১. পচ্চযচতুক্কং
তত্থ যদেতং সব্বপঠমে অৱিজ্জামূলকে নযে পচ্চযচতুক্কং, তস্মিং পঠমো নামৰূপট্ঠানে নামস্স, সড়াযতনট্ঠানে ছট্ঠাযতনস্স চ ৱুত্তত্তা অপৰিপুণ্ণঅঙ্গদ্ৱযযুত্তো দ্ৱাদসঙ্গিকৱাৰো নাম. দুতিযো নামৰূপট্ঠানে নামস্সেৱ, সড়াযতনট্ঠানে চ ন কস্সচি ৱুত্তত্তা অপৰিপুণ্ণএকঙ্গযুত্তো একাদসঙ্গিকৱাৰো নাম. ততিযো সড়াযতনট্ঠানে ছট্ঠাযতনস্স ৱুত্তত্তা পৰিপুণ্ণএকঙ্গযুত্তো দ্ৱাদসঙ্গিকৱাৰো নাম. চতুত্থো পন পৰিপুণ্ণদ্ৱাদসঙ্গিকোযেৱ.
তত্থ সিযা – অযম্পি ছট্ঠাযতনপচ্চযা ফস্সোতি ৱুত্তত্তা অপৰিপুণ্ণেকঙ্গযুত্তোযেৱাতি? ন, তস্স অনঙ্গত্তা. ফস্সোযেৱ হেত্থ অঙ্গং, ন ছট্ঠাযতনং. তস্মা তস্স অনঙ্গত্তা নাযং অপৰিপুণ্ণেকঙ্গযুত্তোতি. অট্ঠকথাযং পন ৱুত্তং – ‘‘পঠমো সব্বসঙ্গাহিকট্ঠেন, দুতিযো পচ্চযৱিসেসট্ঠেন, ততিযো গব্ভসেয্যকসত্তানং ৱসেন, চতুত্থো ওপপাতিকসত্তানং ৱসেন গহিতো. তথা পঠমো সব্বসঙ্গাহিকট্ঠেন, দুতিযো পচ্চযৱিসেসট্ঠেন, ততিযো অপৰিপুণ্ণাযতনৱসেন, চতুত্থো পৰিপুণ্ণাযতনৱসেন গহিতো. তথা পঠমো সব্বসঙ্গাহিকট্ঠেন, দুতিযো মহানিদানসুত্তন্তৱসেন (দী. নি. ২.৯৫ আদযো), ততিযো ৰূপভৱৱসেন, চতুত্থো কামভৱৱসেন গহিতো’’তি.
তত্থ পঠমো ইমেসু দুতিযাদীসু তীসু ৱাৰেসু ন কত্থচি ন পৱিসতীতি সব্বসঙ্গাহিকোতি ৱুত্তো. সেসানং ৱিসেসো পৰতো আৱিভৱিস্সতি. তস্সাৱিভাৱত্থং –
যং যত্থ অঞ্ঞথা ৱুত্তং, অৱুত্তঞ্চাপি যং যহিং;
যং যথা পচ্চযো যস্স, তং সব্বমুপলক্খযে.
তত্ৰাযং নযো – অৱিসেসেন তাৱ চতূসুপি এতেসু সুত্তন্তভাজনিযে ৱিয সঙ্খাৰাতি অৱত্ৱা সঙ্খাৰোতি ৱুত্তং, তং কস্মাতি? একচিত্তক্খণিকত্তা. তত্ৰ হি নানাচিত্তক্খণিকো পচ্চযাকাৰো ৱিভত্তো. ইধ একচিত্তক্খণিকো আৰদ্ধো. একচিত্তক্খণে চ বহূ চেতনা ন সন্তীতি সঙ্খাৰাতি অৱত্ৱা সঙ্খাৰোতি ৱুত্তং.
পঠমৱাৰে পনেত্থ একচিত্তক্খণপৰিযাপন্নধম্মসঙ্গহণতো সব্বট্ঠানসাধাৰণতো চ ৰূপং ছড্ডেত্ৱা ‘‘ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নাম’’ন্ত্ৱেৱ ৱুত্তং. তঞ্হি একচিত্তক্খণপৰিযাপন্নং সব্বট্ঠানসাধাৰণঞ্চ, ন কত্থচি ৱিঞ্ঞাণপ্পৱত্তিট্ঠানে ন পৱত্ততি. যস্মা চ একচিত্তক্খণপৰিযাপন্নো একোৱেত্থ ফস্সো, তস্মা তস্সানুৰূপং পচ্চযভূতং আযতনং গণ্হন্তো সড়াযতনট্ঠানে ‘‘নামপচ্চযা ছট্ঠাযতন’’ন্তি একং মনাযতনংযেৱ আহ. তঞ্হি একস্স অকুসলফস্সস্স অনুৰূপং পচ্চযভূতং. কামঞ্চেতং সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণন্তি এত্থাপি ৱুত্তং, হেতুফলৱিসেসদস্সনত্থং পন অঙ্গপুণ্ণত্থঞ্চ পুন ইধ গহিতং. তত্ৰ হি এতস্স ৱিসেসেন সঙ্খাৰো হেতু, অৱিসেসেন নামং ফলং. ইধ পনস্স অৱিসেসেন নামং হেতু, ৱিসেসেন ফস্সো ফলন্তি. সোকাদযো পন যস্মা সব্বে একচিত্তক্খণে ন সম্ভৱন্তি, সব্বস্মিঞ্চ চিত্তপ্পৱত্তিট্ঠানে চেৱ চিত্তে চ ন পৱত্তন্তি, তস্মা ন গহিতা. জাতিজৰামৰণানি পন অচিত্তক্খণমত্তানিপি সমানানি চিত্তক্খণে অন্তোগধত্তা অঙ্গপৰিপূৰণত্থং গহিতানি. এৱং তাৱেত্থ ‘যং অঞ্ঞথা ৱুত্তং. যঞ্চ অৱুত্তং’ তং ৱেদিতব্বং.
যং পনেত্থ ইতো পৰেসু ৱাৰেসু ৱুত্তং, তস্সত্থো ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. যস্মিং যস্মিং পন ৱাৰে যো যো ৱিসেসো আগতো, তং তং তত্থ তত্থেৱ পকাসযিস্সাম.
‘যং যথা পচ্চযো যস্সা’তি এত্থ পন সঙ্খাৰস্স অৱিজ্জা সম্পযুত্তধম্মসাধাৰণেহি সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতপচ্চযেহি ছহি হেতুপচ্চযেন চাতি সত্তধা পচ্চযো. তত্থ যস্মা পৰতো হেতুচতুক্কাদীনি তীণি চতুক্কানি অৱিগতসম্পযুত্তঅঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযৱসেন ৱুত্তানি, তস্মা ইধ তানি অপনেত্ৱা অৱসেসানং ৱসেন অৱিজ্জা সঙ্খাৰস্স চতুধা পচ্চযোতি ৱেদিতব্বো.
সঙ্খাৰো ৱিঞ্ঞাণস্স সাধাৰণেহি ছহি, কম্মাহাৰপচ্চযেহি চাতি অট্ঠধা পচ্চযো. ইধ পন তেযেৱ তযো অপনেত্ৱা পঞ্চধা. ৱিঞ্ঞাণং নামস্স সাধাৰণেহি ছহি, ইন্দ্ৰিযাহাৰাধিপতীহি চাতি নৱধা. ইধ পন তযো অপনেত্ৱা ছধা. নামং ছট্ঠাযতনস্স সাধাৰণেহি ছহি. কিঞ্চি পনেত্থ অধিপতিপচ্চযেন, কিঞ্চি আহাৰপচ্চযাদীহীতি অনেকধা. ইধ পন তেযেৱ তযো অপনেত্ৱা তিধা চতুধা পঞ্চধা ৱা. ছট্ঠাযতনং ফস্সস্স যথা ৱিঞ্ঞাণং নামস্স. এৱং ফস্সো ৱেদনায সাধাৰণেহি ছহি আহাৰপচ্চযেন চাতি সত্তধা. ইধ পন তেযেৱ তযো অপনেত্ৱা চতুধা. ৱেদনা তণ্হায সাধাৰণেহি ছহি ঝানিন্দ্ৰিযপচ্চযেহি চাতি অট্ঠধা. ইধ পন তেযেৱ তযো অপনেত্ৱা পঞ্চধা. তণ্হা উপাদানস্স, যথা অৱিজ্জা সঙ্খাৰস্স. এৱং উপাদানং ভৱস্স সাধাৰণেহি ছহি মগ্গপচ্চযেন চাতি সত্তধা. ইধ পন তেযেৱ তযো অপনেত্ৱা চতুধা. ভৱো জাতিযা, যস্মা জাতীতি ইধ সঙ্খতলক্খণং অধিপ্পেতং, তস্মা পৰিযাযেন উপনিস্সযপচ্চযেনেৱ পচ্চযো. তথা জাতি জৰামৰণস্সাতি.
যে পন এৱং ৱদন্তি – ‘‘ইমস্মিং চতুক্কে সব্বেসম্পি সঙ্খাৰাদীনং অৱিজ্জাদযো সহজাতপচ্চযেন পচ্চযা হোন্তি. সহজাতপচ্চযৱসেনেৱ হি পঠমৱাৰো আৰদ্ধো’’তি, তে ভৱাদীনং তথা অভাৱং সেসপচ্চযানঞ্চ সম্ভৱং দস্সেত্ৱা পটিক্খিপিতব্বা. ন হি ভৱো জাতিযা সহজাতপচ্চযো হোতি, ন জাতি জৰামৰণস্স. যে চেতেসং সঙ্খৰাদীনং অৱসেসা পচ্চযা ৱুত্তা, তেপি সম্ভৱন্তিযেৱ. তস্মা ন সক্কা ছড্ডেতুন্তি. এৱং তাৱ পঠমৱাৰে যং যত্থ অঞ্ঞথা ৱুত্তং, অৱুত্তঞ্চাপি যং যহিং, যঞ্চ যথা যস্স পচ্চযো হোতি, তং ৱেদিতব্বং. দুতিযৱাৰাদীসুপি এসেৱ নযো.
অযং পন ৱিসেসো – দুতিযৱাৰে ‘‘নামপচ্চযা ফস্সো’’তি ৱত্ৱা সড়াযতনট্ঠানে ন কিঞ্চি ৱুত্তং, তং কিমত্থন্তি? পচ্চযৱিসেসদস্সনত্থঞ্চেৱ মহানিদানদেসনাসঙ্গহত্থঞ্চ. ফস্সস্স হি ন কেৱলঞ্চ ছট্ঠাযতনমেৱ পচ্চযো, ৱেদনাক্খন্ধাদযো পন তযো খন্ধাপি পচ্চযাযেৱ. মহানিদানসুত্তন্তে চস্স ‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা ফস্সোতি ইতি পুট্ঠেন সতা, আনন্দ, অত্থীতিস্স ৱচনীযং. কিং পচ্চযা ফস্সোতি? ইতি চে ৱদেয্য, নামপচ্চযা ফস্সোতি ইচ্চস্স ৱচনীয’’ন্তি (দী. নি. ২.৯৬). এৱং সড়াযতনং ছড্ডেত্ৱা একাদসঙ্গিকো পটিচ্চসমুপ্পাদো ৱুত্তো. তস্মা ইমস্স পচ্চযৱিসেসস্স দস্সনত্থং ইমিস্সা চ মহানিদানসুত্তন্তদেসনায পৰিগ্গহত্থং দুতিযৱাৰে ‘‘নামপচ্চযা ফস্সো’’তি ৱত্ৱা সড়াযতনট্ঠানে ন কিঞ্চি ৱুত্তন্তি. এস তাৱ দুতিযৱাৰে ৱিসেসো.
ততিযৱাৰে পন ‘‘ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপ’’ন্তি সুত্তন্তভাজনীযে আগতমেৱ চতুত্থমঙ্গং ৱুত্তং, তং একচিত্তক্খণিকত্তা পচ্চযাকাৰস্স ইধ অযুত্তন্তি চে? তং নাযুত্তং. কস্মা? সকক্খণে পচ্চযভাৱতো. সচেপি হি তত্থ ৰূপং চিত্তক্খণতো উদ্ধং তিট্ঠতি, তথাপিস্স তং ৱিঞ্ঞাণং সকক্খণে পচ্চযো হোতি. কথং? পুৰেজাতস্স তাৱ চিত্তসমুট্ঠানস্স অঞ্ঞস্স ৱা পচ্ছাজাতপচ্চযেন. ৱুত্তঞ্চেতং ‘‘পচ্ছাজাতা চিত্তচেতসিকা ধম্মা পুৰেজাতস্স ইমস্স কাযস্স পচ্ছাজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১১). সহজাতস্স পন চিত্তসমুট্ঠানস্স নিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো. যথাহ ‘‘চিত্তচেতসিকা ধম্মা চিত্তসমুট্ঠানানং ৰূপানং নিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৮).
যদি এৱং, পুৰিমৱাৰেসু কস্মা এৱং ন ৱুত্তন্তি? ৰূপপ্পৱত্তিদেসং সন্ধায দেসিতত্তা. অযঞ্হি পচ্চযাকাৰো ৰূপপ্পৱত্তিদেসে কামভৱে গব্ভসেয্যকানঞ্চেৱ অপৰিপুণ্ণাযতনওপপাতিকানঞ্চ ৰূপাৱচৰদেৱানঞ্চ ৱসেন দেসিতো. তেনেৱেত্থ ‘‘নামৰূপপচ্চযা সড়াযতন’’ন্তি অৱত্ৱা ছট্ঠাযতনন্তি ৱুত্তং. তত্থ নামং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ. ৰূপং পন হদযৰূপং ৱেদিতব্বং. তং পনেতস্স ছট্ঠাযতনস্স নিস্সযপচ্চযেন চেৱ পুৰেজাতপচ্চযেন চাতি দ্ৱিধা পচ্চযো হোতীতি এস ততিযৱাৰে ৱিসেসো.
চতুত্থৱাৰো পন যোনিৱসেন ওপপাতিকানং, আযতনৱসেন পৰিপুণ্ণাযতনানং, ভৱৱসেন কামাৱচৰসত্তানং ৱসেন ৱুত্তো. তেনেৱেত্থ ‘‘নামৰূপপচ্চযা সড়াযতন’’ন্তি ৱুত্তং. তত্থ নামং ছট্ঠাযতনস্স সহজাতাদীহি, চক্খাযতনাদীনং পচ্ছাজাতপচ্চযেন. ৰূপে হদযৰূপং ছট্ঠাযতনস্স নিস্সযপচ্চযপুৰেজাতপচ্চযেহি, চত্তাৰি মহাভূতানি চক্খাযতনাদীনং সহজাতনিস্সযঅত্থিঅৱিগতেহি. যস্মা পনেস একচিত্তক্খণিকো পচ্চযাকাৰো, তস্মা এত্থ সড়াযতনপচ্চযাতি অৱত্ৱা ‘‘ছট্ঠাযতনপচ্চযা ফস্সো’’তি ৱুত্তোতি অযং চতুত্থৱাৰে ৱিসেসো.
এৱমেতেসং নানাকৰণং ঞত্ৱা পুন সব্বেস্ৱেৱ তেসু ৱিসেসেন পঠমকা দ্ৱে ৱাৰা অৰূপভৱে পচ্চযাকাৰদস্সনত্থং ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. অৰূপভৱস্মিঞ্হি ৰূপেন অসম্মিস্সানি পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানি পৱত্তন্তি. ততিযো ৰূপভৱে পচ্চযাকাৰদস্সনত্থং ৱুত্তো. ৰূপভৱস্মিঞ্হি সতিপি ৰূপসম্মিস্সত্তে সড়াযতনং ন পৱত্ততি. চতুত্থো কামভৱে পচ্চযাকাৰদস্সনত্থং ৱুত্তো. কামভৱস্মিঞ্হি সকলং সড়াযতনং পৱত্ততি. ততিযো ৱা ৰূপভৱে চেৱ কামভৱে চ অপৰিপুণ্ণাযতনানং অকুসলপ্পৱত্তিক্খণং সন্ধায ৱুত্তো. চতুত্থো ৱা কামভৱে পৰিপুণ্ণাযতনানং. পঠমো ৱা সব্বত্থগামিতং সন্ধায ৱুত্তো. সো হি ন কত্থচি চিত্তপ্পৱত্তিদেসে ন পৱত্ততি. দুতিযো পচ্চযৱিসেসং সন্ধায ৱুত্তো. একাদসঙ্গিকত্তঞ্হেত্থ ফস্সস্স চ নামপচ্চযত্তং পচ্চযৱিসেসো. ততিযো পুৰিমযোনিদ্ৱযং সন্ধায ৱুত্তো. পুৰিমাসু হি দ্ৱীসু যোনীসু সো সম্ভৱতি, তত্থ সদা সড়াযতনস্স অসম্ভৱতো. চতুত্থো পচ্ছিমযোনিদ্ৱযং সন্ধায ৱুত্তো. পচ্ছিমাসু হি সো দ্ৱীসু যোনীসু সম্ভৱতি, তত্থ সদা সড়াযতনস্স সম্ভৱতোতি.
এত্তাৱতা চ যং ৱুত্তং চতূসুপি ৱাৰেসু –
যং যত্থ অঞ্ঞথা ৱুত্তং, অৱুত্তঞ্চাপি যং যহিং;
যং যথা পচ্চযো যস্স, তং সব্বমুপলক্খযেতি.
গাথায অত্থদীপনা কতা হোতি.
এতেনেৱানুসাৰেন, সব্বমেতং নযং ইতো;
ৱিসেসো যো চ তং জঞ্ঞা, চতুক্কেসু পৰেসুপি.