১. দুক্খসচ্চনিদ্দেসৱণ্ণনা
জাতিনিদ্দেসো
১৯০. ইদানি সঙ্খেপতো উদ্দিট্ঠানি দুক্খাদীনি ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং অযং তত্থ কতমং দুক্খং অৰিযসচ্চং জাতিপি দুক্খাতি নিদ্দেসৱাৰো আৰদ্ধো. তত্থ জাতি ৱেদিতব্বা, জাতিযা দুক্খট্ঠো ৱেদিতব্বো; জৰা, মৰণং, সোকো, পৰিদেৱো, দুক্খং, দোমনস্সং, উপাযাসো, অপ্পিযসম্পযোগো, পিযৱিপ্পযোগো ৱেদিতব্বো; অপ্পিযসম্পযোগস্স পিযৱিপ্পযোগস্স দুক্খট্ঠো ৱেদিতব্বো; ইচ্ছা ৱেদিতব্বা, ইচ্ছায দুক্খট্ঠো ৱেদিতব্বো; খন্ধা ৱেদিতব্বা, খন্ধানং দুক্খট্ঠো ৱেদিতব্বো.
তত্থ দুক্খস্স অৰিযসচ্চস্স কথনত্থায অযং মাতিকা – ইদঞ্হি দুক্খং নাম অনেকং নানপ্পকাৰং, সেয্যথিদং – দুক্খদুক্খং, ৱিপৰিণামদুক্খং, সঙ্খাৰদুক্খং, পটিচ্ছন্নদুক্খং, অপ্পটিচ্ছন্নদুক্খং, পৰিযাযদুক্খং, নিপ্পৰিযাযদুক্খন্তি.
তত্থ কাযিকচেতসিকা দুক্খৱেদনা সভাৱতো চ নামতো চ দুক্খত্তা ‘দুক্খদুক্খং’ নাম. সুখৱেদনা ৱিপৰিণামেন দুক্খুপ্পত্তিহেতুতো ‘ৱিপৰিণামদুক্খং’ নাম. উপেক্খাৱেদনা চেৱ অৱসেসা চ তেভূমকা সঙ্খাৰা উদযব্বযপীড়িতত্তা ‘সঙ্খাৰদুক্খং’ নাম. তথা পীড়নং পন মগ্গফলানম্পি অত্থি. তস্মা এতে ধম্মা দুক্খসচ্চপৰিযাপন্নত্তেন সঙ্খাৰদুক্খং নামাতি ৱেদিতব্বা. কণ্ণসূলদন্তসূলৰাগজপৰিড়াহদোসজপৰিড়াহাদি কাযিকচেতসিকো আবাধো পুচ্ছিত্ৱা জানিতব্বতো উপক্কমস্স চ অপাকটভাৱতো ‘পটিচ্ছন্নদুক্খং’ নাম, অপাকটদুক্খন্তিপি ৱুচ্চতি. দ্ৱত্তিংসকম্মকাৰণাদিসমুট্ঠানো আবাধো অপুচ্ছিত্ৱাৱ জানিতব্বতো উপক্কমস্স চ পাকটভাৱতো ‘অপ্পটিচ্ছন্নদুক্খং’ নাম, পাকটদুক্খন্তিপি ৱুচ্চতি. ঠপেত্ৱা দুক্খদুক্খং সেসং দুক্খসচ্চৱিভঙ্গে আগতং জাতিআদি সব্বম্পি তস্স তস্স দুক্খস্স ৱত্থুভাৱতো ‘পৰিযাযদুক্খং’ নাম. দুক্খদুক্খং ‘নিপ্পৰিযাযদুক্খং’ নাম.
তত্থ পৰিযাযদুক্খং নিপ্পৰিযাযদুক্খন্তি ইমস্মিং পদদ্ৱযে ঠত্ৱা দুক্খং অৰিযসচ্চং কথেতব্বং. অৰিযসচ্চঞ্চ নামেতং পাড়িযং সঙ্খেপতোপি আগচ্ছতি ৱিত্থাৰতোপি. সঙ্খেপতো আগতট্ঠানে সঙ্খেপেনপি ৱিত্থাৰেনপি কথেতুং ৱট্টতি. ৱিত্থাৰতো আগতট্ঠানে পন ৱিত্থাৰেনেৱ কথেতুং ৱট্টতি, ন সঙ্খেপেন. তং ইদং ইমস্মিং ঠানে ৱিত্থাৰেন আগতন্তি ৱিত্থাৰেনেৱ কথেতব্বং. তস্মা যং তং নিদ্দেসৱাৰে ‘‘তত্থ কতমং দুক্খং অৰিযসচ্চং? জাতিপি দুক্খা’’তিআদীনি পদানি গহেত্ৱা ‘‘জাতি ৱেদিতব্বা, জাতিযা দুক্খট্ঠো ৱেদিতব্বো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ জাতিআদীনি তাৱ ‘‘তত্থ কতমা জাতি? যা তেসং তেসং সত্তানং তম্হি তম্হি সত্তনিকাযে জাতি সঞ্জাতী’’তি ইমস্স পন পদভাজনীযস্স ৱসেন ৱেদিতব্বানি.
১৯১. তত্ৰাযং অত্থৱণ্ণনা – তেসং তেসং সত্তানন্তি অযং সঙ্খেপতো অনেকেসং সত্তানং সাধাৰণনিদ্দেসো. যা দেৱদত্তস্স জাতি, যা সোমদত্তস্স জাতীতি এৱঞ্হি দিৱসম্পি কথিযমানে নেৱ সত্তা পৰিযাদানং গচ্ছন্তি, ন সব্বং অপৰত্থদীপনং সিজ্ঝতি. ইমেহি পন দ্ৱীহি পদেহি ন কোচি সত্তো অপৰিযাদিন্নো হোতি, ন কিঞ্চি অপৰত্থদীপনং ন সিজ্ঝতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘যা তেসং তেসং সত্তান’’ন্তি. তম্হি তম্হীতি অযং জাতিগতিৱসেন অনেকেসং সত্তনিকাযানং সাধাৰণনিদ্দেসো. সত্তনিকাযেতি সত্তানং নিকাযে, সত্তঘটাযং সত্তসমূহেতি অত্থো.
জাতীতি অযং জাতিসদ্দো অনেকত্থো. তথা হেস ‘‘একম্পি জাতিং, দ্ৱেপি জাতিযো’’তি (পাৰা. ১২; ম. নি. ২.২৫৭) এত্থ ভৱে আগতো. ‘‘অত্থি ৱিসাখে, নিগণ্ঠা নাম সমণজাতিকা’’তি (অ. নি. ৩.৭১) এত্থ নিকাযে. ‘‘তিৰিযা নাম তিণজাতি নাভিযা উগ্গন্ত্ৱা নভং আহচ্চ ঠিতা অহোসী’’তি (অ. নি. ৫.১৯৬) এত্থ পঞ্ঞত্তিযং. ‘‘জাতি দ্ৱীহি খন্ধেহি সঙ্গহিতা’’তি (ধাতু. ৭১) এত্থ সঙ্খতলক্খণে. ‘‘যং, ভিক্খৱে, মাতুকুচ্ছিম্হি পঠমং চিত্তং উপ্পন্নং, পঠমং ৱিঞ্ঞাণং পাতুভূতং, তদুপাদায সাৱস্স জাতী’’তি (মহাৱ. ১২৪) এত্থ পটিসন্ধিযং. ‘‘সম্পতিজাতো, আনন্দ, বোধিসত্তো’’তি (ম. নি. ৩.২০৭) এত্থ পসূতিযং. ‘‘অনুপক্কুট্ঠো জাতিৱাদেনা’’তি (দী. নি. ১.৩৩১) এত্থ কুলে. ‘‘যতোহং, ভগিনি, অৰিযায জাতিযা জাতো’’তি (ম. নি. ২.৩৫১) এত্থ অৰিযসীলে. ইধ পনাযং সৱিকাৰেসু পঠমাভিনিব্বত্তক্খন্ধেসু ৱত্ততি. তস্মা জাযমানকৱসেন জাতীতি ইদমেত্থ সভাৱপচ্চত্তং. সঞ্জাযনৱসেন সঞ্জাতীতি উপসগ্গেন পদং ৱড্ঢিতং. ওক্কমনৱসেন ওক্কন্তি. জাযনট্ঠেন ৱা জাতি, সা অপৰিপুণ্ণাযতনৱসেন যুত্তা. সঞ্জাযনট্ঠেন সঞ্জাতি, সা পৰিপুণ্ণাযতনৱসেন যুত্তা. ওক্কমনট্ঠেন ওক্কন্তি, সা অণ্ডজজলাবুজৱসেন যুত্তা. তে হি অণ্ডকোসঞ্চ ৱত্থিকোসঞ্চ ওক্কমন্তি, ওক্কমন্তাপি পৱিসন্তা ৱিয পটিসন্ধিং গণ্হন্তি. অভিনিব্বত্তনট্ঠেন অভিনিব্বত্তি. সা সংসেদজওপপাতিকৱসেন যুত্তা. তে হি পাকটা এৱ হুত্ৱা নিব্বত্তন্তি. অযং তাৱ সম্মুতিকথা.
ইদানি পৰমত্থকথা হোতি. খন্ধা এৱ হি পৰমত্থতো পাতুভৱন্তি, ন সত্তা. তত্থ চ খন্ধানন্তি একৱোকাৰভৱে একস্স, চতুৱোকাৰভৱে চতুন্নং, পঞ্চৱোকাৰভৱে পঞ্চন্নং গহণং ৱেদিতব্বং. পাতুভাৱোতি উপ্পত্তি. আযতনানন্তি এত্থ তত্ৰ তত্ৰ উপ্পজ্জমানাযতনৱসেন সঙ্গহো ৱেদিতব্বো. পটিলাভোতি সন্ততিযং পাতুভাৱোযেৱ; পাতুভৱন্তানেৱ হি তানি পটিলদ্ধানি নাম হোন্তি. অযং ৱুচ্চতি জাতীতি অযং জাতি নাম কথিযতি. সা পনেসা তত্থ তত্থ ভৱে পঠমাভিনিব্বত্তিলক্খণা, নীয্যাতনৰসা, অতীতভৱতো ইধ উম্মুজ্জনপচ্চুপট্ঠানা, ফলৱসেন দুক্খৱিচিত্ততাপচ্চুপট্ঠানা ৱা.
ইদানি ‘জাতিযা দুক্খট্ঠো ৱেদিতব্বো’তি অযঞ্হি জাতি সযং ন দুক্খা, দুক্খুপ্পত্তিযা পন ৱত্থুভাৱেন দুক্খাতি ৱুত্তা. কতৰদুক্খস্স পনাযং ৱত্থূতি? যং তং বালপণ্ডিতসুত্তাদীসু (ম. নি. ৩.২৪৬ আদযো) ভগৱতাপি উপমাৱসেন পকাসিতং আপাযিকংদুক্খং, যঞ্চ সুগতিযং মনুস্সলোকে গব্ভোক্কন্তিমূলকাদিভেদং দুক্খং উপ্পজ্জতি, তস্স সব্বস্সাপি এসা ৱত্থু. তত্ৰিদং গব্ভোক্কন্তিমূলকাদিভেদং দুক্খং – অযঞ্হি সত্তো মাতুকুচ্ছিম্হি নিব্বত্তমানো ন উপ্পলপদুমপুণ্ডৰীকাদীসু নিব্বত্ততি. অথ খো হেট্ঠা আমাসযস্স উপৰি পক্কাসযস্স উদৰপটলপিট্ঠিকণ্ডকানং ৱেমজ্ঝে পৰমসম্বাধে তিব্বন্ধকাৰে নানাকুণপগন্ধপৰিভাৱিতে অসুচিপৰমদুগ্গন্ধপৱনৱিচৰিতে অধিমত্তজেগুচ্ছে কুচ্ছিপ্পদেসে পূতিমচ্ছপূতিকুম্মাসচন্দনিকাদীসু কিমি ৱিয নিব্বত্ততি. সো তত্থ নিব্বত্তো দস মাসে মাতুকুচ্ছিসম্ভৱেন উস্মনা পুটপাকং ৱিয পচ্চমানো পিট্ঠপিণ্ডি ৱিয সেদিযমানো সমিঞ্জনপসাৰণাদিৰহিতো অধিমত্তং দুক্খং পচ্চনুভোতীতি. ইদং তাৱ ‘গব্ভোক্কন্তিমূলকং’ দুক্খং.
যং পন সো মাতু সহসা উপক্খলনগমননিসীদনউট্ঠানপৰিৱত্তনাদীসু সুৰাধুত্তহত্থগতো এড়কো ৱিয অহিগুণ্ঠিকহত্থগতো সপ্পপোতকো ৱিয চ আকড্ঢনপৰিকড্ঢনওধুনননিদ্ধুননাদিনা উপক্কমেন অধিমত্তং দুক্খমনুভৱতি, যঞ্চ মাতু সীতুদকপানকালে সীতনৰকূপপন্নো ৱিয, উণ্হযাগুভত্তাদিঅজ্ঝোহৰণকালে অঙ্গাৰৱুট্ঠিসম্পৰিকিণ্ণো ৱিয, লোণম্বিলাদিঅজ্ঝোহৰণকালে খাৰাপটিচ্ছকাদিকম্মকাৰণপ্পত্তো ৱিয তিব্বং দুক্খমনুভোতি – ইদং ‘গব্ভপৰিহৰণমূলকং’ দুক্খং.
যং পনস্স মূড়্হগব্ভায মাতুযা মিত্তামচ্চসুহজ্জাদীহিপি অদস্সনাৰহে দুক্খুপ্পত্তিট্ঠানে ছেদনফালনাদীহি দুক্খং উপ্পজ্জতি – ইদং ‘গব্ভৱিপত্তিমূলকং’ দুক্খং. যং ৱিজাযমানায মাতুযা কম্মজেহি ৱাতেহি পৰিৱত্তেত্ৱা নৰকপপাতং ৱিয অতিভযানকং যোনিমগ্গং পটিপাতিযমানস্স পৰমসম্বাধেন যোনিমুখেন তাড়চ্ছিগ্গড়েন ৱিয নিক্কড্ঢিযমানস্স মহানাগস্স নৰকসত্তস্স ৱিয চ সঙ্ঘাটপব্বতেহি ৱিচুণ্ণিযমানস্স দুক্খং উপ্পজ্জতি – ইদং ‘ৱিজাযনমূলকং’ দুক্খং. যং পন জাতস্স তৰুণৱণসদিসস্স সুকুমাৰসৰীৰস্স হত্থগ্গহণন্হাপনধোৱনচোড়পৰিমজ্জনাদিকালে সূচিমুখখুৰধাৰৱিজ্ঝনফালনসদিসং দুক্খং উপ্পজ্জতি – ইদং মাতুকুচ্ছিতো ‘বহি নিক্খমনমূলকং’ দুক্খং. যং ততো পৰং পৱত্তিযং অত্তনাৱ অত্তানং ৱধন্তস্স, অচেলকৱতাদিৱসেন আতাপনপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তস্স, কোধৱসেন অভুঞ্জন্তস্স, উব্বন্ধন্তস্স চ দুক্খং হোতি – ইদং ‘অত্তূপক্কমমূলকং’ দুক্খং.
যং পন পৰতো ৱধবন্ধনাদীনি অনুভৱন্তস্স দুক্খং উপ্পজ্জতি – ইদং ‘পৰূপক্কমমূলকং’ দুক্খন্তি. ইতি ইমস্স সব্বস্সাপি দুক্খস্স অযং জাতি ৱত্থুমেৱ হোতীতি. তেনেতং ৱুচ্চতি –
জাযেথ নো চে নৰকেসু সত্তো,
তত্থগ্গিদাহাদিকমপ্পসয্হং;
লভেথ দুক্খং নু কুহিং পতিট্ঠং,
ইচ্চাহ দুক্খাতি মুনীধ জাতি.
দুক্খং তিৰচ্ছেসু কসাপতোদ-
দণ্ডাভিঘাতাদিভৱং অনেকং;
যং তং কথং তত্থ ভৱেয্য জাতিং,
ৱিনা তহিং জাতি ততোপি দুক্খা.
পেতেসু দুক্খং পন খুপ্পিপাসা-
ৱাতাতপাদিপ্পভৱং ৱিচিত্তং;
যস্মা অজাতস্স ন তত্থ অত্থি,
তস্মাপি দুক্খং মুনি জাতিমাহ.
তিব্বন্ধকাৰে চ অসয্হসীতে,
লোকন্তৰে যং অসুৰেসু দুক্খং;
ন তং ভৱে তত্থ ন চস্স জাতি,
যতো অযং জাতি ততোপি দুক্খা.
যঞ্চাপি গূথনৰকে ৱিয মাতুগব্ভে,
সত্তো ৱসং চিৰমতো বহি নিক্খমনঞ্চ;
পপ্পোতি দুক্খমতিঘোৰমিদম্পি নত্থি,
জাতিং ৱিনা ইতিপি জাতিৰযঞ্হি দুক্খা.
কিং ভাসিতেন বহুনা ননু যং কুহিঞ্চি,
অত্থীধ কিঞ্চিদপি দুক্খমিদং কদাচি;
নেৱত্থি জাতিৱিৰহে যদতো মহেসী,
দুক্খাতি সব্বপঠমং ইমমাহ জাতিন্তি.
জৰানিদ্দেসো
১৯২. জৰানিদ্দেসে জৰাতি সভাৱপচ্চত্তং. জীৰণতাতি আকাৰনিদ্দেসো. খণ্ডিচ্চন্তিআদযো তযো কালাতিক্কমে কিচ্চনিদ্দেসা. পচ্ছিমা দ্ৱে পকতিনিদ্দেসা. অযঞ্হি জৰাতি ইমিনা পদেন সভাৱতো দীপিতা, তেনস্সা ইদং সভাৱপচ্চত্তং. জীৰণতাতি ইমিনা আকাৰতো, তেনস্সাযং আকাৰনিদ্দেসো. খণ্ডিচ্চন্তি ইমিনা কালাতিক্কমে দন্তনখানং খণ্ডিতভাৱকৰণকিচ্চতো. পালিচ্চন্তি ইমিনা কেসলোমানং পলিতভাৱকৰণকিচ্চতো. ৱলিত্তচতাতি ইমিনা মংসং মিলাপেত্ৱা তচে ৱলিত্তভাৱকৰণকিচ্চতো দীপিতা. তেনস্সা ইমে খণ্ডিচ্চন্তি আদযো তযো কালাতিক্কমে কিচ্চনিদ্দেসা. তেহি ইমেসং ৱিকাৰানং দস্সনৱসেন পাকটীভূতাতি পাকটজৰা দস্সিতা. যথেৱ হি উদকস্স ৱা ৱাতস্স ৱা অগ্গিনো ৱা তিণৰুক্খাদীনং সংসগ্গপলিভগ্গতায ৱা ঝামতায ৱা গতমগ্গো পাকটো হোতি, ন চ সো গতমগ্গো তানেৱ উদকাদীনি, এৱমেৱ জৰায দন্তাদীসু খণ্ডিচ্চাদিৱসেন গতমগ্গো পাকটো, চক্খুং উম্মীলেত্ৱাপি গয্হতি. ন চ খণ্ডিচ্চাদীনেৱ জৰা; ন হি জৰা চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা হোতি.
আযুনো সংহানি ইন্দ্ৰিযানং পৰিপাকোতি ইমেহি পন পদেহি কালাতিক্কমেযেৱ অভিব্যত্তায আযুক্খযচক্খাদিইন্দ্ৰিযপৰিপাকসঙ্খাতায পকতিযা দীপিতা. তেনস্সিমে পচ্ছিমা দ্ৱে পকতিনিদ্দেসাতি ৱেদিতব্বা. তত্থ যস্মা জৰং পত্তস্স আযু হাযতি তস্মা জৰা ‘‘আযুনো সংহানী’’তি ফলূপচাৰেন ৱুত্তা. যস্মা দহৰকালে সুপ্পসন্নানি সুখুমম্পি অত্তনো ৱিসযং সুখেনেৱ গণ্হনসমত্থানি চক্খাদীনি ইন্দ্ৰিযানি জৰং পত্তস্স পৰিপক্কানি আলুড়িতানি অৱিসদানি ওড়াৰিকম্পি অত্তনো ৱিসযং গহেতুং অসমত্থানি হোন্তি, তস্মা ‘‘ইন্দ্ৰিযানং পৰিপাকো’’তি ফলূপচাৰেনেৱ ৱুত্তা.
সা পনেসা এৱং নিদ্দিট্ঠা সব্বাপি জৰা পাকটা পটিচ্ছন্নাতি দুৱিধা হোতি. তত্থ দন্তাদীসু খণ্ডাদিভাৱদস্সনতো ৰূপধম্মেসু জৰা ‘পাকটজৰা’ নাম. অৰূপধম্মেসু পন জৰা তাদিসস্স ৱিকাৰস্স অদস্সনতো ‘পটিচ্ছন্নজৰা’ নাম. তত্থ য্ৱাযং খণ্ডাদিভাৱো দিস্সতি, সো তাদিসানং দন্তাদীনং সুৱিঞ্ঞেয্যত্তা ৱণ্ণোযেৱ. তং চক্খুনা দিস্ৱা মনোদ্ৱাৰেন চিন্তেত্ৱা ‘‘ইমে দন্তা জৰায পহটা’’তি জৰং জানাতি, উদকট্ঠানে বদ্ধানি গোসিঙ্গাদীনি ওলোকেত্ৱা হেট্ঠা উদকস্স অত্থিভাৱং জাননং ৱিয. পুন অৱীচি সৱীচীতি এৱম্পি অযং জৰা দুৱিধা হোতি. তত্থ মণিকনকৰজতপৱাড়চন্দসূৰিযাদীনং মন্দদসকাদীসু পাণীনং ৱিয চ পুপ্ফফলপল্লৱাদীসু অপাণীনং ৱিয চ অন্তৰন্তৰা ৱণ্ণৱিসেসাদীনং দুব্বিঞ্ঞেয্যত্তা জৰা ‘অৱীচিজৰা’ নাম, নিৰন্তৰজৰাতি অত্থো. ততো অঞ্ঞেসু পন যথাৱুত্তেসু অন্তৰন্তৰা ৱণ্ণৱিসেসাদীনং সুৱিঞ্ঞেয্যত্তা জৰা ‘সৱীচিজৰা’ নাম.
তত্থ সৱীচিজৰা উপাদিন্নানুপাদিন্নকৱসেন এৱং দীপেতব্বা – দহৰকুমাৰকানঞ্হি পঠমমেৱ খীৰদন্তা নাম উট্ঠহন্তি, ন তে থিৰা. তেসু পন পতিতেসু পুন দন্তা উট্ঠহন্তি. তে পঠমমেৱ সেতা হোন্তি, জৰাৱাতেন পন পহটকালে কাড়কা হোন্তি. কেসা পন পঠমমেৱ তম্বাপি হোন্তি কাড়কাপি সেতাপি. ছৱি পন সলোহিতিকা হোতি. ৱড্ঢন্তানং ৱড্ঢন্তানং ওদাতানং ওদাতভাৱো, কাড়কানং কাড়কভাৱো পঞ্ঞাযতি, জৰাৱাতেন পন পহটকালে ৱড়িং গণ্হাতি. সব্বম্পি সস্সং ৱপিতকালে সেতং হোতি, পচ্ছা নীলং, জৰাৱাতেন পন পহটকালে পণ্ডুকং হোতি. অম্বঙ্কুৰেনাপি দীপেতুং ৱট্টতি এৱ. অযং ৱুচ্চতি জৰাতি অযং জৰা নাম কথিযতি. সা পনেসা খন্ধপৰিপাকলক্খণা, মৰণূপনযনৰসা, যোব্বনৱিনাসপচ্চুপট্ঠানা.
‘জৰায দুক্খট্ঠো ৱেদিতব্বো’তি এত্থ পন অযম্পি সযং ন দুক্খা, দুক্খস্স পন ৱত্থুভাৱেন দুক্খাতি ৱুত্তা. কতৰস্স দুক্খস্স? কাযদুক্খস্স চেৱ দোমনস্সদুক্খস্স চ. জিণ্ণস্স হি অত্তভাৱো জৰসকটং ৱিয দুব্বলো হোতি, ঠাতুং ৱা গন্তুং ৱা নিসীদিতুং ৱা ৱাযমন্তস্স বলৱং কাযদুক্খং উপ্পজ্জতি; পুত্তদাৰে যথাপুৰে অসল্লক্খেন্তে দোমনস্সং উপ্পজ্জতি. ইতি ইমেসং দ্ৱিন্নম্পি দুক্খানং ৱত্থুভাৱেন দুক্খাতি ৱেদিতব্বা. অপিচ –
অঙ্গানং সিথিলভাৱা, ইন্দ্ৰিযানং ৱিকাৰতো;
যোব্বনস্স ৱিনাসেন, বলস্স উপঘাততো.
ৱিপ্পৱাসা সতাদীনং, পুত্তদাৰেহি অত্তনো;
অপসাদনীযতো চেৱ, ভীয্যো বালত্তপত্তিযা.
পপ্পোতি দুক্খং যং মচ্চো, কাযিকং মানসং তথা;
সব্বমেতং জৰাহেতু, যস্মা তস্মা জৰা দুখাতি.
মৰণনিদ্দেসো
১৯৩. মৰণনিদ্দেসে চৱনকৱসেন চুতি; একচতুপঞ্চক্খন্ধায চুতিযা সামঞ্ঞৱচনমেতং. চৱনতাতি ভাৱৱচনেন লক্খণনিদস্সনং. ভেদোতি চুতিখন্ধানং ভঙ্গুপ্পত্তিপৰিদীপনং. অন্তৰধানন্তি ঘটস্স ৱিয ভিন্নস্স ভিন্নানং চুতিখন্ধানং যেন কেনচি পৰিযাযেন ঠানাভাৱপৰিদীপনং. মচ্চু মৰণন্তি মচ্চুসঙ্খাতং মৰণং. কালো নাম অন্তকো, তস্স কিৰিযা কালকিৰিযা. এত্তাৱতা সম্মুতিযা মৰণং দীপিতং হোতি.
ইদানি পৰমত্থেন দীপেতুং খন্ধানং ভেদোতিআদিমাহ. পৰমত্থেন হি খন্ধাযেৱ ভিজ্জন্তি, ন সত্তো নাম কোচি মৰতি. খন্ধেসু পন ভিজ্জমানেসু সত্তো মৰতি ভিন্নেসু মতোতি ৱোহাৰো হোতি. এত্থ চ চতুপঞ্চৱোকাৰৱসেন খন্ধানং ভেদো, একৱোকাৰৱসেন কড়েৱৰস্স নিক্খেপো; চতুৱোকাৰৱসেন ৱা খন্ধানং ভেদো, সেসদ্ৱযৱসেন কড়েৱৰস্স নিক্খেপো ৱেদিতব্বো. কস্মা? ভৱদ্ৱযেপি ৰূপকাযসঙ্খাতস্স কড়েৱৰস্স সম্ভৱতো. যস্মা ৱা চাতুমহাৰাজিকাদীসু খন্ধা ভিজ্জন্তেৱ, ন কিঞ্চি নিক্খিপতি, তস্মা তেসং ৱসেন খন্ধানং ভেদো. মনুস্সাদীসু কড়েৱৰস্স নিক্খেপো. এত্থ চ কড়েৱৰস্স নিক্খেপকৰণতো মৰণং ‘‘কড়েৱৰস্স নিক্খেপো’’তি ৱুত্তং.
জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স উপচ্ছেদোতি ইমিনা ইন্দ্ৰিযবদ্ধস্সেৱ মৰণং নাম হোতি, অনিন্দ্ৰিযবদ্ধস্স মৰণং নাম নত্থীতি দস্সেতি. ‘সস্সং মতং, ৰুক্খো মতো’তি ইদং পন ৱোহাৰমত্তমেৱ. অত্থতো পন এৱৰূপানি ৱচনানি সস্সাদীনং খযৱযভাৱমেৱ দীপেন্তি. ইদং ৱুচ্চতি মৰণন্তি ইদং সব্বম্পি মৰণং নাম কথিযতি.
অপিচেত্থ খণিকমৰণং, সম্মুতিমৰণং, সমুচ্ছেদমৰণন্তি অযম্পি ভেদো ৱেদিতব্বো. তত্থ ‘খণিকমৰণং’ নাম পৱত্তে ৰূপাৰূপধম্মানং ভেদো. ‘তিস্সো মতো, ফুস্সো মতো’তি ইদং ‘সম্মুতিমৰণং’ নাম. খীণাসৱস্স অপ্পটিসন্ধিকা কালকিৰিযা ‘সমুচ্ছেদমৰণং’ নাম. ইমস্মিং পনত্থে সম্মুতিমৰণং অধিপ্পেতং. জাতিক্খযমৰণং, উপক্কমমৰণং, সৰসমৰণং, আযুক্খযমৰণং, পুঞ্ঞক্খযমৰণন্তিপি তস্সেৱ নামং. তযিদং চুতিলক্খণং, ৱিযোগৰসং, ৱিপ্পৱাসপচ্চুপট্ঠানং.
‘মৰণস্স দুক্খট্ঠো ৱেদিতব্বো’তি এত্থ পন ইদম্পি সযং ন দুক্খং, দুক্খস্স পন ৱত্থুভাৱেন দুক্খন্তি ৱুত্তং. মৰণন্তিকাপি হি সাৰীৰিকা ৱেদনা, পটিৱাতে গহিতা আদিত্ততিণুক্কা ৱিয, সৰীৰং নিদহন্তি. নৰকনিমিত্তাদীনং উপট্ঠানকালে বলৱদোমনস্সং উপ্পজ্জতি. ইতি ইমেসং দ্ৱিন্নম্পি দুক্খানং ৱত্থুভাৱেন দুক্খন্তি ৱেদিতব্বং. অপি চ –
পাপস্স পাপকম্মাদি, নিমিত্তমনুপস্সতো;
ভদ্দস্সাপসহন্তস্স, ৱিযোগং পিযৱত্থুকং.
মীযমানস্স যং দুক্খং, মানসং অৱিসেসতো;
সব্বেসঞ্চাপি যং সন্ধি-বন্ধনচ্ছেদনাদিকং.
ৱিতুজ্জমানমম্মানং, হোতি দুক্খং সৰীৰজং;
অসয্হমপ্পটিকাৰং, দুক্খস্সেতস্সিদং যতো;
মৰণং ৱত্থু তেনেতং, দুক্খমিচ্চেৱ ভাসিতন্তি.
অপিচ ইমানি জাতিজৰামৰণানি নাম ইমেসং সত্তানং ৱধকপচ্চামিত্তা ৱিয ওতাৰং গৱেসন্তানি ৱিচৰন্তি. যথা হি পুৰিসস্স তীসু পচ্চামিত্তেসু ওতাৰাপেক্খেসু ৱিচৰন্তেসু একো ৱদেয্য – ‘‘অহং অসুকঅৰঞ্ঞস্স নাম ৱণ্ণং কথেত্ৱা এতং আদায তত্থ গমিস্সামি, এত্থ ময্হং দুক্কৰং নত্থী’’তি. দুতিযো ৱদেয্য ‘‘অহং তৱ এতং গহেত্ৱা গতকালে পোথেত্ৱা দুব্বলং কৰিস্সামি, এত্থ ময্হং দুক্কৰং নত্থী’’তি. ততিযো ৱদেয্য – ‘‘তযা এতস্মিং পোথেত্ৱা দুব্বলে কতে তিণ্হেন অসিনা সীসচ্ছেদনং নাম ময্হং ভাৰো হোতূ’’তি. তে এৱং ৱত্ৱা তথা কৰেয্যুং.
তত্থ পঠমপচ্চামিত্তস্স অৰঞ্ঞস্স ৱণ্ণং কথেত্ৱা তং আদায তত্থ গতকালো ৱিয সুহজ্জঞাতিমণ্ডলতো নিক্কড্ঢিত্ৱা যত্থ কত্থচি নিব্বত্তাপনং নাম জাতিযা কিচ্চং. দুতিযস্স পোথেত্ৱা দুব্বলকৰণং ৱিয নিব্বত্তক্খন্ধেসু নিপতিত্ৱা পৰাধীনমঞ্চপৰাযণভাৱকৰণং জৰায কিচ্চং. ততিযস্স তিণ্হেন অসিনা সীসচ্ছেদনং ৱিয জীৱিতক্খযপাপনং মৰণস্স কিচ্চন্তি ৱেদিতব্বং.
অপিচেত্থ জাতিদুক্খং সাদীনৱমহাকন্তাৰপ্পৱেসো ৱিয দট্ঠব্বং. জৰাদুক্খং তত্থ অন্নপানৰহিতস্স দুব্বল্যং ৱিয দট্ঠব্বং. মৰণদুক্খং দুব্বলস্স ইৰিযাপথপৱত্তনে ৱিহতপৰক্কমস্স ৱাড়াদীহি অনযব্যসনাপাদনং ৱিয দট্ঠব্বন্তি.
সোকনিদ্দেসো
১৯৪. সোকনিদ্দেসে ব্যসতীতি ব্যসনং; হিতসুখং খিপতি ৱিদ্ধংসেতীতি অত্থো. ঞাতীনং ব্যসনং ঞাতিব্যসনং; চোৰৰোগভযাদীহি ঞাতিক্খযো ঞাতিৱিনাসোতি অত্থো. তেন ঞাতিব্যসনেন ফুট্ঠস্সাতি অজ্ঝোত্থটস্স অভিভূতস্স সমন্নাগতস্সাতি অত্থো. সেসেসুপি এসেৱ নযো. অযং পন ৱিসেসো – ভোগানং ব্যসনং ভোগব্যসনং; ৰাজচোৰাদিৱসেন ভোগক্খযো ভোগৱিনাসোতি অত্থো. ৰোগোযেৱ ব্যসনং ৰোগব্যসনং; ৰোগো হি আৰোগ্যং ব্যসতি ৱিনাসেতীতি ব্যসনং. সীলস্স ব্যসনং সীলব্যসনং; দুস্সীল্যস্সেতং নামং. সম্মাদিট্ঠিং ৱিনাসযমানা উপ্পন্না দিট্ঠিযেৱ ব্যসনং দিট্ঠিব্যসনং. এত্থ চ পুৰিমানি দ্ৱে অনিপ্ফন্নানি, পচ্ছিমানি তীণি নিপ্ফন্নানি তিলক্খণব্ভাহতানি. পুৰিমানি চ তীণি নেৱ কুসলানি ন অকুসলানি. সীলদিট্ঠিব্যসনদ্ৱযং অকুসলং.
অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেনাতি গহিতেসু ৱা যেন কেনচি অগ্গহিতেসু ৱা মিত্তামচ্চব্যসনাদীসু যেন কেনচি. সমন্নাগতস্সাতি সমনুবন্ধস্স অপৰিমুচ্চমানস্স. অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন দুক্খধম্মেনাতি যেন কেনচি সোকদুক্খস্স উপ্পত্তিহেতুনা. সোকোতি সোচনকৱসেন সোকো; ইদং তেহি কাৰণেহি উপজ্জনকসোকস্স সভাৱপচ্চত্তং. সোচনাতি সোচনাকৰো. সোচিতত্তন্তি সোচিতভাৱো. অন্তোসোকোতি অব্ভন্তৰে সোকো. দুতিযপদং উপসগ্গৱসেন ৱড্ঢিতং. সো হি অব্ভন্তৰে সুক্খাপেন্তো ৱিয পৰিসুক্খাপেন্তো ৱিয উপ্পজ্জতীতি ‘‘অন্তোসোকো অন্তোপৰিসোকো’’তি ৱুচ্চতি.
চেতসো পৰিজ্ঝাযনাতি চিত্তস্স ঝাযনাকাৰো. সোকো হি উপ্পজ্জমানো অগ্গি ৱিয চিত্তং ঝাপেতি পৰিদহতি, ‘‘চিত্তং মে ঝামং, ন মে কিঞ্চি পটিভাতী’’তি ৱদাপেতি. দুক্খিতো মনো দুম্মনো, তস্স ভাৱো দোমনস্সং. অনুপৱিট্ঠট্ঠেন সোকোৱ সল্লন্তি সোকসল্লং. অযং ৱুচ্চতি সোকোতি অযং সোকো নাম কথিযতি. সো পনাযং কিঞ্চাপি অত্থতো দোমনস্সৱেদনাৱ হোতি, এৱং সন্তেপি অন্তোনিজ্ঝানলক্খণো, চেতসো পৰিনিজ্ঝাযনৰসো, অনুসোচনপচ্চুপট্ঠানো.
‘সোকস্স দুক্খট্ঠো ৱেদিতব্বো’তি এত্থ পন অযং সভাৱদুক্খত্তা চেৱ দুক্খস্স চ ৱত্থুভাৱেন দুক্খোতি ৱুত্তো. কতৰদুক্খস্সাতি? কাযিকদুক্খস্স চেৱ জৱনক্খণে চ দোমনস্সদুক্খস্স. সোকৱেগেন হি হদযে মহাগণ্ডো উট্ঠহিত্ৱা পৰিপচ্চিত্ৱা ভিজ্জতি, মুখতো ৱা কাড়লোহিতং নিক্খমতি, বলৱং কাযদুক্খং উপ্পজ্জতি. ‘‘এত্তকা মে ঞাতযো খযং গতা, এত্তকা মে ভোগা’’তি চিন্তেন্তস্স চ বলৱং দোমনস্সং উপ্পজ্জতি. ইতি ইমেসং দ্ৱিন্নং দুক্খানং ৱত্থুভাৱেনপেস দুক্খোতি ৱেদিতব্বো. অপিচ –
সত্তানং হদযং সোকো, সল্লং ৱিয ৱিতুজ্জতি;
অগ্গিতত্তোৱ নাৰাচো, ভুসঞ্চ ডহতে পুন.
সমাৱহতি চ ব্যাধি-জৰামৰণভেদনং;
দুক্খম্পি ৱিৱিধং যস্মা, তস্মা দুক্খোতি ৱুচ্চতীতি.
পৰিদেৱনিদ্দেসো
১৯৫. পৰিদেৱনিদ্দেসে ‘ময্হং ধীতা, ময্হং পুত্তো’তি এৱং আদিস্স আদিস্স দেৱন্তি ৰোদন্তি এতেনাতি আদেৱো. তং তং ৱণ্ণং পৰিকিত্তেত্ৱা পৰিকিত্তেত্ৱা দেৱন্তি এতেনাতি পৰিদেৱো. ততো পৰানি দ্ৱে দ্ৱে পদানি পুৰিমদ্ৱযস্সেৱ আকাৰভাৱনিদ্দেসৱসেন ৱুত্তানি. ৱাচাতি ৱচনং. পলাপোতি তুচ্ছং নিৰত্থকৱচনং. উপড্ঢভণিতঅঞ্ঞভণিতাদিৱসেন ৱিৰূপো পলাপো ৱিপ্পলাপো. লালপ্পোতি পুনপ্পুনং লপনং. লালপ্পনাকাৰো লালপ্পনা. লালপ্পিতস্স ভাৱো লালপ্পিতত্তং. অযং ৱুচ্চতি পৰিদেৱোতি অযং পৰিদেৱো নাম কথিযতি. সো লালপ্পনলক্খণো, গুণদোসপৰিকিত্তনৰসো, সম্ভমপচ্চুপট্ঠানো.
‘পৰিদেৱস্স দুক্খট্ঠো ৱেদিতব্বো’তি এত্থ পন অযম্পি সযং ন দুক্খো, কাযদুক্খদোমনস্সদুক্খানং পন ৱত্থুভাৱেন দুক্খোতি ৱুত্তো. পৰিদেৱন্তো হি অত্তনো খন্ধং মুট্ঠীহি পোথেতি, উভোহি হত্থেহি উৰং পহৰতি পিংসতি, সীসেন ভিত্তিযা সদ্ধিং যুজ্ঝতি. তেনস্স বলৱং কাযদুক্খং উপ্পজ্জতি. ‘এত্তকা মে ঞাতযো খযং ৱযং অব্ভত্থং গতা’তিআদীনি চিন্তেতি. তেনস্স বলৱং দোমনস্সং উপ্পজ্জতি. ইতি ইমেসং দ্ৱিন্নম্পি দুক্খানং ৱত্থুভাৱেন দুক্খোতি ৱেদিতব্বো. অপিচ –
যং সোকসল্লৱিহতো পৰিদেৱমানো,
কণ্ঠোট্ঠতালুতলসোসজমপ্পসয্হং;
ভিয্যোধিমত্তমধিগচ্ছতিযেৱ দুক্খং,
দুক্খোতি তেন ভগৱা পৰিদেৱমাহাতি.
দুক্খদোমনস্সনিদ্দেসো
১৯৬-৭. দুক্খদোমনস্সনিদ্দেসা হেট্ঠা ধম্মসঙ্গহট্ঠকথাযং ৱণ্ণিতত্তা পাকটা এৱ. লক্খণাদীনি পন তেসং তত্থ ৱুত্তানেৱ.
‘দুক্খস্স দুক্খট্ঠো ৱেদিতব্বো, দোমনস্সস্স দুক্খট্ঠো ৱেদিতব্বো’তি এত্থ পন উভযম্পেতং সযঞ্চ দুক্খত্তা কাযিকচেতসিকদুক্খানঞ্চ ৱত্থুভাৱেন দুক্খন্তি ৱুত্তং. হত্থপাদানঞ্হি কণ্ণনাসিকানঞ্চ ছেদনদুক্খেন দুক্খিতস্স, অনাথসালাযং উচ্ছিট্ঠকপালং পুৰতো কত্ৱা নিপন্নস্স, ৱণমুখেহি পুড়ুৱকেসু নিক্খমন্তেসু বলৱং কাযদুক্খং উপ্পজ্জতি; নানাৰঙ্গৰত্তৱত্থমনুঞ্ঞালঙ্কাৰং নক্খত্তং কীড়ন্তং মহাজনং দিস্ৱা বলৱদোমনস্সং উপ্পজ্জতি. এৱং তাৱ দুক্খস্স দ্ৱিন্নম্পি দুক্খানং ৱত্থুভাৱো ৱেদিতব্বো. অপিচ –
পীড়েতি কাযিকমিদং, দুক্খং দুক্খঞ্চ মানসং ভিয্যো;
জনযতি যস্মা তস্মা, দুক্খন্তি ৱিসেসতো ৱুত্তন্তি.
চেতোদুক্খসমপ্পিতা পন কেসে পকিৰিয উৰানি পতিপিসেন্তি, আৱট্টন্তি, ৱিৱট্টন্তি, ছিন্নপপাতং পপতন্তি, সত্থং আহৰন্তি, ৱিসং খাদন্তি, ৰজ্জুযা উব্বন্ধন্তি, অগ্গিং পৱিসন্তি. তং তং ৱিপৰীতং ৱত্থুং তথা তথা ৱিপ্পটিসাৰিনো পৰিডয্হমানচিত্তা চিন্তেন্তি. এৱং দোমনস্সস্স উভিন্নম্পি দুক্খানং ৱত্থুভাৱো ৱেদিতব্বো. অপিচ –
পীড়েতি যতো চিত্তং, কাযস্স চ পীড়নং সমাৱহতি;
দুক্খন্তি দোমনস্সম্পি, দোমনস্সং ততো অহূতি.
উপাযাসনিদ্দেসো
১৯৮. উপাযাসনিদ্দেসে আযাসনট্ঠেন আযাসো; সংসীদনৱিসীদনাকাৰপ্পৱত্তস্স চিত্তকিলমথস্সেতং নামং. বলৱং আযাসো উপাযাসো. আযাসিতভাৱো আযাসিতত্তং. উপাযাসিতভাৱো উপাযাসিতত্তং. অযং ৱুচ্চতি উপাযাসোতি অযং উপাযাসো নাম কথিযতি. সো পনেস ব্যাসত্তিলক্খণো, নিত্থুননৰসো, ৱিসাদপচ্চুপট্ঠানো.
‘উপাযাসস্স দুক্খট্ঠো ৱেদিতব্বো’তি এত্থ পন অযম্পি সযং ন দুক্খো, উভিন্নম্পি দুক্খানং ৱত্থুভাৱেন দুক্খোতি ৱুত্তো. কুপিতেন হি ৰঞ্ঞা ইস্সৰিযং অচ্ছিন্দিত্ৱা হতপুত্তভাতিকানং আণত্তৱধানং ভযেন অটৱিং পৱিসিত্ৱা নিলীনানং মহাৱিসাদপ্পত্তানং দুক্খট্ঠানেন দুক্খসেয্যায দুক্খনিসজ্জায বলৱং কাযদুক্খং উপ্পজ্জতি. ‘এত্তকা নো ঞাতকা, এত্তকা ভোগা নট্ঠা’তি চিন্তেন্তানং বলৱদোমনস্সং উপ্পজ্জতি. ইতি ইমেসং দ্ৱিন্নম্পি দুক্খানং ৱত্থুভাৱেন দুক্খোতি ৱেদিতব্বোতি. অপিচ –
চিত্তস্স পৰিদহনা, কাযস্স ৱিসাদনা চ অধিমত্তং;
যং দুক্খমুপাযাসো, জনেতি দুক্খো ততো ৱুত্তো.
এত্থ চ মন্দগ্গিনা অন্তোভাজনেযেৱ তেলাদীনং পাকো ৱিয সোকো. তিক্খগ্গিনা পচ্চমানস্স ভাজনতো বহিনিক্খমনং ৱিয পৰিদেৱো. বহিনিক্খন্তাৱসেসস্স নিক্খমিতুম্পি অপ্পহোন্তস্স অন্তোভাজনেযেৱ যাৱ পৰিক্খযা পাকো ৱিয উপাযাসো দট্ঠব্বো.
অপ্পিযসম্পযোগনিদ্দেসো
১৯৯. অপ্পিযসম্পযোগনিদ্দেসে যস্সাতি যে অস্স. অনিট্ঠাতি অপৰিযেসিতা. পৰিযেসিতা ৱা হোন্তু অপৰিযেসিতা ৱা, নামমেৱেতং অমনাপাৰম্মণানং. মনস্মিং ন কমন্তি, ন পৱিসন্তীতি অকন্তা. মনস্মিং ন অপ্পিযন্তি, ন ৱা মনং ৱড্ঢেন্তীতি অমনাপা. ৰূপাতিআদি তেসং সভাৱনিদস্সনং. অনত্থং কামেন্তি ইচ্ছন্তীতি অনত্থকামা. অহিতং কামেন্তি ইচ্ছন্তীতি অহিতকামা. অফাসুকং দুক্খৱিহাৰং কামেন্তি ইচ্ছন্তীতি অফাসুককামা. চতূহি যোগেহি খেমং নিব্ভযং ৱিৱট্টং ন ইচ্ছন্তি, সভযং ৱট্টমেৱ নেসং কামেন্তি ইচ্ছন্তীতি আযোগক্খেমকামা.
অপিচ সদ্ধাদীনং ৱুদ্ধিসঙ্খাতস্স অত্থস্স অকামনতো তেসংযেৱ হানিসঙ্খাতস্স অনত্থস্স চ কামনতো অনত্থকামা. সদ্ধাদীনংযেৱ উপাযভূতস্স হিতস্স অকামনতো সদ্ধাহানিআদীনং উপাযভূতস্স অহিতস্স চ কামনতো অহিতকামা. ফাসুকৱিহাৰস্স অকামনতো অফাসুকৱিহাৰস্স চ কামনতো অফাসুককামা. যস্স কস্সচি নিব্ভযস্স অকামনতো ভযস্স চ কামনতো অযোগক্খেমকামাতি এৱম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
সঙ্গতীতি গন্ত্ৱা সংযোগো. সমাগমোতি আগতেহি সংযোগো. সমোধানন্তি ঠাননিসজ্জাদীসু সহভাৱো. মিস্সীভাৱোতি সব্বকিচ্চানং সহকৰণং. অযং সত্তৱসেন যোজনা. সঙ্খাৰৱসেন পন যং লব্ভতি তং গহেতব্বং. অযং ৱুচ্চতীতি অযং অপ্পিযসম্পযোগো নাম কথিযতি. সো অনিট্ঠসমোধানলক্খণো, চিত্তৱিঘাতকৰণৰসো, অনত্থভাৱপচ্চুপট্ঠানো.
সো অত্থতো একো ধম্মো নাম নত্থি. কেৱলং অপ্পিযসম্পযুত্তানং দুৱিধস্সাপি দুক্খস্স ৱত্থুভাৱতো দুক্খোতি ৱুত্তো. অনিট্ঠানি হি ৱত্থূনি সমোধানগতানি ৱিজ্ঝনছেদনফালনাদীহি কাযিকম্পি দুক্খং উপ্পাদেন্তি, উব্বেগজননতো মানসম্পি. তেনেতং ৱুচ্চতি –
দিস্ৱাৱ অপ্পিযে দুক্খং, পঠমং হোতি চেতসি;
তদুপক্কমসম্ভূত-মথ কাযে যতো ইধ.
ততো দুক্খদ্ৱযস্সাপি, ৱত্থুতো সো মহেসিনা;
দুক্খো ৱুত্তোতি ৱিঞ্ঞেয্যো, অপ্পিযেহি সমাগমোতি.
পিযৱিপ্পযোগনিদ্দেসো
২০০. পিযৱিপ্পযোগনিদ্দেসো ৱুত্তপটিপক্খনযেন ৱেদিতব্বো. মাতা ৱাতিআদি পনেত্থ অত্থকামে সৰূপেন দস্সেতুং ৱুত্তং. তত্থ মমাযতীতি মাতা. পিযাযতীতি পিতা. ভজতীতি ভাতা. তথা ভগিনী. মেত্তাযন্তীতি মিত্তা, মিনন্তীতি ৱা মিত্তা; সব্বগুয্হেসু অন্তো পক্খিপন্তীতি অত্থো. কিচ্চকৰণীযেসু সহভাৱট্ঠেন অমা হোন্তীতি অমচ্চা. অযং অম্হাকং অজ্ঝত্তিকোতি এৱং জানন্তি ঞাযন্তীতি ৱা ঞাতী. লোহিতেন সম্বন্ধাতি সালোহিতা. এৱমেতানি পদানি অত্থতো ৱেদিতব্বানি. অযং ৱুচ্চতীতি অযং পিযেহি ৱিপ্পযোগো নাম কথিযতি. সো ইট্ঠৱত্থুৱিযোগলক্খণো, সোকুপ্পাদনৰসো, ব্যসনপচ্চুপট্ঠানো.
সো অত্থতো একো ধম্মো নাম নত্থি. কেৱলং পিযৱিপ্পযুত্তানং দুৱিধস্সাপি দুক্খস্স ৱত্থুভাৱতো দুক্খোতি ৱুত্তো. ইট্ঠানি হি ৱত্থূনি ৱিযুজ্জমানানি সৰীৰস্স সোসনমিলাপনাদিভাৱেন কাযিকম্পি দুক্খং উপ্পাদেন্তি, ‘যম্পি নো অহোসি, তম্পি নো নত্থী’তি অনুসোচাপনতো মানসম্পি. তেনেতং ৱুচ্চতি –
ঞাতিধনাদিৱিযোগা, সোকসৰসমপ্পিতা ৱিতুজ্জন্তি;
বালা যতো ততো যং, দুক্খোতি মতো পিযৱিযোগোতি.
ইচ্ছানিদ্দেসো
২০১. ইচ্ছানিদ্দেসে জাতিধম্মানন্তি জাতিসভাৱানং জাতিপকতিকানং. ইচ্ছা উপ্পজ্জতীতি তণ্হা উপ্পজ্জতি. অহো ৱতাতি পত্থনা. ন খো পনেতং ইচ্ছায পত্তব্বন্তি যং এতং ‘‘অহো ৱত মযং ন জাতিধম্মা অস্সাম, ন চ ৱত নো জাতি আগচ্ছেয্যা’’তি এৱং পহীনসমুদযেসু সাধূসু ৱিজ্জমানং অজাতিধম্মত্তং, পৰিনিব্বুতেসু চ ৱিজ্জমানং জাতিযা অনাগমনং ইচ্ছিতং, তং ইচ্ছন্তস্সাপি মগ্গভাৱনায ৱিনা অপত্তব্বতো অনিচ্ছন্তস্স চ ভাৱনায পত্তব্বতো ন ইচ্ছায পত্তব্বং নাম হোতি. ইদম্পীতি এতম্পি; উপৰি সেসানি উপাদায পিকাৰো. যম্পিচ্ছন্তি যেনপি ধম্মেন অলব্ভনেয্যং ৱত্থুং ইচ্ছন্তো ন লভতি, তং অলব্ভনেয্যৱত্থুইচ্ছনং দুক্খন্তি ৱেদিতব্বং. জৰাধম্মানন্তিআদীসুপি এসেৱ নযো. এৱমেত্থ অলব্ভনেয্যৱত্থূসু ইচ্ছাৱ ‘‘যম্পিচ্ছং ন লভতি তম্পি দুক্খ’’ন্তি ৱুত্তা. সা অলব্ভনেয্যৱত্থুইচ্ছনলক্খণা, তপ্পৰিযেসনৰসা, তেসং অপ্পত্তিপচ্চুপট্ঠানা.
দ্ৱিন্নং পন দুক্খানং ৱত্থুভাৱতো দুক্খাতি ৱুত্তা. একচ্চো হি ৰাজা ভৱিস্সতীতি সম্ভাৱিতো হোতি. সো ছিন্নভিন্নগণেন পৰিৱাৰিতো পব্বতৱিসমং ৱা ৱনগহনং ৱা পৱিসতি. অথ ৰাজা তং পৱত্তিং ঞত্ৱা বলকাযং পেসেতি. সো ৰাজপুৰিসেহি নিহতপৰিৱাৰো সযম্পি লদ্ধপ্পহাৰো পলাযমানো ৰুক্খন্তৰং ৱা পাসাণন্তৰং ৱা পৱিসতি. তস্মিং সমযে মহামেঘো উট্ঠহতি, তিব্বন্ধকাৰা কাড়ৱদ্দলিকা হোতি. অথ নং সমন্ততো কাড়কিপিল্লিকাদযো পাণা পৰিৱাৰেত্ৱা গণ্হন্তি. তেনস্স বলৱকাযদুক্খং উপ্পজ্জতি. ‘মং একং নিস্সায এত্তকা ঞাতী চ ভোগা চ ৱিনট্ঠা’তি চিন্তেন্তস্স বলৱদোমনস্সং উপ্পজ্জতি. ইতি অযং ইচ্ছা ইমেসং দ্ৱিন্নম্পি দুক্খানং ৱত্থুভাৱেন দুক্খাতি ৱেদিতব্বা. অপিচ –
তং তং পত্থযমানানং, তস্স তস্স অলাভতো;
যং ৱিঘাতমযং দুক্খং, সত্তানং ইধ জাযতি.
অলব্ভনেয্যৱত্থূনং, পত্থনা তস্স কাৰণং;
যস্মা তস্মা জিনো দুক্খং, ইচ্ছিতালাভমব্ৰৱীতি.
উপাদানক্খন্ধনিদ্দেসো
২০২. উপাদানক্খন্ধনিদ্দেসে সংখিত্তেনাতি দেসনং সন্ধায ৱুত্তং. দুক্খঞ্হি এত্তকানি দুক্খসতানীতি ৱা এত্তকানি দুক্খসহস্সানীতি ৱা এত্তকানি দুক্খসতসহস্সানীতি ৱা সংখিপিতুং ন সক্কা, দেসনা পন সক্কা, তস্মা ‘‘দুক্খং নাম অঞ্ঞং কিঞ্চি নত্থি, সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা’’তি দেসনং সঙ্খিপেন্তো এৱমাহ. সেয্যথিদন্তি নিপাতো; তস্স তে কতমেতি চেতি অত্থো. ৰূপূপাদানক্খন্ধোতিআদীনং অত্থো খন্ধৱিভঙ্গে ৱণ্ণিতোযেৱ.
‘খন্ধানং দুক্খট্ঠো ৱেদিতব্বো’তি এত্থ পন –
জাতিপ্পভুতিকং দুক্খং, যং ৱুত্তং ইধ তাদিনা;
অৱুত্তং যঞ্চ তং সব্বং, ৱিনা এতে ন ৱিজ্জতি.
যস্মা তস্মা উপাদান-ক্খন্ধা সঙ্খেপতো ইমে;
দুক্খাতি ৱুত্তা দুক্খন্ত-দেসকেন মহেসিনা.
তথা হি ইন্ধনমিৱ পাৱকো, লক্খমিৱ পহৰণানি, গোৰূপমিৱ ডংসমকসাদযো, খেত্তমিৱ লাৱকা, গামং ৱিয গামঘাতকা, উপাদানক্খন্ধপঞ্চকমেৱ জাতিআদযো নানপ্পকাৰেহি বাধযমানা, তিণলতাদীনি ৱিয ভূমিযং, পুপ্ফফলপল্লৱাদীনি ৱিয ৰুক্খেসু, উপাদানক্খন্ধেসুযেৱ নিব্বত্তন্তি. উপাদানক্খন্ধানঞ্চ আদিদুক্খং জাতি, মজ্ঝেদুক্খং জৰা, পৰিযোসানদুক্খং মৰণং. মাৰণন্তিকদুক্খাভিঘাতেন পৰিডয্হমানদুক্খং সোকো, তদসহনতো লালপ্পনদুক্খং পৰিদেৱো. ততো ধাতুক্খোভসঙ্খাতঅনিট্ঠফোট্ঠব্বসমাযোগতো কাযস্স আবাধনদুক্খং দুক্খং. তেন বাধিযমানানং পুথুজ্জনানং তত্থ পটিঘুপ্পত্তিতো চেতোবাধনদুক্খং দোমনস্সং. সোকাদিৱুড্ঢিযা জনিতৱিসাদানং অনুত্থুননদুক্খং উপাযাসো. মনোৰথৱিঘাতপ্পত্তানং ইচ্ছাৱিঘাতদুক্খং ইচ্ছিতালাভোতি এৱং নানপ্পকাৰতো উপপৰিক্খিযমানা উপাদানক্খন্ধাৱ দুক্খাতি যদেতং একমেকং দস্সেত্ৱা ৱুচ্চমানং অনেকেহি কপ্পেহি ন সক্কা অসেসতো ৱত্তুং, তং সব্বম্পি দুক্খং একজলবিন্দুম্হি সকলসমুদ্দজলৰসং ৱিয যেসু কেসুচি পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু সঙ্খিপিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা’’তি ভগৱা অৱোচাতি.
দুক্খসচ্চনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.