২. অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা
২৪৩. এৱং মহাপথৱিং পত্থৰন্তো ৱিয আকাসং ৱিত্থাৰযন্তো ৱিয চ সব্বধম্মেসু অপ্পটিহতঞাণো সত্থা সুত্তন্তভাজনীযে নিগ্গণ্ঠিং নিজ্জটং পচ্চযাকাৰং নানাচিত্তৱসেন দস্সেত্ৱা ইদানি যস্মা ন কেৱলং অযং পচ্চযাকাৰো নানাচিত্তেসুযেৱ হোতি, একচিত্তেপি হোতিযেৱ, তস্মা অভিধম্মভাজনীযৱসেন একচিত্তক্খণিকং পচ্চযাকাৰং নানপ্পকাৰতো দস্সেতুং অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰোতিআদিনা নযেন মাতিকং তাৱ ঠপেসি. এৱং ঠপিতায পন মাতিকায –
অৱিজ্জাদীহি মূলেহি, নৱ মূলপদা নৱ;
নযা তত্থ চতুক্কানি, ৱাৰভেদঞ্চ দীপযে.
তত্ৰাযং দীপনা – এত্থ হি অৱিজ্জাসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণনামছট্ঠাযতনফস্সৱেদনাতণ্হাউপাদানপ্পভেদেহি অৱিজ্জাদীহি নৱহি মূলপদেহি অৱিজ্জাদিকো, সঙ্খাৰাদিকো, ৱিঞ্ঞাণাদিকো, নামাদিকো, ছট্ঠাযতনাদিকো, ফস্সাদিকো, ৱেদনাদিকো, তণ্হাদিকো, উপাদানাদিকোতি ইমে নৱ মূলপদা নৱ নযা হোন্তি.
তেসু যো তাৱ অযং অৱিজ্জাদিকো নযো, তত্থ পচ্চযচতুক্কং, হেতুচতুক্কং, সম্পযুত্তচতুক্কং, অঞ্ঞমঞ্ঞচতুক্কন্তি চত্তাৰি চতুক্কানি হোন্তি. যথা চেত্থ এৱং সেসেসুপীতি একেকস্মিং নযে চতুন্নং চতুন্নং চতুক্কানং ৱসেন ছত্তিংস চতুক্কানি. তত্থ একেকেন চতুক্কেন চতুন্নং চতুন্নং ৱাৰানং সঙ্গহিতত্তা চতুন্নম্পি চতুক্কানং ৱসেন একেকস্মিং নযে সোড়স সোড়স ৱাৰাতি চতুচত্তালীসাধিকং ৱাৰসতং হোতীতি ৱেদিতব্বং.
১. পচ্চযচতুক্কং
তত্থ যদেতং সব্বপঠমে অৱিজ্জামূলকে নযে পচ্চযচতুক্কং, তস্মিং পঠমো নামৰূপট্ঠানে নামস্স, সড়াযতনট্ঠানে ছট্ঠাযতনস্স চ ৱুত্তত্তা অপৰিপুণ্ণঅঙ্গদ্ৱযযুত্তো দ্ৱাদসঙ্গিকৱাৰো নাম. দুতিযো নামৰূপট্ঠানে নামস্সেৱ, সড়াযতনট্ঠানে চ ন কস্সচি ৱুত্তত্তা অপৰিপুণ্ণএকঙ্গযুত্তো একাদসঙ্গিকৱাৰো নাম. ততিযো সড়াযতনট্ঠানে ছট্ঠাযতনস্স ৱুত্তত্তা পৰিপুণ্ণএকঙ্গযুত্তো দ্ৱাদসঙ্গিকৱাৰো নাম. চতুত্থো পন পৰিপুণ্ণদ্ৱাদসঙ্গিকোযেৱ.
তত্থ সিযা – অযম্পি ছট্ঠাযতনপচ্চযা ফস্সোতি ৱুত্তত্তা অপৰিপুণ্ণেকঙ্গযুত্তোযেৱাতি? ন, তস্স অনঙ্গত্তা. ফস্সোযেৱ হেত্থ অঙ্গং, ন ছট্ঠাযতনং. তস্মা তস্স অনঙ্গত্তা নাযং অপৰিপুণ্ণেকঙ্গযুত্তোতি. অট্ঠকথাযং পন ৱুত্তং – ‘‘পঠমো সব্বসঙ্গাহিকট্ঠেন, দুতিযো পচ্চযৱিসেসট্ঠেন, ততিযো গব্ভসেয্যকসত্তানং ৱসেন, চতুত্থো ওপপাতিকসত্তানং ৱসেন গহিতো. তথা পঠমো সব্বসঙ্গাহিকট্ঠেন, দুতিযো পচ্চযৱিসেসট্ঠেন, ততিযো অপৰিপুণ্ণাযতনৱসেন, চতুত্থো পৰিপুণ্ণাযতনৱসেন গহিতো. তথা পঠমো সব্বসঙ্গাহিকট্ঠেন, দুতিযো মহানিদানসুত্তন্তৱসেন (দী. নি. ২.৯৫ আদযো), ততিযো ৰূপভৱৱসেন, চতুত্থো কামভৱৱসেন গহিতো’’তি.
তত্থ পঠমো ইমেসু দুতিযাদীসু তীসু ৱাৰেসু ন কত্থচি ন পৱিসতীতি সব্বসঙ্গাহিকোতি ৱুত্তো. সেসানং ৱিসেসো পৰতো আৱিভৱিস্সতি. তস্সাৱিভাৱত্থং –
যং যত্থ অঞ্ঞথা ৱুত্তং, অৱুত্তঞ্চাপি যং যহিং;
যং যথা পচ্চযো যস্স, তং সব্বমুপলক্খযে.
তত্ৰাযং নযো – অৱিসেসেন তাৱ চতূসুপি এতেসু সুত্তন্তভাজনিযে ৱিয সঙ্খাৰাতি অৱত্ৱা সঙ্খাৰোতি ৱুত্তং, তং কস্মাতি? একচিত্তক্খণিকত্তা. তত্ৰ হি নানাচিত্তক্খণিকো পচ্চযাকাৰো ৱিভত্তো. ইধ একচিত্তক্খণিকো আৰদ্ধো. একচিত্তক্খণে চ বহূ চেতনা ন সন্তীতি সঙ্খাৰাতি অৱত্ৱা সঙ্খাৰোতি ৱুত্তং.
পঠমৱাৰে পনেত্থ একচিত্তক্খণপৰিযাপন্নধম্মসঙ্গহণতো সব্বট্ঠানসাধাৰণতো চ ৰূপং ছড্ডেত্ৱা ‘‘ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নাম’’ন্ত্ৱেৱ ৱুত্তং. তঞ্হি একচিত্তক্খণপৰিযাপন্নং সব্বট্ঠানসাধাৰণঞ্চ, ন কত্থচি ৱিঞ্ঞাণপ্পৱত্তিট্ঠানে ন পৱত্ততি. যস্মা চ একচিত্তক্খণপৰিযাপন্নো একোৱেত্থ ফস্সো, তস্মা তস্সানুৰূপং পচ্চযভূতং আযতনং গণ্হন্তো সড়াযতনট্ঠানে ‘‘নামপচ্চযা ছট্ঠাযতন’’ন্তি একং মনাযতনংযেৱ আহ. তঞ্হি একস্স অকুসলফস্সস্স অনুৰূপং পচ্চযভূতং. কামঞ্চেতং সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণন্তি এত্থাপি ৱুত্তং, হেতুফলৱিসেসদস্সনত্থং পন অঙ্গপুণ্ণত্থঞ্চ পুন ইধ গহিতং. তত্ৰ হি এতস্স ৱিসেসেন সঙ্খাৰো হেতু, অৱিসেসেন নামং ফলং. ইধ পনস্স অৱিসেসেন নামং হেতু, ৱিসেসেন ফস্সো ফলন্তি. সোকাদযো পন যস্মা সব্বে একচিত্তক্খণে ন সম্ভৱন্তি, সব্বস্মিঞ্চ চিত্তপ্পৱত্তিট্ঠানে চেৱ চিত্তে চ ন পৱত্তন্তি, তস্মা ন গহিতা. জাতিজৰামৰণানি পন অচিত্তক্খণমত্তানিপি সমানানি চিত্তক্খণে অন্তোগধত্তা অঙ্গপৰিপূৰণত্থং গহিতানি. এৱং তাৱেত্থ ‘যং অঞ্ঞথা ৱুত্তং. যঞ্চ অৱুত্তং’ তং ৱেদিতব্বং.
যং পনেত্থ ইতো পৰেসু ৱাৰেসু ৱুত্তং, তস্সত্থো ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. যস্মিং যস্মিং পন ৱাৰে যো যো ৱিসেসো আগতো, তং তং তত্থ তত্থেৱ পকাসযিস্সাম.
‘যং যথা পচ্চযো যস্সা’তি এত্থ পন সঙ্খাৰস্স অৱিজ্জা সম্পযুত্তধম্মসাধাৰণেহি সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতপচ্চযেহি ছহি হেতুপচ্চযেন চাতি সত্তধা পচ্চযো. তত্থ যস্মা পৰতো হেতুচতুক্কাদীনি তীণি চতুক্কানি অৱিগতসম্পযুত্তঅঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযৱসেন ৱুত্তানি, তস্মা ইধ তানি অপনেত্ৱা অৱসেসানং ৱসেন অৱিজ্জা সঙ্খাৰস্স চতুধা পচ্চযোতি ৱেদিতব্বো.
সঙ্খাৰো ৱিঞ্ঞাণস্স সাধাৰণেহি ছহি, কম্মাহাৰপচ্চযেহি চাতি অট্ঠধা পচ্চযো. ইধ পন তেযেৱ তযো অপনেত্ৱা পঞ্চধা. ৱিঞ্ঞাণং নামস্স সাধাৰণেহি ছহি, ইন্দ্ৰিযাহাৰাধিপতীহি চাতি নৱধা. ইধ পন তযো অপনেত্ৱা ছধা. নামং ছট্ঠাযতনস্স সাধাৰণেহি ছহি. কিঞ্চি পনেত্থ অধিপতিপচ্চযেন, কিঞ্চি আহাৰপচ্চযাদীহীতি অনেকধা. ইধ পন তেযেৱ তযো অপনেত্ৱা তিধা চতুধা পঞ্চধা ৱা. ছট্ঠাযতনং ফস্সস্স যথা ৱিঞ্ঞাণং নামস্স. এৱং ফস্সো ৱেদনায সাধাৰণেহি ছহি আহাৰপচ্চযেন চাতি সত্তধা. ইধ পন তেযেৱ তযো অপনেত্ৱা চতুধা. ৱেদনা তণ্হায সাধাৰণেহি ছহি ঝানিন্দ্ৰিযপচ্চযেহি চাতি অট্ঠধা. ইধ পন তেযেৱ তযো অপনেত্ৱা পঞ্চধা. তণ্হা উপাদানস্স, যথা অৱিজ্জা সঙ্খাৰস্স. এৱং উপাদানং ভৱস্স সাধাৰণেহি ছহি মগ্গপচ্চযেন চাতি সত্তধা. ইধ পন তেযেৱ তযো অপনেত্ৱা চতুধা. ভৱো জাতিযা, যস্মা জাতীতি ইধ সঙ্খতলক্খণং অধিপ্পেতং, তস্মা পৰিযাযেন উপনিস্সযপচ্চযেনেৱ পচ্চযো. তথা জাতি জৰামৰণস্সাতি.
যে পন এৱং ৱদন্তি – ‘‘ইমস্মিং চতুক্কে সব্বেসম্পি সঙ্খাৰাদীনং অৱিজ্জাদযো সহজাতপচ্চযেন পচ্চযা হোন্তি. সহজাতপচ্চযৱসেনেৱ হি পঠমৱাৰো আৰদ্ধো’’তি, তে ভৱাদীনং তথা অভাৱং সেসপচ্চযানঞ্চ সম্ভৱং দস্সেত্ৱা পটিক্খিপিতব্বা. ন হি ভৱো জাতিযা সহজাতপচ্চযো হোতি, ন জাতি জৰামৰণস্স. যে চেতেসং সঙ্খৰাদীনং অৱসেসা পচ্চযা ৱুত্তা, তেপি সম্ভৱন্তিযেৱ. তস্মা ন সক্কা ছড্ডেতুন্তি. এৱং তাৱ পঠমৱাৰে যং যত্থ অঞ্ঞথা ৱুত্তং, অৱুত্তঞ্চাপি যং যহিং, যঞ্চ যথা যস্স পচ্চযো হোতি, তং ৱেদিতব্বং. দুতিযৱাৰাদীসুপি এসেৱ নযো.
অযং পন ৱিসেসো – দুতিযৱাৰে ‘‘নামপচ্চযা ফস্সো’’তি ৱত্ৱা সড়াযতনট্ঠানে ন কিঞ্চি ৱুত্তং, তং কিমত্থন্তি? পচ্চযৱিসেসদস্সনত্থঞ্চেৱ মহানিদানদেসনাসঙ্গহত্থঞ্চ. ফস্সস্স হি ন কেৱলঞ্চ ছট্ঠাযতনমেৱ পচ্চযো, ৱেদনাক্খন্ধাদযো পন তযো খন্ধাপি পচ্চযাযেৱ. মহানিদানসুত্তন্তে চস্স ‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা ফস্সোতি ইতি পুট্ঠেন সতা, আনন্দ, অত্থীতিস্স ৱচনীযং. কিং পচ্চযা ফস্সোতি? ইতি চে ৱদেয্য, নামপচ্চযা ফস্সোতি ইচ্চস্স ৱচনীয’’ন্তি (দী. নি. ২.৯৬). এৱং সড়াযতনং ছড্ডেত্ৱা একাদসঙ্গিকো পটিচ্চসমুপ্পাদো ৱুত্তো. তস্মা ইমস্স পচ্চযৱিসেসস্স দস্সনত্থং ইমিস্সা চ মহানিদানসুত্তন্তদেসনায পৰিগ্গহত্থং দুতিযৱাৰে ‘‘নামপচ্চযা ফস্সো’’তি ৱত্ৱা সড়াযতনট্ঠানে ন কিঞ্চি ৱুত্তন্তি. এস তাৱ দুতিযৱাৰে ৱিসেসো.
ততিযৱাৰে পন ‘‘ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপ’’ন্তি সুত্তন্তভাজনীযে আগতমেৱ চতুত্থমঙ্গং ৱুত্তং, তং একচিত্তক্খণিকত্তা পচ্চযাকাৰস্স ইধ অযুত্তন্তি চে? তং নাযুত্তং. কস্মা? সকক্খণে পচ্চযভাৱতো. সচেপি হি তত্থ ৰূপং চিত্তক্খণতো উদ্ধং তিট্ঠতি, তথাপিস্স তং ৱিঞ্ঞাণং সকক্খণে পচ্চযো হোতি. কথং? পুৰেজাতস্স তাৱ চিত্তসমুট্ঠানস্স অঞ্ঞস্স ৱা পচ্ছাজাতপচ্চযেন. ৱুত্তঞ্চেতং ‘‘পচ্ছাজাতা চিত্তচেতসিকা ধম্মা পুৰেজাতস্স ইমস্স কাযস্স পচ্ছাজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১১). সহজাতস্স পন চিত্তসমুট্ঠানস্স নিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো. যথাহ ‘‘চিত্তচেতসিকা ধম্মা চিত্তসমুট্ঠানানং ৰূপানং নিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৮).
যদি এৱং, পুৰিমৱাৰেসু কস্মা এৱং ন ৱুত্তন্তি? ৰূপপ্পৱত্তিদেসং সন্ধায দেসিতত্তা. অযঞ্হি পচ্চযাকাৰো ৰূপপ্পৱত্তিদেসে কামভৱে গব্ভসেয্যকানঞ্চেৱ অপৰিপুণ্ণাযতনওপপাতিকানঞ্চ ৰূপাৱচৰদেৱানঞ্চ ৱসেন দেসিতো. তেনেৱেত্থ ‘‘নামৰূপপচ্চযা সড়াযতন’’ন্তি অৱত্ৱা ছট্ঠাযতনন্তি ৱুত্তং. তত্থ নামং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ. ৰূপং পন হদযৰূপং ৱেদিতব্বং. তং পনেতস্স ছট্ঠাযতনস্স নিস্সযপচ্চযেন চেৱ পুৰেজাতপচ্চযেন চাতি দ্ৱিধা পচ্চযো হোতীতি এস ততিযৱাৰে ৱিসেসো.
চতুত্থৱাৰো পন যোনিৱসেন ওপপাতিকানং, আযতনৱসেন পৰিপুণ্ণাযতনানং, ভৱৱসেন কামাৱচৰসত্তানং ৱসেন ৱুত্তো. তেনেৱেত্থ ‘‘নামৰূপপচ্চযা সড়াযতন’’ন্তি ৱুত্তং. তত্থ নামং ছট্ঠাযতনস্স সহজাতাদীহি, চক্খাযতনাদীনং পচ্ছাজাতপচ্চযেন. ৰূপে হদযৰূপং ছট্ঠাযতনস্স নিস্সযপচ্চযপুৰেজাতপচ্চযেহি, চত্তাৰি মহাভূতানি চক্খাযতনাদীনং সহজাতনিস্সযঅত্থিঅৱিগতেহি. যস্মা পনেস একচিত্তক্খণিকো পচ্চযাকাৰো, তস্মা এত্থ সড়াযতনপচ্চযাতি অৱত্ৱা ‘‘ছট্ঠাযতনপচ্চযা ফস্সো’’তি ৱুত্তোতি অযং চতুত্থৱাৰে ৱিসেসো.
এৱমেতেসং নানাকৰণং ঞত্ৱা পুন সব্বেস্ৱেৱ তেসু ৱিসেসেন পঠমকা দ্ৱে ৱাৰা অৰূপভৱে পচ্চযাকাৰদস্সনত্থং ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. অৰূপভৱস্মিঞ্হি ৰূপেন অসম্মিস্সানি পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানি পৱত্তন্তি. ততিযো ৰূপভৱে পচ্চযাকাৰদস্সনত্থং ৱুত্তো. ৰূপভৱস্মিঞ্হি সতিপি ৰূপসম্মিস্সত্তে সড়াযতনং ন পৱত্ততি. চতুত্থো কামভৱে পচ্চযাকাৰদস্সনত্থং ৱুত্তো. কামভৱস্মিঞ্হি সকলং সড়াযতনং পৱত্ততি. ততিযো ৱা ৰূপভৱে চেৱ কামভৱে চ অপৰিপুণ্ণাযতনানং অকুসলপ্পৱত্তিক্খণং সন্ধায ৱুত্তো. চতুত্থো ৱা কামভৱে পৰিপুণ্ণাযতনানং. পঠমো ৱা সব্বত্থগামিতং সন্ধায ৱুত্তো. সো হি ন কত্থচি চিত্তপ্পৱত্তিদেসে ন পৱত্ততি. দুতিযো পচ্চযৱিসেসং সন্ধায ৱুত্তো. একাদসঙ্গিকত্তঞ্হেত্থ ফস্সস্স চ নামপচ্চযত্তং পচ্চযৱিসেসো. ততিযো পুৰিমযোনিদ্ৱযং সন্ধায ৱুত্তো. পুৰিমাসু হি দ্ৱীসু যোনীসু সো সম্ভৱতি, তত্থ সদা সড়াযতনস্স অসম্ভৱতো. চতুত্থো পচ্ছিমযোনিদ্ৱযং সন্ধায ৱুত্তো. পচ্ছিমাসু হি সো দ্ৱীসু যোনীসু সম্ভৱতি, তত্থ সদা সড়াযতনস্স সম্ভৱতোতি.
এত্তাৱতা চ যং ৱুত্তং চতূসুপি ৱাৰেসু –
যং যত্থ অঞ্ঞথা ৱুত্তং, অৱুত্তঞ্চাপি যং যহিং;
যং যথা পচ্চযো যস্স, তং সব্বমুপলক্খযেতি.
গাথায অত্থদীপনা কতা হোতি.
এতেনেৱানুসাৰেন, সব্বমেতং নযং ইতো;
ৱিসেসো যো চ তং জঞ্ঞা, চতুক্কেসু পৰেসুপি.
২. হেতুচতুক্কং
২৪৪. তত্থ যো তাৱ ইধ ৱুত্তো নযো, সো সব্বত্থ পাকটোযেৱ. ৱিসেসো পন এৱং ৱেদিতব্বো – হেতুচতুক্কে তাৱ অৱিজ্জা হেতু অস্সাতি অৱিজ্জাহেতুকো. অৱিজ্জা অস্স সহৱত্তনতো যাৱভঙ্গা পৱত্তিকা গমিকাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা’’তি চ এত্তাৱতা সহজাতাদিপচ্চযৱসেন সাধাৰণতো সঙ্খাৰস্স অৱিজ্জা পচ্চযোতি দস্সেত্ৱা, পুন ‘‘অৱিজ্জাহেতুকো’’তি এতেনেৱ ৱিসেসতো অৱিগতপচ্চযতা দস্সিতা. সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং সঙ্খাৰহেতুকন্তিআদীসুপি এসেৱ নযো.
কস্মা পন ভৱাদীসু হেতুকগ্গহণং ন কতন্তি? অৱিগতপচ্চযনিযমাভাৱতো অভাৱতো চ অৱিগতপচ্চযস্স. ‘‘তত্থ কতমো উপাদানপচ্চযা ভৱো? ঠপেত্ৱা উপাদানং ৱেদনাক্খন্ধো সঞ্ঞাক্খন্ধো সঙ্খাৰক্খন্ধো ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো – অযং ৱুচ্চতি উপাদানপচ্চযা ভৱো’’তি ৱচনতো উপাদানপচ্চযা চতুন্নং খন্ধানং ইধ ভৱোতি নামং. সঙ্খাৰক্খন্ধে চ ‘‘জাতি দ্ৱীহি খন্ধেহি সঙ্গহিতা’’তিআদিৱচনতো (ধাতু. ৭১) জাতিজৰামৰণানি অন্তোগধানি.
তত্থ যাৱ উপাদানং তাৱ জাতিজৰামৰণানং অনুপলব্ভনতো উপাদানং ভৱস্স ন নিযমতো অৱিগতপচ্চযো হোতি. ‘‘যা তেসং তেসং ধম্মানং জাতী’’তি আদিৱচনতো সঙ্খতলক্খণেসু জাতিযা জৰামৰণসঙ্খাতস্স ভৱস্স জাতিক্খণমত্তেযেৱ অভাৱতো অৱিগতপচ্চযভাৱো ন সম্ভৱতি. তথা জাতিযা জৰামৰণক্খণে অভাৱতো. উপনিস্সযপচ্চযেনেৱ পন ভৱো জাতিযা. জাতি জৰামৰণস্স পচ্চযোতি সব্বথাপি অৱিগতপচ্চযনিযমাভাৱতো অভাৱতো চ অৱিগতপচ্চযস্স ভৱাদীসু হেতুকগ্গহণং ন কতন্তি ৱেদিতব্বং.
কেচি পনাহু – ‘‘ভৱো দুৱিধেনা’’তি ৱচনতো উপপত্তিমিস্সকো ভৱো, ন চ উপপত্তিভৱস্স উপাদানং অৱিগতপচ্চযো হোতীতি ‘‘উপাদানপচ্চযা ভৱো উপাদানহেতুকো’’তি অৱত্ৱা ‘‘উপাদানপচ্চযা ভৱো’’তি ৱুত্তো. ইধ পচ্ছিন্নত্তা পৰতোপি ন ৱুত্তন্তি. তং ইধ উপপত্তিমিস্সকস্স ভৱস্স অনধিপ্পেতত্তা অযুত্তং. অৰূপক্খন্ধা হি ইধ ভৱোতি আগতা.
ভৱপচ্চযা জাতীতি এত্থ চ ঠপেত্ৱা জাতিজৰামৰণানি অৱসেসো ভৱো জাতিযা পচ্চযোতি ৱেদিতব্বো. কস্মা? জাতিআদীনং জাতিযা অপ্পচ্চযত্তা. যদি এৱং, ঠপেত্ৱা জাতিজৰামৰণানি ভৱো জাতিযা পচ্চযোতি ৱত্তব্বোতি? আম ৱত্তব্বো, ৱত্তব্বপদেসাভাৱতো পন ন ৱুত্তো. দসমঙ্গনিদ্দেসে হি উপাদানপচ্চযসম্ভূতো ভৱো ৱত্তব্বো. একাদসমঙ্গনিদ্দেসে জাতি ৱত্তব্বা. যো পন ভৱো জাতিযা পচ্চযো, তস্স ৱত্তব্বপদেসো নত্থীতি ৱত্তব্বপদেসাভাৱতো ন ৱুত্তো. অৱুত্তোপি পন যুত্তিতো গহেতব্বোতি. ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপন্তিআদীসু চ ৱিঞ্ঞাণাদীনং অৱিগতপচ্চযভাৱসম্ভৱতো ৱিঞ্ঞাণহেতুকাদিৱচনং কতন্তি এস হেতুচতুক্কে ৱিসেসো.
৩. সম্পযুত্তচতুক্কং
২৪৫. সম্পযুত্তচতুক্কেপি অৱিজ্জাপচ্চযাতি এত্তাৱতা সহজাতাদিপচ্চযৱসেন সঙ্খাৰস্স অৱিজ্জাপচ্চযতং দস্সেত্ৱা পুন ‘‘অৱিজ্জাসম্পযুত্তো’’তি সম্পযুত্তপচ্চযতা দস্সিতা. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. যস্মা পন অৰূপীনং ধম্মানং ৰূপধম্মেহি সম্পযোগো নত্থি, তস্মা ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপন্তিআদীসু ততিযচতুত্থৱাৰপদেসু ‘‘ৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং নাম’’ন্তিআদিনা নযেন যং লব্ভতি, তদেৱ গহিতন্তি এস সম্পযুত্তচতুক্কে ৱিসেসো.
৪. অঞ্ঞমঞ্ঞচতুক্কং
২৪৬. অঞ্ঞমঞ্ঞচতুক্কেপি অৱিজ্জাপচ্চযাতি সহজাতাদিপচ্চযৱসেন সঙ্খাৰস্স অৱিজ্জাপচ্চযতং দস্সেত্ৱা ‘‘সঙ্খাৰপচ্চযাপি অৱিজ্জা’’তি অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতা দস্সিতা. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. যস্মা পন ভৱো নিপ্পদেসো, উপাদানং সপ্পদেসং, সপ্পদেসধম্মো চ নিপ্পদেসধম্মস্স পচ্চযো হোতি, ন নিপ্পদেসধম্মো সপ্পদেসধম্মস্স, তস্মা এত্থ ‘‘ভৱপচ্চযাপি উপাদান’’ন্তি ন ৱুত্তং; হেট্ঠা ৱা দেসনায পচ্ছিন্নত্তা এৱং ন ৱুত্তং. যস্মা চ নামৰূপপচ্চযা সড়াযতনং অত্থি, সড়াযতনপচ্চযা একচিত্তক্খণে নামৰূপং নত্থি, যস্স সড়াযতনং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো ভৱেয্য, তস্মা চতুত্থৱাৰে ‘‘ছট্ঠাযতনপচ্চযাপি নামৰূপ’’ন্তি যং লব্ভতি তদেৱ গহিতন্তি এস অঞ্ঞমঞ্ঞচতুক্কে ৱিসেসো.
অৱিজ্জামূলকনযমাতিকা.
সঙ্খাৰাদিমূলকনযমাতিকা
২৪৭. ইদানি সঙ্খাৰপচ্চযা অৱিজ্জাতি সঙ্খাৰমূলকনযো আৰদ্ধো. তত্থাপি যথা অৱিজ্জামূলকে এৱং চত্তাৰি চতুক্কানি সোড়স চ ৱাৰা ৱেদিতব্বা. পঠমচতুক্কে পন পঠমৱাৰমেৱ দস্সেত্ৱা দেসনা সংখিত্তা. যথা চেত্থ এৱং ৱিঞ্ঞাণমূলকাদীসুপি. তত্থ সব্বেস্ৱেৱ তেসু সঙ্খাৰমূলকাদীসু অট্ঠসু নযেসু ‘‘সঙ্খাৰপচ্চযা অৱিজ্জা’’তিআদিনা নযেন সহজাতাদিপচ্চযৱসেন অৱিজ্জায সঙ্খাৰাদিপচ্চযতং দস্সেত্ৱা পুন ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তিআদিনা নযেন একচিত্তক্খণেপি পচ্চযাকাৰচক্কস্স পৱত্তি দস্সিতা.
কস্মা পন ভৱমূলকা জাতিজৰামৰণমূলকা ৱা নযা ন ৱুত্তা? কিং ভৱপচ্চযা অৱিজ্জা ন হোতীতি? নো ন হোতি. ‘‘সঙ্খাৰপচ্চযা অৱিজ্জা’’তি এৱমাদীসু পন ৱুচ্চমানেসু ন কোচি ভৱপৰিযাপন্নো ধম্মো অৱিজ্জায পচ্চযো ন ৱুত্তো. তস্মা অপুব্বস্স অঞ্ঞস্স অৱিজ্জাপচ্চযস্স ৱত্তব্বস্স অভাৱতো ভৱমূলকো নযো ন ৱুত্তো. ভৱগ্গহণেন চ অৱিজ্জাপি সঙ্গহং গচ্ছতি. তস্মা ‘‘ভৱপচ্চযা অৱিজ্জা’’তি ৱুচ্চমানে ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা অৱিজ্জা’’তিপি ৱুত্তং সিযা. ন চ একচিত্তক্খণে অৱিজ্জা অৱিজ্জায পচ্চযো নাম হোতি. তত্থ পচ্ছিন্নত্তাৱ জাতিজৰামৰণমূলকাপি নযা ন গহিতা. অপিচ ভৱে জাতিজৰামৰণানিপি অন্তোগধানি. ন চেতানি একচিত্তক্খণে অৱিজ্জায পচ্চযা হোন্তীতি ভৱমূলকা জাতিজৰামৰণমূলকা ৱা নযা ন ৱুত্তাতি.
মাতিকাৱণ্ণনা.
অকুসলনিদ্দেসৱণ্ণনা
২৪৮-২৪৯. ইদানি যথা হেট্ঠা চিত্তুপ্পাদকণ্ডে কুসলত্তিকং আদিং কত্ৱা নিক্খিত্তমাতিকায পটিপাটিযা পঠমং কুসলং ভাজিতং, তথা ইধ মাতিকায অনিক্খিত্তত্তা পঠমং কুসলং অনামসিত্ৱা ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰো’’তি অকুসলধম্মৱসেন মাতিকায নিক্খিত্তত্তা নিক্খেপপটিপাটিযাৱ অৱিজ্জাদীনি পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানি ভাজেত্ৱা দস্সেতুং কতমে ধম্মা অকুসলাতিআদিমাহ. তস্সত্থো হেট্ঠা চিত্তুপ্পাদকণ্ডে (ধ. স. অট্ঠ. ৩৬৫) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. যস্মা পন একচিত্তক্খণে তণ্হায চ কামুপাদানস্স চ সম্ভৱো নত্থি, তস্মা যং এত্থ তণ্হাপচ্চযা উপাদানং লব্ভতি, তদেৱ দস্সেতুং দিট্ঠি দিট্ঠিগতন্তিআদি ৱুত্তং.
ভৱনিদ্দেসে চ যস্মা উপাদানং সঙ্খাৰক্খন্ধে সঙ্গহং গচ্ছতি, তস্মা ‘‘ঠপেত্ৱা উপাদানং ৱেদনাক্খন্ধো সঞ্ঞাক্খন্ধো সঙ্খাৰক্খন্ধো ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি ৱুত্তং. এৱঞ্হি ৱুচ্চমানে উপাদানস্স উপাদানপচ্চযত্তং আপজ্জেয্য. ন চ তদেৱ তস্স পচ্চযো হোতি. জাতিআদিনিদ্দেসেসু যস্মা এতে অৰূপধম্মানং জাতিআদযো, তস্মা ‘‘খণ্ডিচ্চং, পালিচ্চং, ৱলিত্তচতা, চুতি, চৱনতা’’তি ন ৱুত্তং.
২৫০. এৱং পঠমৱাৰং নিট্ঠপেত্ৱা পুন দুতিযৱাৰে যস্মিং সমযে পঠমৱাৰেন পচ্চযাকাৰো দস্সিতো, তস্মিংযেৱ সমযে অপৰেনপি নযেন পচ্চযাকাৰং দস্সেতুং ৱিসুং সমযৱৱত্থানৱাৰং অৱত্ৱা তস্মিং সমযে অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰোতিআদিনাৱ নযেন দেসনা কতা. তত্থ ঠপেত্ৱা ফস্সন্তি ইদং যস্মা ফস্সোপি নামপৰিযাপন্নো, তস্মা ফস্সস্স নামতো নীহৰণত্থং ৱুত্তং.
২৫২. ততিযৱাৰে যস্স চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স ৱিঞ্ঞাণং পচ্চযো, তস্মিং পৱত্তমানে যস্মা তেনুপত্থদ্ধানং চক্খাযতনাদীনং উপচিতত্তং পঞ্ঞাযতি, তস্মা চক্খাযতনস্স উপচযোতিআদি ৱুত্তং. যস্মা চ কম্মজৰূপস্সপি তস্মিং সমযে ৱত্তমানস্স ৱিঞ্ঞাণং পচ্ছাজাতপচ্চযেন পচ্চযো হোতি, তস্মাপি এৱং ৱুত্তং. তত্থ কিঞ্চাপি কম্মজং চিত্তসমুট্ঠানন্তি দ্ৱেৱ সন্ততিযো গহিতা, ইতৰাপি পন দ্ৱে সন্ততিযো গহেতব্বা. তাসম্পি হি ৱিঞ্ঞাণং পচ্চযো হোতিযেৱ.
২৫৪. চতুত্থৱাৰে পন যস্মা একচিত্তক্খণেপি মহাভূতৰূপপচ্চযা চক্খাযতনাদীনি, হদযৰূপপচ্চযা ছট্ঠাযতনং, নামপচ্চযা চ পচ্ছাজাতসহজাতাদিৱসেন যথানুৰূপং সব্বানিপি পৱত্তন্তি, তস্মা তত্থ কতমং নামৰূপপচ্চযা সড়াযতনং? চক্খাযতনন্তিআদি ৱুত্তং.
২৫৬. দুতিযচতুক্কে সব্বং উত্তানমেৱ.
২৬৪. ততিযচতুক্কে যস্স সম্পযুত্তপচ্চযভাৱো ন হোতি, যস্স চ হোতি, তং ৱিসুং ৱিসুং দস্সেতুং ইদং ৱুচ্চতি ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপং ৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং নামন্তিআদি ৱুত্তং.
২৭২. চতুত্থচতুক্কে ফস্সপচ্চযা নামনিদ্দেসে কিঞ্চাপি ‘‘ঠপেত্ৱা ফস্সং ৱেদনাক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো – ইদং ৱুচ্চতি ফস্সপচ্চযা নাম’’ন্তি ন ৱুত্তং, তথাপি অনন্তৰাতীতপদনিদ্দেসে ‘‘ঠপেত্ৱা ফস্সং ৱেদনাক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি ৱুত্তত্তা অৱুত্তম্পি তং ৱুত্তমেৱ হোতি. যদেৱ হি নামং ফস্সস্স পচ্চযো, ফস্সোপি তস্সেৱ পচ্চযোতি.
যথা চাযং চতুচতুক্কো সোড়সৱাৰপ্পভেদো অৱিজ্জামূলকো পঠমনযো এতস্মিং পঠমাকুসলচিত্তে পকাসিতো, এৱং সঙ্খাৰমূলকাদযো অট্ঠ নযাপি ৱেদিতব্বা. পাড়ি পন সংখিত্তা. এৱমেৱ তস্মিং পঠমাকুসলচিত্তেযেৱ নৱ নযা, ছত্তিংস চতুক্কানি, চতুচত্তালীসাধিকঞ্চ ৱাৰসতং হোতীতি ৱেদিতব্বং.
২৮০. ইদানি ইমিনাৱ নযেন সেসাকুসলচিত্তেসুপি পচ্চযাকাৰং দস্সেতুং কতমে ধম্মা অকুসলাতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ যস্মা দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তেসু তণ্হাপচ্চযা উপাদানং নত্থি, তস্মা উপাদানট্ঠানে উপাদানং ৱিয দড়্হনিপাতিনা অধিমোক্খেন পদং পূৰিতং. দোমনস্সসহগতেসু চ যস্মা ৱেদনাপচ্চযা তণ্হাপি নত্থি, তস্মা তণ্হাট্ঠানে তণ্হা ৱিয বলৱকিলেসেন পটিঘেন পদং পূৰিতং. উপাদানট্ঠানে অধিমোক্খেনেৱ. ৱিচিকিচ্ছাসম্পযুত্তে পন যস্মা সন্নিট্ঠানাভাৱতো অধিমোক্খোপি নত্থি, তস্মা তণ্হাট্ঠানে বলৱকিলেসভূতায ৱিচিকিচ্ছায পদং পূৰিতং. উপাদানট্ঠানং পৰিহীনমেৱ. উদ্ধচ্চসম্পযুত্তে পন যস্মা অধিমোক্খো অত্থি, তস্মা তণ্হাট্ঠানে বলৱকিলেসেন উদ্ধচ্চেন পদং পূৰিতং. উপাদানট্ঠানে অধিমোক্খেনেৱ. সব্বত্থেৱ চ ৱিসেসমত্তং দস্সেত্ৱা পাড়ি সংখিত্তা. যো চাযং ৱিসেসো দস্সিতো, তত্থ কেৱলং অধিমোক্খনিদ্দেসোৱ অপুব্বো. সেসং হেট্ঠা আগতমেৱ.
অধিমোক্খনিদ্দেসে পন অধিমুচ্চনৱসেন অধিমোক্খো. অধিমুচ্চতি ৱা তেন আৰম্মণে চিত্তং নিব্বিচিকিচ্ছতায সন্নিট্ঠানং গচ্ছতীতি অধিমোক্খো. অধিমুচ্চনাকাৰো অধিমুচ্চনা. তস্স চিত্তস্স, তস্মিং ৱা আৰম্মণে অধিমুত্তত্তাতি তদধিমুত্ততা. সব্বচিত্তেসু চ পঠমচিত্তে ৱুত্তনযেনেৱ নযচতুক্কৱাৰপ্পভেদো ৱেদিতব্বো. কেৱলঞ্হি ৱিচিকিচ্ছাসম্পযুত্তে উপাদানমূলকস্স নযস্স অভাৱা অট্ঠ নযা, দ্ৱত্তিংস চতুক্কানি, অট্ঠৱীসাধিকঞ্চ ৱাৰসতং হোতীতি.
অকুসলনিদ্দেসৱণ্ণনা.
কুসলনিদ্দেসৱণ্ণনা
২৯২. ইদানি ইমিনাৱ নযেন কুসলচিত্তাদীসুপি পচ্চযাকাৰং দস্সেতুং কতমে ধম্মা কুসলাতিআদি আৰদ্ধং. যথা পন অকুসলে পঠমং মাতিকং নিক্খিপিত্ৱা পচ্ছা নিদ্দেসো কতো, ন তথা ইধ. কস্মা? অপ্পনাৱাৰে নানত্তসম্ভৱতো. লোকিযকুসলাদীসু হি তেসং ধম্মানং দুক্খসচ্চপৰিযাপন্নত্তা ‘‘এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্সা’’তি অপ্পনা হোতি, লোকুত্তৰকুসলাদীসু ‘‘এৱমেতেসং ধম্মান’’ন্তি. তস্মা এত্থ সাধাৰণতো মাতিকং ঠপেতুং ন সক্কাতি পাটিযেক্কং তেসং তেসং কুসলাদীনং মাতিকং উদ্দিসিত্ৱাৱ নিদ্দেসো কতোতি.
তত্থ যস্মা একচিত্তক্খণে কুসলসঙ্খাৰেন সদ্ধিং অৱিজ্জা নত্থি, তস্মা তং অৱত্ৱা, অৱিজ্জা ৱিয অকুসলানং, কুসলানং মূলতো কুসলমূলং, তণ্হুপাদানানঞ্চ অভাৱতো তণ্হাট্ঠানে তণ্হা ৱিয আৰম্মণে অজ্ঝোগাড়্হো পসাদো, উপাদানট্ঠানে উপাদানং ৱিয দড়্হনিপাতী নাম অধিমোক্খো ৱুত্তো. সেসং হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বন্তি.
কুসলনিদ্দেসৱণ্ণনা.
অব্যাকতনিদ্দেসৱণ্ণনা
৩০৬. অব্যাকতং হেট্ঠা চিত্তুপ্পাদকণ্ডে আগতপটিপাটিযাৱ ৱিভত্তং. সব্বৱাৰেসু চ অৱিজ্জামূলকা নযা পৰিহীনা. কস্মা? অৱিজ্জাট্ঠানে ঠপেতব্বস্স অভাৱতো. কুসলচিত্তেসু হি অৱিজ্জাট্ঠানে ঠপেতব্বং কুসলমূলং অত্থি, চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীসু নত্থি. সহেতুকেসু পন কিঞ্চাপি অত্থি, এৱং সন্তেপি ইধ পচ্ছিন্নত্তা তত্থ ন গহিতং. পঞ্চৱিঞ্ঞাণসোতে সোতপতিতাৱ হুত্ৱা দেসনা কতাতি ৱেদিতব্বা.
ৱিসেসতো পনেত্থ চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীসু তণ্হাট্ঠানং উপাদানট্ঠানঞ্চ পৰিহীনং. কস্মা? তণ্হাট্ঠানাৰহস্স বলৱধম্মস্স অভাৱা অধিমোক্খৰহিতত্তা চ. সেসাহেতুকেসু তণ্হাট্ঠানমেৱ পৰিহীনং. সহেতুকেসু পসাদসব্ভাৱতো তণ্হাট্ঠানে পসাদেন পদং পূৰিতং. এৱমেত্থ কুসলাকুসলৱিপাকেসু চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীসু সঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণনামছট্ঠাযতনফস্সৱেদনামূলকা ছ ছ, সেসাহেতুকেসু অধিমোক্খমূলকেন সদ্ধিং সত্ত সত্ত, সহেতুকেসু পসাদমূলকেন সদ্ধিং অট্ঠ অট্ঠ নযা ৱেদিতব্বা.
তত্থ চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীসুপি চতুন্নম্পি চতুক্কানং আদিৱাৰোৱ ৱুত্তো. দুতিযৱাৰো পচ্চযৱিসেসট্ঠেন লব্ভমানোপি ন ৱুত্তো. ততিযচতুত্থৱাৰা অসম্ভৱতোযেৱ. ৰূপমিস্সকা হি তে, ন চ চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনি ৰূপং সমুট্ঠাপেন্তি. যথা চ পঠমচতুক্কে দ্ৱে ৱাৰা লব্ভন্তি, এৱং সেসচতুক্কেসুপি. তস্মা পঠমচতুক্কে দুতিযৱাৰো, সেসচতুক্কেসু চ দ্ৱে দ্ৱে ৱাৰা অৱুত্তাপি ৱুত্তাৱ হোন্তীতি ৱেদিতব্বা. সেসাহেতুকাব্যাকতে সব্বচতুক্কেসু সব্বেপি ৱাৰা লব্ভন্তি. ইধ পচ্ছিন্নত্তা পন পৰতো ন গহিতা. সোতপতিতাৱ হুত্ৱা দেসনা কতাতি. সেসসহেতুকৱিপাকেসুপি এসেৱ নযো অঞ্ঞত্ৰ অৰূপাৱচৰৱিপাকা. অৰূপাৱচৰৱিপাকস্মিঞ্হি ৱাৰদ্ৱযমেৱ লব্ভতীতি.
অব্যাকতনিদ্দেসৱণ্ণনা.
অৱিজ্জামূলককুসলনিদ্দেসৱণ্ণনা
৩৩৪. ইদানি অপৰেন পৰিযাযেন একচিত্তক্খণে পচ্চযাকাৰং দস্সেতুং পুন কতমে ধম্মা কুসলাতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ অৱিজ্জাপচ্চযাতি উপনিস্সযপচ্চযতং সন্ধায ৱুত্তং. তেনেৱ নিদ্দেসৱাৰে ‘‘তত্থ কতমা অৱিজ্জা’’তি অৱিভজিত্ৱা ‘‘তত্থ কতমো অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰো’’তি ৱিভত্তং. কুসলচেতনাসঙ্খাতো হি সঙ্খাৰোযেৱ তস্মিং সমযে চিত্তেন সহজাতো হোতি, ন অৱিজ্জা.
তত্থ লোকিযকুসলস্স হেট্ঠা সুত্তন্তভাজনীযে ৱুত্তনযেনেৱ অৱিজ্জা পচ্চযো হোতি. যস্মা পন অপ্পহীনাৱিজ্জো অৱিজ্জায পহানত্থং লোকুত্তৰং ভাৱেতি, তস্মা তস্সাপি সমতিক্কমৱসেন পচ্চযো হোতি. অৱিজ্জাৱতোযেৱ হি কুসলাযূহনং হোতি, ন ইতৰস্স. তত্থ তেভূমককুসলে সম্মোহৱসেনপি সমতিক্কমভাৱনাৱসেনপি আযূহনং লব্ভতি; লোকুত্তৰে সমুচ্ছেদভাৱনাৱসেনাতি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
অযং পন ৱিসেসো – যথা হেট্ঠা একেককুসলে চতুন্নং চতুক্কানং ৱসেন নৱ সোড়সকা লদ্ধা, তথা ইধ ন লব্ভন্তি. কস্মা? অৱিজ্জায অৱিগতসম্পযুত্তঅঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযাভাৱতো. উপনিস্সযৱসেন পনেত্থ পঠমচতুক্কমেৱ লব্ভতি. তম্পি পঠমৱাৰমেৱ দস্সেত্ৱা সংখিত্তং. নীহৰিত্ৱা পন দস্সেতব্বন্তি.
অৱিজ্জামূলককুসলনিদ্দেসৱণ্ণনা.
কুসলমূলকৱিপাকনিদ্দেসৱণ্ণনা
৩৪৩. ইদানি অব্যাকতেসুপি অপৰেনেৱ নযেন পচ্চযাকাৰং দস্সেতুং কতমে ধম্মা অব্যাকতাতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ কুসলমূলপচ্চযাতি ইদম্পি উপনিস্সযপচ্চযতং সন্ধায ৱুত্তং. কুসলৱিপাকস্স হি কুসলমূলং, অকুসলৱিপাকস্স চ অকুসলমূলং উপনিস্সযপচ্চযো হোতি; নানাক্খণিককম্মপচ্চযে পন ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. তস্মা এস উপনিস্সযপচ্চযেন চেৱ নানাক্খণিককম্মপচ্চযেন চ পচ্চযো হোতি. তেনেৱ নিদ্দেসৱাৰে ‘‘তত্থ কতমং কুসলমূল’’ন্তি অৱিভজিত্ৱা ‘‘তত্থ কতমো কুসলমূলপচ্চযা সঙ্খাৰো’’তি ৱিভত্তং. অকুসলৱিপাকেপি এসেৱ নযো.
অৱিজ্জামূলককুসলনিদ্দেসে ৱিয চ ইমস্মিম্পি ৱিপাকনিদ্দেসে পঠমং পচ্চযচতুক্কমেৱ লব্ভতি. তম্পি পঠমৱাৰং দস্সেত্ৱা সংখিত্তং. তস্মা একেকস্মিং ৱিপাকচিত্তে একমেকস্সেৱ চতুক্কস্স ৱসেন কুসলমূলমূলকে অকুসলমূলমূলকে চ নযে ৱাৰপ্পভেদো ৱেদিতব্বো. কিৰিযাধম্মানং পন যস্মা নেৱ অৱিজ্জা ন কুসলাকুসলমূলানি উপনিস্সযপচ্চযতং লভন্তি, তস্মা কিৰিযৱসেন পচ্চযাকাৰো ন ৱুত্তোতি.
এৱমেস –
অকুসলকুসলাব্যাকত-ধম্মেসু অনেকভেদতো ৱত্ৱা;
কুসলাকুসলানং পন, ৱিপাকে চ উপনিস্সযৱসেন.
পুন একধাৱ ৱুত্তো, ৱাদিপ্পৱৰেন পচ্চযাকাৰো;
ধম্মপ্পচ্চযভেদে, ঞাণস্স পভেদজননত্থং.
পৰিযত্তিসৱনচিন্তন-পটিপত্তিক্কমৱিৱজ্জিতানঞ্চ;
যস্মা ঞাণপভেদো, ন কদাচিপি হোতি এতস্মিং.
পৰিযত্তিসৱনচিন্তন-পটিপত্তিক্কমতো সদা ধীৰো;
তত্থ কযিৰা ন হঞ্ঞং, কৰণীযতৰং ততো অত্থীতি.
অযং পন পচ্চযাকাৰো সুত্তন্তঅভিধম্মভাজনীযৱসেন দ্ৱেপৰিৱট্টমেৱ নীহৰিত্ৱা ভাজেত্ৱা দস্সিতো হোতি.
অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা.
সম্মোহৱিনোদনিযা ৱিভঙ্গট্ঠকথায
পটিচ্চসমুপ্পাদৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.