নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
অভিধম্মপিটকে
সম্মোহৱিনোদনী নাম
ৱিভঙ্গ-অট্ঠকথা
১. খন্ধৱিভঙ্গো
১. সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা
চতুসচ্চদসো নাথো, চতুধা ধম্মসঙ্গণিং;
পকাসযিত্ৱা সম্বুদ্ধো, তস্সেৱ সমনন্তৰং.
উপেতো বুদ্ধধম্মেহি, অট্ঠাৰসহি নাযকো;
অট্ঠাৰসন্নং খন্ধাদি-ৱিভঙ্গানং ৱসেন যং.
ৱিভঙ্গং দেসযী সত্থা, তস্স সংৱণ্ণনাক্কমো;
ইদানি যস্মা সম্পত্তো, তস্মা তস্সত্থৱণ্ণনং.
কৰিস্সামি ৱিগাহেত্ৱা, পোৰাণট্ঠকথানযং;
সদ্ধম্মে গাৰৱং কত্ৱা, তং সুণাথ সমাহিতাতি.
১. পঞ্চক্খন্ধা – ৰূপক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি ইদং ৱিভঙ্গপ্পকৰণস্স আদিভূতে খন্ধৱিভঙ্গে সুত্তন্তভাজনীযং নাম. তত্থ পঞ্চাতি গণনপৰিচ্ছেদো. তেন ন ততো হেট্ঠা ন উদ্ধন্তি দস্সেতি. খন্ধাতি পৰিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং. তত্ৰাযং খন্ধ-সদ্দো সম্বহুলেসু ঠানেসু দিস্সতি – ৰাসিম্হি, গুণে, পণ্ণত্তিযং, ৰুড়্হিযন্তি. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, মহাসমুদ্দে ন সুকৰং উদকস্স পমাণং গহেতুং – এত্তকানি উদকাড়্হকানীতি ৱা এত্তকানি উদকাড়্হকসতানীতি ৱা এত্তকানি উদকাড়্হকসহস্সানীতি ৱা এত্তকানি উদকাড়্হকসতসহস্সানীতি ৱা, অথ খো অসঙ্খ্যেয্যো অপ্পমেয্যো মহাউদকক্খন্ধোত্ৱেৱ সঙ্খ্যং গচ্ছতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৫১; ৬.৩৭) হি ৰাসিতো খন্ধো নাম. নহি পৰিত্তকং উদকং উদকক্খন্ধোতি ৱুচ্চতি, বহুকমেৱ ৱুচ্চতি. তথা ন পৰিত্তকো ৰজো ৰজক্খন্ধো, ন অপ্পমত্তকা গাৱো গৱক্খন্ধো, ন অপ্পমত্তকং বলং বলক্খন্ধো, ন অপ্পমত্তকং পুঞ্ঞং পুঞ্ঞক্খন্ধোতি ৱুচ্চতি. বহুকমেৱ হি ৰজো ৰজক্খন্ধো, বহুকাৱ গৱাদযো গৱক্খন্ধো, বলক্খন্ধো, পুঞ্ঞক্খন্ধোতি ৱুচ্চন্তি. ‘‘সীলক্খন্ধো সমাধিক্খন্ধো’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩৫৫) পন গুণতো খন্ধো নাম. ‘‘অদ্দসা খো ভগৱা মহন্তং দাৰুক্খন্ধং গঙ্গায নদিযা সোতেন ৱুয্হমান’’ন্তি (সং. নি. ৪.২৪১). এত্থ পণ্ণত্তিতো খন্ধো নাম. ‘‘যং চিত্তং মনো মানসং…পে… ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তিআদীসু (ধ. স. ৬৩, ৬৫) ৰুড়্হিতো খন্ধো নাম. স্ৱাযমিধ ৰাসিতো অধিপ্পেতো. অযঞ্হি খন্ধট্ঠো নাম পিণ্ডট্ঠো পূগট্ঠো ঘটট্ঠো ৰাসট্ঠো. তস্মা ‘ৰাসিলক্খণা খন্ধা’তি ৱেদিতব্বা. কোট্ঠাসট্ঠোতিপি ৱত্তুং ৱট্টতি; লোকস্মিঞ্হি ইণং গহেত্ৱা চোদিযমানা ‘দ্ৱীহি খন্ধেহি দস্সাম, তীহি খন্ধেহি দস্সামা’তি ৱদন্তি. ইতি ‘কোট্ঠাসলক্খণা খন্ধা’তিপি ৱত্তুং ৱট্টতি. এৱমেত্থ ৰূপক্খন্ধোতি ৰূপৰাসি ৰূপকোট্ঠাসো, ৱেদনাক্খন্ধোতি ৱেদনাৰাসি ৱেদনাকোট্ঠাসোতি ইমিনা নযেন সঞ্ঞাক্খন্ধাদীনং অত্থো ৱেদিতব্বো.
এত্তাৱতা সম্মাসম্বুদ্ধো য্ৱাযং ‘‘চত্তাৰো চ মহাভূতা চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাযৰূপ’’ন্তি অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নাদীসু একাদসসু ওকাসেসু ৱিভত্তো ‘পঞ্চৱীসতি ৰূপকোট্ঠাসা’তি চ ‘ছন্নৱুতি ৰূপকোট্ঠাসা’তি চ এৱংপভেদো ৰূপৰাসি, তং সব্বং পৰিপিণ্ডেত্ৱা ৰূপক্খন্ধো নামাতি দস্সেসি. যো পনাযং ‘‘সুখা ৱেদনা, দুক্খা ৱেদনা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা’’তি তেসুযেৱ একাদসসু ওকাসেসু ৱিভত্তো চতুভূমিকৱেদনাৰাসি, তং সব্বং পৰিপিণ্ডেত্ৱা ৱেদনাক্খন্ধো নামাতি দস্সেসি. যো পনাযং ‘‘চক্খুসম্ফস্সজা সঞ্ঞা…পে… মনোসম্ফস্সজা সঞ্ঞা’’তি তেসুযেৱ একাদসসু ওকাসেসু ৱিভত্তো চতুভূমিকসঞ্ঞাৰাসি, তং সব্বং পৰিপিণ্ডেত্ৱা সঞ্ঞাক্খন্ধো নামাতি দস্সেসি. যো পনাযং ‘‘চক্খুসম্ফস্সজা চেতনা…পে… মনোসম্ফস্সজা চেতনা’’তি তেসুযেৱ একাদসসু ওকাসেসু ৱিভত্তো চতুভূমিকচেতনাৰাসি, তং সব্বং পৰিপিণ্ডেত্ৱা সঙ্খাৰক্খন্ধো নামাতি দস্সেসি. যো পনাযং ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণং, সোতঘানজিৱ্হাকাযৱিঞ্ঞাণং, মনোধাতু, মনোৱিঞ্ঞাণধাতূ’’তি তেসুযেৱ একাদসসু ওকাসেসু ৱিভত্তো চতুভূমিকচিত্তৰাসি, তং সব্বং পৰিপিণ্ডেত্ৱা ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো নামাতি দস্সেসি.
অপিচেত্থ সব্বম্পি চতুসমুট্ঠানিকং ৰূপং ৰূপক্খন্ধো, কামাৱচৰঅট্ঠকুসলচিত্তাদীহি একূননৱুতিচিত্তেহি সহজাতা ৱেদনা ৱেদনাক্খন্ধো, সঞ্ঞা সঞ্ঞাক্খন্ধো, ফস্সাদযো ধম্মা সঙ্খাৰক্খন্ধো, একূননৱুতি চিত্তানি ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি. এৱম্পি পঞ্চসু খন্ধেসু ধম্মপৰিচ্ছেদো ৱেদিতব্বো.
১. ৰূপক্খন্ধনিদ্দেসো
২. ইদানি তে ৰূপক্খন্ধাদযো ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং তত্থ কতমো ৰূপক্খন্ধোতিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি তেসু পঞ্চসু খন্ধেসু. কতমোতি কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. ৰূপক্খন্ধোতি পুচ্ছিতধম্মনিদস্সনং. ইদানি তং ৱিভজন্তো যং কিঞ্চি ৰূপন্তিআদিমাহ. তত্থ যং কিঞ্চীতি অনৱসেসপৰিযাদানং. ৰূপন্তি অতিপ্পসঙ্গনিযমনং. এৱং পদদ্ৱযেনাপি ৰূপস্স অনৱসেসপৰিগ্গহো কতো হোতি.
তত্থ কেনট্ঠেন ৰূপন্তি? ৰুপ্পনট্ঠেন ৰূপং. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৱে, ৰূপং ৱদেথ? ৰুপ্পতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ৰূপন্তি ৱুচ্চতি. কেন ৰুপ্পতি? সীতেনপি ৰুপ্পতি, উণ্হেনপি ৰুপ্পতি, জিঘচ্ছাযপি ৰুপ্পতি, পিপাসাযপি ৰুপ্পতি, ডংসমকসৱাতাতপসৰিসপসম্ফস্সেনপি ৰুপ্পতি. ৰুপ্পতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ৰূপন্তি ৱুচ্চতী’’তি (সং. নি. ৩.৭৯).
তত্থ কিন্তি কাৰণপুচ্ছা; কেন কাৰণেন ৰূপং ৱদেথ, কেন কাৰণেন তং ৰূপং নামাতি অত্থো. ৰুপ্পতীতি এত্থ ইতীতি কাৰণুদ্দেসো. যস্মা ৰুপ্পতি তস্মা ৰূপন্তি ৱুচ্চতীতি অত্থো. ৰুপ্পতীতি কুপ্পতি ঘট্টীযতি পীড়িযতি ভিজ্জতীতি অত্থো. এৱং ইমিনা এত্তকেন ঠানেন ৰুপ্পনট্ঠেন ৰূপং ৱুত্তং. ৰুপ্পনলক্খণেন ৰূপন্তিপি ৱত্তুং ৱট্টতি. ৰুপ্পনলক্খণঞ্হেতং.
সীতেনপি ৰুপ্পতীতিআদীসু পন সীতেন তাৱ ৰুপ্পনং লোকন্তৰিকনিৰযে পাকটং. তিণ্ণং তিণ্ণঞ্হি চক্কৱাড়ানং অন্তৰে একেকো লোকন্তৰিকনিৰযো নাম হোতি অট্ঠযোজনসহস্সপ্পমাণো, যস্স নেৱ হেট্ঠা পথৱী অত্থি, ন উপৰি চন্দিমসূৰিযদীপমণিআলোকো, নিচ্চন্ধকাৰো. তত্থ নিব্বত্তসত্তানং তিগাৱুতো অত্তভাৱো হোতি. তে ৱগ্গুলিযো ৱিয পব্বতপাদে দীঘপুথুলেহি নখেহি লগ্গিত্ৱা অৱংসিৰা ওলম্বন্তি. যদা সংসপ্পন্তা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স হত্থপাসগতা হোন্তি অথ ‘ভক্খো নো লদ্ধো’তি মঞ্ঞমানা তত্থ ব্যাৱটা ৱিপৰিৱত্তিত্ৱা লোকসন্ধাৰকে উদকে পতন্তি, সীতৱাতে পহৰন্তেপি পক্কমধুকফলানি ৱিয ছিজ্জিত্ৱা উদকে পতন্তি. পতিতমত্তাৱ অচ্চন্তখাৰেন সীতোদকেন ছিন্নচম্মন্হাৰুমংসঅট্ঠীহি ভিজ্জমানেহি তত্ততেলে পতিতপিট্ঠপিণ্ডি ৱিয পটপটাযমানা ৱিলীযন্তি. এৱং সীতেন ৰুপ্পনং লোকন্তৰিকনিৰযে পাকটং. মহিংসকৰট্ঠাদীসুপি হিমপাতসীতলেসু পদেসেসু এতং পাকটমেৱ. তত্থ হি সত্তা সীতেন ভিন্নচ্ছিন্নসৰীৰা জীৱিতক্খযম্পি পাপুণন্তি.
উণ্হেন ৰুপ্পনং অৱীচিমহানিৰযে পাকটং. তত্থ হি তত্তায লোহপথৱিযা নিপজ্জাপেত্ৱা পঞ্চৱিধবন্ধনাদিকৰণকালে সত্তা মহাদুক্খং অনুভৱন্তি.
জিঘচ্ছায ৰুপ্পনং পেত্তিৱিসযে চেৱ দুব্ভিক্খকালে চ পাকটং. পেত্তিৱিসযস্মিঞ্হি সত্তা দ্ৱে তীণি বুদ্ধন্তৰানি কিঞ্চিদেৱ আমিসং হত্থেন গহেত্ৱা মুখে পক্খিপন্তা নাম ন হোন্তি. অন্তোউদৰং আদিত্তসুসিৰৰুক্খো ৱিয হোতি. দুব্ভিক্খে কঞ্জিকমত্তম্পি অলভিত্ৱা মৰণপ্পত্তানং পমাণং নাম নত্থি.
পিপাসায ৰুপ্পনং কালকঞ্জিকাদীসু পাকটং. তত্থ হি সত্তা দ্ৱে তীণি বুদ্ধন্তৰানি হদযতেমনমত্তং ৱা জিৱ্হাতেমনমত্তং ৱা উদকবিন্দুং লদ্ধুং ন সক্কোন্তি. ‘পানীযং পিৱিস্সামা’তি নদিং গতানম্পি নদী ৱালিকাতলং সম্পজ্জতি. মহাসমুদ্দং পক্খন্তানম্পি মহাসমুদ্দো পিট্ঠিপাসাণো হোতি. তে সুস্সন্তা বলৱদুক্খপীড়িতা ৱিচৰন্তি.
একো কিৰ কালকঞ্জিকঅসুৰো পিপাসং অধিৱাসেতুং অসক্কোন্তো যোজনগম্ভীৰৱিত্থাৰং মহাগঙ্গং ওতৰি. তস্স গতগতট্ঠানে উদকং ছিজ্জতি, ধূমো উগ্গচ্ছতি, তত্তে পিট্ঠিপাসাণে চঙ্কমনকালো ৱিয হোতি. তস্স উদকসদ্দং সুত্ৱা ইতো চিতো চ ৱিচৰন্তস্সেৱ ৰত্তি ৱিভাযি. অথ নং পাতোৱ ভিক্খাচাৰং গচ্ছন্তা তিংসমত্তা পিণ্ডচাৰিকভিক্খূ দিস্ৱা – ‘‘কো নাম ত্ৱং, সপ্পুৰিসা’’তি পুচ্ছিংসু. ‘‘পেতোহমস্মি, ভন্তে’’তি. ‘‘কিং পৰিযেসসী’’তি? ‘‘পানীযং, ভন্তে’’তি. ‘‘অযং গঙ্গা পৰিপুণ্ণা, কিং ত্ৱং ন পস্সসী’’তি? ‘‘ন উপকপ্পতি, ভন্তে’’তি. ‘‘তেন হি গঙ্গাপিট্ঠে নিপজ্জ, মুখে তে পানীযং আসিঞ্চিস্সামা’’তি. সো ৱালিকাপুড়িনে উত্তানো নিপজ্জি. ভিক্খূ তিংসমত্তে পত্তে নীহৰিত্ৱা উদকং আহৰিত্ৱা আহৰিত্ৱা তস্স মুখে আসিঞ্চিংসু. তেসং তথা কৰোন্তানংযেৱ ৱেলা উপকট্ঠা জাতা. ততো ‘‘ভিক্খাচাৰকালো অম্হাকং, সপ্পুৰিস; কচ্চি তে অস্সাদমত্তা লদ্ধা’’তি আহংসু. পেতো ‘‘সচে মে, ভন্তে, তিংসমত্তানং অয্যানং তিংসমত্তেহি পত্তেহি আসিত্তউদকতো অড্ঢপসতমত্তম্পি পৰগলগতং, পেতত্তভাৱতো মোক্খো মা হোতূ’’তি আহ. এৱং পিপাসায ৰুপ্পনং পেত্তিৱিসযে পাকটং.
ডংসাদীহি ৰুপ্পনং ডংসমক্খিকাদিসম্ববহুলেসু পদেসেসু পাকটং. এত্থ চ ডংসাতি পিঙ্গলমক্খিকা, মকসাতি মকসাৱ ৱাতাতি কুচ্ছিৱাতপিট্ঠিৱাতাদিৱসেন ৱেদিতব্বা. সৰীৰস্মিঞ্হি ৱাতৰোগো উপ্পজ্জিত্ৱা হত্থপাদপিট্ঠিআদীনি ভিন্দতি, কাণং কৰোতি, খুজ্জং কৰোতি, পীঠসপ্পিং কৰোতি. আতপোতি সূৰিযাতপো. তেন ৰুপ্পনং মৰুকন্তাৰাদীসু পাকটং. একা কিৰ ইত্থী মৰুকন্তাৰে ৰত্তিং সত্থতো ওহীনা দিৱা সূৰিযে উগ্গচ্ছন্তে ৱালিকায তপ্পমানায পাদে ঠপেতুং অসক্কোন্তী সীসতো পচ্ছিং ওতাৰেত্ৱা অক্কমি. কমেন পচ্ছিযা উণ্হাভিতত্তায ঠাতুং অসক্কোন্তী তস্সা উপৰি সাটকং ঠপেত্ৱা অক্কমি. তস্মিম্পি সন্তত্তে অঙ্কেন গহিতং পুত্তকং অধোমুখং নিপজ্জাপেত্ৱা কন্দন্তং কন্দন্তং অক্কমিত্ৱা সদ্ধিং তেন তস্মিংযেৱ ঠানে উণ্হাভিতত্তা কালমকাসি.
সৰীসপাতি যে কেচি দীঘজাতিকা সৰন্তা গচ্ছন্তি. তেসং সম্ফস্সেন ৰুপ্পনং আসীৱিসদট্ঠাদীনং ৱসেন ৱেদিতব্বং.
ইদানি ‘যং কিঞ্চি ৰূপ’ন্তি পদেন সংগহিতং পঞ্চৱীসতিকোট্ঠাসছন্নৱুতিকোট্ঠাসপ্পভেদং সব্বম্পি ৰূপং অতীতাদিকোট্ঠাসেসু পক্খিপিত্ৱা দস্সেতুং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নন্তি আহ. ততো পৰং তদেৱ অজ্ঝত্তদুকাদীসু চতূসু দুকেসু পক্খিপিত্ৱা দস্সেতুং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱাতিআদি ৱুত্তং. ততো পৰং সব্বম্পেতং একাদসসু পদেসেসু পৰিযাদিযিত্ৱা দস্সিতং ৰূপং একতো পিণ্ডং কত্ৱা দস্সেতুং তদেকজ্ঝন্তিআদি ৱুত্তং.
তত্থ তদেকজ্ঝন্তি তং একজ্ঝং; অভিসঞ্ঞূহিত্ৱাতি অভিসংহৰিত্ৱা; অভিসঙ্খিপিত্ৱাতি সঙ্খেপং কত্ৱা; ইদং ৱুত্তং হোতি – সব্বম্পেতং ৱুত্তপ্পকাৰং ৰূপং ৰুপ্পনলক্খণসঙ্খাতে একৱিধভাৱে পঞ্ঞায ৰাসিং কত্ৱা ৰূপক্খন্ধো নামাতি ৱুচ্চতীতি. এতেন সব্বম্পি ৰূপং ৰুপ্পনলক্খণে ৰাসিভাৱূপগমনেন ৰূপক্খন্ধোতি দস্সিতং হোতি. ন হি ৰূপতো অঞ্ঞো ৰূপক্খন্ধো নাম অত্থি. যথা চ ৰূপং, এৱং ৱেদনাদযোপি ৱেদযিতলক্খণাদীসু ৰাসিভাৱূপগমনেন. ন হি ৱেদনাদীহি অঞ্ঞে ৱেদনাক্খন্ধাদযো নাম অত্থি.
৩. ইদানি একেকস্মিং ওকাসে পক্খিত্তং ৰূপং ৱিসুং ৱিসুং ভাজেত্ৱা দস্সেন্তো তত্থ কতমং ৰূপং অতীতন্তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি একাদসসু ওকাসেসু পক্খিপিত্ৱা ঠপিতমাতিকায ভুম্মং. ইদং ৱুত্তং হোতি – অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নন্তিআদিনা নযেন ঠপিতায মাতিকায যং অতীতং ৰূপন্তি ৱুত্তং, তং কতমন্তি? ইমিনা উপাযেন সব্বপুচ্ছাসু অত্থো ৱেদিতব্বো. অতীতং নিৰুদ্ধন্তিআদীনি পদানি নিক্খেপকণ্ডস্স অতীতত্তিকভাজনীযৱণ্ণনাযং (ধ. স. অট্ঠ. ১০৪৪) ৱুত্তানেৱ. চত্তাৰো চ মহাভূতাতি ইদং অতীতন্তি ৱুত্তৰূপস্স সভাৱদস্সনং. যথা চেত্থ এৱং সব্বত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. ইমিনা ইদং দস্সেতি – অতীতৰূপম্পি ভূতানি চেৱ ভূতানি উপাদায নিব্বত্তৰূপঞ্চ, অনাগতম্পি…পে… দূৰসন্তিকম্পি. ন হি ভূতেহি চেৱ ভূতানি উপাদায পৱত্তৰূপতো চ অঞ্ঞং ৰূপং নাম অত্থীতি.
অপৰো নযো – অতীতংসেন সঙ্গহিতন্তি অতীতকোট্ঠাসেনেৱ সঙ্গহিতং, এত্থেৱ গণনং গতং. কিন্তি? চত্তাৰো চ মহাভূতা চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাযৰূপন্তি. এৱং সব্বত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. অনাগতপচ্চুপ্পন্ননিদ্দেসপদানিপি হেট্ঠা ৱুত্তত্থানেৱ.
ইদং পন অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং নাম সুত্তন্তপৰিযাযতো অভিধম্মনিদ্দেসতোতি দুৱিধং. তং সুত্তন্তপৰিযাযে ভৱেন পৰিচ্ছিন্নং. পটিসন্ধিতো হি পট্ঠায অতীতভৱেসু নিব্বত্তং ৰূপং, অনন্তৰভৱে ৱা নিব্বত্তং হোতু কপ্পকোটিসতসহস্সমত্থকে ৱা, সব্বং অতীতমেৱ নাম. চুতিতো পট্ঠায অনাগতভৱেসু নিব্বত্তনকৰূপং, অনন্তৰভৱে ৱা নিব্বত্তং হোতু কপ্পকোটিসতসহস্সমত্থকে ৱা, সব্বং অনাগতমেৱ নাম. চুতিপটিসন্ধিঅনন্তৰে পৱত্তৰূপং পচ্চুপ্পন্নং নাম. অভিধম্মনিদ্দেসে পন খণেন পৰিচ্ছিন্নং. তযো হি ৰূপস্স খণা – উপ্পাদো, ঠিতি, ভঙ্গোতি. ইমে তযো খণে পত্ৱা নিৰুদ্ধং ৰূপং, সমনন্তৰনিৰুদ্ধং ৱা হোতু অতীতে কপ্পকোটিসতসহস্সমত্থকে ৱা, সব্বং অতীতমেৱ নাম. তযো খণে অসম্পত্তং ৰূপং, একচিত্তক্খণমত্তেন ৱা অসম্পত্তং হোতু অনাগতে কপ্পকোটিসতসহস্সমত্থকে ৱা, সব্বং অনাগতমেৱ নাম. ইমে তযো খণে সম্পত্তং ৰূপং পন পচ্চুপ্পন্নং নাম. তত্থ কিঞ্চাপি ইদং সুত্তন্তভাজনীযং, এৱং সন্তেপি অভিধম্মনিদ্দেসেনেৱ অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নৰূপং নিদ্দিট্ঠন্তি ৱেদিতব্বং.
অপৰো নযো – ইদঞ্হি ৰূপং অদ্ধাসন্ততিসমযখণৱসেন চতুধা অতীতং নাম হোতি. তথা অনাগতপচ্চুপ্পন্নং. অদ্ধাৱসেন তাৱ একস্স একস্মিং ভৱে পটিসন্ধিতো পুব্বে অতীতং, চুতিতো উদ্ধং অনাগতং, উভিন্নমন্তৰে পচ্চুপ্পন্নং. সন্ততিৱসেন সভাগএকউতুসমুট্ঠানং একাহাৰসমুট্ঠানঞ্চ পুব্বাপৰিযৱসেন পৱত্তমানম্পি পচ্চুপ্পন্নং. ততো পুব্বে ৱিসভাগউতুআহাৰসমুট্ঠানং অতীতং, পচ্ছা অনাগতং. চিত্তজং একৱীথিএকজৱনএকসমাপত্তিসমুট্ঠানং পচ্চুপ্পন্নং. ততো পুব্বে অতীতং, পচ্ছা অনাগতং. কম্মসমুট্ঠানস্স পাটিযেক্কং সন্ততিৱসেন অতীতাদিভেদো নত্থি. তেসঞ্ঞেৱ পন উতুআহাৰচিত্তসমুট্ঠানানং উপত্থম্ভকৱসেন তস্স অতীতাদিভেদো ৱেদিতব্বো. সমযৱসেন একমুহুত্তপুব্বণ্হসাযন্হৰত্তিদিৱাদীসু সমযেসু সন্তানৱসেন পৱত্তমানং তং তং সমযং পচ্চুপ্পন্নং নাম. ততো পুব্বে অতীতং, পচ্ছা অনাগতং. খণৱসেন উপ্পাদাদিক্খণত্তযপৰিযাপন্নং পচ্চুপ্পন্নং নাম. ততো পুব্বে অতীতং, পচ্ছা অনাগতং.
অপিচ অতিক্কহেতুপচ্চযকিচ্চং অতীতং. নিট্ঠিতহেতুকিচ্চং অনিট্ঠিতপচ্চযকিচ্চং পচ্চুপ্পন্নং. উভযকিচ্চমসম্পত্তং অনাগতং. সকিচ্চক্খণে ৱা পচ্চুপ্পন্নং. ততো পুব্বে অতীতং, পচ্ছা অনাগতং. এত্থ চ খণাদিকথাৱ নিপ্পৰিযাযা, সেসা সপৰিযাযা. তাসু নিপ্পৰিযাযকথা ইধ অধিপ্পেতা. অজ্ঝত্তদুকস্সাপি নিদ্দেসপদানি হেট্ঠা অজ্ঝত্তত্তিকনিদ্দেসে (ধ. স. অট্ঠ. ১০৫০) ৱুত্তত্থানেৱ. ওড়াৰিকাদীনি ৰূপকণ্ডৱণ্ণনাযং (ধ. স. অট্ঠ. ৬৭৪) ৱুত্তত্থানেৱ.
৬. হীনদুকনিদ্দেসে তেসং তেসং সত্তানন্তি বহূসু সত্তেসু সামিৱচনং. অপৰস্সাপি অপৰস্সাপীতি হি ৱুচ্চমানে দিৱসম্পি কপ্পসতসহস্সম্পি ৱদন্তো এত্তকমেৱ ৱদেয্য. ইতি সত্থা দ্ৱীহেৱ পদেহি অনৱসেসে সত্তে পৰিযাদিযন্তো ‘তেসং তেসং সত্তান’ন্তি আহ. এত্তকেন হি সব্বম্পি অপৰদীপনং সিদ্ধং হোতি. উঞ্ঞাতন্তি অৱমতং. অৱঞ্ঞাতন্তি ৱম্ভেত্ৱা ঞাতং. ৰূপন্তিপি ন ৱিদিতং. হীড়িতন্তি অগহেতব্বট্ঠেন খিত্তং ছড্ডিতং, জিগুচ্ছিতন্তিপি ৱদন্তি. পৰিভূতন্তি কিমেতেনাতি ৱাচায পৰিভৱিতং. অচিত্তীকতন্তি ন গৰুকতং. হীনন্তি লামকং. হীনমতন্তি হীনন্তি মতং, লামকং কত্ৱা ঞাতং. হীনসম্মতন্তি হীনন্তি লোকে সম্মতং, হীনেহি ৱা সম্মতং, গূথভক্খেহি গূথো ৱিয. অনিট্ঠন্তি অপ্পিযং, পটিলাভত্থায ৱা অপৰিযেসিতং. সচেপি নং কোচি পৰিযেসেয্য, পৰিযেসতু. এতস্স পন আৰম্মণস্স এতদেৱ নামং. অকন্তন্তি অকামিতং, নিস্সিৰিকং ৱা. অমনাপন্তি মনস্মিং ন অপ্পিতং. তাদিসঞ্হি আৰম্মণং মনস্মিং ন অপ্পীযতি. অথ ৱা মনং অপ্পাযতি ৱড্ঢেতীতি মনাপং, ন মনাপং অমনাপং.
অপৰো নযো – অনিট্ঠং সম্পত্তিৱিৰহতো. তং একন্তেন কম্মসমুট্ঠানেসু অকুসলকম্মসমুট্ঠানং. অকন্তং সুখস্স অহেতুভাৱতো. অমনাপং দুক্খস্স হেতুভাৱতো. ৰূপা সদ্দাতি ইদমস্স সভাৱদীপনং. ইমস্মিঞ্হি পদে অকুসলকম্মজৱসেন অনিট্ঠা পঞ্চ কামগুণা ৱিভত্তা. কুসলকম্মজং পন অনিট্ঠং নাম নত্থি, সব্বং ইট্ঠমেৱ.
পণীতপদনিদ্দেসো ৱুত্তপটিপক্খনযেন ৱেদিতব্বো. ইমস্মিং পন পদে কুসলকম্মজৱসেন ইট্ঠা পঞ্চ কামগুণা ৱিভত্তা. কুসলকম্মজঞ্হি অনিট্ঠং নাম নত্থি, সব্বং ইট্ঠমেৱ. যথা চ কম্মজেসু এৱং উতুসমুট্ঠানাদীসুপি ইট্ঠানিট্ঠতা অত্থি এৱাতি ইমস্মিং দুকে ইট্ঠানিট্ঠাৰম্মণং পটিৱিভত্তন্তি ৱেদিতব্বং. অযং তাৱ আচৰিযানং সমানত্থকথা. ৱিতণ্ডৱাদী পনাহ – ইট্ঠানিট্ঠং নাম পাটিযেক্কং পটিৱিভত্তং নত্থি, তেসং তেসং ৰুচিৱসেন কথিতং.
যথাহ –
‘‘মনাপপৰিযন্তং খ্ৱাহং, মহাৰাজ, পঞ্চসু কামগুণেসু অগ্গন্তি ৱদামি. তেৱ, মহাৰাজ, ৰূপা একচ্চস্স মনাপা হোন্তি, একচ্চস্স অমনাপা হোন্তি. তেৱ, মহাৰাজ, সদ্দা, গন্ধা, ৰসা, ফোট্ঠব্বা একচ্চস্স মনাপা হোন্তি, একচ্চস্স অমনাপা হোন্তী’’তি (সং. নি. ১.১২৩).
এৱং যস্মা তেযেৱ ৰূপাদযো একো অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তত্থ লোভং উপ্পাদেতি. একো কুজ্ঝতি পটিহঞ্ঞতি, তত্থ দোসং উপ্পাদেতি. একস্স ইট্ঠা হোন্তি কন্তা মনাপা, একস্স অনিট্ঠা অকন্তা অমনাপা. একো চেতে ‘ইট্ঠা কন্তা মনাপা’তি দক্খিণতো গণ্হাতি, একো ‘অনিট্ঠা অকন্তা অমনাপা’তি ৱামতো. তস্মা ইট্ঠানিট্ঠং নাম পাটিযেক্কং পটিৱিভত্তং নাম নত্থি. পচ্চন্তৱাসীনঞ্হি গণ্ডুপ্পাদাপি ইট্ঠা হোন্তি কন্তা মনাপা, মজ্ঝিমদেসৱাসীনং অতিজেগুচ্ছা. তেসঞ্চ মোৰমংসাদীনি ইট্ঠানি হোন্তি, ইতৰেসং তানি অতিজেগুচ্ছানীতি.
সো ৱত্তব্বো – ‘‘কিং পন ত্ৱং ইট্ঠানিট্ঠাৰম্মণং পাটিযেক্কং পটিৱিভত্তং নাম নত্থীতি ৱদেসী’’তি? ‘‘আম নত্থী’’তি ৱদামি. পুন তথেৱ যাৱততিযং পতিট্ঠাপেত্ৱা পঞ্হো পুচ্ছিতব্বো – ‘‘নিব্বানং নাম ইট্ঠং উদাহু অনিট্ঠ’’ন্তি? জানমানো ‘‘ইট্ঠ’’ন্তি ৱক্খতি. সচেপি ন ৱদেয্য, মা ৱদতু. নিব্বানং পন একন্তইট্ঠমেৱ. ‘‘ননু একো নিব্বানস্স ৱণ্ণে কথিযমানে কুজ্ঝিত্ৱা – ‘ত্ৱং নিব্বানস্স ৱণ্ণং কথেসি, কিং তত্থ অন্নপানমালাগন্ধৱিলেপনসযনচ্ছাদনসমিদ্ধা পঞ্চ কামগুণা অত্থী’তি ৱত্ৱা ‘নত্থী’তি ৱুত্তে ‘অলং তৱ নিব্বানেনা’তি নিব্বানস্স ৱণ্ণে কথিযমানে কুজ্ঝিত্ৱা উভো কণ্ণে থকেতীতি ইট্ঠেতং. এতস্স পন ৱসেন তৱ ৱাদে নিব্বানং অনিট্ঠং নাম হোতি. ন পনেতং এৱং গহেতব্বং. এসো হি ৱিপৰীতসঞ্ঞায কথেতি. সঞ্ঞাৱিপল্লাসেন চ তদেৱ আৰম্মণং একস্স ইট্ঠং হোতি, একস্স অনিট্ঠং’’.
ইট্ঠানিট্ঠাৰম্মণং পন পাটিযেক্কং ৱিভত্তং অত্থীতি. কস্স ৱসেন ৱিভত্তন্তি? মজ্ঝিমকসত্তস্স. ইদঞ্হি ন অতিইস্সৰানং মহাসম্মতমহাসুদস্সনধম্মাসোকাদীনং ৱসেন ৱিভত্তং. তেসঞ্হি দিব্বকপ্পম্পি আৰম্মণং অমনাপং উপট্ঠাতি. ন অতিদুগ্গতানং দুল্লভন্নপানানং ৱসেন ৱিভত্তং. তেসঞ্হি কণাজকভত্তসিত্থানিপি পূতিমংসৰসোপি অতিমধুৰো অমতসদিসো চ হোতি. মজ্ঝিমকানং পন গণকমহামত্তসেট্ঠিকুটুম্বিকৱাণিজাদীনং কালেন ইট্ঠং কালেন অনিট্ঠং লভমানানং ৱসেন ৱিভত্তং. এৱৰূপা হি ইট্ঠানিট্ঠং পৰিচ্ছিন্দিতুং সক্কোন্তীতি.
তিপিটকচূড়নাগত্থেৰো পনাহ – ‘‘ইট্ঠানিট্ঠং নাম ৱিপাকৱসেনেৱ পৰিচ্ছিন্নং, ন জৱনৱসেন. জৱনং পন সঞ্ঞাৱিপল্লাসৱসেন ইট্ঠস্মিংযেৱ ৰজ্জতি, ইট্ঠস্মিংযেৱ দুস্সতি; অনিট্ঠস্মিংযেৱ ৰজ্জতি, অনিট্ঠস্মিংযেৱ দুস্সতী’’তি. ৱিপাকৱসেনেৱ পনেতং একন্ততো পৰিচ্ছিজ্জতি. ন হি সক্কা ৱিপাকচিত্তং ৱঞ্চেতুং. সচে আৰম্মণং ইট্ঠং হোতি, কুসলৱিপাকং উপ্পজ্জতি. সচে অনিট্ঠং, অকুসলৱিপাকং উপ্পজ্জতি. কিঞ্চাপি হি মিচ্ছাদিট্ঠিকা বুদ্ধং ৱা সঙ্ঘং ৱা মহাচেতিযাদীনি ৱা উড়াৰানি আৰম্মণানি দিস্ৱা অক্খীনি পিদহন্তি, দোমনস্সং আপজ্জন্তি, ধম্মসদ্দং সুত্ৱা কণ্ণে থকেন্তি, চক্খুৱিঞ্ঞাণসোতৱিঞ্ঞাণানি পন নেসং কুসলৱিপাকানেৱ হোন্তি.
কিঞ্চাপি গূথসূকৰাদযো গূথগন্ধং ঘাযিত্ৱা ‘খাদিতুং লভিস্সামা’তি সোমনস্সজাতা হোন্তি, গূথদস্সনে পন তেসং চক্খুৱিঞ্ঞাণং, তস্স গন্ধঘাযনে ঘানৱিঞ্ঞাণং, ৰসসাযনে জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণঞ্চ অকুসলৱিপাকমেৱ হোতি. বন্ধিত্ৱা ৱৰসযনে সযাপিতসূকৰো চ কিঞ্চাপি ৱিৰৱতি, সঞ্ঞাৱিপল্লাসেন পনস্স জৱনস্মিংযেৱ দোমনস্সং উপ্পজ্জতি, কাযৱিঞ্ঞাণং কুসলৱিপাকমেৱ. কস্মা? আৰম্মণস্স ইট্ঠতায.
অপিচ দ্ৱাৰৱসেনাপি ইট্ঠানিট্ঠতা ৱেদিতব্বা. সুখসম্ফস্সঞ্হি গূথকললং চক্খুদ্ৱাৰঘানদ্ৱাৰেসু অনিট্ঠং, কাযদ্ৱাৰে ইট্ঠং হোতি. চক্কৱত্তিনো মণিৰতনেন পোথিযমানস্স, সুৱণ্ণসূলে উত্তাসিতস্স চ মণিৰতনসুৱণ্ণসূলানি চক্খুদ্ৱাৰে ইট্ঠানি হোন্তি, কাযদ্ৱাৰে অনিট্ঠানি. কস্মা? মহাদুক্খস্স উপ্পাদনতো. এৱং ইট্ঠানিট্ঠং একন্ততো ৱিপাকেনেৱ পৰিচ্ছিজ্জতীতি ৱেদিতব্বং.
তং তং ৱা পনাতি এত্থ ন হেট্ঠিমনযো ওলোকেতব্বো. ন হি ভগৱা সম্মুতিমনাপং ভিন্দতি, পুগ্গলমনাপং পন ভিন্দতি. তস্মা তংতংৱাপনৱসেনেৱ উপাদাযুপাদায হীনপ্পণীততা ৱেদিতব্বা. নেৰযিকানঞ্হি ৰূপং কোটিপ্পত্তং হীনং নাম; তং উপাদায তিৰচ্ছানেসু নাগসুপণ্ণানং ৰূপং পণীতং নাম. তেসং ৰূপং হীনং; তং উপাদায পেতানং ৰূপং পণীতং নাম. তেসম্পি হীনং; তং উপাদায জানপদানং ৰূপং পণীতং নাম. তেসম্পি হীনং; তং উপাদায গামভোজকানং ৰূপং পণীতং নাম. তেসম্পি হীনং; তং উপাদায জনপদসামিকানং ৰূপং পণীতং নাম. তেসম্পি হীনং; তং উপাদায পদেসৰাজূনং ৰূপং পণীতং নাম. তেসম্পি হীনং; তং উপাদায চক্কৱত্তিৰঞ্ঞো ৰূপং পণীতং নাম. তস্সাপি হীনং; তং উপাদায ভুম্মদেৱানং ৰূপং পণীতং নাম. তেসম্পি হীনং; তং উপাদায চাতুমহাৰাজিকানং দেৱানং ৰূপং পণীতং নাম. তেসম্পি হীনং; তং উপাদায তাৱতিংসানং দেৱানং ৰূপং পণীতং নাম…পে… অকনিট্ঠদেৱানং পন ৰূপং মত্থকপ্পত্তং পণীতং নাম.
৭. দূৰদুকনিদ্দেসে ইত্থিন্দ্ৰিযাদীনি হেট্ঠা ৱিভত্তানেৱ. ইমস্মিং পন দুকে দুপ্পৰিগ্গহট্ঠেন লক্খণদুপ্পটিৱিজ্ঝতায সুখুমৰূপং দূৰেতি কথিতং. সুখপৰিগ্গহট্ঠেন লক্খণসুপ্পটিৱিজ্ঝতায ওড়াৰিকৰূপং সন্তিকেতি. কবড়ীকাৰাহাৰপৰিযোসানে চ নিয্যাতনট্ঠানেপি ‘ইদং ৱুচ্চতি ৰূপং দূৰে’তি ন নীয্যাতিতং. কস্মা? দুৱিধঞ্হি দূৰে নাম – লক্খণতো চ ওকাসতো চাতি. তত্থ লক্খণতো দূৰেতি ন কথিতং, তং ওকাসতো কথেতব্বং. তস্মা দূৰেতি অকথিতং. ওড়াৰিকৰূপং ওকাসতো দূৰেতি দস্সেতুং অনিয্যাতেত্ৱাৱ যং ৱা পনঞ্ঞম্পীতিআদিমাহ. সন্তিকপদনিদ্দেসেপি এসেৱ নযো. তত্থ অনাসন্নেতি ন আসন্নে, অনুপকট্ঠেতি নিস্সটে, দূৰেতি দূৰম্হি, অসন্তিকেতি ন সন্তিকে. ইদং ৱুচ্চতি ৰূপং দূৰেতি ইদং পণ্ণৰসৱিধং সুখুমৰূপং লক্খণতো দূৰে, দসৱিধং পন ওড়াৰিকৰূপং যেৱাপনকৱসেন ওকাসতো দূৰেতি ৱুচ্চতি. সন্তিকপদনিদ্দেসো উত্তানত্থোযেৱ.
ইদং ৱুচ্চতি ৰূপং সন্তিকেতি ইদং দসৱিধং ওড়াৰিকৰূপং লক্খণতো সন্তিকে, পঞ্চদসৱিধং পন সুখুমৰূপং যেৱাপনকৱসেন ওকাসতো সন্তিকেতি ৱুচ্চতি. কিত্তকতো পট্ঠায পন ৰূপং ওকাসৱসেন সন্তিকে নাম? কিত্তকতো পট্ঠায দূৰে নামাতি? পকতিকথায কথেন্তানং দ্ৱাদসহত্থো সৱনূপচাৰো নাম হোতি. তস্স ওৰতো ৰূপং সন্তিকে, পৰতো দূৰে. তত্থ সুখুমৰূপং দূৰে হোন্তং লক্খণতোপি ওকাসতোপি দূৰে হোতি; সন্তিকে হোন্তং পন ওকাসতোৱ সন্তিকে হোতি, ন লক্খণতো. ওড়াৰিকৰূপং সন্তিকে হোন্তং লক্খণতোপি ওকাসতোপি সন্তিকে হোতি; দূৰে হোন্তং ওকাসতোৱ দূৰে হোতি, ন লক্খণতো.
তং তং ৱা পনাতি এত্থ ন হেট্ঠিমনযো ওলোকেতব্বো. হেট্ঠা হি ভিন্দমানো গতো. ইধ পন ন লক্খণতো দূৰং ভিন্দতি, ওকাসতো দূৰমেৱ ভিন্দতি. উপাদাযুপাদায দূৰসন্তিকঞ্হি এত্থ দস্সিতং. অত্তনো হি ৰূপং সন্তিকে নাম; অন্তোকুচ্ছিগতস্সাপি পৰস্স দূৰে. অন্তোকুচ্ছিগতস্স সন্তিকে; বহিঠিতস্স দূৰে. একমঞ্চে সযিতস্স সন্তিকে; বহিপমুখে ঠিতস্স দূৰে. অন্তোপৰিৱেণে ৰূপং সন্তিকে; বহিপৰিৱেণে দূৰে. অন্তোসঙ্ঘাৰামে ৰূপং সন্তিকে; বহিসঙ্ঘাৰামে দূৰে. অন্তোসীমায ৰূপং সন্তিকে; বহিসীমায দূৰে. অন্তোগামখেত্তে ৰূপং সন্তিকে; বহিগামক্খেত্তে দূৰে. অন্তোজনপদে ৰূপং সন্তিকে; বহিজনপদে দূৰে. অন্তোৰজ্জসীমায ৰূপং সন্তিকে; বহিৰজ্জসীমায দূৰে. অন্তোসমুদ্দে ৰূপং সন্তিকে; বহিসমুদ্দেৰূপং দূৰে. অন্তোচক্কৱাড়ে ৰূপং সন্তিকে; বহিচক্কৱাড়ে দূৰেতি.
অযং ৰূপক্খন্ধনিদ্দেসো.
২. ৱেদনাক্খন্ধনিদ্দেসো
৮. ৱেদনাক্খন্ধনিদ্দেসাদীসু হেট্ঠা ৱুত্তসদিসং পহায অপুব্বমেৱ ৱণ্ণযিস্সাম. যা কাচি ৱেদনাতি চতুভূমিকৱেদনং পৰিযাদিযতি. সুখা ৱেদনাতিআদীনি অতীতাদিৱসেন নিদ্দিট্ঠৱেদনং সভাৱতো দস্সেতুং ৱুত্তানি. তত্থ সুখা ৱেদনা অত্থি কাযিকা, অত্থি চেতসিকা. তথা দুক্খা ৱেদনা. অদুক্খমসুখা পন চক্খাদযো পসাদকাযে সন্ধায পৰিযাযেন ‘অত্থি কাযিকা, অত্থি চেতসিকা’. তত্থ সব্বাপি কাযিকা কামাৱচৰা. তথা চেতসিকা দুক্খা ৱেদনা. চেতসিকা সুখা পন তেভূমিকা. অদুক্খমসুখা চতুভূমিকা. তস্সা সব্বপ্পকাৰাযপি সন্ততিৱসেন, খণাদিৱসেন চ অতীতাদিভাৱো ৱেদিতব্বো.
তত্থ সন্ততিৱসেন একৱীথিএকজৱনএকসমাপত্তিপৰিযাপন্না, একৱিধৱিসযসমাযোগপ্পৱত্তা চ পচ্চুপ্পন্না. ততো পুব্বে অতীতা, পচ্ছা অনাগতা. খণাদিৱসেন খণত্তযপৰিযাপন্না পুব্বন্তাপৰন্তমজ্ঝগতা সকিচ্চঞ্চ কুৰুমানা ৱেদনা পচ্চুপ্পন্না. ততো পুব্বে অতীতা, পচ্ছা অনাগতা. তত্থ খণাদিৱসেন অতীতাদিভাৱং সন্ধায অযং নিদ্দেসো কতোতি ৱেদিতব্বো.
১১. ওড়াৰিকসুখুমনিদ্দেসে অকুসলা ৱেদনাতিআদীনি জাতিতো ওড়াৰিকসুখুমভাৱং দস্সেতুং ৱুত্তানি. দুক্খা ৱেদনা ওড়াৰিকাতিআদীনি সভাৱতো. অসমাপন্নস্স ৱেদনাতিআদীনি পুগ্গলতো. সাসৱাতিআদীনি লোকিযলোকুত্তৰতো ওড়াৰিকসুখুমভাৱং দস্সেতুং ৱুত্তানি. তত্থ অকুসলা তাৱ সদৰথট্ঠেন দুক্খৱিপাকট্ঠেন চ ওড়াৰিকা. কুসলা নিদ্দৰথট্ঠেন সুখৱিপাকট্ঠেন চ সুখুমা. অব্যাকতা নিৰুস্সাহট্ঠেন অৱিপাকট্ঠেন চ সুখুমা. কুসলাকুসলা সউস্সাহট্ঠেন সৱিপাকট্ঠেন চ ওড়াৰিকা. অব্যাকতা ৱুত্তনযেনেৱ সুখুমা.
দুক্খা অসাতট্ঠেন দুক্খট্ঠেন চ ওড়াৰিকা. সুখা সাতট্ঠেন সুখট্ঠেন চ সুখুমা. অদুক্খমসুখা সন্তট্ঠেন পণীতট্ঠেন চ সুখুমা. সুখদুক্খা খোভনট্ঠেন ফৰণট্ঠেন চ ওড়াৰিকা. সুখৱেদনাপি হি খোভেতি ফৰতি. তথা দুক্খৱেদনাপি. সুখঞ্হি উপ্পজ্জমানং সকলসৰীৰং খোভেন্তং আলুড়েন্তং অভিসন্দযমানং মদ্দযমানং ছাদযমানং সীতোদকঘটেন আসিঞ্চযমানং ৱিয উপ্পজ্জতি. দুক্খং উপ্পজ্জমানং তত্তফালং অন্তো পৱেসন্তং ৱিয তিণুক্কায বহি ঝাপযমানং ৱিয উপ্পজ্জতি. অদুক্খমসুখা পন ৱুত্তনযেনেৱ সুখুমা. অসমাপন্নস্স ৱেদনা নানাৰম্মণে ৱিক্খিত্তভাৱতো ওড়াৰিকা. সমাপন্নস্স ৱেদনা একত্তনিমিত্তেযেৱ চৰতীতি সুখুমা. সাসৱা আসৱুপ্পত্তিহেতুতো ওড়াৰিকা. আসৱচাৰো নাম একন্তওড়াৰিকো. অনাসৱা ৱুত্তৱিপৰিযাযেন সুখুমা.
তত্থ একো নেৱ কুসলত্তিকে কোৱিদো হোতি, ন ৱেদনাত্তিকে. সো ‘কুসলত্তিকং ৰক্খামী’তি ৱেদনাত্তিকং ভিন্দতি; ‘ৱেদনাত্তিকং ৰক্খামী’তি কুসলত্তিকং ভিন্দতি. একো ‘তিকং ৰক্খামী’তি ভূমন্তৰং ভিন্দতি. একো ন ভিন্দতি. কথং? ‘‘সুখদুক্খা ৱেদনা ওড়াৰিকা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা সুখুমা’’তি হি ৱেদনাত্তিকে ৱুত্তং. তং একো পটিক্খিপতি – ন সব্বা অদুক্খমসুখা সুখুমা. সা হি কুসলাপি অত্থি অকুসলাপি অব্যাকতাপি. তত্থ কুসলাকুসলা ওড়াৰিকা, অব্যাকতা সুখুমা. কস্মা? কুসলত্তিকে পাড়িযং আগতত্তাতি. এৱং কুসলত্তিকো ৰক্খিতো হোতি, ৱেদনাত্তিকো পন ভিন্নো.
কুসলাকুসলা ৱেদনা ওড়াৰিকা, অব্যাকতা ৱেদনা সুখুমা’’তি যং পন কুসলত্তিকে ৱুত্তং, তং একো পটিক্খিপতি – ন সব্বা অব্যাকতা সুখুমা. সা হি সুখাপি অত্থি দুক্খাপি অদুক্খমসুখাপি. তত্থ সুখদুক্খা ওড়াৰিকা, অদুক্খমসুখা সুখুমা. কস্মা? ৱেদনাত্তিকে পাড়িযং আগতত্তাতি. এৱং ৱেদনাত্তিকো ৰক্খিতো হোতি, কুসলত্তিকো পন ভিন্নো. কুসলত্তিকস্স পন আগতট্ঠানে ৱেদনাত্তিকং অনোলোকেত্ৱা ৱেদনাত্তিকস্স আগতট্ঠানে কুসলত্তিকং অনোলোকেত্ৱা কুসলাদীনং কুসলত্তিকলক্খণেন, সুখাদীনং ৱেদনাত্তিকলক্খণেন ওড়াৰিকসুখুমতং কথেন্তো ন ভিন্দতি নাম.
যম্পি ‘‘কুসলাকুসলা ৱেদনা ওড়াৰিকা, অব্যাকতা ৱেদনা সুখুমা’’তি কুসলত্তিকে ৱুত্তং, তত্থেকো ‘কুসলা লোকুত্তৰৱেদনাপি সমানা ওড়াৰিকা নাম, ৱিপাকা অন্তমসো দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণসহজাতাপি সমানা সুখুমা নাম হোতী’তি ৱদতি. সো এৱৰূপং সন্তং পণীতং লোকুত্তৰৱেদনং ওড়াৰিকং নাম কৰোন্তো, দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং অহেতুকং হীনং জড়ং ৱেদনং সুখুমং নাম কৰোন্তো ‘তিকং ৰক্খিস্সামী’তি ভূমন্তৰং ভিন্দতি নাম. তত্থ তত্থ ভূমিযং কুসলং পন তংতংভূমিৱিপাকেনেৱ সদ্ধিং যোজেত্ৱা কথেন্তো ন ভিন্দতি নাম. তত্ৰাযং নযো – কামাৱচৰকুসলা হি ওড়াৰিকা; কামাৱচৰৱিপাকা সুখুমা. ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰলোকুত্তৰকুসলা ওড়াৰিকা; ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰলোকুত্তৰৱিপাকা সুখুমাতি. ইমিনা নীহাৰেন কথেন্তো ন ভিন্দতি নাম.
তিপিটকচূড়নাগত্থেৰো পনাহ – ‘‘অকুসলে ওড়াৰিকসুখুমতা নাম ন উদ্ধৰিতব্বা. তঞ্হি একন্তওড়াৰিকমেৱ. লোকুত্তৰেপি ওড়াৰিকসুখুমতা ন উদ্ধৰিতব্বা. তঞ্হি একন্তসুখুম’’ন্তি. ইমং কথং আহৰিত্ৱা তিপিটকচূড়াভযত্থেৰস্স কথযিংসু – এৱং থেৰেন কথিতন্তি. তিপিটকচূড়াভযত্থেৰো আহ – ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধেন অভিধম্মং পত্ৱা একপদস্সাপি দ্ৱিন্নম্পি পদানং আগতট্ঠানে নযং দাতুং যুত্তট্ঠানে নযো অদিন্নো নাম নত্থি, নযং কাতুং যুত্তট্ঠানে নযো অকতো নাম নত্থি. ইধ পনেকচ্চো ‘আচৰিযো অস্মী’তি ৱিচৰন্তো অকুসলে ওড়াৰিকসুখুমতং উদ্ধৰমানো কুক্কুচ্চাযতি. সম্মাসম্বুদ্ধেন পন লোকুত্তৰেপি ওড়াৰিকসুখুমতা উদ্ধৰিতা’’তি. এৱঞ্চ পন ৱত্ৱা ইদং সুত্তং আহৰি – ‘‘তত্ৰ, ভন্তে, যাযং পটিপদা দুক্খা দন্ধাভিঞ্ঞা, অযং, ভন্তে, পটিপদা উভযেনেৱ হীনা অক্খাযতি – দুক্খত্তা দন্ধত্তা চা’’তি (দী. নি. ৩.১৫২). এত্থ হি চতস্সো পটিপদা লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকা কথিতা.
তং তং ৱা পনাতি এত্থ ন হেট্ঠিমনযো ওলোকেতব্বো. তংতংৱাপনৱসেনেৱ কথেতব্বং. দুৱিধা হি অকুসলা – লোভসহগতা দোসসহগতা চ. তত্থ দোসসহগতা ওড়াৰিকা, লোভসহগতা সুখুমা. দোসসহগতাপি দুৱিধা – নিযতা অনিযতা চ. তত্থ নিযতা ওড়াৰিকা, অনিযতা সুখুমা. নিযতাপি কপ্পট্ঠিতিকা ওড়াৰিকা, নোকপ্পট্ঠিতিকা সুখুমা. কপ্পট্ঠিতিকাপি অসঙ্খাৰিকা ওড়াৰিকা, সসঙ্খাৰিকা সুখুমা. লোভসহগতাপি দ্ৱিধা – দিট্ঠিসম্পযুত্তা দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তা চ. তত্থ দিট্ঠিসম্পযুত্তা ওড়াৰিকা, দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তা সুখুমা. দিট্ঠিসম্পযুত্তাপি নিযতা ওড়াৰিকা, অনিযতা সুখুমা. সাপি অসঙ্খাৰিকা ওড়াৰিকা, সসঙ্খাৰিকা সুখুমা.
সঙ্খেপতো অকুসলং পত্ৱা যা ৱিপাকং বহুং দেতি সা ওড়াৰিকা, যা অপ্পং সা সুখুমা. কুসলং পত্ৱা পন অপ্পৱিপাকা ওড়াৰিকা, বহুৱিপাকা সুখুমা. চতুব্বিধে কুসলে কামাৱচৰকুসলা ওড়াৰিকা, ৰূপাৱচৰকুসলা সুখুমা. সাপি ওড়াৰিকা, অৰূপাৱচৰকুসলা সুখুমা. সাপি ওড়াৰিকা, লোকুত্তৰকুসলা সুখুমা. অযং তাৱ ভূমীসু অভেদতো নযো.
ভেদতো পন কামাৱচৰা দানসীলভাৱনামযৱসেন তিৱিধা. তত্থ দানমযা ওড়াৰিকা, সীলমযা সুখুমা. সাপি ওড়াৰিকা, ভাৱনামযা সুখুমা. সাপি দুহেতুকা তিহেতুকাতি দুৱিধা. তত্থ দুহেতুকা ওড়াৰিকা, তিহেতুকা সুখুমা. তিহেতুকাপি সসঙ্খাৰিকঅসঙ্খাৰিকভেদতো দুৱিধা. তত্থ সসঙ্খাৰিকা ওড়াৰিকা, অসঙ্খাৰিকা সুখুমা. ৰূপাৱচৰে পঠমজ্ঝানকুসলৱেদনা ওড়াৰিকা, দুতিযজ্ঝানকুসলৱেদনা সুখুমা…পে… চতুত্থজ্ঝানকুসলৱেদনা সুখুমা. সাপি ওড়াৰিকা, আকাসানঞ্চাযতনকুসলৱেদনা সুখুমা আকাসানঞ্চাযতনকুসলৱেদনা ওড়াৰিকা…পে…. নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকুসলৱেদনা সুখুমা. সাপি ওড়াৰিকা, ৱিপস্সনাসহজাতা সুখুমা. সাপি ওড়াৰিকা, সোতাপত্তিমগ্গসহজাতা সুখুমা. সাপি ওড়াৰিকা…পে… অৰহত্তমগ্গসহজাতা সুখুমা.
চতুব্বিধে ৱিপাকে কামাৱচৰৱিপাকৱেদনা ওড়াৰিকা, ৰূপাৱচৰৱিপাকৱেদনা সুখুমা. সাপি ওড়াৰিকা…পে… লোকুত্তৰৱিপাকৱেদনা সুখুমা. এৱং তাৱ অভেদতো.
ভেদতো পন কামাৱচৰৱিপাকা অত্থি অহেতুকা, অত্থি সহেতুকা. সহেতুকাপি অত্থি দুহেতুকা, অত্থি তিহেতুকা. তত্থ অহেতুকা ওড়াৰিকা, সহেতুকা সুখুমা. সাপি দুহেতুকা ওড়াৰিকা, তিহেতুকা সুখুমা. তত্থাপি সসঙ্খাৰিকা ওড়াৰিকা, অসঙ্খাৰিকা সুখুমা. পঠমজ্ঝানৱিপাকা ওড়াৰিকা, দুতিযজ্ঝানৱিপাকা সুখুমা…পে… চতুত্থজ্ঝানৱিপাকা সুখুমা. সাপি ওড়াৰিকা, আকাসানঞ্চাযতনৱিপাকা সুখুমা. সাপি ওড়াৰিকা…পে… নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনৱিপাকা সুখুমা. সাপি ওড়াৰিকা, সোতাপত্তিফলৱেদনা সুখুমা. সাপি ওড়াৰিকা, সকদাগামি…পে… অৰহত্তফলৱেদনা সুখুমা.
তীসু কিৰিযাসু কামাৱচৰকিৰিযৱেদনা ওড়াৰিকা, ৰূপাৱচৰকিৰিযৱেদনা সুখুমা. সাপি ওড়াৰিকা, অৰূপাৱচৰকিৰিযৱেদনা সুখুমা. এৱং তাৱ অভেদতো. ভেদতো পন অহেতুকাদিৱসেন ভিন্নায কামাৱচৰকিৰিযায অহেতুককিৰিযৱেদনা ওড়াৰিকা, সহেতুকা সুখুমা. সাপি দুহেতুকা ওড়াৰিকা, তিহেতুকা সুখুমা. তত্থাপি সসঙ্খাৰিকা ওড়াৰিকা, অসঙ্খাৰিকা সুখুমা. পঠমজ্ঝানে কিৰিযৱেদনা ওড়াৰিকা, দুতিযজ্ঝানে সুখুমা. সাপি ওড়াৰিকা, ততিযে…পে… চতুত্থে সুখুমা. সাপি ওড়াৰিকা, আকাসানঞ্চাযতনকিৰিযৱেদনা সুখুমা. সাপি ওড়াৰিকা, ৱিঞ্ঞাণঞ্চা…পে… নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকিৰিযৱেদনা সুখুমা. যা ওড়াৰিকা সা হীনা. যা সুখুমা সা পণীতা.
১৩. দূৰদুকনিদ্দেসে অকুসলৱেদনা ৱিসভাগট্ঠেন ৱিসংসট্ঠেন চ কুসলাব্যাকতাহি দূৰে. ইমিনা নযেন সব্বপদেসু দূৰতা ৱেদিতব্বা. সচেপি হি অকুসলাদিৱেদনাসমঙ্গিনো দুক্খাদিৱেদনাসমঙ্গিনো চ তযো তযো জনা একমঞ্চে নিসিন্না হোন্তি, তেসম্পি তা ৱেদনা ৱিসভাগট্ঠেন ৱিসংসট্ঠেন চ দূৰেযেৱ নাম. সমাপন্নৱেদনাদিসমঙ্গীসুপি এসেৱ নযো. অকুসলা পন অকুসলায সভাগট্ঠেন সৰিক্খট্ঠেন চ সন্তিকে নাম. ইমিনা নযেন সব্বপদেসু সন্তিকতা ৱেদিতব্বা. সচেপি হি অকুসলাদিৱেদনাসমঙ্গীসু তীসু জনেসু একো কামভৱে, একো ৰূপভৱে, একো অৰূপভৱে, তেসম্পি তা ৱেদনা সভাগট্ঠেন সৰিক্খট্ঠেন চ সন্তিকেযেৱ নাম. কুসলাদিৱেদনাসমঙ্গীসুপি এসেৱ নযো.
তং তং ৱা পনাতি এত্থ হেট্ঠিমনযং অনোলোকেত্ৱা তং তং ৱাপনৱসেনেৱ কথেতব্বং. কথেন্তেন চ ন দূৰতো সন্তিকং উদ্ধৰিতব্বং, সন্তিকতো পন দূৰং উদ্ধৰিতব্বং. দুৱিধা হি অকুসলা – লোভসহগতা দোসসহগতা চ. তত্থ লোভসহগতা লোভসহগতায সন্তিকে নাম, দোসসহগতায দূৰে নাম. দোসসহগতা দোসসহগতায সন্তিকে নাম, লোভসহগতায দূৰে নাম. দোসসহগতাপি নিযতা নিযতায সন্তিকে নামাতি. এৱং অনিযতা. কপ্পট্ঠিতিকঅসঙ্খাৰিকসসঙ্খাৰিকভেদং লোভসহগতাদীসু চ দিট্ঠিসম্পযুত্তাদিভেদং সব্বং ওড়াৰিকদুকনিদ্দেসে ৱিত্থাৰিতৱসেন অনুগন্ত্ৱা একেককোট্ঠাসৱেদনা তংতংকোট্ঠাসৱেদনায এৱ সন্তিকে, ইতৰা ইতৰায দূৰেতি ৱেদিতব্বাতি.
অযং ৱেদনাক্খন্ধনিদ্দেসো.
৩. সঞ্ঞাক্খন্ধনিদ্দেসো
১৪. সঞ্ঞাক্খন্ধনিদ্দেসে যা কাচি সঞ্ঞাতি চতুভূমিকসঞ্ঞং পৰিযাদিযতি. চক্খুসম্ফস্সজা সঞ্ঞাতিআদীনি অতীতাদিৱসেন নিদ্দিট্ঠসঞ্ঞং সভাৱতো দস্সেতুং ৱুত্তানি. তত্থ চক্খুসম্ফস্সতো চক্খুসম্ফস্সস্মিং ৱা জাতা চক্খুসম্ফস্সজা নাম. সেসাসুপি এসেৱ নযো. এত্থ চ পুৰিমা পঞ্চ চক্খুপসাদাদিৱত্থুকাৱ. মনোসম্ফস্সজা হদযৱত্থুকাপি অৱত্থুকাপি. সব্বা চতুভূমিকসঞ্ঞা.
১৭. ওড়াৰিকদুকনিদ্দেসে পটিঘসম্ফস্সজাতি সপ্পটিঘে চক্খুপসাদাদযো ৱত্থুং কত্ৱা সপ্পটিঘে ৰূপাদযো আৰব্ভ উপ্পন্নো ফস্সো পটিঘসম্ফস্সো নাম. ততো তস্মিং ৱা জাতা পটিঘসম্ফস্সজা নাম. চক্খুসম্ফস্সজা সঞ্ঞা…পে… কাযসম্ফস্সজা সঞ্ঞাতিপি তস্সাযেৱ ৱত্থুতো নামং. ৰূপসঞ্ঞা…পে… ফোট্ঠব্বসঞ্ঞাতিপি তস্সাযেৱ আৰম্মণতো নামং. ইদং পন ৱত্থাৰম্মণতো নামং. সপ্পটিঘানি হি ৱত্থূনি নিস্সায, সপ্পটিঘানি চ আৰম্মণানি আৰব্ভ উপ্পত্তিতো এসা পটিঘসম্ফস্সজা সঞ্ঞাতি ৱুত্তা. মনোসম্ফস্সজাতিপি পৰিযাযেন এতিস্সা নামং হোতিযেৱ. চক্খুৱিঞ্ঞাণঞ্হি মনো নাম. তেন সহজাতো ফস্সো মনোসম্ফস্সো নাম. তস্মিং মনোসম্ফস্সে, তস্মা ৱা মনোসম্ফস্সা জাতাতি মনোসম্ফস্সজা. তথা সোতঘানজিৱ্হাকাযৱিঞ্ঞাণং মনো নাম. তেন সহজাতো ফস্সো মনোসম্ফস্সো নাম. তস্মিং মনোসম্ফস্সে, তস্মা ৱা মনোসম্ফস্সা জাতাতি মনোসম্ফস্সজা.
অধিৱচনসম্ফস্সজা সঞ্ঞাতিপি পৰিযাযেন এতিস্সা নামং হোতিযেৱ. তযো হি অৰূপিনো খন্ধা সযং পিট্ঠিৱট্টকা হুত্ৱা অত্তনা সহজাতায সঞ্ঞায অধিৱচনসম্ফস্সজা সঞ্ঞাতিপি নামং কৰোন্তি. নিপ্পৰিযাযেন পন পটিঘসম্ফস্সজা সঞ্ঞা নাম পঞ্চদ্ৱাৰিকসঞ্ঞা, অধিৱচনসম্ফস্সজা সঞ্ঞা নাম মনোদ্ৱাৰিকসঞ্ঞা. তত্থ পঞ্চদ্ৱাৰিকসঞ্ঞা ওলোকেত্ৱাপি জানিতুং সক্কাতি ওড়াৰিকা. ৰজ্জিত্ৱা উপনিজ্ঝাযন্তঞ্হি ‘ৰজ্জিত্ৱা উপনিজ্ঝাযতী’তি, কুজ্ঝিত্ৱা উপনিজ্ঝাযন্তং ‘কুজ্ঝিত্ৱা উপনিজ্ঝাযতী’তি ওলোকেত্ৱাৱ জানন্তি.
তত্ৰিদং ৱত্থু – দ্ৱে কিৰ ইত্থিযো নিসীদিত্ৱা সুত্তং কন্তন্তি. দ্ৱীসু দহৰেসু গামে চৰন্তেসু একো পুৰতো গচ্ছন্তো একং ইত্থিং ওলোকেসি. ইতৰা তং পুচ্ছি ‘কস্মা নু খো তং এসো ওলোকেসী’তি? ‘ন এসো ভিক্খু মং ৱিসভাগচিত্তেন ওলোকেসি, কনিট্ঠভগিনীসঞ্ঞায পন ওলোকেসী’তি. তেসুপি গামে চৰিত্ৱা আসনসালায নিসিন্নেসু ইতৰো ভিক্খু তং ভিক্খুং পুচ্ছি – ‘তযা সা ইত্থী ওলোকিতা’তি? ‘আম ওলোকিতা’. ‘কিমত্থাযা’তি? ‘ময্হং ভগিনীসৰিক্খত্তা তং ওলোকেসি’ন্তি আহ. এৱং পঞ্চদ্ৱাৰিকসঞ্ঞা ওলোকেত্ৱাপি জানিতুং সক্কাতি ৱেদিতব্বা. সা পনেসা পসাদৱত্থুকা এৱ. কেচি পন জৱনপ্পৱত্তাতি দীপেন্তি. মনোদ্ৱাৰিকসঞ্ঞা পন একমঞ্চে ৱা একপীঠে ৱা নিসীদিত্ৱাপি অঞ্ঞং চিন্তেন্তং ৱিতক্কেন্তঞ্চ ‘কিং চিন্তেসি, কিং ৱিতক্কেসী’তি পুচ্ছিত্ৱা তস্স ৱচনৱসেনেৱ জানিতব্বতো সুখুমা. সেসং ৱেদনাক্খন্ধসদিসমেৱাতি.
অযং সঞ্ঞাক্খন্ধনিদ্দেসো.
৪. সঙ্খাৰক্খন্ধনিদ্দেসো
২০. সঙ্খাৰক্খন্ধনিদ্দেসে যে কেচি সঙ্খাৰাতি চতুভূমিকসঙ্খাৰে পৰিযাদিযতি. চক্খুসম্ফস্সজা চেতনাতিআদীনি অতীতাদিৱসেন নিদ্দিট্ঠসঙ্খাৰে সভাৱতো দস্সেতুং ৱুত্তানি. চক্খুসম্ফস্সজাতিআদীনি ৱুত্তত্থানেৱ. চেতনাতি হেট্ঠিমকোটিযা পধানসঙ্খাৰৱসেন ৱুত্তং. হেট্ঠিমকোটিযা হি অন্তমসো চক্খুৱিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং পাড়িযং আগতা চত্তাৰো সঙ্খাৰা উপ্পজ্জন্তি. তেসু চেতনা পধানা আযূহনট্ঠেন পাকটত্তা. তস্মা অযমেৱ গহিতা. তংসম্পযুত্তসঙ্খাৰা পন তায গহিতায গহিতাৱ হোন্তি. ইধাপি পুৰিমা পঞ্চ চক্খুপসাদাদিৱত্থুকাৱ. মনোসম্ফস্সজা হদযৱত্থুকাপি অৱত্থুকাপি. সব্বা চতুভূমিকচেতনা. সেসং ৱেদনাক্খন্ধসদিসমেৱাতি.
অযং সঙ্খাৰক্খন্ধনিদ্দেসো.
৫. ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধনিদ্দেসো
২৬. ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধনিদ্দেসে যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণন্তি চতুভূমকৱিঞ্ঞাণং পৰিযাদিযতি. চক্খুৱিঞ্ঞাণন্তিআদীনি অতীতাদিৱসেন নিদ্দিট্ঠৱিঞ্ঞাণং সভাৱতো দস্সেতুং ৱুত্তানি. তত্থ চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনি পঞ্চ চক্খুপসাদাদিৱত্থুকানেৱ, মনোৱিঞ্ঞাণং হদযৱত্থুকম্পি অৱত্থুকম্পি. সব্বং চতুভূমকৱিঞ্ঞাণং. সেসং ৱেদনাক্খন্ধসদিসমেৱাতি.
অযং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধনিদ্দেসো.
পকিণ্ণককথা
ইদানি পঞ্চসুপি খন্ধেসু সমুগ্গমতো, পুব্বাপৰতো, অদ্ধানপৰিচ্ছেদতো, একুপ্পাদনানানিৰোধতো, নানুপ্পাদএকনিৰোধতো, একুপ্পাদএকনিৰোধতো, নানুপ্পাদনানানিৰোধতো, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নতো, অজ্ঝত্তিকবাহিৰতো, ওড়াৰিকসুখুমতো, হীনপণীততো, দূৰসন্তিকতো, পচ্চযতো, সমুট্ঠানতো, পৰিনিপ্ফন্নতো, সঙ্খততোতি সোড়সহাকাৰেহি পকিণ্ণকং ৱেদিতব্বং.
তত্থ দুৱিধো সমুগ্গমো – গব্ভসেয্যকসমুগ্গমো, ওপপাতিকসমুগ্গমোতি. তত্থ গব্ভসেয্যকসমুগ্গমো এৱং ৱেদিতব্বো – গব্ভসেয্যকসত্তানঞ্হি পটিসন্ধিক্খণে পঞ্চক্খন্ধা অপচ্ছাঅপুৰে একতো পাতুভৱন্তি. তস্মিং খণে পাতুভূতা কললসঙ্খাতা ৰূপসন্ততি পৰিত্তা হোতি. খুদ্দকমক্খিকায একৱাযামেন পাতব্বমত্তাতি ৱত্ৱা পুন ‘অতিবহুং এতং, সণ্হসূচিযা তেলে পক্খিপিত্ৱা উক্খিত্তায পগ্ঘৰিত্ৱা অগ্গে ঠিতবিন্দুমত্ত’ন্তি ৱুত্তং. তম্পি পটিক্খিপিত্ৱা ‘এককেসে তেলতো উদ্ধৰিত্ৱা গহিতে তস্স পগ্ঘৰিত্ৱা অগ্গে ঠিতবিন্দুমত্ত’ন্তি ৱুত্তং. তম্পি পটিক্খিপিত্ৱা ‘ইমস্মিং জনপদে মনুস্সানং কেসে অট্ঠধা ফালিতে ততো এককোট্ঠাসপ্পমাণো উত্তৰকুৰুকানং কেসো; তস্স পসন্নতিলতেলতো উদ্ধটস্স অগ্গে ঠিতবিন্দুমত্ত’ন্তি ৱুত্তং. তম্পি পটিক্খিপিত্ৱা ‘এতং বহু, জাতিউণ্ণা নাম সুখুমা; তস্সা একঅংসুনো পসন্নতিলতেলে পক্খিপিত্ৱা উদ্ধটস্স পগ্ঘৰিত্ৱা অগ্গে ঠিতবিন্দুমত্ত’ন্তি ৱুত্তং. তং পনেতং অচ্ছং হোতি ৱিপ্পসন্নং অনাৱিলং পৰিসুদ্ধং পসন্নতিলতেলবিন্দুসমানৱণ্ণং. ৱুত্তম্পি চেতং –
তিলতেলস্স যথা বিন্দু, সপ্পিমণ্ডো অনাৱিলো;
এৱং ৱণ্ণপটিভাগং, কললন্তি পৱুচ্চতীতি.
এৱং পৰিত্তায ৰূপসন্ততিযা তীণি সন্ততিসীসানি হোন্তি – ৱত্থুদসকং, কাযদসকং, ইত্থিযা ইত্থিন্দ্ৰিযৱসেন পুৰিসস্স পুৰিসিন্দ্ৰিযৱসেন ভাৱদসকন্তি. তত্থ ৱত্থুৰূপং, তস্স নিস্সযানি চত্তাৰি মহাভূতানি, তংনিস্সিতা ৱণ্ণগন্ধৰসোজা, জীৱিতন্তি – ইদং ৱত্থুদসকং নাম. কাযপসাদো, তস্স নিস্সযানি চত্তাৰি মহাভূতানি, তন্নিস্সিতা ৱণ্ণগন্ধৰসোজা, জীৱিতন্তি – ইদং কাযদসকং নাম. ইত্থিযা ইত্থিভাৱো, পুৰিসস্স পুৰিসভাৱো, তস্স নিস্সযানি চত্তাৰি মহাভূতানি, তন্নিস্সিতা ৱণ্ণগন্ধৰসোজা, জীৱিতন্তি – ইদং ভাৱদসকং নাম.
এৱং গব্ভসেয্যকানং পটিসন্ধিযং উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদেন সমতিংস কম্মজৰূপানি ৰূপক্খন্ধো নাম হোতি. পটিসন্ধিচিত্তেন পন সহজাতা ৱেদনা ৱেদনাক্খন্ধো, সঞ্ঞা সঞ্ঞাক্খন্ধো, সঙ্খাৰা সঙ্খাৰক্খন্ধো, পটিসন্ধিচিত্তং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি. এৱং গব্ভসেয্যকানং পটিসন্ধিক্খণে পঞ্চক্খন্ধা পৰিপুণ্ণা হোন্তি. সচে পন নপুংসকপটিসন্ধি হোতি, ভাৱদসকং হাযতি. দ্ৱিন্নং দসকানং ৱসেন সমৱীসতি কম্মজৰূপানি ৰূপক্খন্ধো নাম হোতি. ৱেদনাক্খন্ধাদযো ৱুত্তপ্পকাৰা এৱাতি. এৱম্পি গব্ভসেয্যকানং পটিসন্ধিক্খণে পঞ্চক্খন্ধা পৰিপুণ্ণা হোন্তি.
ইমস্মিং ঠানে তিসমুট্ঠানিকপ্পৱেণী কথেতব্বা ভৱেয্য. তং পন অকথেত্ৱা ‘ওপপাতিকসমুগ্গমো’ নাম দস্সিতো. ওপপাতিকানঞ্হি পৰিপুণ্ণাযতনানং পটিসন্ধিক্খণে হেট্ঠা ৱুত্তানি তীণি, চক্খুসোতঘানজিৱ্হাদসকানি চাতি সত্ত ৰূপসন্ততিসীসানি পাতুভৱন্তি. তত্থ চক্খুদসকাদীনি কাযদসকসদিসানেৱ. নপুংসকস্স পন ভাৱদসকং নত্থি. এৱং পৰিপুণ্ণাযতনানং ওপপাতিকানং সমসত্ততি চেৱ সমসট্ঠি চ কম্মজৰূপানি ৰূপক্খন্ধো নাম. ৱেদনাক্খন্ধাদযো ৱুত্তপ্পকাৰা এৱাতি. এৱং ওপপাতিকানং পটিসন্ধিক্খণে পঞ্চক্খন্ধা পৰিপুণ্ণা হোন্তি. অযং ‘ওপপাতিকসমুগ্গমো’ নাম. এৱং তাৱ পঞ্চক্খন্ধা ‘সমুগ্গমতো’ ৱেদিতব্বা.
‘পুব্বাপৰতো’তি এৱং পন গব্ভসেয্যকানং অপচ্ছাঅপুৰে উপ্পন্নেসু পঞ্চসু খন্ধেসু কিং ৰূপং পঠমং ৰূপং সমুট্ঠাপেতি উদাহু অৰূপন্তি? ৰূপং ৰূপমেৱ সমুট্ঠাপেতি, ন অৰূপং. কস্মা? পটিসন্ধিচিত্তস্স ন ৰূপজনকত্তা. সব্বসত্তানঞ্হি পটিসন্ধিচিত্তং, খীণাসৱস্স চুতিচিত্তং, দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণানি, চত্তাৰি অৰূপ্পৱিপাকানীতি সোড়স চিত্তানি ৰূপং ন সমুট্ঠাপেন্তি. তত্থ পটিসন্ধিচিত্তং তাৱ ৱত্থুনো দুব্বলতায অপ্পতিট্ঠিততায পচ্চযৱেকল্লতায আগন্তুকতায চ ৰূপং ন সমুট্ঠাপেতি. তত্থ হি সহজাতং ৱত্থু উপ্পাদক্খণে দুব্বলং হোতীতি ৱত্থুনো দুব্বলতায ৰূপং ন সমুট্ঠাপেতি. যথা চ পপাতে পতন্তো পুৰিসো অঞ্ঞস্স নিস্সযো ভৱিতুং ন সক্কোতি, এৱং এতম্পি কম্মৱেগক্খিত্তত্তা পপাতে পতমানং ৱিয অপ্পতিট্ঠিতং. ইতি কম্মৱেগক্খিত্তত্তা, অপ্পতিট্ঠিততাযপি ৰূপং ন সমুট্ঠাপেতি.
পটিসন্ধিচিত্তঞ্চ ৱত্থুনা সদ্ধিং অপচ্ছাঅপুৰে উপ্পন্নং. তস্স ৱত্থু পুৰেজাতং হুত্ৱা পচ্চযো ভৱিতুং ন সক্কোতি. সচে সক্কুণেয্য, ৰূপং সমুট্ঠাপেয্য. যত্ৰাপি ৱত্থু পুৰেজাতং হুত্ৱা পচ্চযো ভৱিতুং সক্কোতি, পৱেণী ঘটিযতি, তত্ৰাপি চিত্তং অঙ্গতো অপৰিহীনংযেৱ ৰূপং সমুট্ঠাপেতি. যদি হি চিত্তং ঠানক্খণে ৱা ভঙ্গক্খণে ৱা ৰূপং সমুট্ঠাপেয্য, পটিসন্ধিচিত্তম্পি ৰূপং সমুট্ঠাপেয্য. ন পন চিত্তং তস্মিং খণদ্ৱযে ৰূপং সমুট্ঠাপেতি. যথা পন অহিচ্ছত্তকমকুলং পথৱিতো উট্ঠহন্তং পংসুচুণ্ণং গহেত্ৱাৱ উট্ঠহতি, এৱং চিত্তং পুৰেজাতং ৱত্থুং নিস্সায উপ্পাদক্খণে অট্ঠ ৰূপানি গহেত্ৱাৱ উট্ঠহতি. পটিসন্ধিক্খণে চ ৱত্থু পুৰেজাতং হুত্ৱা পচ্চযো ভৱিতুং ন সক্কোতীতি পচ্চযৱেকল্লতাযপি পটিসন্ধিচিত্তং ৰূপং ন সমুট্ঠাপেতি.
যথা চ আগন্তুকপুৰিসো অগতপুব্বং পদেসং গতো অঞ্ঞেসং – ‘এথ ভো, অন্তোগামে ৱো অন্নপানগন্ধমালাদীনি দস্সামী’তি ৱত্তুং ন সক্কোতি, অত্তনো অৱিসযতায অপ্পহুততায, এৱমেৱ পটিসন্ধিচিত্তং আগন্তুকন্তি অত্তনো আগন্তুকতাযপি ৰূপং ন সমুট্ঠাপেতি. অপিচ সমতিংস কম্মজৰূপানি চিত্তসমুট্ঠানৰূপানং ঠানং গহেত্ৱা ঠিতানীতিপি পটিসন্ধিচিত্তং ৰূপং ন সমুট্ঠাপেতি.
খীণাসৱস্স পন চুতিচিত্তং ৱট্টমূলস্স ৱূপসন্তত্তা ন সমুট্ঠাপেতি. তস্স হি সব্বভৱেসু ৱট্টমূলং ৱূপসন্তং অভব্বুপ্পত্তিকং পুনব্ভৱে পৱেণী নাম নত্থি. সোতাপন্নস্স পন সত্ত ভৱে ঠপেত্ৱা অট্ঠমেৱ ৱট্টমূলং ৱূপসন্তং. তস্মা তস্স চুতিচিত্তং সত্তসু ভৱেসু ৰূপং সমুট্ঠাপেতি, সকদাগামিনো দ্ৱীসু, অনাগামিনো একস্মিং. খীণাসৱস্স সব্বভৱেসু ৱট্টমূলস্স ৱূপসন্তত্তা নেৱ সমুট্ঠাপেতি.
দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণেসু পন ঝানঙ্গং নত্থি, মগ্গঙ্গং নত্থি, হেতু নত্থীতি চিত্তঙ্গং দুব্বলং হোতীতি চিত্তঙ্গদুব্বলতায তানি ৰূপং ন সমুট্ঠাপেন্তি. চত্তাৰি অৰূপৱিপাকানি তস্মিং ভৱে ৰূপস্স নত্থিতায ৰূপং ন সমুট্ঠাপেন্তি. ন কেৱলঞ্চ তানেৱ, যানি অঞ্ঞানিপি তস্মিং ভৱে অট্ঠ কামাৱচৰকুসলানি, দস অকুসলানি, নৱ কিৰিযচিত্তানি, চত্তাৰি আৰুপ্পকুসলানি, চতস্সো আৰুপ্পকিৰিযা, তীণি মগ্গচিত্তানি, চত্তাৰি ফলচিত্তানীতি দ্ৱেচত্তালীস চিত্তানি উপ্পজ্জন্তি, তানিপি তত্থ ৰূপস্স নত্থিতায এৱ ৰূপং ন সমুট্ঠাপেন্তি. এৱং পটিসন্ধিচিত্তং ৰূপং ন সমুট্ঠাপেতি.
উতু পন পঠমং ৰূপং সমুট্ঠাপেতি. কো এস উতু নামাতি? পটিসন্ধিক্খণে উপ্পন্নানং সমতিংসকম্মজৰূপানং অব্ভন্তৰা তেজোধাতু. সা ঠানং পত্ৱা অট্ঠ ৰূপানি সমুট্ঠাপেতি. উতু নাম চেস দন্ধনিৰোধো; চিত্তং খিপ্পনিৰোধং. তস্মিং ধৰন্তেযেৱ সোড়স চিত্তানি উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তি. তেসু পটিসন্ধিঅনন্তৰং পঠমভৱঙ্গচিত্তং উপ্পাদক্খণেযেৱ অট্ঠ ৰূপানি সমুট্ঠাপেতি. যদা পন সদ্দস্স উপ্পত্তিকালো ভৱিস্সতি, তদা উতুচিত্তানি সদ্দনৱকং নাম সমুট্ঠাপেস্সন্তি. কবড়ীকাৰাহাৰোপি ঠানং পত্ৱা অট্ঠ ৰূপানি সমুট্ঠাপেতি. কুতো পনস্স কবড়ীকাৰাহাৰোতি? মাতিতো. ৱুত্তম্পি চেতং –
‘‘যঞ্চস্স ভুঞ্জতী মাতা, অন্নং পানঞ্চ ভোজনং;
তেন সো তত্থ যাপেতি, মাতুকুচ্ছিগতো নৰো’’তি. (সং. নি. ১.২৩৫);
এৱং কুচ্ছিগতো দাৰকো মাতৰা অজ্ঝোহটঅন্নপানওজায যাপেতি. সাৱ ঠানপ্পত্তা অট্ঠ ৰূপানি সমুট্ঠাপেতি. ননু চ সা ওজা খৰা? ৱত্থু সুখুমং? কথং তত্থ পতিট্ঠাতীতি? পঠমং তাৱ ন পতিট্ঠাতি; একস্স ৱা দ্ৱিন্নং ৱা সত্তাহানং গতকালে পতিট্ঠাতি. ততো পন পুৰে ৱা পতিট্ঠাতু পচ্ছা ৱা; যদা মাতৰা অজ্ঝোহটঅন্নপানওজা দাৰকস্স সৰীৰে পতিট্ঠাতি, তদা অট্ঠ ৰূপানি সমুট্ঠাপেতি.
ওপপাতিকস্সাপি পকতিপটিযত্তানং খাদনীযভোজনীযানং অত্থিট্ঠানে নিব্বত্তস্স তানি গহেত্ৱা অজ্ঝোহৰতো ঠানপ্পত্তা ওজা ৰূপং সমুট্ঠাপেতি. একো অন্নপানৰহিতে অৰঞ্ঞে নিব্বত্ততি, মহাছাতকো হোতি, অত্তনোৱ জিৱ্হায খেড়ং পৰিৱত্তেত্ৱা গিলতি. তত্ৰাপিস্স ঠানপ্পত্তা ওজা ৰূপং সমুট্ঠাপেতি.
এৱং পঞ্চৱীসতিযা কোট্ঠাসেসু দ্ৱেৱ ৰূপানি ৰূপং সমুট্ঠাপেন্তি – তেজোধাতু চ কবড়ীকাৰাহাৰো চ. অৰূপেপি দ্ৱেযেৱ ধম্মা ৰূপং সমুট্ঠাপেন্তি – চিত্তঞ্চেৱ কম্মচেতনা চ. তত্থ ৰূপং উপ্পাদক্খণে চ ভঙ্গক্খণে চ দুব্বলং, ঠানক্খণে বলৱন্তি ঠানক্খণে ৰূপং সমুট্ঠাপেতি. চিত্তং ঠানক্খণে চ ভঙ্গক্খণে চ দুব্বলং, উপ্পাদক্খণেযেৱ বলৱন্তি উপ্পাদক্খণেযেৱ ৰূপং সমুট্ঠাপেতি. কম্মচেতনা নিৰুদ্ধাৱ পচ্চযো হোতি. অতীতে কপ্পকোটিসতসহস্সমত্থকেপি হি আযূহিতং কম্মং এতৰহি পচ্চযো হোতি. এতৰহি আযূহিতং অনাগতে কপ্পকোটিসতসহস্সপৰিযোসানেপি পচ্চযো হোতীতি. এৱং ‘পুব্বাপৰতো’ ৱেদিতব্বা.
‘অদ্ধানপৰিচ্ছেদতো’তি ৰূপং কিত্তকং অদ্ধানং তিট্ঠতি? অৰূপং কিত্তকন্তি? ৰূপং গৰুপৰিণামং দন্ধনিৰোধং. অৰূপং লহুপৰিণামং খিপ্পনিৰোধং. ৰূপে ধৰন্তেযেৱ সোড়স চিত্তানি উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তি. তং পন সত্তৰসমেন চিত্তেন সদ্ধিং নিৰুজ্ঝতি. যথা হি পুৰিসো ‘ফলং পাতেস্সামী’তি মুগ্গৰেন ৰুক্খসাখং পহৰেয্য, ফলানি চ পত্তানি চ একক্খণেযেৱ ৱণ্টতো মুচ্চেয্যুং. তত্থ ফলানি অত্তনো ভাৰিকতায পঠমতৰং পথৱিযং পতন্তি, পত্তানি লহুকতায পচ্ছা. এৱমেৱ মুগ্গৰপ্পহাৰেন পত্তানঞ্চ ফলানঞ্চ একক্খণে ৱণ্টতো মুত্তকালো ৱিয পটিসন্ধিক্খণে ৰূপাৰূপধম্মানং একক্খণে পাতুভাৱো; ফলানং ভাৰিকতায পঠমতৰং পথৱিযং পতনং ৱিয ৰূপে ধৰন্তেযেৱ সোড়সন্নং চিত্তানং উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝনং; পত্তানং লহুকতায পচ্ছা পথৱিযং পতনং ৱিয ৰূপস্স সত্তৰসমেন চিত্তেন সহ নিৰুজ্ঝনং.
তত্থ কিঞ্চাপি ৰূপং দন্ধনিৰোধং গৰুপৰিণামং, চিত্তং খিপ্পনিৰোধং লহুপৰিণামং, ৰূপং পন অৰূপং অৰূপং ৱা ৰূপং ওহায পৱত্তিতুং ন সক্কোন্তি. দ্ৱিন্নম্পি একপ্পমাণাৱ পৱত্তি. তত্ৰাযং উপমা – একো পুৰিসো লকুণ্টকপাদো, একো দীঘপাদো. তেসু একতো মগ্গং গচ্ছন্তেসু যাৱ দীঘপাদো একপদৱাৰং অক্কমতি, তাৱ ইতৰো পদে পদং অক্কমিত্ৱা সোড়সপদৱাৰেন গচ্ছতি. দীঘপাদো লকুণ্টকপাদস্স সোড়স পদৱাৰে অত্তনো পাদং অঞ্ছিত্ৱা আকড্ঢিত্ৱা একমেৱ পদৱাৰং কৰোতি. ইতি একোপি একং অতিক্কমিতুং ন সক্কোতি. দ্ৱিন্নম্পি গমনং একপ্পমাণমেৱ হোতি. এৱংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং. লকুণ্টকপাদপুৰিসো ৱিয অৰূপং; দীঘপাদপুৰিসো ৱিয ৰূপং; দীঘপাদস্স একং পদৱাৰং অক্কমণকালে ইতৰস্স সোড়সপদৱাৰঅক্কমনং ৱিয ৰূপে ধৰন্তেযেৱ অৰূপধম্মেসু সোড়সন্নং চিত্তানং উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝনং; দ্ৱিন্নং পুৰিসানং লকুণ্টকপাদপুৰিসস্স সোড়স পদৱাৰে ইতৰস্স অত্তনো পাদং অঞ্ছিত্ৱা আকড্ঢিত্ৱা একপদৱাৰকৰণং ৱিয ৰূপস্স সত্তৰসমেন চিত্তেন সদ্ধিং নিৰুজ্ঝনং; দ্ৱিন্নং পুৰিসানং অঞ্ঞমঞ্ঞং অনোহায একপ্পমাণেনেৱ গমনং ৱিয অৰূপস্স ৰূপং ৰূপস্স অৰূপং অনোহায একপ্পমাণেনেৱ পৱত্তনন্তি. এৱং ‘অদ্ধানপৰিচ্ছেদতো’ ৱেদিতব্বা.
‘একুপ্পাদনানানিৰোধতো’তি ইদং পচ্ছিমকম্মজং ঠপেত্ৱা দীপেতব্বং. পঠমঞ্হি পটিসন্ধিচিত্তং, দুতিযং ভৱঙ্গং, ততিযং ভৱঙ্গং…পে… সোড়সমং ভৱঙ্গং. তেসু একেকস্স উপ্পাদট্ঠিতিভঙ্গৱসেন তযো তযো খণা. তত্থ একেকস্স চিত্তস্স তীসু তীসু খণেসু সমতিংস সমতিংস কম্মজৰূপানি উপ্পজ্জন্তি. তেসু পটিসন্ধিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে সমুট্ঠিতং কম্মজৰূপং সত্তৰসমস্স ভৱঙ্গচিত্তস্স উপ্পাদক্খণেযেৱ নিৰুজ্ঝতি; ঠিতিক্খণে সমুট্ঠিতং ঠিতিক্খণেযেৱ; ভঙ্গক্খণে সমুট্ঠিতং ভঙ্গক্খণেযেৱ নিৰুজ্ঝতি. এৱং দুতিযভৱঙ্গচিত্তং আদিং কত্ৱা অত্তনো অত্তনো সত্তৰসমেন চিত্তেন সদ্ধিং যোজেত্ৱা নযো নেতব্বো. ইতি সোড়স তিকা অট্ঠচত্তালীস হোন্তি. অযং অট্ঠচত্তালীসকম্মজৰূপপৱেণী নাম. সা পনেসা ৰত্তিঞ্চ দিৱা চ খাদন্তানম্পি ভুঞ্জন্তানম্পি সুত্তানম্পি পমত্তানম্পি নদীসোতো ৱিয একন্তং পৱত্ততি যেৱাতি. এৱং ‘একুপ্পাদনানানিৰোধতো’ ৱেদিতব্বা.
‘নানুপ্পাদএকনিৰোধতা’ পচ্ছিমকম্মজেন দীপেতব্বা. তত্থ আযুসংখাৰপৰিযোসানে সোড়সন্নং চিত্তানং ৱাৰে সতি হেট্ঠাসোড়সকং উপৰিসোড়সকন্তি দ্ৱে একতো যোজেতব্বানি. হেট্ঠাসোড়সকস্মিঞ্হি পঠমচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে সমুট্ঠিতং সমতিংসকম্মজৰূপং উপৰিসোড়সকস্মিং পঠমচিত্তস্স উপ্পাদক্খণেযেৱ নিৰুজ্ঝতি; ঠিতিক্খণে সমুট্ঠিতং তস্স ঠিতিক্খণেযেৱ ভঙ্গক্খণে সমুট্ঠিতং তস্স ভঙ্গক্খণেযেৱ নিৰুজ্ঝতি. হেট্ঠিমসোড়সকস্মিং পন দুতিযচিত্তস্স…পে… সোড়সমচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে সমুট্ঠিতং সমতিংসকম্মজৰূপং চুতিচিত্তস্স উপ্পাদক্খণেযেৱ নিৰুজ্ঝতি; তস্স ঠিতিক্খণে সমুট্ঠিতং চুতিচিত্তস্স ঠিতিক্খণেযেৱ; ভঙ্গক্খণে সমুট্ঠিতং চুতিচিত্তস্স ভঙ্গক্খণেযেৱ নিৰুজ্ঝতি. ততো পট্ঠায কম্মজৰূপপৱেণী ন পৱত্ততি. যদি পৱত্তেয্য, সত্তা অক্খযা অৱযা অজৰা অমৰা নাম ভৱেয্যুং.
এত্থ পন যদেতং ‘সত্তৰসমস্স ভৱঙ্গচিত্তস্স উপ্পাদক্খণেযেৱ নিৰুজ্ঝতী’তিআদিনা নযেন ‘একস্স চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নং ৰূপং অঞ্ঞস্স উপ্পাদক্খণে নিৰুজ্ঝতী’তি অট্ঠকথাযং আগতত্তা ৱুত্তং, তং ‘‘যস্স কাযসঙ্খাৰো নিৰুজ্ঝতি, তস্স চিত্তসঙ্খাৰো নিৰুজ্ঝতী’’তি? ‘‘আমন্তা’’তি (যম. ২.সঙ্খাৰযমক.৭৯) ইমায পাড়িযা ৱিৰুজ্ঝতি. কথং? কাযসঙ্খাৰো হি চিত্তসমুট্ঠানো অস্সাসপস্সাসৱাতো. চিত্তসমুট্ঠানৰূপঞ্চ চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পজ্জিত্ৱা যাৱ অঞ্ঞানি সোড়স চিত্তানি উপ্পজ্জন্তি তাৱ তিট্ঠতি. তেসং সোড়সন্নং সব্বপচ্ছিমেন সদ্ধিং নিৰুজ্ঝতি. ইতি যেন চিত্তেন সদ্ধিং উপ্পজ্জতি, ততো পট্ঠায সত্তৰসমেন সদ্ধিং নিৰুজ্ঝতি; ন কস্সচি চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে ৱা ঠিতিক্খণে ৱা নিৰুজ্ঝতি, নাপি ঠিতিক্খণে ৱা ভঙ্গক্খণে ৱা উপ্পজ্জতি. এসা চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স ধম্মতাতি নিযমতো চিত্তসঙ্খাৰেন সদ্ধিং একক্খণে নিৰুজ্ঝনতো ‘‘আমন্তা’’তি ৱুত্তং.
যো চাযং চিত্তসমুট্ঠানস্স খণনিযমো ৱুত্তো কম্মাদিসমুট্ঠানস্সাপি অযমেৱ খণনিযমো. তস্মা পটিসন্ধিচিত্তেন সহুপ্পন্নং কম্মজৰূপং ততো পট্ঠায সত্তৰসমেন সদ্ধিং নিৰুজ্ঝতি. পটিসন্ধিচিত্তস্স ঠিতিক্খণে উপ্পন্নং অট্ঠাৰসমস্স উপ্পাদক্খণে নিৰুজ্ঝতি. পটিসন্ধিচিত্তস্স ভঙ্গক্খণে উপ্পন্নং অট্ঠাৰসমস্স ঠানক্খণে নিৰুজ্ঝতীতি ইমিনা নযেনেত্থ যোজনা কাতব্বা. ততো পৰং পন উতুসমুট্ঠানিকপৱেণীযেৱ তিট্ঠতি. ‘নীহৰিত্ৱা ঝাপেথা’তি ৱত্তব্বং হোতি. এৱং ‘নানুপ্পাদএকনিৰোধতো’ ৱেদিতব্বা.
‘একুপ্পাদএকনিৰোধতো’তি ৰূপং পন ৰূপেন সহ একুপ্পাদং একনিৰোধং. অৰূপং অৰূপেন সহ একুপ্পাদং একনিৰোধং. এৱং ‘একুপ্পাদএকনিৰোধতো’ ৱেদিতব্বা.
‘নানুপ্পাদনানানিৰোধতা’ পন চতুসন্ততিৰূপেন দীপেতব্বা. ইমস্স হি উদ্ধং পাদতলা অধো কেসমত্থকা তচপৰিযন্তস্স সৰীৰস্স তত্থ তত্থ চতুসন্ততিৰূপং ঘনপুঞ্জভাৱেন ৱত্ততি. এৱং ৱত্তমানস্সাপিস্স ন একুপ্পাদাদিতা সল্লক্খেতব্বা. যথা পন উপচিকৰাজি ৱা কিপিল্লিকৰাজি ৱা ওলোকিযমানা একাবদ্ধা ৱিয হোতি, ন পন একাবদ্ধা. অঞ্ঞিস্সা হি সীসসন্তিকে অঞ্ঞিস্সা সীসম্পি উদৰম্পি পাদাপি, অঞ্ঞিস্সা উদৰসন্তিকে অঞ্ঞিস্সা সীসম্পি উদৰম্পি পাদাপি, অঞ্ঞিস্সা পাদসন্তিকে অঞ্ঞিস্সা সীসম্পি উদৰম্পি পাদাপি হোন্তি. এৱমেৱ চতুসন্ততিৰূপানম্পি অঞ্ঞস্স উপ্পাদক্খণে অঞ্ঞস্স উপ্পাদোপি হোতি ঠিতিপি ভঙ্গোপি, অঞ্ঞস্স ঠিতিক্খণে অঞ্ঞস্স উপ্পাদোপি হোতি ঠিতিপি ভঙ্গোপি, অঞ্ঞস্স ভঙ্গক্খণে অঞ্ঞস্স উপ্পাদোপি হোতি ঠিতিপি ভঙ্গোপি. এৱমেত্থ ‘নানুপ্পাদনানানিৰোধতা’ ৱেদিতব্বা.
‘অতীতাদীনি’ পন দূৰদুকপৰিযোসানানি পাড়িযং আগতানেৱ. ‘পচ্চযসমুট্ঠানানি’পি ‘‘কম্মজং, কম্মপচ্চযং, কম্মপচ্চযউতুসমুট্ঠান’’ন্তিআদিনা (ধ. স. অট্ঠ. ৯৭৫) নযেন হেট্ঠা কথিতানিযেৱ. পঞ্চপি পন খন্ধা পৰিনিপ্ফন্নাৱ হোন্তি, নো অপৰিনিপ্ফন্না; সঙ্খতাৱ নো অসঙ্খতা; অপিচ নিপ্ফন্নাপি হোন্তিযেৱ. সভাৱধম্মেসু হি নিব্বানমেৱেকং অপৰিনিপ্ফন্নং অনিপ্ফন্নঞ্চ. নিৰোধসমাপত্তি পন নামপঞ্ঞত্তি চ কথন্তি? নিৰোধসমাপত্তি লোকিযলোকুত্তৰাতি ৱা সঙ্খতাসঙ্খতাতি ৱা পৰিনিপ্ফন্নাপৰিনিপ্ফন্নাতি ৱা ন ৱত্তব্বা. নিপ্ফন্না পন হোতি সমাপজ্জন্তেন সমাপজ্জিতব্বতো. তথা নামপঞ্ঞত্তি. সাপি হি লোকিযাদিভেদং ন লভতি; নিপ্ফন্না পন হোতি নো অনিপ্ফন্না; নামগ্গহণঞ্হি গণ্হন্তোৱ গণ্হাতীতি.
কমাদিৱিনিচ্ছযকথা
এৱং পকিণ্ণকতো খন্ধে ৱিদিত্ৱা পুন এতেসুযেৱ –
খন্ধেসু ঞাণভেদত্থং, কমতোথ ৱিসেসতো;
অনূনাধিকতো চেৱ, উপমাতো তথেৱ চ.
দট্ঠব্বতো দ্ৱিধা এৱং, পস্সন্তস্সত্থসিদ্ধিতো;
ৱিনিচ্ছযনযো সম্মা, ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিভাৱিনা.
তত্থ ‘কমতো’তি ইধ উপ্পত্তিক্কমো, পহানক্কমো, পটিপত্তিক্কমো, ভূমিক্কমো, দেসনাক্কমোতি বহুৱিধো কমো.
তত্থ ‘‘পঠমং কললং হোতি, কললা হোতি অব্বুদ’’ন্তি (সং. নি. ১.২৩৫) এৱমাদি উপ্পত্তিক্কমো. ‘‘দস্সনেন পহাতব্বা ধম্মা, ভাৱনায পহাতব্বা ধম্মা’’তি (ধ. স. তিকমাতিকা ৮) এৱমাদি পহানক্কমো. ‘‘সীলৱিসুদ্ধি, চিত্তৱিসুদ্ধী’’তি (ম. নি. ১.২৫৯; পটি. ম. ৩.৪১) এৱমাদি পটিপত্তিক্কমো. ‘‘কামাৱচৰা, ৰূপাৱচৰা’’তি এৱমাদি ভূমিক্কমো. ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা, চত্তাৰো সম্মপ্পধানা’’তি (দী. নি. ৩.১৪৫) ৱা ‘‘দানকথং সীলকথ’’ন্তি (ম. নি. ২.৬৯; দী. নি. ১.২৯৮) ৱা এৱমাদি দেসনাক্কমো. তেসু ইধ উপ্পত্তিক্কমো তাৱ ন যুজ্জতি, কললাদীনং ৱিয খন্ধানং পুব্বাপৰিযৱৱত্থানেন অনুপ্পত্তিতো; ন পহানক্কমো কুসলাব্যাকতানং অপ্পহাতব্বতো; ন পটিপত্তিক্কমো অকুসলানং অপ্পটিপজ্জনীযতো; ন ভূমিক্কমো ৱেদনাদীনং চতুভূমকপৰিযাপন্নত্তা.
দেসনাক্কমো পন যুজ্জতি. অভেদেন হি যং পঞ্চসু খন্ধেসু অত্তগ্গাহপতিতং ৱেনেয্যজনং সমূহঘনৱিনিব্ভোগদস্সনেন অত্তগ্গাহতো মোচেতুকামো ভগৱা হিতকামো তস্স জনস্স সুখগ্গহণত্থং চক্খুআদীনম্পি ৱিসযভূতং ওড়াৰিকং পঠমং ৰূপক্খন্ধং দেসেসি. ততো ইট্ঠানিট্ঠৰূপসংৱেদিতং ৱেদনং, যং ৱেদযতি তং সঞ্জানাতীতি এৱং ৱেদনাৱিসযস্স আকাৰগ্গাহিকং সঞ্ঞং, সঞ্ঞাৱসেন অভিসঙ্খাৰকে সঙ্খাৰে, তেসং ৱেদনাদীনং নিস্সযং অধিপতিভূতঞ্চ ৱিঞ্ঞাণন্তি এৱং তাৱ ‘কমতো’ ৱিনিচ্ছযনযো ৱিঞ্ঞাতব্বো.
‘ৱিসেসতো’তি খন্ধানঞ্চ উপাদানক্খন্ধানঞ্চ ৱিসেসতো. কো পন তেসং ৱিসেসো? খন্ধা তাৱ অৱিসেসতো ৱুত্তা, উপাদানক্খন্ধা সাসৱউপাদানীযভাৱেন ৱিসেসেত্ৱা. যথাহ –
‘‘পঞ্চ, ভিক্খৱে, খন্ধে দেসেস্সামি পঞ্চুপাদানক্খন্ধে চ, তং সুণাথ. কতমে চ, ভিক্খৱে, পঞ্চক্খন্ধা? যং কিঞ্চি, ভিক্খৱে, ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং…পে… সন্তিকে ৱা – অযং ৱুচ্চতি, ৰূপক্খন্ধো. যা কাচি ৱেদনা…পে… যা কাচি সঞ্ঞা…পে… যে কেচি সঙ্খাৰা…পে… যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং …পে… সন্তিকে ৱা – অযং ৱুচ্চতি, ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো. ইমে ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, পঞ্চক্খন্ধা. কতমে চ, ভিক্খৱে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা? যং কিঞ্চি, ভিক্খৱে, ৰূপং…পে… সন্তিকে ৱা সাসৱং উপাদানিযং – অযং ৱুচ্চতি, ৰূপূপাদানক্খন্ধো. যা কাচি ৱেদনা…পে… যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং…পে… সন্তিকে ৱা সাসৱং উপাদানিযং – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. ইমে ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা’’তি (সং. নি. ৩.৪৮).
এত্থ চ যথা ৱেদনাদযো অনাসৱাপি সাসৱাপি অত্থি, ন এৱং ৰূপং. যস্মা পনস্স ৰাসট্ঠেন খন্ধভাৱো যুজ্জতি তস্মা খন্ধেসু ৱুত্তং. যস্মা ৰাসট্ঠেন চ সাসৱট্ঠেন চ উপাদানক্খন্ধভাৱো যুজ্জতি তস্মা উপাদানক্খন্ধেসু ৱুত্তং. ৱেদনাদযো পন অনাসৱাৱ খন্ধেসু ৱুত্তা, সাসৱা উপাদানক্খন্ধেসু. ‘উপাদানক্খন্ধা’তি এত্থ চ উপাদানগোচৰা খন্ধা উপাদানক্খন্ধাতি এৱমত্থো দট্ঠব্বো. ইধ পন সব্বেপেতে একজ্ঝং কত্ৱা খন্ধাতি অধিপ্পেতা.
‘অনূনাধিকতো’তি কস্মা পন ভগৱতা পঞ্চেৱ খন্ধা ৱুত্তা অনূনা অনধিকাতি? সব্বসঙ্খতসভাগেকসঙ্গহতো, অত্তত্তনিযগ্গাহৱত্থুস্স এতপ্পৰমতো, অঞ্ঞেসঞ্চ তদৱৰোধতো. অনেকপ্পভেদেসু হি সঙ্খতধম্মেসু সভাগৱসেন সঙ্গয্হমানেসু ৰূপং ৰূপসভাগসঙ্গহৱসেন একো খন্ধো হোতি, ৱেদনা ৱেদনাসভাগসঙ্গহৱসেন একো খন্ধো হোতি. এস নযো সঞ্ঞাদীসুপি. তস্মা সব্বসঙ্খতসভাগসঙ্গহতো পঞ্চেৱ ৱুত্তা. এতপৰমঞ্চেতং অত্তত্তনিযগ্গাহৱত্থু যদিদং ৰূপাদযো পঞ্চ. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘ৰূপে খো, ভিক্খৱে, সতি ৰূপং উপাদায ৰূপং অভিনিৱিস্স এৱং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি (সং. নি. ৩.২০৭). ৱেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খাৰেসু…. ৱিঞ্ঞাণে সতি ৱিঞ্ঞাণং উপাদায ৱিঞ্ঞাণং অভিনিৱিস্স এৱং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি. তস্মা অত্তত্তনিযগ্গাহৱত্থুস্স এতপৰমতোপি পঞ্চেৱ ৱুত্তা. যেপি চঞ্ঞে সীলাদযো পঞ্চ ধম্মক্খন্ধা ৱুত্তা, তেপি সঙ্খাৰক্খন্ধপৰিযাপন্নত্তা এত্থেৱ অৱৰোধং গচ্ছন্তি. তস্মা অঞ্ঞেসং তদৱৰোধতোপি পঞ্চেৱ ৱুত্তাতি. এৱং ‘অনূনাধিকতো’ ৱিনিচ্ছযনযো ৱিঞ্ঞাতব্বো.
‘উপমাতো’তি এত্থ হি গিলানসালূপমো ৰূপুপাদানক্খন্ধো গিলানূপমস্স ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধস্স ৱত্থুদ্ৱাৰাৰম্মণৱসেন নিৱাসনট্ঠানতো, গেলঞ্ঞূপমো ৱেদনুপাদানক্খন্ধো আবাধকত্তা, গেলঞ্ঞসমুট্ঠানূপমো সঞ্ঞুপাদানক্খন্ধো কামসঞ্ঞাদিৱসেন ৰাগাদিসম্পযুত্তৱেদনাসম্ভৱা, অসপ্পাযসেৱনূপমো সঙ্খাৰুপাদানক্খন্ধো ৱেদনাগেলঞ্ঞস্স নিদানত্তা. ‘‘ৱেদনং ৱেদনত্তায সঙ্খতমভিসঙ্খৰোন্তী’’তি (সং. নি. ৩.৭৯) হি ৱুত্তং. তথা ‘‘অকুসলস্স কম্মস্স কতত্তা উপচিতত্তা ৱিপাকং কাযৱিঞ্ঞাণং উপ্পন্নং হোতি দুক্খসহগত’’ন্তি (ধ. স. ৫৫৬). গিলানূপমো ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো ৱেদনাগেলঞ্ঞেন অপৰিমুত্তত্তা. অপিচ চাৰককাৰণঅপৰাধকাৰণকাৰকঅপৰাধিকূপমা এতে ভাজনভোজনব্যঞ্জনপৰিৱেসকভুঞ্জকূপমা চাতি, এৱং ‘উপমাতো’ ৱিনিচ্ছযনযো ৱিঞ্ঞাতব্বো.
‘দট্ঠব্বতো দ্ৱিধা’তি সঙ্খেপতো ৱিত্থাৰতো চাতি এৱং দ্ৱিধা দট্ঠব্বতো পেত্থ ৱিনিচ্ছযনযো ৱিঞ্ঞাতব্বো. সঙ্খেপতো হি পঞ্চুপাদানক্খন্ধা আসিৱিসূপমে (সং. নি. ৪.২৩৮) ৱুত্তনযেন উক্খিত্তাসিকপচ্চত্থিকতো, ভাৰসুত্তৱসেন (সং. নি. ৩.২২) ভাৰতো, খজ্জনীযপৰিযাযৱসেন (সং. নি. ৩.৭৯) খাদকতো, যমকসুত্তৱসেন (সং. নি. ৩.৮৫) অনিচ্চদুক্খানত্তসঙ্খতৱধকতো দট্ঠব্বা.
ৱিত্থাৰতো পনেত্থ ফেণপিণ্ডো ৱিয ৰূপং দট্ঠব্বং, উদকপুব্বুড়ো ৱিয ৱেদনা, মৰীচিকা ৱিয সঞ্ঞা, কদলিক্খন্ধো ৱিয সঙ্খাৰা, মাযা ৱিয ৱিঞ্ঞাণং. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘ফেণপিণ্ডূপমং ৰূপং, ৱেদনা পুব্বুড়ূপমা;
মৰীচিকূপমা সঞ্ঞা, সঙ্খাৰা কদলূপমা;
মাযূপমঞ্চ ৱিঞ্ঞাণং, দেসিতাদিচ্চবন্ধুনা’’তি. (সং. নি. ৩.৯৫);
তত্থ ৰূপাদীনং ফেণপিণ্ডাদীহি এৱং সদিসতা ৱেদিতব্বা – যথা হি ফেণপিণ্ডো নিস্সাৰোৱ এৱং ৰূপম্পি নিচ্চসাৰধুৱসাৰঅত্তসাৰৱিৰহেন নিস্সাৰমেৱ. যথা চ সো ‘ইমিনা পত্তং ৱা থালকং ৱা কৰিস্সামী’তি গহেতুং ন সক্কা, গহিতোপি তমত্থং ন সাধেতি ভিজ্জতেৱ; এৱং ৰূপম্পি ‘নিচ্চ’ন্তি ৱা ‘ধুৱ’ন্তি ৱা ‘অহ’ন্তি ৱা ‘মম’ন্তি ৱা গহেতুং ন সক্কা, গহিতম্পি ন তথা তিট্ঠতি, অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা অসুভঞ্ঞেৱ হোতীতি. এৱং ‘ফেণপিণ্ডসদিসমেৱ’ হোতি.
যথা ৱা পন ফেণপিণ্ডো ছিদ্দাৱছিদ্দো অনেকসন্ধিঘটিতো বহূন্নং উদকসপ্পাদীনং পাণানং আৱাসো, এৱং ৰূপম্পি ছিদ্দাৱছিদ্দং অনেকসন্ধিঘটিতং. কুলৱসেন চেত্থ অসীতি কিমিকুলানি ৱসন্তি. তদেৱ তেসং সূতিঘৰম্পি ৱচ্চকুটিপি গিলানসালাপি সুসানম্পি. ন তে অঞ্ঞত্থ গন্ত্ৱা গব্ভৱুট্ঠানাদীনি কৰোন্তি. এৱম্পি ফেণপিণ্ডসদিসং. যথা চ ফেণপিণ্ডো আদিতোৱ বদৰপক্কমত্তো হুত্ৱা অনুপুব্বেন পব্বতকূটমত্তোপি হোতি, এৱং ৰূপম্পি আদিতো কললমত্তং হুত্ৱা অনুপুব্বেন ব্যামমত্তম্পি গোমহিংসহত্থিআদীনং ৱসেন পব্বতকূটমত্তম্পি হোতি, মচ্ছকচ্ছপাদীনং ৱসেন অনেকযোজনসতপ্পমাণম্পি. এৱম্পি ফেণপিণ্ডসদিসং. যথা চ ফেণপিণ্ডো উট্ঠিতমত্তোপি ভিজ্জতি, থোকং গন্ত্ৱাপি, সমুদ্দং পত্ৱা পন অৱস্সমেৱ ভিজ্জতি; এৱমেৱ ৰূপম্পি কললভাৱেপি ভিজ্জতি, অব্বুদাদিভাৱে, অন্তৰা পন অভেজ্জমানম্পি ৱস্সসতাযুকানং ৱস্সসতং পত্ৱা অৱস্সমেৱ ভিজ্জতি, মৰণমুখে চুণ্ণৱিচুণ্ণং হোতি. এৱম্পি ফেণপিণ্ডসদিসং.
যথা পন পুব্বুড়ো অসাৰো, এৱং ৱেদনাপি. যথা চ সো অবলো, অগয্হুপগো, ন সক্কা তং গহেত্ৱা ফলকং ৱা আসনং ৱা কাতুং, গহিতগ্গহিতোপি ভিজ্জতেৱ; এৱং ৱেদনাপি অবলা, অগয্হুপগা, ন সক্কা ‘নিচ্চা’তি ৱা ‘ধুৱা’তি ৱা গহেতুং, গহিতাপি ন তথা তিট্ঠতি. এৱং অগয্হুপগতাযপি ৱেদনা ‘পুব্বুড়সদিসা’. যথা পন তস্মিং তস্মিং উদকবিন্দুম্হি পুব্বুড়ো উপ্পজ্জতি চেৱ নিৰুজ্ঝতি চ, ন চিৰট্ঠিতিকো হোতি; এৱং ৱেদনাপি উপ্পজ্জতি চেৱ নিৰুজ্ঝতি চ, ন চিৰট্ঠিতিকা হোতি, একচ্ছৰক্খণে কোটিসতসহস্সসঙ্খ্যা উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুজ্ঝতি. যথা চ পুব্বুড়ো উদকতলং, উদকবিন্দুং, উদকজল্লকং সঙ্কড্ঢিত্ৱা পুটং কত্ৱা গহণৱাতঞ্চাতি চত্তাৰি কাৰণানি পটিচ্চ উপ্পজ্জতি; এৱং ৱেদনাপি ৱত্থুং, আৰম্মণং, কিলেসজালং, ফস্সসঙ্ঘট্টনঞ্চাতি চত্তাৰি কাৰণানি পটিচ্চ উপ্পজ্জতি. এৱম্পি ৱেদনা পুব্বুড়সদিসা.
সঞ্ঞাপি অসাৰকট্ঠেন ‘মৰীচিসদিসা’. তথা অগয্হুপগট্ঠেন; ন হি সক্কা তং গহেত্ৱা পিৱিতুং ৱা ন্হাযিতুং ৱা ভাজনং ৱা পূৰেতুং. অপিচ যথা মৰীচি ৱিপ্ফন্দতি, সঞ্জাতূমিৱেগো ৱিয খাযতি; এৱং নীলসঞ্ঞাদিভেদা সঞ্ঞাপি নীলাদিঅনুভৱনত্থায ফন্দতি ৱিপ্ফন্দতি. যথা চ মৰীচি মহাজনং ৱিপ্পলম্ভেতি, ‘পৰিপুণ্ণৱাপী ৱিয পৰিপুণ্ণনদী ৱিয দিস্সতী’তি ৱদাপেতি; এৱং সঞ্ঞাপি ৱিপ্পলম্ভেতি, ‘ইদং নীলকং সুভং সুখং নিচ্চ’ন্তি ৱদাপেতি. পীতকাদীসুপি এসেৱ নযো. এৱং ৱিপ্পলম্ভনেনাপি মৰীচিসদিসা.
সঙ্খাৰাপি অসাৰকট্ঠেন ‘কদলিক্খন্ধসদিসা’. তথা অগয্হুপগট্ঠেন. যথেৱ হি কদলিক্খন্ধতো কিঞ্চি গহেত্ৱা ন সক্কা গোপানসীআদীনমত্থায উপনেতুং, উপনীতম্পি ন তথা হোতি; এৱং সঙ্খাৰাপি ন সক্কা নিচ্চাদিৱসেন গহেতুং, গহিতাপি ন তথা হোন্তি. যথা চ কদলিক্খন্ধো বহুৱট্টিসমোধানো হোতি, এৱং সঙ্খাৰক্খন্ধোপি বহুধম্মসমোধানো. যথা চ কদলিক্খন্ধো নানালক্খণো, অঞ্ঞোযেৱ হি বাহিৰায পত্তৱট্টিযা ৱণ্ণো, অঞ্ঞো ততো অব্ভন্তৰব্ভন্তৰানং; এৱমেৱ সঙ্খাৰক্খন্ধোপি অঞ্ঞদেৱ ফস্সস্স লক্খণং, অঞ্ঞং চেতনাদীনং. সমোধানেত্ৱা পন সঙ্খাৰক্খন্ধোত্ৱেৱ ৱুচ্চতীতি. এৱম্পি সঙ্খাৰক্খন্ধো কদলিক্খন্ধসদিসো.
ৱিঞ্ঞাণম্পি অসাৰকট্ঠেন ‘মাযাসদিসং’. তথা অগয্হুপগট্ঠেন. যথা চ মাযা ইত্তৰা লহুপচ্চুপট্ঠানা, এৱং ৱিঞ্ঞাণং. তঞ্হি ততোপি ইত্তৰতৰঞ্চেৱ লহুপচ্চুপট্ঠানতৰঞ্চ. তেনেৱ হি চিত্তেন পুৰিসো আগতো ৱিয, গতো ৱিয, ঠিতো ৱিয, নিসিন্নো ৱিয হোতি. অঞ্ঞদেৱ চাগমনকালে চিত্তং, অঞ্ঞং গমনকালাদীসু. এৱম্পি ৱিঞ্ঞাণং মাযাসদিসং. মাযা চ মহাজনং ৱঞ্চেতি, যং কিঞ্চিদেৱ ‘ইদং সুৱণ্ণং ৰজতং মুত্তা’তিপি গহাপেতি. ৱিঞ্ঞাণম্পি মহাজনং ৱঞ্চেতি, তেনেৱ চিত্তেন আগচ্ছন্তং ৱিয, গচ্ছন্তং ৱিয, ঠিতং ৱিয, নিসিন্নং ৱিয কত্ৱা গাহাপেতি. অঞ্ঞদেৱ চ আগমনে চিত্তং, অঞ্ঞং গমনাদীসু. এৱম্পি ৱিঞ্ঞাণং মাযাসদিসং. ৱিসেসতো চ সুভাৰম্মণম্পি ওড়াৰিকম্পি অজ্ঝত্তিকৰূপং অসুভন্তি দট্ঠব্বং. ৱেদনা তীহি দুক্খতাহি অৱিনিমুত্ততো দুক্খাতি সঞ্ঞাসঙ্খাৰা অৱিধেয্যতো অনত্তাতি ৱিঞ্ঞাণং উদযব্বযধম্মতো অনিচ্চন্তি দট্ঠব্বং.
‘এৱং পস্সন্তস্সত্থসিদ্ধিতো’তি এৱঞ্চ সঙ্খেপৱিত্থাৰৱসেন দ্ৱিধা পস্সতো যা অত্থসিদ্ধি হোতি, ততোপি ৱিনিচ্ছযনযো ৱিঞ্ঞাতব্বো, সেয্যথিদং – সঙ্খেপতো তাৱ পঞ্চুপাদানক্খন্ধেসু উক্খিত্তাসিকপচ্চত্থিকাদিভাৱেন পস্সন্তো খন্ধেহি ন ৱিহঞ্ঞতি. ৱিত্থাৰতো পন ৰূপাদীনি ফেণপিণ্ডাদিসদিসভাৱেন পস্সন্তো ন অসাৰেসু সাৰদস্সী হোতি. ৱিসেসতো চ অজ্ঝত্তিকৰূপং অসুভতো পস্সন্তো কবড়ীকাৰাহাৰং পৰিজানাতি, অসুভে সুভন্তি ৱিপল্লাসং পজহতি, কামোঘং উত্তৰতি, কামযোগেন ৱিসংযুজ্জতি, কামাসৱেন অনাসৱো হোতি, অভিজ্ঝাকাযগন্থং ভিন্দতি, কামুপাদানং ন উপাদিযতি. ৱেদনং দুক্খতো পস্সন্তো ফস্সাহাৰং পৰিজানাতি, দুক্খে সুখন্তি ৱিপল্লাসং পজহতি, ভৱোঘং উত্তৰতি, ভৱযোগেন ৱিসংযুজ্জতি, ভৱাসৱেন অনাসৱো হোতি, ব্যাপাদকাযগন্থং ভিন্দতি, সীলব্বতুপাদানং ন উপাদিযতি. সঞ্ঞং সঙ্খাৰে চ অনত্ততো পস্সন্তো মনোসঞ্চেতনাহাৰং পৰিজানাতি, অনত্তনি অত্তাতি ৱিপল্লাসং পজহতি, দিট্ঠোঘং উত্তৰতি, দিট্ঠিযোগেন ৱিসংযুজ্জতি, দিট্ঠাসৱেন অনাসৱো হোতি, ইদং সচ্চাভিনিৱেসকাযগন্থং ভিন্দতি, অত্তৱাদুপাদানং ন উপাদিযতি. ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চতো পস্সন্তো ৱিঞ্ঞাণাহাৰং পৰিজানাতি, অনিচ্চে নিচ্চন্তি ৱিপল্লাসং পজহতি, অৱিজ্জোঘং উত্তৰতি, অৱিজ্জাযোগেন ৱিসংযুজ্জতি, অৱিজ্জাসৱেন অনাসৱো হোতি, সীলব্বতপৰামাসকাযগন্থং ভিন্দতি, দিট্ঠুপাদানং ন উপাদিযতি.
এৱং মহানিসংসং, ৱধকাদিৱসেন দস্সনং যস্মা;
তস্মা খন্ধে ধীৰো, ৱধকাদিৱসেন পস্সেয্যাতি.
সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা.
২. অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা
৩২. ইদানি অভিধম্মভাজনীযং হোতি. তত্থ ৰূপক্খন্ধনিদ্দেসো হেট্ঠা ৰূপকণ্ডে ৱিত্থাৰিতনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.
৩৪. ৱেদনাক্খন্ধনিদ্দেসে একৱিধেনাতি এককোট্ঠাসেন. ফস্সসম্পযুত্তোতি ফস্সেন সম্পযুত্তো. সব্বাপি চতুভূমিকৱেদনা. সহেতুকদুকে সহেতুকা চতুভূমিকৱেদনা, অহেতুকা কামাৱচৰাৱ. ইমিনা উপাযেন কুসলপদাদীহি ৱুত্তা ৱেদনা জানিতব্বা. অপিচাযং ৱেদনাক্খন্ধো একৱিধেন ফস্সসম্পযুত্ততো দস্সিতো, দুৱিধেন সহেতুকাহেতুকতো, তিৱিধেন জাতিতো, চতুব্বিধেন ভূমন্তৰতো, পঞ্চৱিধেন ইন্দ্ৰিযতো. তত্থ সুখিন্দ্ৰিযদুক্খিন্দ্ৰিযানি কাযপ্পসাদৱত্থুকানি কামাৱচৰানেৱ. সোমনস্সিন্দ্ৰিযং ছট্ঠৱত্থুকং ৱা অৱত্থুকং ৱা তেভূমকং. দোমনস্সিন্দ্ৰিযং ছট্ঠৱত্থুকং কামাৱচৰং. উপেক্খিন্দ্ৰিযং চক্খাদিচতুপ্পসাদৱত্থুকং ছট্ঠৱত্থুকং অৱত্থুকঞ্চ চতুভূমকং. ছব্বিধেন ৱত্থুতো দস্সিতো. তত্থ পুৰিমা পঞ্চ ৱেদনা পঞ্চপ্পসাদৱত্থুকা কামাৱচৰাৱ ছট্ঠা অৱত্থুকা ৱা সৱত্থুকা ৱা চতুভূমিকা.
সত্তৱিধেন তত্থ মনোসম্ফস্সজা ভেদতো দস্সিতা, অট্ঠৱিধেন তত্থ কাযসম্ফস্সজা ভেদতো, নৱৱিধেন সত্তৱিধভেদে মনোৱিঞ্ঞাণধাতুসম্ফস্সজা ভেদতো, দসৱিধেন অট্ঠৱিধভেদে মনোৱিঞ্ঞাণধাতুসম্ফস্সজা ভেদতো. এতেসু হি সত্তৱিধভেদে মনোসম্ফস্সজা মনোধাতুসম্ফস্সজা, মনোৱিঞ্ঞাণধাতুসম্ফস্সজাতি দ্ৱিধা ভিন্না. অট্ঠৱিধভেদে তায সদ্ধিং কাযসম্ফস্সজাপি সুখা দুক্খাতি দ্ৱিধা ভিন্না. নৱৱিধভেদে সত্তৱিধে ৱুত্তা মনোৱিঞ্ঞাণধাতুসম্ফস্সজা কুসলাদিৱসেন তিধা ভিন্না. দসৱিধভেদে অট্ঠৱিধে ৱুত্তা মনোৱিঞ্ঞাণধাতুসম্ফস্সজা কুসলাদিৱসেনেৱ তিধা ভিন্না.
কুসলত্তিকো চেত্থ কেৱলং পূৰণত্থমেৱ ৱুত্তো. সত্তৱিধঅট্ঠৱিধনৱৱিধভেদেসু পন নযং দাতুং যুত্তট্ঠানে নযো দিন্নো. অভিধম্মঞ্হি পত্ৱা তথাগতেন নযং দাতুং যুত্তট্ঠানে নযো অদিন্নো নাম নত্থি. অযং তাৱ দুকমূলকে একো ৱাৰো.
সত্থা হি ইমস্মিং অভিধম্মভাজনীযে ৱেদনাক্খন্ধং ভাজেন্তো তিকে গহেত্ৱা দুকেসু পক্খিপি, দুকে গহেত্ৱা তিকেসু পক্খিপি, তিকে চ দুকে চ উভতোৱড্ঢননীহাৰেন আহৰি; সত্তৱিধেন, চতুৱীসতিৱিধেন, তিংসৱিধেন, বহুৱিধেনাতি সব্বথাপি বহুৱিধেন ৱেদনাক্খন্ধং দস্সেসি. কস্মা? পুগ্গলজ্ঝাসযেন চেৱ দেসনাৱিলাসেন চ. ধম্মং সোতুং নিসিন্নদেৱপৰিসায হি যে দেৱপুত্তা তিকে আদায দুকেসু পক্খিপিত্ৱা কথিযমানং পটিৱিজ্ঝিতুং সক্কোন্তি, তেসং সপ্পাযৱসেন তথা কত্ৱা দেসেসি. যে ইতৰেহি আকাৰেহি কথিযমানং পটিৱিজ্ঝিতুং সক্কোন্তি, তেসং তেহাকাৰেহি দেসেসীতি. অযমেত্থ ‘পুগ্গলজ্ঝাসযো’. সম্মাসম্বুদ্ধো পন অত্তনো মহাৱিসযতায তিকে ৱা দুকেসু পক্খিপিত্ৱা, দুকে ৱা তিকেসু উভতোৱড্ঢনেন ৱা, সত্তৱিধাদিনযেন ৱা, যথা যথা ইচ্ছতি তথা তথা দেসেতুং সক্কোতি. তস্মাপি ইমেহাকাৰেহি দেসেসীতি অযমস্স ‘দেসনাৱিলাসো’.
তত্থ তিকে আদায দুকেসু পক্খিপিত্ৱা দেসিতৱাৰো দুকমূলকো নাম. দুকে আদায তিকেসু পক্খিপিত্ৱা দেসিতৱাৰো তিকমূলকো নাম. তিকে চ দুকে চ উভতো ৱড্ঢেত্ৱা দেসিতৱাৰো উভতোৱড্ঢিতকো নাম. অৱসানে সত্তৱিধেনাতিআদিৱাৰো বহুৱিধৱাৰো নামাতি ইমে তাৱ চত্তাৰো মহাৱাৰা.
তত্থ দুকমূলকে দুকেসু লব্ভমানেন একেকেন দুকেন সদ্ধিং তিকেসু অলব্ভমানে ৱেদনাত্তিকপীতিত্তিকসনিদস্সনত্তিকে অপনেত্ৱা, সেসে লব্ভমানকে একূনৱীসতি তিকে যোজেত্ৱা, দুতিযদুকপঠমত্তিকযোজনৱাৰাদীনি নৱৱাৰসতানি পঞ্ঞাসঞ্চ ৱাৰা হোন্তি. তে সব্বেপি পাড়িযং সংখিপিত্ৱা তত্থ তত্থ দস্সেতব্বযুত্তকং দস্সেত্ৱা ৱুত্তা. অসম্মুয্হন্তেন পন ৱিত্থাৰতো ৱেদিতব্বা.
তিকমূলকেপি তিকেসু লব্ভমানেন একেকেন তিকেন সদ্ধিং দুকেসু অলব্ভমানে পঠমদুকাদযো দুকে অপনেত্ৱা, সেসে লব্ভমানকে সহেতুকদুকাদযো পঞ্ঞাস দুকে যোজেত্ৱা, পঠমত্তিকদুতিযদুকযোজনৱাৰাদীনি নৱৱাৰসতানি পঞ্ঞাসঞ্চ ৱাৰা হোন্তি. তেপি সব্বে পাড়িযং সঙ্খিপিত্ৱা তত্থ তত্থ দস্সেতব্বযুত্তকং দস্সেত্ৱা ৱুত্তা. অসম্মুয্হন্তেন পন ৱিত্থাৰতো ৱেদিতব্বা.
উভতোৱড্ঢিতকে দুৱিধভেদে দুতিযদুকং তিৱিধভেদে চ পঠমতিকং আদিং কত্ৱা লব্ভমানেহি একূনৱীসতিযা দুকেহি লব্ভমানে একূনৱীসতিতিকে যোজেত্ৱা দুতিযদুকপঠমতিকযোজনৱাৰাদযো একূনৱীসতিৱাৰা ৱুত্তা. এস দুকতিকানং ৱসেন উভতোৱড্ঢিতত্তা উভতোৱড্ঢিতকো নাম ততিযো মহাৱাৰো.
বহুৱিধৱাৰস্স সত্তৱিধনিদ্দেসে আদিতো পট্ঠায লব্ভমানেসু একূনৱীসতিযা তিকেসু একেকেন সদ্ধিং চতস্সো ভূমিযো যোজেত্ৱা একূনৱীসতি সত্তৱিধৱাৰা ৱুত্তা. চতুৱীসতিৱিধনিদ্দেসেপি তেসংযেৱ তিকানং ৱসেন একূনৱীসতিৱাৰা ৱুত্তা. তথা বহুৱিধৱাৰে চাতি. তিংসৱিধৱাৰো একোযেৱাতি সব্বেপি অট্ঠপঞ্ঞাস ৱাৰা হোন্তি. অযং তাৱেত্থ ৱাৰপৰিচ্ছেদৱসেন পাড়িৱণ্ণনা.