধনং নিধায ঠপেত্ৱা তেসং সব্বসত্তানং অন্তৰে অঞ্ঞতৰং কঞ্চি একম্পি সত্তং অৱিহেঠযং অৱিহেঠযন্তো অদুক্খাপেন্তো মেত্তেন চিত্তেন ‘‘সব্বে সত্তা সুখিতা হোন্তূ’’তি মেত্তাসহগতেন চেতসা হিতানুকম্পী হিতেন অনুকম্পনসভাৱো. অথ ৱা সব্বেসু ভূতেসু নিধায দণ্ডন্তি সব্বেসূতি সব্বেন সব্বং সব্বথা সব্বং অসেসং নিস্সেসং পৰিযাদিযনৱচনমেতং. ভূতেসূতি ভূতা ৱুচ্চন্তি তসা চ থাৱৰা চ. যেসং তসিণা তণ্হা অপ্পহীনা, যেসঞ্চ ভযভেৰৱা অপ্পহীনা, তে তসা. কিং কাৰণা ৱুচ্চন্তি তসা? তসন্তি উত্তসন্তি পৰিতসন্তি ভাযন্তি সন্তাসং আপজ্জন্তি, তং কাৰণা ৱুচ্চন্তি তসা. যেসং তসিণা তণ্হা পহীনা, যেসঞ্চ ভযভেৰৱা পহীনা, তে থাৱৰা. কিং কাৰণা ৱুচ্চন্তি থাৱৰা? থিৰন্তি ন তসন্তি ন উত্তসন্তি ন পৰিতসন্তি ন ভাযন্তি ন সন্তাসং আপজ্জন্তি, তং কাৰণা ৱুচ্চন্তি থাৱৰা.

তযো দণ্ডা – কাযদণ্ডো, ৱচীদণ্ডো, মনোদণ্ডোতি. তিৱিধং কাযদুচ্চৰিতং কাযদণ্ডো, চতুব্বিধং ৱচীদুচ্চৰিতং ৱচীদণ্ডো, তিৱিধং মনোদুচ্চৰিতং মনোদণ্ডো. সব্বেসু সকলেসু ভূতেসু সত্তেসু তং তিৱিধং দণ্ডং নিধায নিদহিত্ৱা ওৰোপযিত্ৱা সমোৰোপযিত্ৱা নিক্খিপিত্ৱা পটিপ্পস্সম্ভেত্ৱা হিংসনত্থং অগহেত্ৱাতি সব্বেসু ভূতেসু নিধায দণ্ডং. অৱিহেঠযং অঞ্ঞতৰম্পি তেসন্তি একমেকম্পি সত্তং পাণিনা ৱা লেড্ডুনা ৱা দণ্ডেন ৱা সত্থেন ৱা অন্দুযা ৱা ৰজ্জুযা ৱা অৱিহেঠযন্তো, সব্বেপি সত্তে পাণিনা ৱা লেড্ডুনা ৱা দণ্ডেন ৱা সত্থেন ৱা অন্দুযা ৱা ৰজ্জুযা ৱা অৱিহেঠযং অৱিহেঠযন্তো অঞ্ঞতৰম্পি তেসং. ন পুত্তমিচ্ছেয্য কুতো সহাযন্তি নাতি পটিক্খেপো. পুত্তন্তি চত্তাৰো পুত্তা অত্ৰজো পুত্তো, খেত্তজো, দিন্নকো, অন্তেৱাসিকো পুত্তো. সহাযন্তি সহাযো ৱুচ্চতি যেন সহ আগমনং ফাসু, গমনং ফাসু, ঠানং ফাসু, নিসজ্জা ফাসু, আলপনং ফাসু, সল্লপনং ফাসু, সমুল্লপনং ফাসু. ন পুত্তমিচ্ছেয্য কুতো সহাযন্তি পুত্তম্পি ন ইচ্ছেয্য ন সাদিযেয্য ন পত্থেয্য ন পিহযেয্য নাভিজপ্পেয্য, কুতো মিত্তং ৱা সন্দিট্ঠং ৱা সম্ভত্তং ৱা সহাযং ৱা ইচ্ছেয্য সাদিযেয্য পত্থেয্য পিহযেয্য অভিজপ্পেয্যাতি ন পুত্তমিচ্ছেয্য কুতো সহাযং. একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পোতি সো পচ্চেকসম্বুদ্ধো পব্বজ্জাসঙ্খাতেন একো, অদুতিযট্ঠেন একো, তণ্হায পহানট্ঠেন একো, একন্তৱীতৰাগোতি একো, একন্তৱীতদোসোতি একো, একন্তৱীতমোহোতি একো, একন্তনিক্কিলেসোতি একো, একাযনমগ্গং গতোতি একো, একো অনুত্তৰং পচ্চেকসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি একো.

কথং সো পচ্চেকসম্বুদ্ধো পব্বজ্জাসঙ্খাতেন একো? সো হি পচ্চেকসম্বুদ্ধো সব্বং ঘৰাৱাসপলিবোধং ছিন্দিত্ৱা, পুত্তদাৰপলিবোধং ছিন্দিত্ৱা, ঞাতিপলিবোধং, মিত্তামচ্চপলিবোধং, সন্নিধিপলিবোধং ছিন্দিত্ৱা কেসমস্সুং ওহাৰেত্ৱা কাসাযানি ৱত্থানি অচ্ছাদেত্ৱা অগাৰস্মা নিক্খম্ম অনগাৰিযং পব্বজিত্ৱা অকিঞ্চনভাৱং উপগন্ত্ৱা একোৱ চৰতি ৱিহৰতি ইৰিযতি ৱত্ততি পালেতি যপেতি যাপেতীতি এৱং সো পচ্চেকসম্বুদ্ধো পব্বজ্জাসঙ্খাতেন একো.

কথং সো পচ্চেকসম্বুদ্ধো অদুতিযট্ঠেন একো? সো এৱং পব্বজিতো সমানো একো অৰঞ্ঞৱনপত্থানি পন্তানি সেনাসনানি পটিসেৱতি অপ্পসদ্দানি অপ্পনিগ্ঘোসানি ৱিজনৱাতানি মনুস্সৰাহস্সেয্যকানি পটিসল্লানসাৰুপ্পানি. সো একো তিট্ঠতি, একো গচ্ছতি, একো নিসীদতি, একো সেয্যং কপ্পেতি, একো গামং পিণ্ডায পৱিসতি, একো পটিক্কমতি, একো ৰহো নিসীদতি, একো চঙ্কমতি, একো চৰতি ৱিহৰতি ইৰিযতি ৱত্ততি পালেতি যপেতি যাপেতীতি এৱং সো অদুতিযট্ঠেন একো.

কথং সো পচ্চেকসম্বুদ্ধো তণ্হায পহানট্ঠেন একো? সো একো অদুতিযো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৱিহৰন্তো মহাপধানং পদহন্তো মাৰং সসেনকং নমুচিং কণ্হং পমত্তবন্ধুং ৱিধমেত্ৱা চ তণ্হাজালিনিং ৱিসৰিতং ৱিসত্তিকং পজহি ৱিনোদেসি ব্যন্তিং অকাসি অনভাৱং গমেসি.

‘‘তণ্হাদুতিযো পুৰিসো, দীঘমদ্ধান সংসৰং;

ইত্থভাৱঞ্ঞথাভাৱং, সংসাৰং নাতিৱত্ততি.

‘‘এতমাদীনৱং ঞত্ৱা, তণ্হং দুক্খস্স সম্ভৱং;

ৱীততণ্হো অনাদানো, সতো ভিক্খু পৰিব্বজে’’তি. (ইতিৱু. ১৫, ১০৫; মহানি. ১৯১) –

এৱং সো পচ্চেকসম্বুদ্ধো তণ্হায পহানট্ঠেন একো.

কথং সো পচ্চেকসম্বুদ্ধো একন্তৱীতৰাগোতি একো? ৰাগস্স পহীনত্তা একন্তৱীতৰাগোতি একো, দোসস্স পহীনত্তা একন্তৱীতদোসোতি একো, মোহস্স পহীনত্তা একন্তৱীতমোহোতি একো, কিলেসানং পহীনত্তা একন্তনিক্কিলেসোতি একো, এৱং সো পচ্চেকসম্বুদ্ধো একন্তৱীতৰাগোতি একো.

কথং সো পচ্চেকসম্বুদ্ধো একাযনমগ্গং গতোতি একো? একাযনমগ্গো ৱুচ্চতি চত্তাৰো সতিপট্ঠানা, চত্তাৰো সম্মপ্পধানা, চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা, পঞ্চিন্দ্ৰিযানি, পঞ্চ বলানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো.

‘‘একাযনং জাতিখযন্তদস্সী, মগ্গং পজানাতি হিতানুকম্পী;

এতেন মগ্গেন তৰিংসু পুব্বে, তৰিস্সন্তি যে চ তৰন্তি ওঘ’’ন্তি. (সং. নি. ৫.৩৮৪; মহানি. ১৯১) –

এৱং সো একাযনমগ্গং গতোতি একো.

কথং সো পচ্চেকসম্বুদ্ধো একো অনুত্তৰং পচ্চেকসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি একো? বোধি ৱুচ্চতি চতূসু মগ্গেসু ঞাণং (মহানি. ১৯১; চূড়নি. খগ্গৱিসাণসুত্তনিদ্দেস ১২১). পঞ্ঞা পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং পঞ্ঞাবলং ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো ৱীমংসা ৱিপস্সনা সম্মাদিট্ঠি. সো পচ্চেকসম্বুদ্ধো তেন পচ্চেকবোধিঞাণেন ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা’’তি বুজ্ঝি, ‘‘সব্বে সঙ্খাৰা দুক্খা’’তি বুজ্ঝি, ‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি বুজ্ঝি. ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তি বুজ্ঝি, ‘‘সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি বুজ্ঝি, ‘‘ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপ’’ন্তি বুজ্ঝি, ‘‘নামৰূপপচ্চযা সড়াযতন’’ন্তি বুজ্ঝি, ‘‘সড়াযতনপচ্চযা ফস্সো’’তি বুজ্ঝি, ‘‘ফস্সপচ্চযা ৱেদনা’’তি বুজ্ঝি, ‘‘ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা’’তি বুজ্ঝি, ‘‘তণ্হাপচ্চযা উপাদান’’ন্তি বুজ্ঝি, ‘‘উপাদানপচ্চযা ভৱো’’তি বুজ্ঝি, ‘‘ভৱপচ্চযা জাতী’’তি বুজ্ঝি, ‘‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তি বুজ্ঝি. ‘‘অৱিজ্জানিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো’’তি বুজ্ঝি, ‘‘সঙ্খাৰনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো’’তি বুজ্ঝি…পে… ‘‘ভৱনিৰোধা জাতিনিৰোধো’’তি বুজ্ঝি, ‘‘জাতিনিৰোধা জৰামৰণনিৰোধো’’তি বুজ্ঝি. ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তি বুজ্ঝি, ‘‘অযং দুক্খসমুদযো’’তি বুজ্ঝি, ‘‘অযং দুক্খনিৰোধো’’তি বুজ্ঝি, ‘‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনিপটিপদা’’তি বুজ্ঝি. ‘‘ইমে আসৱা’’তি বুজ্ঝি, ‘‘অযং আসৱসমুদযো’’তি বুজ্ঝি…পে… ‘‘পটিপদা’’তি বুজ্ঝি, ‘‘ইমে ধম্মা অভিঞ্ঞেয্যা’’তি বুজ্ঝি, ‘‘ইমে ধম্মা পহাতব্বা’’তি বুজ্ঝি, ‘‘ইমে ধম্মা সচ্ছিকাতব্বা’’তি বুজ্ঝি, ‘‘ইমে ধম্মা ভাৱেতব্বা’’তি বুজ্ঝি. ছন্নং ফস্সাযতনানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ বুজ্ঝি, পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং সমুদযঞ্চ…পে… নিস্সৰণঞ্চ বুজ্ঝি, চতুন্নং মহাভূতানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ বুজ্ঝি, ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিৰোধধম্ম’’ন্তি বুজ্ঝি.

অথ ৱা যং বুজ্ঝিতব্বং অনুবুজ্ঝিতব্বং পটিবুজ্ঝিতব্বং সম্বুজ্ঝিতব্বং অধিগন্তব্বং ফস্সিতব্বং সচ্ছিকাতব্বং, সব্বং তং তেন পচ্চেকবোধিঞাণেন বুজ্ঝি অনুবুজ্ঝি পটিবুজ্ঝি সম্বুজ্ঝি অধিগঞ্ছি ফস্সেসি সচ্ছাকাসীতি, এৱং সো পচ্চেকসম্বুদ্ধো একো অনুত্তৰং পচ্চেকসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি একো.

চৰেতি অট্ঠ চৰিযাযো (চূড়নি. খগ্গৱিসাণসুত্তনিদ্দেস ১২১) – ইৰিযাপথচৰিযা, আযতনচৰিযা, সতিচৰিযা, সমাধিচৰিযা, ঞাণচৰিযা, মগ্গচৰিযা, পত্তিচৰিযা, লোকত্থচৰিযা. ইৰিযাপথচৰিযাতি চতূসু ইৰিযাপথেসু, আযতনচৰিযাতি ছসু অজ্ঝত্তিকবাহিৰেসু আযতনেসু, সতিচৰিযাতি চতূসু সতিপট্ঠানেসু, সমাধিচৰিযাতি চতূসু ঝানেসু, ঞাণচৰিযাতি চতূসু অৰিযসচ্চেসু, মগ্গচৰিযাতি চতূসু অৰিযমগ্গেসু, পত্তিচৰিযাতি চতূসু সামঞ্ঞফলেসু, লোকত্থচৰিযাতি তথাগতেসু অৰহন্তেসু সম্মাসম্বুদ্ধেসু, পদেসতো পচ্চেকসম্বুদ্ধেসু, পদেসতো সাৱকেসু.

ইৰিযাপথচৰিযা চ পণিধিসম্পন্নানং, আযতনচৰিযা চ ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰানং, সতিচৰিযা চ অপ্পমাদৱিহাৰীনং, সমাধিচৰিযা চ অধিচিত্তমনুযুত্তানং, ঞাণচৰিযা চ বুদ্ধিসম্পন্নানং, মগ্গচৰিযা চ সম্মাপটিপন্নানং, পত্তিচৰিযা চ অধিগতফলানং, লোকত্থচৰিযা চ তথাগতানং অৰহন্তানং সম্মাসম্বুদ্ধানং, পদেসতো পচ্চেকসম্বুদ্ধানং, পদেসতো সাৱকানং. ইমা অট্ঠ চৰিযাযো.

অপৰাপি অট্ঠ চৰিযাযো – অধিমুচ্চন্তো সদ্ধায চৰতি, পগ্গণ্হন্তো ৱীৰিযেন চৰতি, উপট্ঠপেন্তো সতিযা চৰতি, অৱিক্খেপং কৰোন্তো সমাধিনা চৰতি, পজানন্তো পঞ্ঞায চৰতি, ৱিজানন্তো ৱিঞ্ঞাণচৰিযায চৰতি, এৱং পটিপন্নস্স কুসলা ধম্মা আযতনন্তি আযতনচৰিযায চৰতি. এৱং পটিপন্নো ৱিসেসমধিগচ্ছতীতি ৱিসেসচৰিযায চৰতি. ইমা অট্ঠ চৰিযাযো.

অপৰাপি অট্ঠ চৰিযাযো – দস্সনচৰিযা চ সম্মাদিট্ঠিযা, অভিনিৰোপনচৰিযা চ সম্মাসঙ্কপ্পস্স, পৰিগ্গহচৰিযা চ সম্মাৱাচায, সমুট্ঠানচৰিযা চ সম্মাকম্মন্তস্স, ৱোদানচৰিযা চ সম্মাআজীৱস্স, পগ্গহচৰিযা চ সম্মাৱাযামস্স, উপট্ঠানচৰিযা চ সম্মাসতিযা, অৱিক্খেপচৰিযা চ সম্মাসমাধিস্স. ইমা অট্ঠ চৰিযাযো.

খগ্গৱিসাণকপ্পোতি যথা খগ্গস্স নাম ৱিসাণং একমেৱ হোতি, অদুতিযং, এৱমেৱ সো পচ্চেকসম্বুদ্ধো তক্কপ্পো তস্সদিসো তপ্পটিভাগো. যথা অতিলোণং ৱুচ্চতি লোণকপ্পো, অতিতিত্তকং ৱুচ্চতি তিত্তকপ্পো, অতিমধুৰং ৱুচ্চতি মধুৰকপ্পো, অতিউণ্হং ৱুচ্চতি অগ্গিকপ্পো, অতিসীতং ৱুচ্চতি হিমকপ্পো, মহাউদকক্খন্ধো ৱুচ্চতি সমুদ্দকপ্পো, মহাভিঞ্ঞাবলপ্পত্তো সাৱকো ৱুচ্চতি সত্থুকপ্পোতি. এৱমেৱ সো পচ্চেকসম্বুদ্ধো খগ্গৱিসাণকপ্পো, খগ্গৱিসাণসদিসো খগ্গৱিসাণপটিভাগো একো অদুতিযো মুত্তবন্ধনো সম্মা লোকে চৰতি ৱিহৰতি ইৰিযতি ৱত্ততি পালেতি যপেতি যাপেতীতি একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো. তেনাহু পচ্চেকসম্বুদ্ধা –

‘‘সব্বেসু ভূতেসু নিধায দণ্ডং, অৱিহেঠযং অঞ্ঞতৰম্পি তেসং;

ন পুত্তমিচ্ছেয্য কুতো সহাযং, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘সংসগ্গজাতস্স ভৱন্তি স্নেহা, স্নেহন্ৱযং দুক্খমিদং পহোতি;

আদীনৱং স্নেহজং পেক্খমানো; একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘মিত্তে সুহজ্জে অনুকম্পমানো, হাপেতি অত্থং পটিবদ্ধচিত্তো;

এতং ভযং সন্থৱে পেক্খমানো, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘ৱংসো ৱিসালোৱ যথা ৱিসত্তো, পুত্তেসু দাৰেসু চ যা অপেক্খা;

ৱংসে কড়ীৰোৱ অসজ্জমানো, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘মিগো অৰঞ্ঞম্হি যথা অবদ্ধো, যেনিচ্ছকং গচ্ছতি গোচৰায;

ৱিঞ্ঞূ নৰো সেৰিতং পেক্খমানো, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘আমন্তনা হোতি সহাযমজ্ঝে, ৱাসে চ ঠানে গমনে চাৰিকায;

অনভিজ্ঝিতং সেৰিতং পেক্খমানো, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘খিড্ডা ৰতী হোতি সহাযমজ্ঝে, পুত্তেসু পেমং ৱিপুলঞ্চ হোতি;

পিযৱিপ্পযোগং ৱিজিগুচ্ছমানো, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘চাতুদ্দিসো অপ্পটিঘো চ হোতি, সন্তুস্সমানো ইতৰীতৰেন;

পৰিস্সযানং সহিতা অছম্ভী, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘দুস্সঙ্গহা পব্বজিতাপি একে, অথো গহট্ঠা ঘৰমাৱসন্তা;

অপ্পোস্সুক্কো পৰপুত্তেসু হুত্ৱা, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘ওৰোপযিত্ৱা গিহিব্যঞ্জনানি, সঞ্ছিন্নপত্তো যথা কোৱিড়াৰো;

ছেত্ৱান ৱীৰো গিহিবন্ধনানি, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘সচে লভেথ নিপকং সহাযং, সদ্ধিং চৰং সাধুৱিহাৰিধীৰং;

অভিভুয্য সব্বানি পৰিস্সযানি, চৰেয্য তেনত্তমনো সতীমা.

‘‘নো চে লভেথ নিপকং সহাযং, সদ্ধিং চৰং সাধুৱিহাৰিধীৰং;

ৰাজাৱ ৰট্ঠং ৱিজিতং পহায, একো চৰে মাতঙ্গৰঞ্ঞেৱ নাগো.

‘‘অদ্ধা পসংসাম সহাযসম্পদং, সেট্ঠা সমা সেৱিতব্বা সহাযা;

এতে অলদ্ধা অনৱজ্জভোজী, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘দিস্ৱা সুৱণ্ণস্স পভস্সৰানি, কম্মাৰপুত্তেন সুনিট্ঠিতানি;

সঙ্ঘট্টমানানি দুৱে ভুজস্মিং, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘এৱং দুতীযেন সহা মমস্স, ৱাচাভিলাপো অভিসজ্জনা ৱা;

এতং ভযং আযতিং পেক্খমানো, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘কামা হি চিত্ৰা মধুৰা মনোৰমা, ৱিৰূপৰূপেন মথেন্তি চিত্তং;

আদীনৱং কামগুণেসু দিস্ৱা, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘ঈতী চ গণ্ডো চ উপদ্দৱো চ, ৰোগো চ সল্লঞ্চ ভযঞ্চ মেতং;

এতং ভযং কামগুণেসু দিস্ৱা, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘সীতঞ্চ উণ্হঞ্চ খুদং পিপাসং, ৱাতাতপে ডংসসৰীসপে চ;

সব্বানিপেতানি অভিব্ভৱিত্ৱা, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘নাগোৱ যূথানি ৱিৱজ্জযিত্ৱা, সঞ্জাতখন্ধো পদুমী উড়াৰো;

যথাভিৰন্তং ৱিহৰং অৰঞ্ঞে, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘অট্ঠানতং সঙ্গণিকাৰতস্স, যং ফস্সযে সামযিকং ৱিমুত্তিং;

আদিচ্চবন্ধুস্স ৱচো নিসম্ম, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘দিট্ঠীৱিসূকানি উপাতিৱত্তো, পত্তো নিযামং পটিলদ্ধমগ্গো;

উপ্পন্নঞাণোম্হি অনঞ্ঞনেয্যো, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘নিল্লোলুপো নিক্কুহো নিপ্পিপাসো, নিম্মক্খ নিদ্ধন্তকসাৱমোহো;

নিৰাসযো সব্বলোকে ভৱিত্ৱা, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘পাপং সহাযং পৰিৱজ্জযেথ, অনত্থদস্সিং ৱিসমে নিৱিট্ঠং;

সযং ন সেৱে পসুতং পমত্তং, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘বহুস্সুতং ধম্মধৰং ভজেথ, মিত্তং উড়াৰং পটিভানৱন্তং;

অঞ্ঞায অত্থানি ৱিনেয্য কঙ্খং, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘খিড্ডং ৰতিং কামসুখঞ্চ লোকে, অনলঙ্কৰিত্ৱা অনপেক্খমানো;

ৱিভূসট্ঠানা ৱিৰতো সচ্চৱাদী, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘পুত্তঞ্চ দাৰং পিতৰঞ্চ মাতৰং, ধনানি ধঞ্ঞানি চ বন্ধৱানি;

হিত্ৱান কামানি যথোধিকানি, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘সঙ্গো এসো পৰিত্তমেত্থ সোখ্যং, অপ্পস্সাদো দুক্খমেৱেত্থ ভিয্যো;

গড়ো এসো ইতি ঞত্ৱা মতিমা, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘সন্দালযিত্ৱান সংযোজনানি, জালংৱ ভেত্ৱা সলিলম্বুচাৰী,

অগ্গীৱ দড্ঢং অনিৱত্তমানো, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘ওক্খিত্তচক্খূ ন চ পাদলোলো, গুত্তিন্দ্ৰিযো ৰক্খিতমানসানো;

অনৱস্সুতো অপৰিডয্হমানো, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘ওহাৰযিত্ৱা গিহিব্যঞ্জনানি, সঞ্ছন্নপত্তো যথা পাৰিছত্তো;

কাসাযৱত্থো অভিনিক্খমিত্ৱা, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘ৰসেসু গেধং অকৰং অলোলো, অনঞ্ঞপোসী সপদানচাৰী;

কুলে কুলে অপ্পটিবদ্ধচিত্তো, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘পহায পঞ্চাৱৰণানি চেতসো, উপক্কিলেসে ব্যপনুজ্জ সব্বে;

অনিস্সিতো ছেজ্জ সিনেহদোসং, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘ৱিপিট্ঠিকত্ৱান সুখঞ্চ দুক্খং, পুব্বেৱ সোমনস্সদোমনস্সং;

লদ্ধানুপেক্খং সমথং ৱিসুদ্ধং, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘আৰদ্ধৱীৰিযো পৰমত্থপত্তিযা, অলীনচিত্তো অকুসীতৱুত্তি;

দড়্হনিক্কমো থামবলূপপন্নো, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘পটিসল্লানং ঝানমৰিঞ্চমানো, ধম্মেসু নিচ্চং অনুধম্মচাৰী;

আদীনৱং সম্মসিতা ভৱেসু, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘তণ্হক্খযং পত্থযমপ্পমত্তো, অনেড়মূগো সুতৱা সতীমা;

সঙ্খাতধম্মো নিযতো পধানৱা, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘সীহোৱ সদ্দেসু অসন্তসন্তো, ৱাতোৱ জালম্হি অসজ্জমানো;

পদুমংৱ তোযেন অলিম্পমানো, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘সীহো যথা দাঠবলী পসয্হ, ৰাজা মিগানং অভিভুয্য চাৰী;

সেৱেথ পন্তানি সেনাসনানি, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘মেত্তং উপেক্খং কৰুণং ৱিমুত্তিং, আসেৱমানো মুদিতঞ্চ কালে;

সব্বেন লোকেন অৱিৰুজ্ঝমানো, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘ৰাগঞ্চ দোসঞ্চ পহায মোহং, সন্দালযিত্ৱান সংযোজনানি;

অসন্তসং জীৱিতসঙ্খযম্হি, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো.

‘‘ভজন্তি সেৱন্তি চ কাৰণত্থা, নিক্কাৰণা দুল্লভা অজ্জ মিত্তা;

অত্তত্থপঞ্ঞা অসুচীমনুস্সা, একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো’’তি.

তত্থ সব্বেসু ভূতেসূতি খগ্গৱিসাণপচ্চেকবুদ্ধাপদানসুত্তং. কা উপ্পত্তি? সব্বসুত্তানং চতুব্বিধা উপ্পত্তি – অত্তজ্ঝাসযতো, পৰজ্ঝাসযতো, অট্ঠুপ্পত্তিতো, পুচ্ছাৱসিতোতি. তত্থ খগ্গৱিসাণসুত্তস্স অৱিসেসেন পুচ্ছাৱসিতো উপ্পত্তি. ৱিসেসেন পন যস্মা এত্থ কাচি গাথা তেন তেন পচ্চেকবুদ্ধেন পুট্ঠেন ৱুত্তা, কাচি অপুট্ঠেন অত্তনা অধিগতমগ্গনযানুৰূপং উদানংযেৱ উদানেন্তেন, তস্মা কাযচি গাথায পুচ্ছাৱসিতো, কাযচি অত্তজ্ঝাসযতো উপ্পত্তি. তত্থ যা অযং অৱিসেসেন পুচ্ছাৱসিতো উপ্পত্তি, সা আদিতো পভুতি এৱং ৱেদিতব্বা –

একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি. অথ খো আযস্মতো আনন্দস্স ৰহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৱং চেতসো পৰিৱিতক্কো উদপাদি – ‘‘বুদ্ধানং পত্থনা চ অভিনীহাৰো চ দিস্সতি, তথা সাৱকানং, পচ্চেকবুদ্ধানং ন দিস্সতি, যংনূনাহং ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা পুচ্ছেয্য’’ন্তি? সো পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা যথাক্কমেন এতমত্থং পুচ্ছি. অথস্স ভগৱা পুব্বযোগাৱচৰসুত্তং অভাসি –

‘‘পঞ্চিমে, আনন্দ, আনিসংসা পুব্বযোগাৱচৰে দিট্ঠেৱ ধম্মে পটিকচ্চেৱ অঞ্ঞং আৰাধেতি. নো চে দিট্ঠেৱ ধম্মে পটিকচ্চেৱ অঞ্ঞং আৰাধেতি, অথ মৰণকালে অঞ্ঞং আৰাধেতি. অথ দেৱপুত্তো সমানো অঞ্ঞং আৰাধেতি. অথ বুদ্ধানং সম্মুখীভাৱে খিপ্পাভিঞ্ঞো হোতি. অথ পচ্ছিমে কালে পচ্চেকসম্বুদ্ধো হোতী’’তি.

এৱং ৱত্ৱা পুন আহ –

‘‘পচ্চেকসম্বুদ্ধা নাম, আনন্দ, অভিনীহাৰসম্পন্না পুব্বযোগাৱচৰা হোন্তি, তস্মা পচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধসাৱকানং সব্বেসং পত্থনা চ অভিনীহাৰো চ ইচ্ছিতব্বো’’তি.

সো আহ – ‘‘বুদ্ধানং, ভন্তে, পত্থনা কীৱ চিৰং ৱট্টতী’’তি. বুদ্ধানং, আনন্দ, হেট্ঠিমপৰিচ্ছেদেন চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ, মজ্ঝিমপৰিচ্ছেদেন অট্ঠ অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ, উপৰিমপৰিচ্ছেদেন সোড়স অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ. এতে চ ভেদা পঞ্ঞাধিকসদ্ধাধিকৱীৰিযাধিকানং ৱসেন ঞাতব্বা. পঞ্ঞাধিকানঞ্হি সদ্ধা মন্দা হোতি, পঞ্ঞা তিক্খা. সদ্ধাধিকানং পঞ্ঞা মজ্ঝিমা হোতি, সদ্ধা তিক্খা. ৱীৰিযাধিকানং সদ্ধা পঞ্ঞা মন্দা হোতি, ৱীৰিযং তিক্খন্তি. অপ্পত্ৱা পন চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ দিৱসে দিৱসে ৱেস্সন্তৰদানসদিসং দানং দেন্তোপি তদনুৰূপে সীলাদিপাৰমিধম্মে আচিনন্তোপি অন্তৰা বুদ্ধো ভৱিস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. কস্মা? ঞাণং গব্ভং ন গণ্হাতি, ৱেপুল্লং নাপজ্জতি, পৰিপাকং ন গচ্ছতীতি. যথা নাম তিমাসচতুমাসপঞ্চমাসচ্চযেন নিপ্ফজ্জনকং সস্সং তং তং কালং অপ্পত্ৱা দিৱসে দিৱসে সতক্খত্তুং সহস্সক্খত্তুং কেড়াযন্তোপি উদকেন সিঞ্চন্তোপি অন্তৰা পক্খেন ৱা মাসেন ৱা নিপ্ফাদেস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. কস্মা? সস্সং গব্ভং ন গণ্হাতি, ৱেপুল্লং নাপজ্জতি, পৰিপাকং ন গচ্ছতীতি. এৱমেৱং অপ্পত্ৱা চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ অন্তৰা বুদ্ধো ভৱিস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. তস্মা যথাৱুত্তমেৱ কালং পাৰমিপূৰণং কাতব্বং ঞাণপৰিপাকত্থায. এত্তকেনাপি চ কালেন বুদ্ধত্তং পত্থযতো অভিনীহাৰকৰণে অট্ঠ সম্পত্তিযো ইচ্ছিতব্বা. অযঞ্হি –

‘‘মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, হেতু সত্থাৰদস্সনং;

পব্বজ্জা গুণসম্পত্তি, অধিকাৰো চ ছন্দতা;

অট্ঠধম্মসমোধানা, অভিনীহাৰো সমিজ্ঝতি’’. (বু. ৱং. ২.৫৯);

অভিনীহাৰোতি মূলপণিধানস্সেতং অধিৱচনং. তত্থ মনুস্সত্তন্তি মনুস্সজাতি. অঞ্ঞত্ৰ হি মনুস্সজাতিযা অৱসেসজাতীসু দেৱজাতিযম্পি ঠিতস্স পণিধি ন ইজ্ঝতি, তত্থ ঠিতেন পন বুদ্ধত্তং পত্থযন্তেন দানাদীনি পুঞ্ঞকম্মানি কত্ৱা মনুস্সত্তংযেৱ পত্থেতব্বং, তত্থ ঠত্ৱা পণিধি কাতব্বো. এৱঞ্হি সমিজ্ঝতি. লিঙ্গসম্পত্তীতি পুৰিসভাৱো. মাতুগামনপুংসকউভতোব্যঞ্জনকানঞ্হি মনুস্সজাতিযং ঠিতানম্পি পণিধি ন ইজ্ঝতি. তত্থ ঠিতেন পন বুদ্ধত্তং পত্থেন্তেন দানাদীনি পুঞ্ঞকম্মানি কত্ৱা পুৰিসভাৱোযেৱ পত্থেতব্বো, তত্থ ঠত্ৱা পণিধি কাতব্বো. এৱঞ্হি সমিজ্ঝতি. হেতূতি অৰহত্তস্স উপনিস্সযসম্পত্তি. যো হি তস্মিং অত্তভাৱে ৱাযমন্তো অৰহত্তং পাপুণিতুং সমত্থো, তস্স পণিধি সমিজ্ঝতি, নো ইতৰস্স যথা সুমেধপণ্ডিতস্স. সো হি দীপঙ্কৰপাদমূলে পব্বজিত্ৱা তেনত্তভাৱেন অৰহত্তং পাপুণিতুং সমত্থো অহোসি. সত্থাৰদস্সনন্তি বুদ্ধানং সম্মুখাদস্সনং. এৱঞ্হি ইজ্ঝতি, নো অঞ্ঞথা যথা সুমেধপণ্ডিতস্স. সো হি দীপঙ্কৰং সম্মুখা দিস্ৱা পণিধিং অকাসি. পব্বজ্জাতি অনগাৰিযভাৱো. সো চ খো সাসনে ৱা কম্মৱাদিকিৰিযৱাদিতাপসপৰিব্বাজকনিকাযে ৱা ৱট্টতি যথা সুমেধপণ্ডিতস্স. সো হি সুমেধো নাম তাপসো হুত্ৱা পণিধিং অকাসি. গুণসম্পত্তীতি ঝানাদিগুণপটিলাভো. পব্বজিতস্সপি হি গুণসম্পন্নস্সেৱ ইজ্ঝতি, নো ইতৰস্স যথা সুমেধপণ্ডিতস্স. সো হি পঞ্চাভিঞ্ঞো চ অট্ঠসমাপত্তিলাভী চ হুত্ৱা পণিধেসি. অধিকাৰোতি অধিককাৰো, পৰিচ্চাগোতি অত্থো. জীৱিতাদিপৰিচ্চাগঞ্হি কত্ৱা পণিদহতোযেৱ ইজ্ঝতি, নো ইতৰস্স যথা সুমেধপণ্ডিতস্স. সো হি –

‘‘অক্কমিত্ৱান মং বুদ্ধো, সহ সিস্সেহি গচ্ছতু;

মা নং কললে অক্কমিত্থ, হিতায মে ভৱিস্সতী’’তি. (বু. ৱং. ২.৫৩);

এৱং অত্তপৰিচ্চাগং কত্ৱা পণিধেসি. ছন্দতাতি কত্তুকম্যতা. সা যস্স বলৱতী হোতি, তস্স ইজ্ঝতি পণিধি. সা চ সচে কোচি ৱদেয্য ‘‘কো চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ নিৰযে পচ্চিত্ৱা বুদ্ধত্তং ইচ্ছতী’’তি. তং সুত্ৱা যো ‘‘অহ’’ন্তি ৱত্তুং উস্সহতি, তস্স বলৱতীতি ৱেদিতব্বা. তথা যদি কোচি ৱদেয্য ‘‘কো সকলচক্কৱাড়ং ৱীতচ্চিকানং অঙ্গাৰানং পূৰং অক্কমিত্ৱা বুদ্ধত্তং ইচ্ছতি, কো সকলচক্কৱাড়ং সত্তিসূলেহি আকিণ্ণং অক্কমন্তো অতিক্কমিত্ৱা বুদ্ধত্তং ইচ্ছতি, কো সকলচক্কৱাড়ং সমতিত্তিকং উদকপুণ্ণং উত্তৰিত্ৱা বুদ্ধত্তং ইচ্ছতি, কো সকলচক্কৱাড়ং নিৰন্তৰং ৱেড়ুগুম্বসঞ্ছন্নং মদ্দন্তো অতিক্কমিত্ৱা বুদ্ধত্তং ইচ্ছতী’’তি, তং সুত্ৱা যো ‘‘অহ’’ন্তি ৱত্তুং উস্সহতি, তস্স বলৱতীতি ৱেদিতব্বা. এৱৰূপেন চ কত্তুকম্যতাছন্দেন সমন্নাগতো সুমেধপণ্ডিতো পণিধেসীতি.

এৱং সমিদ্ধাভিনীহাৰো চ বোধিসত্তো ইমানি অট্ঠাৰস অভব্বট্ঠানানি ন উপেতি. সো হি ততো পভুতি ন জচ্চন্ধো হোতি ন জচ্চপধিৰো, ন উম্মত্তকো, ন এড়মুগো, ন পীঠসপ্পি, ন মিলক্খেসু উপ্পজ্জতি, ন দাসিযা কুচ্ছিম্হি নিব্বত্ততি, ন নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিকো হোতি, নাস্স লিঙ্গং পৰিৱত্ততি, ন পঞ্চানন্তৰিযকম্মানি কৰোতি, ন কুট্ঠী হোতি, ন তিৰচ্ছানযোনিযং ৱট্টকতো পচ্ছিমত্তভাৱো হত্থিতো অধিকত্তভাৱো হোতি, ন খুপ্পিপাসিকনিজ্ঝামতণ্হিকপেতেসু উপ্পজ্জতি, ন কালকঞ্চিকাসুৰেসু, ন অৱীচিনিৰযে, ন লোকন্তৰিকেসু উপ্পজ্জতি. কামাৱচৰেসু পন ন মাৰো হোতি, ৰূপাৱচৰেসু ন অসঞ্ঞীভৱে, ন সুদ্ধাৱাসেসু উপ্পজ্জতি, ন অৰূপভৱেসু, ন অঞ্ঞং চক্কৱাড়ং সঙ্কমতি.

যা চিমা উস্সাহো চ উম্মঙ্গো চ অৱত্থানঞ্চ হিতচৰিযা চাতি চতস্সো বুদ্ধভূমিযো, তাহি সমন্নাগতো হোতি. তত্থ –

‘‘উস্সাহো ৱীৰিযং ৱুত্তং, উম্মঙ্গো পঞ্ঞা পৱুচ্চতি;

অৱত্থানং অধিট্ঠানং, হিতচৰিযা মেত্তাভাৱনা’’তি. –

ৱেদিতব্বা. যে চ ইমে নেক্খম্মজ্ঝাসযো, পৱিৱেকজ্ঝাসযো, অলোভজ্ঝাসযো, অদোসজ্ঝাসযো, অমোহজ্ঝাসযো, নিস্সৰণজ্ঝাসযোতি ছ অজ্ঝাসযা বোধিপৰিপাকায সংৱত্তন্তি, যেহি সমন্নাগতত্তা নেক্খম্মজ্ঝাসযা চ বোধিসত্তা কামেসু দোসদস্সাৱিনো, পৱিৱেকজ্ঝাসযা চ বোধিসত্তা সঙ্গণিকায দোসদস্সাৱিনো, অলোভজ্ঝাসযা চ বোধিসত্তা লোভে দোসদস্সাৱিনো, অদোসজ্ঝাসযা চ বোধিসত্তা দোসে দোসদস্সাৱিনো, অমোহজ্ঝাসযা চ বোধিসত্তা মোহে দোসদস্সাৱিনো, নিস্সৰণজ্ঝাসযা চ বোধিসত্তা সব্বভৱেসু দোসদস্সাৱিনোতি ৱুচ্চন্তি, তেহি চ সমন্নাগতো হোতি.

পচ্চেকবুদ্ধানং পন কীৱ চিৰং পত্থনা ৱট্টতীতি? পচ্চেকবুদ্ধানং দ্ৱে অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ, ততো ওৰং ন সক্কা, পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱেত্থ কাৰণং ৱেদিতব্বং. এত্তকেনাপি চ কালেন পচ্চেকবুদ্ধত্তং পত্থযতো অভিনীহাৰকৰণে পঞ্চ সম্পত্তিযো ইচ্ছিতব্বা. তেসঞ্হি –

‘‘মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, ৱিগতাসৱদস্সনং;

অধিকাৰো চ ছন্দতা, এতে অভিনীহাৰকাৰণা’’.

তত্থ ৱিগতাসৱদস্সনন্তি বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধবুদ্ধসাৱকানং যস্স কস্সচি দস্সনন্তি অত্থো. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.

অথ ‘‘সাৱকানং পত্থনা কিত্তকং ৱট্টতী’’তি? দ্ৱিন্নং অগ্গসাৱকানং একং অসঙ্খ্যেয্যং কপ্পসতসহস্সঞ্চ, অসীতিমহাসাৱকানং কপ্পসতসহস্সমেৱ. তথা বুদ্ধস্স মাতাপিতূনং উপট্ঠাকস্স পুত্তস্স চাতি, ততো ওৰং ন সক্কা, তত্থ কাৰণং ৱুত্তনযমেৱ. ইমেসং পন সব্বেসম্পি অধিকাৰো চ ছন্দতাতি দ্ৱঙ্গসমন্নাগতোযেৱ অভিনীহাৰো হোতি.

এৱং ইমায পত্থনায ইমিনা চ অভিনীহাৰেন যথাৱুত্তপ্পভেদং কালং পাৰমিযো পূৰেত্ৱা বুদ্ধা লোকে উপ্পজ্জন্তা খত্তিযকুলে ৱা ব্ৰাহ্মণকুলে ৱা উপ্পজ্জন্তি, পচ্চেকবুদ্ধা খত্তিযব্ৰাহ্মণগহপতিকুলানং অঞ্ঞতৰস্মিং, অগ্গসাৱকা পন বুদ্ধা ৱিয খত্তিযব্ৰাহ্মণকুলেস্ৱেৱ. সব্ববুদ্ধা সংৱট্টমানে কপ্পে ন উপ্পজ্জন্তি, ৱিৱট্টমানে কপ্পে উপ্পজ্জন্তি, তথা পচ্চেকবুদ্ধা. তে পন বুদ্ধানং উপ্পজ্জনকালে ন উপ্পজ্জন্তি. বুদ্ধা সযঞ্চ বুজ্ঝন্তি, পৰে চ বোধেন্তি. পচ্চেকবুদ্ধা সযমেৱ বুজ্ঝন্তি, ন পৰে বোধেন্তি. অত্থৰসমেৱ পটিৱিজ্ঝন্তি, ন ধম্মৰসং. ন হি তে লোকুত্তৰধম্মং পঞ্ঞত্তিং আৰোপেত্ৱা দেসেতুং সক্কোন্তি, মূগেন দিট্ঠসুপিনো ৱিয ৱনচৰকেন নগৰে সাযিতব্যঞ্জনৰসো ৱিয চ নেসং ধম্মাভিসমযো হোতি. সব্বং ইদ্ধিসমাপত্তিপটিসম্ভিদাপভেদং পাপুণন্তি. গুণৱিসিট্ঠতায বুদ্ধানং হেট্ঠা সাৱকানং উপৰি হোন্তি, ন অঞ্ঞে পব্বাজেত্ৱা আভিসমাচাৰিকং সিক্খাপেন্তি, ‘‘চিত্তসল্লেখো কাতব্বো, ৱোসানং নাপজ্জিতব্ব’’ন্তি ইমিনা উদ্দেসেন উপোসথং কৰোন্তি, অজ্জ উপোসথোতি ৱচনমত্তেন ৱা, উপোসথং কৰোন্তা চ গন্ধমাদনে মঞ্জূসকৰুক্খমূলে ৰতনমাড়ে সন্নিপতিত্ৱা কৰোন্তীতি. এৱং ভগৱা আযস্মতো আনন্দস্স পচ্চেকবুদ্ধানং সব্বাকাৰপৰিপূৰং পত্থনঞ্চ অভিনীহাৰঞ্চ কথেত্ৱা ইদানি ইমায পত্থনায ইমিনা চ অভিনীহাৰেন সমুদাগতে তে তে পচ্চেকবুদ্ধে কথেতুং ‘‘সব্বেসু ভূতেসু নিধায দণ্ড’’ন্তিআদিনা নযেন ইমং খগ্গৱিসাণসুত্তং অভাসি. অযং তাৱ অৱিসেসেন পুচ্ছাৱসিতো খগ্গৱিসাণসুত্তস্স উপ্পত্তি.

ইদানি ৱিসেসেন ৱত্তব্বা. তত্থ ইমিস্সা তাৱ গাথায এৱং উপ্পত্তি ৱেদিতব্বা – অযং কিৰ পচ্চেকবুদ্ধো পচ্চেকবোধিসত্তভূমিং ওগাহন্তো দ্ৱে অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ পাৰমিযো পূৰেত্ৱা কস্সপস্স ভগৱতো সাসনে পব্বজিত্ৱা আৰঞ্ঞিকো হুত্ৱা গতপচ্চাগতৱত্তং পূৰেন্তো সমণধম্মং অকাসি. এতং কিৰ ৱত্তং অপৰিপূৰেত্ৱা পচ্চেকবোধিং পাপুণন্তো নাম নত্থি. কিং পনেতং গতপচ্চাগতৱত্তং নাম? হৰণপচ্চাহৰণন্তি. তং যথা ৱিভূতং হোতি, তথা কথেস্সাম.

ইধ একচ্চো ভিক্খু হৰতি ন পচ্চাহৰতি, একচ্চো পচ্চাহৰতি ন হৰতি, একচ্চো নেৱ হৰতি ন পচ্চাহৰতি, একচ্চো হৰতি চ পচ্চাহৰতি চ. তত্থ যো ভিক্খু পগেৱ ৱুট্ঠায চেতিযঙ্গণবোধিযঙ্গণৱত্তং কত্ৱা বোধিৰুক্খে উদকং আসিঞ্চিত্ৱা পানীযঘটং পূৰেত্ৱা পানীযমাড়ে ঠপেত্ৱা আচৰিযৱত্তং উপজ্ঝাযৱত্তং কত্ৱা দ্ৱেঅসীতি খন্ধকৱত্তানি চ চুদ্দস মহাৱত্তানি সমাদায ৱত্ততি. সো সৰীৰপৰিকম্মং কত্ৱা সেনাসনং পৱিসিত্ৱা যাৱ ভিক্খাচাৰৱেলা, তাৱ ৱিৱিত্তাসনে ৱীতিনামেত্ৱা ৱেলং ঞত্ৱা নিৱাসেত্ৱা কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৱা উত্তৰাসঙ্গং কত্ৱা সঙ্ঘাটিং খন্ধে কৰিত্ৱা পত্তং অংসে আলগ্গেত্ৱা কম্মট্ঠানং মনসি কৰোন্তো চেতিযঙ্গণং গন্ত্ৱা চেতিযঞ্চ বোধিঞ্চ ৱন্দিত্ৱা গামসমীপে চীৱৰং পাৰুপিত্ৱা পত্তং আদায গামং পিণ্ডায পৱিসতি. এৱং পৱিট্ঠো চ লাভী ভিক্খু পুঞ্ঞৱা উপাসকেহি সক্কতো গৰুকতো উপট্ঠাককুলে ৱা পটিক্কমনসালাযং ৱা পটিক্কমিত্ৱা উপাসকেহি তং তং পঞ্হং পুচ্ছিযমানো তেসং পঞ্হৱিস্সজ্জনেন ধম্মদেসনাৱিক্খেপেন চ তং মনসিকাৰং ছড্ডেত্ৱা নিক্খমতি. ৱিহাৰং আগতোপি ভিক্খূহি পঞ্হং পুট্ঠো কথেতি, ধম্মং ভণতি, তং তং ব্যাপাৰঞ্চ আপজ্জতি. পচ্ছাভত্তম্পি পুৰিমযামম্পি মজ্ঝিমযামম্পি এৱং ভিক্খূহি সদ্ধিং পপঞ্চেত্ৱা কাযদুট্ঠুল্লাভিভূতো পচ্ছিমযামেপি সযতি, নেৱ কম্মট্ঠানং মনসি কৰোতি. অযং ৱুচ্চতি ‘‘হৰতি ন পচ্চাহৰতী’’তি.

যো পন ব্যাধিবহুলো হোতি, ভুত্তাহাৰো পচ্চূসসমযে ন সম্মা পৰিণমতি. পগেৱ ৱুট্ঠায যথাৱুত্তং ৱত্তং কাতুং ন সক্কোতি কম্মট্ঠানং ৱা মনসি কাতুং, অঞ্ঞদত্থু যাগুং ৱা খজ্জকং ৱা ভেসজ্জং ৱা ভত্তং ৱা পত্থযমানো কালস্সেৱ পত্তচীৱৰমাদায গামং পৱিসতি. তত্থ যাগুং ৱা খজ্জকং ৱা ভেসজ্জং ৱা ভত্তং ৱা লদ্ধা পত্তং নীহৰিত্ৱা ভত্তকিচ্চং নিট্ঠাপেত্ৱা পঞ্ঞত্তাসনে নিসিন্নো কম্মট্ঠানং মনসি কৰিত্ৱা ৱিসেসং পত্ৱা ৱা অপত্ৱা ৱা ৱিহাৰং আগন্ত্ৱা তেনেৱ মনসিকাৰেন ৱিহৰতি. অযং ৱুচ্চতি ‘‘পচ্চাহৰতি ন হৰতী’’তি. এদিসা হি ভিক্খূ যাগুং পিৱিত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা বুদ্ধসাসনে অৰহত্তং পত্তা গণনপথং ৱীতিৱত্তা, সীহড়দীপেযেৱ তেসু তেসু গামেসু আসনসালাযং তং আসনং নত্থি, যত্থ ভিক্খূ নিসিন্না যাগুং পিৱিত্ৱা অৰহত্তং অপ্পত্তা.

যো পন পমাদৱিহাৰী হোতি নিক্খিত্তধুৰো, সব্বৱত্তানি ভিন্দিত্ৱা পঞ্চৱিধচেতোখিলৱিনিবন্ধনবদ্ধচিত্তো ৱিহৰন্তো কম্মট্ঠানমনসিকাৰমননুযুত্তো গামং পিণ্ডায পৱিসিত্ৱা গিহীহি সদ্ধিং কথাপপঞ্চেন পপঞ্চিতো তুচ্ছকোৱ নিক্খমতি. অযং ৱুচ্চতি ‘‘নেৱ হৰতি ন পচ্চাহৰতী’’তি.

যো পন পগেৱ ৱুট্ঠায পুৰিমনযেনেৱ সব্বৱত্তানি পৰিপূৰেত্ৱা যাৱ ভিক্খাচাৰৱেলা, তাৱ পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা কম্মট্ঠানং মনসি কৰোতি. কম্মট্ঠানং নাম দুৱিধং – সব্বত্থকঞ্চ পাৰিহাৰিযঞ্চ. তত্থ সব্বত্থকং নাম মেত্তা চ মৰণানুস্সতি চ. তঞ্হি সব্বত্থ অত্থযিতব্বং ইচ্ছিতব্বন্তি ‘‘সব্বত্থক’’ন্তি ৱুচ্চতি. মেত্তা নাম আৱাসাদীসু সব্বত্থ ইচ্ছিতব্বা. আৱাসেসু হি মেত্তাৱিহাৰী ভিক্খু সব্ৰহ্মচাৰীনং পিযো হোতি মনাপো, তেন ফাসু অসঙ্ঘট্ঠো ৱিহৰতি. দেৱতাসু মেত্তাৱিহাৰী দেৱতাহি ৰক্খিতগোপিতো সুখং ৱিহৰতি. ৰাজৰাজমহামত্তাদীসু মেত্তাৱিহাৰী তেহি মমাযিতো সুখং ৱিহৰতি. গামনিগমাদীসু মেত্তাৱিহাৰী সব্বত্থ ভিক্খাচৰিযাদীসু মনুস্সেহি সক্কতো গৰুকতো সুখং ৱিহৰতি. মৰণানুস্সতিভাৱনায জীৱিতনিকন্তিং পহায অপ্পমত্তো ৱিহৰতি.

যং পন সদা পৰিহৰিতব্বং চৰিযানুকূলেন গহিতং. তং দসাসুভকসিণানুস্সতীসু অঞ্ঞতৰং, চতুধাতুৱৱত্থানমেৱ ৱা, তং সদা পৰিহৰিতব্বতো ৰক্খিতব্বতো ভাৱেতব্বতো চ ‘‘পাৰিহাৰিয’’ন্তি ৱুচ্চতি, মূলকম্মট্ঠানন্তিপি তদেৱ. অত্থকামা হি কুলপুত্তা সাসনে পব্বজিত্ৱা দসপি ৱীসম্পি তিংসম্পি চত্তালীসম্পি পঞ্ঞাসম্পি সতম্পি একতো ৱসন্তা কতিকৱত্তং কত্ৱা ৱিহৰন্তি – ‘‘আৱুসো, তুম্হে ন ইণট্টা ন ভযট্টা ন জীৱিকাপকতা পব্বজিতা, দুক্খা মুচ্চিতুকামা পনেত্থ পব্বজিতা. তস্মা গমনে উপ্পন্নকিলেসে গমনেযেৱ নিগ্গণ্হথ, ঠানে, নিসজ্জায, সযনে উপ্পন্নকিলেসে সযনেযেৱ নিগ্গণ্হথা’’তি.

তে এৱং কতিকৱত্তং কত্ৱা ভিক্খাচাৰং গচ্ছন্তা অড্ঢউসভউসভঅড্ঢগাৱুতগাৱুতন্তৰেসু পাসাণা হোন্তি, তায সঞ্ঞায কম্মট্ঠানং মনসিকৰোন্তাৱ গচ্ছন্তি. সচে কস্সচি গমনে কিলেসো উপ্পজ্জতি, সো তত্থেৱ নং নিগ্গণ্হাতি. তথা অসক্কোন্তো তিট্ঠতি, অথস্স পচ্ছতো আগচ্ছন্তোপি তিট্ঠতি. সো ‘‘অযং ভিক্খু তুয্হং উপ্পন্নং ৱিতক্কং জানাতি, অননুচ্ছৱিকং তে এত’’ন্তি অত্তানং পটিচোদেত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা তত্থেৱ অৰিযভূমিং ওক্কমতি. তথা অসক্কোন্তো নিসীদতি. অথস্স পচ্ছতো আগচ্ছন্তোপি নিসীদতীতি. সোযেৱ নযো অৰিযভূমিং ওক্কমিতুং অসক্কোন্তোপি তং কিলেসং ৱিক্খম্ভেত্ৱা কম্মট্ঠানং মনসিকৰোন্তোৱ গচ্ছতি, ন কম্মট্ঠানৱিপ্পযুত্তেন চিত্তেন পাদং উদ্ধৰতি. উদ্ধৰতি চে, পটিনিৱত্তিত্ৱা পুৰিমপদেসেযেৱ তিট্ঠতি. আলিন্দকৱাসী মহাফুস্সদেৱত্থেৰো ৱিয.

সো কিৰ একূনৱীসতিৱস্সানি গতপচ্চাগতৱত্তং পূৰেন্তো এৱং ৱিহাসি. মনুস্সাপি সুদং অন্তৰামগ্গে কসন্তা চ ৱপন্তা চ মদ্দন্তা চ কম্মানি কৰোন্তা চ থেৰং তথা গচ্ছন্তং দিস্ৱা ‘‘অযং থেৰো পুনপ্পুনং নিৱত্তিত্ৱা গচ্ছতি, কিং নু খো মগ্গমূড়্হো, উদাহু কিঞ্চি পমুট্ঠো’’তি সমুল্লপন্তি. সো তং অনাদিযিত্ৱা কম্মট্ঠানযুত্তেন চিত্তেনেৱ সমণধম্মং কৰোন্তো ৱীসতিৱস্সব্ভন্তৰে অৰহত্তং পাপুণি. অৰহত্তপত্তদিৱসেযেৱস্স চঙ্কমনকোটিযং অধিৱত্থা দেৱতা অঙ্গুলীহি দীপং উজ্জালেত্ৱা অট্ঠাসি, চত্তাৰোপি মহাৰাজানো সক্কো চ দেৱানমিন্দো ব্ৰহ্মা চ সহম্পতি উপট্ঠানং আগমিংসু. তঞ্চ ওভাসং দিস্ৱা ৱনৱাসী মহাতিস্সত্থেৰো তং দুতিযদিৱসে পুচ্ছি – ‘‘ৰত্তিভাগে আযস্মতো সন্তিকে ওভাসো অহোসি, কিং সো’’তি? থেৰো ৱিক্খেপং কৰোন্তো ‘‘ওভাসো নাম দীপোভাসোপি হোতি মণিওভাসোপী’’তি এৱমাদিমাহ. সো ‘‘পটিচ্ছাদেথ তুম্হে’’তি নিবদ্ধো ‘‘আমা’’তি পটিজানিত্ৱা আৰোচেসি.

কাড়ৱল্লিমণ্ডপৱাসী মহানাগত্থেৰো ৱিয চ. সোপি কিৰ গতপচ্চাগতৱত্তং পূৰেন্তো ‘‘পঠমং তাৱ ভগৱতো মহাপধানং পূজেস্সামী’’তি সত্ত ৱস্সানি ঠানচঙ্কমমেৱ অধিট্ঠাসি, পুন সোড়স ৱস্সানি গতপচ্চাগতৱত্তং পূৰেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণি. এৱং কম্মট্ঠানমনুযুত্তচিত্তেনেৱ পাদং উদ্ধৰন্তো ৱিপ্পযুত্তেন চিত্তেন উদ্ধটে পটিনিৱত্তন্তো গামসমীপং গন্ত্ৱা ‘‘গাৱী নু খো পব্বজিতো নু খো’’তি আসঙ্কনীযপ্পদেসে ঠত্ৱা সঙ্ঘাটিং পাৰুপিত্ৱা পত্তং গহেত্ৱা গামদ্ৱাৰং পত্ৱা কচ্ছকন্তৰতো উদকং গহেত্ৱা গণ্ডূসং কত্ৱা গামং পৱিসতি ‘‘ভিক্খং ৱা দাতুং ৱন্দিতুং ৱা উপগতে মনুস্সে ‘দীঘাযুকা হোথা’তি ৱচনমত্তেনাপি মা মে কম্মট্ঠানৱিক্খেপো অহোসী’’তি. সচে পন নং ‘‘অজ্জ, ভন্তে, কিং সত্তমী, উদাহু অট্ঠমী’’তি দিৱসং পুচ্ছন্তি, উদকং গিলিত্ৱা আৰোচেতি. সচে দিৱসপুচ্ছকা ন হোন্তি, নিক্খমনৱেলাযং গামদ্ৱাৰে নিট্ঠুভিত্ৱাৱ যাতি.

সীহড়দীপে কলম্বতিত্থৱিহাৰে ৱস্সূপগতা পঞ্ঞাস ভিক্খূ ৱিয চ. তে কিৰ ৱস্সূপনাযিকউপোসথদিৱসে কতিকৱত্তং অকংসু – ‘‘অৰহত্তং অপ্পত্ৱা ন অঞ্ঞমঞ্ঞং আলপিস্সামা’’তি. গামঞ্চ পিণ্ডায পৱিসন্তা গামদ্ৱাৰে উদকগণ্ডূসং কত্ৱা পৱিসিংসু, দিৱসে পুচ্ছিতে উদকং গিলিত্ৱা আৰোচেসুং, অপুচ্ছিতে গামদ্ৱাৰে নিট্ঠুভিত্ৱা ৱিহাৰং আগমংসু. তত্থ মনুস্সা নিট্ঠুভনট্ঠানং দিস্ৱা জানিংসু – ‘‘অজ্জ একো আগতো, অজ্জ দ্ৱে’’তি. এৱঞ্চ চিন্তেসুং – ‘‘কিং নু খো এতে অম্হেহেৱ সদ্ধিং ন সল্লপন্তি, উদাহু অঞ্ঞমঞ্ঞম্পি, যদি অঞ্ঞমঞ্ঞম্পি ন সল্লপন্তি, অদ্ধা ৱিৱাদজাতা ভৱিস্সন্তি, হন্দ নেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং খমাপেস্সামা’’তি. সব্বে ৱিহাৰং অগমংসু. তত্থ পঞ্ঞাসায ভিক্খূসু ৱস্সং উপগতেসু দ্ৱে ভিক্খূ একোকাসে নাদ্দসংসু. ততো তেসু যো চক্খুমা পুৰিসো, সো এৱমাহ – ‘‘ন, ভো, কলহকাৰকানং ৱসনোকাসো ঈদিসো হোতি, সুসম্মট্ঠং চেতিযঙ্গণং বোধিযঙ্গণং, সুনিক্খিত্তা সম্মজ্জনিযো, সূপট্ঠপিতং পানীযপৰিভোজনীয’’ন্তি, তে ততো নিৱত্তা. তেপি ভিক্খূ অন্তোৱস্সেযেৱ ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পত্ৱা মহাপৱাৰণায ৱিসুদ্ধিপৱাৰণং পৱাৰেসুং.

এৱং কাড়ৱল্লিমণ্ডপৱাসী মহানাগত্থেৰো ৱিয কলম্বতিত্থৱিহাৰে ৱস্সূপগতা ভিক্খূ ৱিয চ কম্মট্ঠানযুত্তেনেৱ চিত্তেন পাদং উদ্ধৰন্তো গামসমীপং গন্ত্ৱা উদকগণ্ডূসং কত্ৱা ৱীথিযো সল্লক্খেত্ৱা যত্থ সুৰাসোণ্ডধুত্তাদযো কলহকাৰকা চণ্ডহত্থিঅস্সাদযো ৱা নত্থি, তং ৱীথিং পটিপজ্জতি. তত্থ চ পিণ্ডায চৰন্তো ন তুৰিততুৰিতো জৱেন গচ্ছতি, জৱনপিণ্ডপাতিকধুতঙ্গং নাম নত্থি, ৱিসমভূমিভাগপ্পত্তং পন উদকভৰিতসকটমিৱ নিচ্চলো হুত্ৱা গচ্ছতি. অনুঘৰং পৱিট্ঠো চ দাতুকামং ৱা অদাতুকামং ৱা সল্লক্খেতুং তদনুৰূপং কালং আগমেন্তো ভিক্খং গহেত্ৱা পতিৰূপে ওকাসে নিসীদিত্ৱা কম্মট্ঠানং মনসিকৰোন্তো আহাৰে পটিক্কূলসঞ্ঞং উপট্ঠপেত্ৱা অক্খব্ভঞ্জনৱণালেপনপুত্তমংসূপমাৱসেন পচ্চৱেক্খন্তো অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং আহাৰং আহাৰেতি নেৱ দৱায ন মদায…পে… ভুত্তাৱী চ উদককিচ্চং কত্ৱা মুহুত্তং ভত্তকিলমথং ৱিনোদেত্ৱা যথা পুৰেভত্তং, এৱং পচ্ছাভত্তং, পুৰিমযামং পচ্ছিমযামঞ্চ কম্মট্ঠানং মনসি কৰোতি. অযং ৱুচ্চতি ‘‘হৰতি চ পচ্চাহৰতি চা’’তি. এৱমেতং হৰণপচ্চাহৰণং গতপচ্চাগতৱত্তন্তি ৱুচ্চতি.

এতং পূৰেন্তো যদি উপনিস্সযসম্পন্নো হোতি, পঠমৱযে এৱ অৰহত্তং পাপুণাতি. নো চে পঠমৱযে পাপুণাতি, অথ মজ্ঝিমৱযে পাপুণাতি. নো চে মজ্ঝিমৱযে পাপুণাতি, অথ মৰণসমযে পাপুণাতি. নো চে মৰণসমযে পাপুণাতি, অথ দেৱপুত্তো হুত্ৱা পাপুণাতি. নো চে দেৱপুত্তো হুত্ৱা পাপুণাতি, অথ পচ্চেকসম্বুদ্ধো হুত্ৱা পৰিনিব্বাতি. নো চে পচ্চেকসম্বুদ্ধো হুত্ৱা পৰিনিব্বাতি, অথ বুদ্ধানং সম্মুখীভাৱে খিপ্পাভিঞ্ঞো হোতি সেয্যথাপি থেৰো বাহিযো, মহাপঞ্ঞো ৱা হোতি সেয্যথাপি থেৰো সাৰিপুত্তোতি.

অযং পন পচ্চেকবোধিসত্তো কস্সপস্স ভগৱতো সাসনে পব্বজিত্ৱা আৰঞ্ঞিকো হুত্ৱা ৱীসতি ৱস্সসহস্সানি এতং গতপচ্চাগতৱত্তং পূৰেত্ৱা কালং কত্ৱা কামাৱচৰদেৱলোকে উপ্পজ্জি. ততো চৱিত্ৱা বাৰাণসিৰঞ্ঞো অগ্গমহেসিযা কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং অগ্গহেসি. কুসলা ইত্থিযো তদহেৱ গব্ভসণ্ঠানং জানন্তি. সা চ তাসং অঞ্ঞতৰা, তস্মা এসাপি তং গব্ভপতিট্ঠানং ৰঞ্ঞো নিৱেদেসি. ধম্মতা এসা, যং পুঞ্ঞৱন্তে সত্তে গব্ভে উপ্পন্নে মাতুগামো গব্ভপৰিহাৰং লভতি. তস্মা ৰাজা তস্সা গব্ভপৰিহাৰং অদাসি. সা ততো পভুতি নাচ্চুণ্হং কিঞ্চি অজ্ঝোহৰিতুং লভতি, নাতিসীতং নাচ্চম্বিলং নাতিলোণং নাতিকটুকং নাতিতিত্তকং. অচ্চুণ্হে হি মাতৰা অজ্ঝোহটে গব্ভস্স লোহকুম্ভিৱাসো ৱিয হোতি, অতিসীতে লোকন্তৰিকৱাসো ৱিয, অচ্চম্বিললোণকটুকতিত্তকেসু ভুত্তেসু সত্থেন ফালেত্ৱা অম্বিলাদীহি সিত্তানি ৱিয দাৰকস্স অঙ্গানি তিব্বৱেদনানি হোন্তি. অতিচঙ্কমনট্ঠাননিসজ্জসযনতোপি নং নিৱাৰেন্তি ‘‘কুচ্ছিগতস্স সঞ্চলনদুক্খং মা অহোসী’’তি. মুদুকত্থৰণত্থতায ভূমিযা চঙ্কমনাদীনি মত্তায কাতুং লভতি, ৱণ্ণগন্ধাদিসম্পন্নং সাদুং সপ্পাযং অন্নপানং ভুঞ্জিতুং লভতি. পৰিগ্গহেত্ৱাৱ নং চঙ্কমাপেন্তি নিসীদাপেন্তি ৱুট্ঠাপেন্তি.

সা এৱং পৰিহৰিযমানা গব্ভপৰিপাককালে সূতিঘৰং পৱিসিত্ৱা পচ্চূসসমযে পুত্তং ৱিজাযি পক্কতেলমদ্দিতমনোসিলাপিণ্ডিসদিসং ধঞ্ঞপুঞ্ঞলক্খণূপেতং. ততো নং পঞ্চমদিৱসে অলঙ্কতপটিযত্তং ৰঞ্ঞো দস্সেসুং, ৰাজা তুট্ঠো ছসট্ঠিযা ধাতীহি উপট্ঠাপেসি. সো সব্বসম্পত্তীহি ৱড্ঢমানো নচিৰস্সেৱ ৱিঞ্ঞুতং পাপুণি. সোড়সৱস্সুদ্দেসিকং নং ৰাজা ৰজ্জেন অভিসিঞ্চি, ৱিৱিধনাটকাহি চ উপট্ঠাপেসি. অভিসিত্তো ৰাজপুত্তো ৰজ্জং কাৰেসি নামেন ব্ৰহ্মদত্তো, সকলজম্বুদীপে ৱীসতিযা নগৰসহস্সেসু. জম্বুদীপে কিৰ পুব্বে চতুৰাসীতি নগৰসতসহস্সানি অহেসুং, তানি পৰিহাযন্তানি সট্ঠি অহেসুং, ততো পৰিহাযন্তানি চত্তালীসং, সব্বপৰিহাযনকালে পন ৱীসতিসহস্সানি হোন্তি. অযঞ্চ ব্ৰহ্মদত্তো সব্বপৰিহাযনকালে উপ্পজ্জি, তেনস্স ৱীসতি নগৰসহস্সানি অহেসুং ৱীসতি পাসাদসহস্সানি, ৱীসতি হত্থিসহস্সানি, ৱীসতি অস্সসহস্সানি, ৱীসতি ৰথসহস্সানি, ৱীসতি পত্তিসহস্সানি, ৱীসতি ইত্থিসহস্সানি ওৰোধা চ নাটকিত্থিযো চ, ৱীসতি অমচ্চসহস্সানি.

সো মহাৰজ্জং কাৰযমানোযেৱ কসিণপৰিকম্মং কত্ৱা পঞ্চ অভিঞ্ঞাযো, অট্ঠ সমাপত্তিযো চ নিব্বত্তেসি. যস্মা পন অভিসিত্তৰঞ্ঞা নাম অৱস্সং অট্টকৰণে নিসীদিতব্বং, তস্মা একদিৱসং পগেৱ পাতৰাসং ভুঞ্জিত্ৱা ৱিনিচ্ছযট্ঠানে নিসীদি. তত্থ উচ্চাসদ্দমহাসদ্দং অকংসু, সো ‘‘অযং সদ্দো সমাপত্তিযা উপক্কিলেসো’’তি পাসাদতলং অভিৰুহিত্ৱা ‘‘সমাপত্তিং অপ্পেমী’’তি নিসিন্নো নাসক্খি অপ্পেতুং ৰজ্জৱিক্খেপেন সমাপত্তি পৰিহীনা. ততো চিন্তেসি – ‘‘কিং ৰজ্জং ৱৰং, উদাহু সমণধম্মো’’তি? ততো ‘‘ৰজ্জসুখং পৰিত্তং অনেকাদীনৱং, সমণধম্মসুখং পন ৱিপুলং অনেকানিসংসং উত্তমপুৰিসেহি সেৱিতঞ্চা’’তি ঞত্ৱা অঞ্ঞতৰং অমচ্চং আণাপেসি ‘‘ইমং ৰজ্জং ধম্মেন সমেন অনুসাস, মা খো অধম্মকাৰং কাৰেসী’’তি সব্বং তস্স নিয্যাতেত্ৱা পাসাদং অভিৰুহিত্ৱা সমাপত্তিসুখেন ৱীতিনামেসি, ন কোচি উপসঙ্কমিতুং লভতি অঞ্ঞত্ৰ মুখধোৱনদন্তকট্ঠদাযকভত্তনীহাৰকাদীহি.