২. হেতুচতুক্কং
২৪৪. তত্থ যো তাৱ ইধ ৱুত্তো নযো, সো সব্বত্থ পাকটোযেৱ. ৱিসেসো পন এৱং ৱেদিতব্বো – হেতুচতুক্কে তাৱ অৱিজ্জা হেতু অস্সাতি অৱিজ্জাহেতুকো. অৱিজ্জা অস্স সহৱত্তনতো যাৱভঙ্গা পৱত্তিকা গমিকাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা’’তি চ এত্তাৱতা সহজাতাদিপচ্চযৱসেন সাধাৰণতো সঙ্খাৰস্স অৱিজ্জা পচ্চযোতি দস্সেত্ৱা, পুন ‘‘অৱিজ্জাহেতুকো’’তি এতেনেৱ ৱিসেসতো অৱিগতপচ্চযতা দস্সিতা. সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং সঙ্খাৰহেতুকন্তিআদীসুপি এসেৱ নযো.
কস্মা পন ভৱাদীসু হেতুকগ্গহণং ন কতন্তি? অৱিগতপচ্চযনিযমাভাৱতো অভাৱতো চ অৱিগতপচ্চযস্স. ‘‘তত্থ কতমো উপাদানপচ্চযা ভৱো? ঠপেত্ৱা উপাদানং ৱেদনাক্খন্ধো সঞ্ঞাক্খন্ধো সঙ্খাৰক্খন্ধো ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো – অযং ৱুচ্চতি উপাদানপচ্চযা ভৱো’’তি ৱচনতো উপাদানপচ্চযা চতুন্নং খন্ধানং ইধ ভৱোতি নামং. সঙ্খাৰক্খন্ধে চ ‘‘জাতি দ্ৱীহি খন্ধেহি সঙ্গহিতা’’তিআদিৱচনতো (ধাতু. ৭১) জাতিজৰামৰণানি অন্তোগধানি.
তত্থ যাৱ উপাদানং তাৱ জাতিজৰামৰণানং অনুপলব্ভনতো উপাদানং ভৱস্স ন নিযমতো অৱিগতপচ্চযো হোতি. ‘‘যা তেসং তেসং ধম্মানং জাতী’’তি আদিৱচনতো সঙ্খতলক্খণেসু জাতিযা জৰামৰণসঙ্খাতস্স ভৱস্স জাতিক্খণমত্তেযেৱ অভাৱতো অৱিগতপচ্চযভাৱো ন সম্ভৱতি. তথা জাতিযা জৰামৰণক্খণে অভাৱতো. উপনিস্সযপচ্চযেনেৱ পন ভৱো জাতিযা. জাতি জৰামৰণস্স পচ্চযোতি সব্বথাপি অৱিগতপচ্চযনিযমাভাৱতো অভাৱতো চ অৱিগতপচ্চযস্স ভৱাদীসু হেতুকগ্গহণং ন কতন্তি ৱেদিতব্বং.
কেচি পনাহু – ‘‘ভৱো দুৱিধেনা’’তি ৱচনতো উপপত্তিমিস্সকো ভৱো, ন চ উপপত্তিভৱস্স উপাদানং অৱিগতপচ্চযো হোতীতি ‘‘উপাদানপচ্চযা ভৱো উপাদানহেতুকো’’তি অৱত্ৱা ‘‘উপাদানপচ্চযা ভৱো’’তি ৱুত্তো. ইধ পচ্ছিন্নত্তা পৰতোপি ন ৱুত্তন্তি. তং ইধ উপপত্তিমিস্সকস্স ভৱস্স অনধিপ্পেতত্তা অযুত্তং. অৰূপক্খন্ধা হি ইধ ভৱোতি আগতা.
ভৱপচ্চযা জাতীতি এত্থ চ ঠপেত্ৱা জাতিজৰামৰণানি অৱসেসো ভৱো জাতিযা পচ্চযোতি ৱেদিতব্বো. কস্মা? জাতিআদীনং জাতিযা অপ্পচ্চযত্তা. যদি এৱং, ঠপেত্ৱা জাতিজৰামৰণানি ভৱো জাতিযা পচ্চযোতি ৱত্তব্বোতি? আম ৱত্তব্বো, ৱত্তব্বপদেসাভাৱতো পন ন ৱুত্তো. দসমঙ্গনিদ্দেসে হি উপাদানপচ্চযসম্ভূতো ভৱো ৱত্তব্বো. একাদসমঙ্গনিদ্দেসে জাতি ৱত্তব্বা. যো পন ভৱো জাতিযা পচ্চযো, তস্স ৱত্তব্বপদেসো নত্থীতি ৱত্তব্বপদেসাভাৱতো ন ৱুত্তো. অৱুত্তোপি পন যুত্তিতো গহেতব্বোতি. ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপন্তিআদীসু চ ৱিঞ্ঞাণাদীনং অৱিগতপচ্চযভাৱসম্ভৱতো ৱিঞ্ঞাণহেতুকাদিৱচনং কতন্তি এস হেতুচতুক্কে ৱিসেসো.