৪. সচ্চৱিভঙ্গো
১. সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা
১৮৯. ইদানি তদনন্তৰে সচ্চৱিভঙ্গে চত্তাৰীতি গণনপৰিচ্ছেদো. অৰিযসচ্চানীতি পৰিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং. দুক্খং অৰিযসচ্চন্তিআদিম্হি পন উদ্দেসৱাৰে –
ৱিভাগতো নিব্বচন-লক্খণাদিপ্পভেদতো;
অত্থত্থুদ্ধাৰতো চেৱ, অনূনাধিকতো তথা.
কমতো অৰিযসচ্চেসু, যং ঞাণং তস্স কিচ্চতো;
অন্তোগধানং পভেদো, উপমাতো চতুক্কতো.
সুঞ্ঞতেকৱিধাদীহি, সভাগৱিসভাগতো;
ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো, ৱিঞ্ঞুনা সাসনক্কমে.
তত্থ ‘ৱিভাগতো’তি দুক্খাদীনঞ্হি চত্তাৰো চত্তাৰো অত্থা ৱিভত্তা তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা, যে দুক্খাদীনি অভিসমেন্তেহি অভিসমেতব্বা. যথাহ, ‘‘দুক্খস্স পীড়নট্ঠো, সঙ্খতট্ঠো, সন্তাপট্ঠো, ৱিপৰিণামট্ঠো – ইমে চত্তাৰো দুক্খস্স দুক্খট্ঠা তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা. সমুদযস্স আযূহনট্ঠো, নিদানট্ঠো, সংযোগট্ঠো, পলিবোধট্ঠো…পে… নিৰোধস্স নিস্সৰণট্ঠো, ৱিৱেকট্ঠো, অসঙ্খতট্ঠো, অমতট্ঠো…পে… মগ্গস্স নিয্যানট্ঠো, হেত্ৱট্ঠো, দস্সনট্ঠো, আধিপতেয্যট্ঠো – ইমে চত্তাৰো মগ্গস্স মগ্গট্ঠা তথা অৱিতথা অনঞ্ঞথা’’তি (পটি. ম. ২.৮). তথা ‘‘দুক্খস্স পীড়নট্ঠো, সঙ্খতট্ঠো, সন্তাপট্ঠো, ৱিপৰিনামট্ঠো, অভিসমযট্ঠো’’তি (পটি. ম. ২.১১) এৱমাদি. ইতি এৱং ৱিভত্তানং চতুন্নং চতুন্নং অত্থানং ৱসেন দুক্খাদীনি ৱেদিতব্বানীতি. অযং তাৱেত্থ ৱিভাগতো ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
‘নিব্বচনলক্খণাদিপ্পভেদতো’তি এত্থ পন ‘নিব্বচনতো’ তাৱ ইধ ‘দু’ইতি অযং সদ্দো কুচ্ছিতে দিস্সতি; কুচ্ছিতঞ্হি পুত্তং দুপুত্তোতি ৱদন্তি. ‘খং’সদ্দো পন তুচ্ছে; তুচ্ছঞ্হি আকাসং খন্তি ৱুচ্চতি. ইদঞ্চ পঠমসচ্চং কুচ্ছিতং অনেকউপদ্দৱাধিট্ঠানতো, তুচ্ছং বালজনপৰিকপ্পিতধুৱসুভসুখত্তভাৱৱিৰহিততো. তস্মা কুচ্ছিতত্তা তুচ্ছত্তা চ দুক্খন্তি ৱুচ্চতি. ‘সং’ইতি চ অযং সদ্দো ‘‘সমাগমো সমেত’’ন্তিআদীসু (ৱিভ. ১৯৯; দী. নি. ২.৩৯৬) সংযোগং দীপেতি; ‘উ’ইতি অযং সদ্দো ‘‘উপ্পন্নং উদিত’’ন্তিআদীসু (পাৰা. ১৭২; চূড়নি. খগ্গৱিসাণসুত্তনিদ্দেস ১৪১) উপ্পত্তিং. ‘অয’সদ্দো পন কাৰণং দীপেতি. ইদঞ্চাপি দুতিযসচ্চং অৱসেসপচ্চযসমাযোগে সতি দুক্খস্সুপ্পত্তিকাৰণং. ইতি দুক্খস্স সংযোগে উপ্পত্তিকাৰণত্তা দুক্খসমুদযন্তি ৱুচ্চতি.
ততিযসচ্চং পন যস্মা ‘নি’সদ্দো অভাৱং ‘ৰোধ’সদ্দো চ চাৰকং দীপেতি, তস্মা অভাৱো এত্থ সংসাৰচাৰকসঙ্খাতস্স দুক্খৰোধস্স সব্বগতিসুঞ্ঞত্তা, সমধিগতে ৱা তস্মিং সংসাৰচাৰকসঙ্খাতস্স দুক্খৰোধস্স অভাৱো হোতি তপ্পটিপক্খত্তাতিপি দুক্খনিৰোধন্তি ৱুচ্চতি, দুক্খস্স ৱা অনুপ্পাদনিৰোধপচ্চযত্তা দুক্খনিৰোধন্তি. চতুত্থসচ্চং পন যস্মা এতং দুক্খনিৰোধং গচ্ছতি আৰম্মণৱসেন তদভিমুখীভূতত্তা, পটিপদা চ হোতি দুক্খনিৰোধপ্পত্তিযা, তস্মা দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদাতি ৱুচ্চতি.
যস্মা পনেতানি বুদ্ধাদযো অৰিযা পটিৱিজ্ঝন্তি, তস্মা অৰিযসচ্চানীতি ৱুচ্চন্তি. যথাহ – ‘‘চতাৰিমানি, ভিক্খৱে, অৰিযসচ্চানি (সং. নি. ৫.১০৯৭). কতমানি…পে… ইমানি খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি. অৰিযা ইমানি পটিৱিজ্ঝন্তি, তস্মা অৰিযসচ্চানীতি ৱুচ্চন্তী’’তি. অপিচ অৰিযস্স সচ্চানীতিপি অৰিযসচ্চানি. যথাহ – ‘‘সদেৱকে, ভিক্খৱে, লোকে…পে… সদেৱমনুস্সায তথাগতো অৰিযো, তস্মা অৰিযসচ্চানীতি ৱুচ্চন্তী’’তি. অথ ৱা এতেসং অভিসম্বুদ্ধত্তা অৰিযভাৱসিদ্ধিতোপি অৰিযসচ্চানি. যথাহ – ‘‘ইমেসং খো, ভিক্খৱে, চতুন্নং অৰিযসচ্চানং যথাভূতং অভিসম্বুদ্ধত্তা তথাগতো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ‘অৰিযো’তি ৱুচ্চতী’’তি. অপিচ খো পন অৰিযানি সচ্চানীতিপি অৰিযসচ্চানি; অৰিযানীতি তথানি অৱিতথানি অৱিসংৱাদকানীতি অত্থো. যথাহ – ‘‘ইমানি খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি তথানি অৱিতথানি অনঞ্ঞথানি, তস্মা অৰিযসচ্চানীতি ৱুচ্চন্তী’’তি. এৱমেত্থ নিব্বচনতো ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
কথং ‘লক্খণাদিপ্পভেদতো’? এত্থ হি বাধনলক্খণং দুক্খসচ্চং, সন্তাপনৰসং, পৱত্তিপচ্চুপট্ঠানং. পভৱলক্খণং সমুদযসচ্চং, অনুপচ্ছেদকৰণৰসং, পলিবোধপচ্চুপট্ঠানং. সন্তিলক্খণং নিৰোধসচ্চং, অচ্চুতিৰসং, অনিমিত্তপচ্চুপট্ঠানং. নিয্যানলক্খণং মগ্গসচ্চং, কিলেসপ্পহানকৰণৰসং, ৱুট্ঠানপচ্চুপট্ঠানং. অপিচ পৱত্তিপৱত্তকনিৱত্তিনিৱত্তকলক্খণানি পটিপাটিযা. তথা সঙ্খততণ্হাঅসঙ্খতদস্সনলক্খণানি চাতি এৱমেত্থ ‘লক্খণাদিপ্পভেদতো’ ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
‘অত্থত্থুদ্ধাৰতো চেৱা’তি এত্থ পন অত্থতো তাৱ কো সচ্চট্ঠোতি চে? যো পঞ্ঞাচক্খুনা উপপৰিক্খমানানং মাযাৱ ৱিপৰীতকো, মৰীচীৱ ৱিসংৱাদকো, তিত্থিযানং অত্তাৱ অনুপলব্ভসভাৱো চ ন হোতি; অথ খো বাধনপভৱসন্তিনিয্যানপ্পকাৰেন তচ্ছাৱিপৰীতভূতভাৱেন অৰিযঞাণস্স গোচৰো হোতিযেৱ; এস অগ্গিলক্খণং ৱিয, লোকপকতি ৱিয চ তচ্ছাৱিপৰীতভূতভাৱো সচ্চট্ঠোতি ৱেদিতব্বো. যথাহ – ‘‘ইদং দুক্খন্তি খো, ভিক্খৱে, তথমেতং অৱিতথমেতং অনঞ্ঞথমেত’’ন্তি (সং. নি. ৫.১০৯০) ৱিত্থাৰো. অপিচ –
নাবাধকং যতো দুক্খং, দুক্খা অঞ্ঞং ন বাধকং;
বাধকত্তনিযামেন, ততো সচ্চমিদং মতং.
তং ৱিনা নাঞ্ঞতো দুক্খং, ন হোতি ন চ তং ততো;
দুক্খহেতুনিযামেন, ইতি সচ্চং ৱিসত্তিকা.
নাঞ্ঞা নিব্বানতো সন্তি, সন্তং ন চ ন তং যতো;
সন্তভাৱনিযামেন, ততো সচ্চমিদং মতং.
মগ্গা অঞ্ঞং ন নিয্যানং, অনিয্যানো ন চাপি সো;
তচ্ছনিয্যানভাৱত্তা, ইতি সো সচ্চসম্মতো.
ইতি তচ্ছাৱিপল্লাস-ভূতভাৱং চতূসুপি;
দুক্খাদীস্ৱৱিসেসেন, সচ্চট্ঠং আহু পণ্ডিতাতি.
এৱং ‘অত্থতো’ ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
কথং ‘অত্থুদ্ধাৰতো’? ইধাযং ‘সচ্চ’সদ্দো অনেকেসু অত্থেসু দিস্সতি, সেয্যথিদং – ‘‘সচ্চং ভণে, ন কুজ্ঝেয্যা’’তিআদীসু (ধ. প. ২২৪) ৱাচাসচ্চে. ‘‘সচ্চে ঠিতা সমণব্ৰাহ্মণা চা’’তিআদীসু (জা. ২.২১.৪৩৩) ৱিৰতিসচ্চে. ‘‘কস্মা নু সচ্চানি ৱদন্তি নানা, পৱাদিযাসে কুসলাৱদানা’’তিআদীসু (সু. নি. ৮৯১) দিট্ঠিসচ্চে. ‘‘একঞ্হি সচ্চং ন দুতিযমত্থী’’তিআদীসু (সু. নি. ৮৯০) পৰমত্থসচ্চে নিব্বানে চেৱ মগ্গে চ. ‘‘চতুন্নং অৰিযসচ্চানং কতি কুসলা’’তিআদীসু (ৱিভ. ২১৬) অৰিযসচ্চে. স্ৱাযমিধাপি অৰিযসচ্চে ৱত্ততীতি এৱমেত্থ ‘অত্থুদ্ধাৰতো’পি ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
‘অনূনাধিকতো’তি কস্মা পন চত্তাৰেৱ অৰিযসচ্চানি ৱুত্তানি, অনূনানি অনধিকানীতি চে? অঞ্ঞস্সাসম্ভৱতো, অঞ্ঞতৰস্স চ অনপনেয্যভাৱতো; ন হি এতেহি অঞ্ঞং অধিকং ৱা এতেসং ৱা একম্পি অপনেতব্বং সম্ভোতি. যথাহ – ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, আগচ্ছেয্য সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা ‘নেতং দুক্খং অৰিযসচ্চং, অঞ্ঞং দুক্খং অৰিযসচ্চং যং সমণেন গোতমেন দেসিতং. অহমেতং দুক্খং অৰিযসচ্চং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞং দুক্খং অৰিযসচ্চং পঞ্ঞপেস্সামী’তি নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তিআদি. যথা চাহ – ‘‘যো হি কোচি, ভিক্খৱে, সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা এৱং ৱদেয্য ‘নেতং দুক্খং পঠমং অৰিযসচ্চং, যং সমণেন গোতমেন দেসিতং. অহমেতং দুক্খং পঠমং অৰিযসচ্চং পচ্চক্খায অঞ্ঞং দুক্খং পঠমং অৰিযসচ্চং পঞ্ঞপেস্সামী’তি নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তিআদি (সং. নি. ৫.১০৮৬).
অপিচ পৱত্তিমাচিক্খন্তো ভগৱা সহেতুকং আচিক্খি, নিৱত্তিঞ্চ সউপাযং. ইতি পৱত্তিনিৱত্তিতদুভযহেতূনং এতপ্পৰমতো চত্তাৰেৱ ৱুত্তানি. তথা পৰিঞ্ঞেয্য পহাতব্ব সচ্ছিকাতব্ব ভাৱেতব্বানং, তণ্হাৱত্থুতণ্হাতণ্হানিৰোধতণ্হানিৰোধুপাযানং, আলযালযৰামতাআলযসমুগ্ঘাতআলযসমুগ্ঘাতূপাযানঞ্চ ৱসেনাপি চত্তাৰেৱ ৱুত্তানীতি. এৱমেত্থ ‘অনূনাধিকতো’ ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
‘কমতো’তি অযম্পি দেসনাক্কমোৱ. এত্থ চ ওড়াৰিকত্তা সব্বসত্তসাধাৰণত্তা চ সুৱিঞ্ঞেয্যন্তি দুক্খসচ্চং পঠমং ৱুত্তং, তস্সেৱ হেতুদস্সনত্থং তদনন্তৰং সমুদযসচ্চং, হেতুনিৰোধা ফলনিৰোধোতি ঞাপনত্থং ততো নিৰোধসচ্চং, তদধিগমুপাযদস্সনত্থং অন্তে মগ্গসচ্চং. ভৱসুখস্সাদগধিতানং ৱা সত্তানং সংৱেগজননত্থং পঠমং দুক্খমাহ. তং নেৱ অকতং আগচ্ছতি, ন ইস্সৰনিম্মানাদিতো হোতি, ইতো পন হোতীতি ঞাপনত্থং তদনন্তৰং সমুদযং. ততো সহেতুকেন দুক্খেন অভিভূতত্তা সংৱিগ্গমানসানং দুক্খনিস্সৰণগৱেসীনং নিস্সৰণদস্সনেন অস্সাসজননত্থং নিৰোধং. ততো নিৰোধাধিগমত্থং নিৰোধসম্পাপকং মগ্গন্তি এৱমেত্থ ‘কমতো’ ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
‘অৰিযসচ্চেসু যং ঞাণং তস্স কিচ্চতো’তি সচ্চঞাণকিচ্চতোপি ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বোতি অত্থো. দুৱিধঞ্হি সচ্চঞাণং – অনুবোধঞাণঞ্চ পটিৱেধঞাণঞ্চ. তত্থ অনুবোধঞাণং লোকিযং অনুস্সৱাদিৱসেন নিৰোধে মগ্গে চ পৱত্ততি. পটিৱেধঞাণং লোকুত্তৰং নিৰোধাৰম্মণং কত্ৱা কিচ্চতো চত্তাৰিপি সচ্চানি পটিৱিজ্ঝতি. যথাহ – ‘‘যো, ভিক্খৱে, দুক্খং পস্সতি দুক্খসমুদযম্পি সো পস্সতি, দুক্খনিৰোধম্পি পস্সতি, দুক্খনিৰোধগামিনিং পটিপদম্পি পস্সতী’’তি (সং. নি. ৫.১১০০) সব্বং ৱত্তব্বং. যং পনেতং লোকিযং, তত্থ দুক্খঞাণং পৰিযুট্ঠানাভিভৱনৱসেন পৱত্তমানং সক্কাযদিট্ঠিং নিৱত্তেতি, সমুদযঞাণং উচ্ছেদদিট্ঠিং, নিৰোধঞাণং সস্সতদিট্ঠিং, মগ্গঞাণং অকিৰিযদিট্ঠিং; দুক্খঞাণং ৱা ধুৱসুভসুখত্তভাৱৰহিতেসু খন্ধেসু ধুৱসুভসুখত্তভাৱসঞ্ঞাসঙ্খাতং ফলে ৱিপ্পটিপত্তিং, সমুদযঞাণং ইস্সৰপ্পধানকালসভাৱাদীহি লোকো পৱত্ততীতি অকাৰণে কাৰণাভিমানপ্পৱত্তং হেতুম্হি ৱিপ্পটিপত্তিং, নিৰোধঞাণং অৰূপলোকলোকথূপিকাদীসু অপৱগ্গগ্গাহভূতং নিৰোধে ৱিপ্পটিপত্তিং, মগ্গঞাণং কামসুখল্লিকঅত্তকিলমথানুযোগপ্পভেদে অৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱিসুদ্ধিমগ্গগ্গাহৱসেন পৱত্তং উপাযে ৱিপ্পটিপত্তিং নিৱত্তেতি. তেনেতং ৱুচ্চতি –
লোকে লোকপ্পভৱে, লোকত্থগমে সিৱে চ তদুপাযে;
সম্মুয্হতি তাৱ নৰো, ন ৱিজানাতি যাৱ সচ্চানীতি.
এৱমেত্থ ‘ঞাণকিচ্চতো’পি ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
‘অন্তোগধানং পভেদা’তি দুক্খসচ্চস্মিঞ্হি, ঠপেত্ৱা তণ্হঞ্চেৱ অনাসৱধম্মে চ, সেসা সব্বধম্মা অন্তোগধা; সমুদযসচ্চে ছত্তিংস তণ্হাৱিচৰিতানি; নিৰোধসচ্চং অসম্মিস্সং; মগ্গসচ্চে সম্মাদিট্ঠিমুখেন ৱীমংসিদ্ধিপাদপঞ্ঞিন্দ্ৰিযপঞ্ঞাবলধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গানি. সম্মাসঙ্কপ্পাপদেসেন তযো নেক্খম্মৱিতক্কাদযো, সম্মাৱাচাপদেসেন চত্তাৰি ৱচীসুচৰিতানি, সম্মাকম্মন্তাপদেসেন তীণি কাযসুচৰিতানি, সম্মাআজীৱমুখেন অপ্পিচ্ছতা সন্তুট্ঠিতা চ, সব্বেসংযেৱ ৱা এতেসং সম্মাৱাচাকম্মন্তাজীৱানং অৰিযকন্তসীলত্তা সীলস্স চ সদ্ধাহত্থেন পটিগ্গহেতব্বত্তা তেসং অত্থিতায চ অত্থিভাৱতো সদ্ধিন্দ্ৰিযসদ্ধাবলছন্দিদ্ধিপাদা, সম্মাৱাযামাপদেসেন চতুব্বিধসম্মপ্পধানৱীৰিযিন্দ্ৰিযৱীৰিযবলৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গানি, সম্মাসতিঅপদেসেন চতুব্বিধসতিপট্ঠানসতিন্দ্ৰিযসতিবলসতিসম্বোজ্ঝঙ্গানি, সম্মাসমাধিঅপদেসেন সৱিতক্কসৱিচাৰাদযো তযো তযো সমাধী, চিত্তসমাধিসমাধিন্দ্ৰিযসমাধিবলপীতিপস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গানি অন্তোগধানীতি. এৱমেত্থ ‘অন্তোগধানং পভেদা’পি ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
‘উপমাতো’তি ভাৰো ৱিয হি দুক্খসচ্চং দট্ঠব্বং, ভাৰাদানমিৱ সমুদযসচ্চং, ভাৰনিক্খেপনমিৱ নিৰোধসচ্চং, ভাৰনিক্খেপনূপাযো ৱিয মগ্গসচ্চং; ৰোগো ৱিয চ দুক্খসচ্চং, ৰোগনিদানমিৱ সমুদযসচ্চং, ৰোগৱূপসমো ৱিয নিৰোধসচ্চং, ভেসজ্জমিৱ মগ্গসচ্চং; দুব্ভিক্খমিৱ ৱা দুক্খসচ্চং, দুব্বুট্ঠি ৱিয সমুদযসচ্চং, সুভিক্খমিৱ নিৰোধসচ্চং, সুৱুট্ঠি ৱিয মগ্গসচ্চং. অপিচ ৱেৰীৱেৰমূলৱেৰসমুগ্ঘাতৱেৰসমুগ্ঘাতুপাযেহি, ৱিসৰুক্খৰুক্খমূলমূলুপচ্ছেদতদুপচ্ছেদুপাযেহি, ভযভযমূলনিব্ভযতদধিগমুপাযেহি, ওৰিমতীৰমহোঘপাৰিমতীৰতংসম্পাপকৱাযামেহি চ যোজেত্ৱাপেতানি উপমাতো ৱেদিতব্বানীতি. এৱমেত্থ ‘উপমাতো’ ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
‘চতুক্কতো’তি অত্থি চেত্থ দুক্খং ন অৰিযসচ্চং, অত্থি অৰিযসচ্চং ন দুক্খং, অত্থি দুক্খঞ্চেৱ অৰিযসচ্চঞ্চ, অত্থি নেৱ দুক্খং ন অৰিযসচ্চং. এস নযো সমুদযাদীসু. তত্থ মগ্গসম্পযুত্তা ধম্মা সামঞ্ঞফলানি চ ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খ’’ন্তি (সং. নি. ৩.১৫) ৱচনতো সঙ্খাৰদুক্খতায দুক্খং ন অৰিযসচ্চং. নিৰোধো অৰিযসচ্চং ন দুক্খং. ইতৰং পন অৰিযসচ্চদ্ৱযং সিযা দুক্খং অনিচ্চতো, ন পন যস্স পৰিঞ্ঞায ভগৱতি ব্ৰহ্মচৰিযং ৱুস্সতি তথত্থেন. সব্বাকাৰেন পন উপাদানক্খন্ধপঞ্চকং দুক্খঞ্চেৱ অৰিযসচ্চঞ্চ অঞ্ঞত্ৰ তণ্হায. মগ্গসম্পযুত্তা ধম্মা সামঞ্ঞফলানি চ যস্স পৰিঞ্ঞত্থং ভগৱতি ব্ৰহ্মচৰিযং ৱুস্সতি তথত্থেন নেৱ দুক্খং ন অৰিযসচ্চং. এৱং সমুদযাদীসুপি যথাযোগং যোজেত্ৱা ‘চতুক্কতো’পেত্থ ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
‘সুঞ্ঞতেকৱিধাদীহী’তি এত্থ সুঞ্ঞতো তাৱ পৰমত্থেন হি সব্বানেৱ সচ্চানি ৱেদককাৰকনিব্বুতগমকাভাৱতো সুঞ্ঞানীতি ৱেদিতব্বানি. তেনেতং ৱুচ্চতি –
দুক্খমেৱ হি ন কোচি দুক্খিতো, কাৰকো ন কিৰিযাৱ ৱিজ্জতি;
অত্থি নিব্বুতি ন নিব্বুতো পুমা, মগ্গমত্থি গমকো ন ৱিজ্জতীতি.
অথ ৱা –
ধুৱসুভসুখত্তসুঞ্ঞং, পুৰিমদ্ৱযমত্তসুঞ্ঞমমতপদং;
ধুৱসুখঅত্তৱিৰহিতো, মগ্গো ইতি সুঞ্ঞতো তেসু.
নিৰোধসুঞ্ঞানি ৱা তীণি, নিৰোধো চ সেসত্তযসুঞ্ঞো. ফলসুঞ্ঞো ৱা এত্থ হেতু সমুদযে দুক্খস্সাভাৱতো মগ্গে চ নিৰোধস্স, ন ফলেন সগব্ভো পকতিৱাদীনং পকতি ৱিয. হেতুসুঞ্ঞঞ্চ ফলং দুক্খসমুদযানং নিৰোধমগ্গানঞ্চ অসমৱাযা, ন হেতুসমৱেতং হেতুফলং হেতুফলসমৱাযৱাদীনং দ্ৱিঅণুকাদীনি ৱিয. তেনেতং ৱুচ্চতি –
তযমিধ নিৰোধসুঞ্ঞং, তযেন তেনাপি নিব্বুতি সুঞ্ঞা;
সুঞ্ঞো ফলেন হেতু, ফলম্পি তং হেতুনা সুঞ্ঞন্তি.
এৱং তাৱ ‘সুঞ্ঞতো’ ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
‘একৱিধাদীহী’তি সব্বমেৱ চেত্থ দুক্খং একৱিধং পৱত্তিভাৱতো, দুৱিধং নামৰূপতো, তিৱিধং কামৰূপাৰূপূপপতিভৱভেদতো, চতুব্বিধং চতুআহাৰভেদতো, পঞ্চৱিধং পঞ্চুপাদানক্খন্ধভেদতো. সমুদযোপি একৱিধো পৱত্তকভাৱতো, দুৱিধো দিট্ঠিসম্পযুত্তাসম্পযুত্ততো, তিৱিধো কামভৱৱিভৱতণ্হাভেদতো, চতুব্বিধো চতুমগ্গপ্পহেয্যতো, পঞ্চৱিধো ৰূপাভিনন্দনাদিভেদতো, ছব্বিধো ছতণ্হাকাযভেদতো. নিৰোধোপি একৱিধো অসঙ্খতধাতুভাৱতো, পৰিযাযেন পন দুৱিধো সউপাদিসেসঅনুপাদিসেসতো, তিৱিধো ভৱত্তযৱূপসমতো, চতুব্বিধো চতুমগ্গাধিগমনীযতো, পঞ্চৱিধো পঞ্চাভিনন্দনৱূপসমতো, ছব্বিধো ছতণ্হাকাযক্খযভেদতো. মগ্গোপি একৱিধো ভাৱেতব্বতো, দুৱিধো সমথৱিপস্সনাভেদতো দস্সনভাৱনাভেদতো ৱা, তিৱিধো খন্ধত্তযভেদতো. অযঞ্হি সপ্পদেসত্তা নগৰং ৱিয ৰজ্জেন নিপ্পদেসেহি তীহি খন্ধেহি সঙ্গহিতো. যথাহ –
‘‘ন খো, আৱুসো ৱিসাখ, অৰিযেন অট্ঠঙ্গিকেন মগ্গেন তযো খন্ধা সঙ্গহিতা. তীহি চ খো, আৱুসো ৱিসাখ, খন্ধেহি অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো সঙ্গহিতো. যা চাৱুসো ৱিসাখ, সম্মাৱাচা, যো চ সম্মাকম্মন্তো, যো চ সম্মাআজীৱো – ইমে ধম্মা সীলক্খন্ধে সঙ্গহিতা; যো চ সম্মাৱাযামো, যা চ সম্মাসতি, যো চ সম্মাসমাধি – ইমে ধম্মা সমাধিক্খন্ধে সঙ্গহিতা; যা চ সম্মাদিট্ঠি, যো চ সম্মাসঙ্কপ্পো – ইমে ধম্মা পঞ্ঞাক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২).
এত্থ হি সম্মাৱাচাদযো তযো সীলমেৱ. তস্মা তে সজাতিতো সীলক্খন্ধেন সঙ্গহিতা. কিঞ্চাপি হি পাড়িযং সীলক্খন্ধেতি ভুম্মেন নিদ্দেসো কতো, অত্থো পন কৰণৱসেনেৱ ৱেদিতব্বো. সম্মাৱাযামাদীসু পন তীসু সমাধি অত্তনো ধম্মতায আৰম্মণে একগ্গভাৱেন অপ্পেতুং ন সক্কোতি, ৱীৰিযে পন পগ্গহকিচ্চং সাধেন্তে সতিযা চ অপিলাপনকিচ্চং সাধেন্তিযা লদ্ধূপকাৰো হুত্ৱা সক্কোতি.
তত্ৰাযং উপমা – যথা হি নক্খত্তং কীড়িস্সামাতি উয্যানং পৱিট্ঠেসু তীসু সহাযেসু একো সুপুপ্ফিতং চম্পকৰুক্খং দিস্ৱা হত্থং উক্খিপিত্ৱাপি গহেতুং ন সক্কুণেয্য. অথস্স দুতিযো ওনমিত্ৱা পিট্ঠিং দদেয্য. সো তস্স পিট্ঠিযং ঠত্ৱাপি কম্পমানো গহেতুং ন সক্কুণেয্য. অথস্স ইতৰো অংসকূটং উপনামেয্য. সো একস্স পিট্ঠিযং ঠত্ৱা একস্স অংসকূটং ওলুব্ভ যথাৰুচি পুপ্ফানি ওচিনিত্ৱা পিড়ন্ধিত্ৱা নক্খত্তং কীড়েয্য. এৱংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং.
একতো উয্যানং পৱিট্ঠা তযো সহাযা ৱিয হি একতো জাতা সম্মাৱাযামাদযো তযো ধম্মা, সুপুপ্ফিতচম্পকৰুক্খো ৱিয আৰম্মণং, হত্থং উক্খিপিত্ৱাপি গহেতুং অসক্কোন্তো ৱিয অত্তনো ধম্মতায আৰম্মণে একগ্গভাৱেন অপ্পেতুং অসক্কোন্তো সমাধি, পিট্ঠিং দত্ৱা ওনতসহাযো ৱিয ৱাযামো, অংসকূটং দত্ৱা ঠিতসহাযো ৱিয সতি. যথা তেসু একস্স পিট্ঠিযং ঠত্ৱা একস্স অংসকূটং ওলুব্ভ ইতৰো যথাৰুচি পুপ্ফং গহেতুং সক্কোতি, এৱমেৱ ৱীৰিযে পগ্গহকিচ্চং সাধেন্তে সতিযা চ অপিলাপনকিচ্চং সাধেন্তিযা লদ্ধূপকাৰো সমাধি সক্কোতি আৰম্মণে একগ্গভাৱেন অপ্পেতুং. তস্মা সমাধিযেৱেত্থ সজাতিতো সমাধিক্খন্ধেন সঙ্গহিতো. ৱাযামসতিযো পন কিৰিযতো সঙ্গহিতা হোন্তি.
সম্মাদিট্ঠিসম্মাসঙ্কপ্পেসুপি পঞ্ঞা অত্তনো ধম্মতায ‘অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা’তি আৰম্মণং নিচ্ছেতুং ন সক্কোতি, ৱিতক্কে পন আকোটেত্ৱা আকোটেত্ৱা দেন্তে সক্কোতি. কথং? যথা হি হেৰঞ্ঞিকো কহাপণং হত্থে ঠপেত্ৱা সব্বভাগেসু ওলোকেতুকামো সমানোপি ন চক্খুতলেনেৱ পৰিৱত্তেতুং সক্কোতি, অঙ্গুলিপব্বেহি পন পৰিৱত্তেত্ৱা পৰিৱত্তেত্ৱা ইতো চিতো চ ওলোকেতুং সক্কোতি; এৱমেৱ ন পঞ্ঞা অত্তনো ধম্মতায অনিচ্চাদিৱসেন আৰম্মণং নিচ্ছেতুং সক্কোতি, অভিনিৰোপনলক্খণেন পন আহননপৰিযাহননৰসেন ৱিতক্কেন আকোটেন্তেন ৱিয পৰিৱত্তেন্তেন ৱিয চ আদায আদায দিন্নমেৱ নিচ্ছেতুং সক্কোতি. তস্মা ইধাপি সম্মাদিট্ঠিযেৱ সজাতিতো পঞ্ঞাক্খন্ধেন সঙ্গহিতা, সম্মাসঙ্কপ্পো পন কিৰিযতো সঙ্গহিতো হোতি. ইতি ইমেহি তীহি খন্ধেহি মগ্গো সঙ্গহং গচ্ছতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘তিৱিধো খন্ধত্তযভেদতো’’তি. চতুব্বিধো সোতাপত্তিমগ্গাদিৱসেন.
অপিচ সব্বানেৱ সচ্চানি একৱিধানি অৱিতথত্তা অভিঞ্ঞেয্যত্তা ৱা, দুৱিধানি লোকিযলোকুত্তৰতো সঙ্খতাসঙ্খততো চ, তিৱিধানি দস্সনভাৱনাহি পহাতব্বতো অপ্পহাতব্বতো নেৱপহাতব্বনাপহাতব্বতো চ, চতুব্বিধানি পৰিঞ্ঞেয্যাদিভেদতোতি. এৱমেত্থ ‘একৱিধাদীহি’ ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
‘সভাগৱিসভাগতো’তি সব্বানেৱ চ সচ্চানি অঞ্ঞমঞ্ঞং সভাগানি অৱিতথতো অত্তসুঞ্ঞতো দুক্কৰপটিৱেধতো চ. যথাহ –
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, আনন্দ, কতমং নু খো দুক্কৰতৰং ৱা দুৰভিসম্ভৱতৰং ৱা – যো দূৰতোৱ সুখুমেন তালচ্ছিগ্গড়েন অসনং অতিপাতেয্য পোঙ্খানুপোঙ্খং অৱিৰাধিতং, যো ৱা সত্তধা ভিন্নস্স ৱালস্স কোটিযা কোটিং পটিৱিজ্ঝেয্যা’’তি? ‘‘এতদেৱ, ভন্তে, দুক্কৰতৰঞ্চেৱ দুৰভিসম্ভৱতৰঞ্চ – যো সত্তধা ভিন্নস্স ৱালস্স কোটিযা কোটিং পটিৱিজ্ঝেয্যা’’তি. ‘‘ততো খো তে, আনন্দ, দুপ্পটিৱিজ্ঝতৰং পটিৱিজ্ঝন্তি যে ইদং দুক্খন্তি যথাভূতং পটিৱিজ্ঝন্তি…পে… অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদাতি যথাভূতং পটিৱিজ্ঝন্তী’’তি (সং. নি. ৫.১১১৫).
ৱিসভাগানি সলক্খণৱৱত্থানতো. পুৰিমানি চ দ্ৱে সভাগানি দুৰৱগাহত্থেন গম্ভীৰত্তা লোকিযত্তা সাসৱত্তা চ, ৱিসভাগানি ফলহেতুভেদতো পৰিঞ্ঞেয্যপ্পহাতব্বতো চ. পচ্ছিমানিপি দ্ৱে সভাগানি গম্ভীৰত্থেন দুৰৱগাহত্তা লোকুত্তৰত্তা অনাসৱত্তা চ, ৱিসভাগানি ৱিসযৱিসযীভেদতো সচ্ছিকাতব্বভাৱেতব্বতো চ. পঠমততিযানি চাপি সভাগানি ফলাপদেসতো, ৱিসভাগানি সঙ্খতাসঙ্খততো. দুতিযচতুত্থানি চাপি সভাগানি হেতুঅপদেসতো, ৱিসভাগানি একন্তকুসলাকুসলতো. পঠমচতুত্থানি চাপি সভাগানি সঙ্খততো, ৱিসভাগানি লোকিযলোকুত্তৰতো. দুতিযততিযানি চাপি সভাগানি নেৱসেক্খানাসেক্খভাৱতো, ৱিসভাগানি সাৰম্মণানাৰম্মণতো.
ইতি এৱং পকাৰেহি, নযেহি চ ৱিচক্খণো;
ৱিজঞ্ঞা অৰিযসচ্চানং, সভাগৱিসভাগতন্তি.
সুত্তন্তভাজনীযউদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১. দুক্খসচ্চনিদ্দেসৱণ্ণনা
জাতিনিদ্দেসো
১৯০. ইদানি সঙ্খেপতো উদ্দিট্ঠানি দুক্খাদীনি ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং অযং তত্থ কতমং দুক্খং অৰিযসচ্চং জাতিপি দুক্খাতি নিদ্দেসৱাৰো আৰদ্ধো. তত্থ জাতি ৱেদিতব্বা, জাতিযা দুক্খট্ঠো ৱেদিতব্বো; জৰা, মৰণং, সোকো, পৰিদেৱো, দুক্খং, দোমনস্সং, উপাযাসো, অপ্পিযসম্পযোগো, পিযৱিপ্পযোগো ৱেদিতব্বো; অপ্পিযসম্পযোগস্স পিযৱিপ্পযোগস্স দুক্খট্ঠো ৱেদিতব্বো; ইচ্ছা ৱেদিতব্বা, ইচ্ছায দুক্খট্ঠো ৱেদিতব্বো; খন্ধা ৱেদিতব্বা, খন্ধানং দুক্খট্ঠো ৱেদিতব্বো.
তত্থ দুক্খস্স অৰিযসচ্চস্স কথনত্থায অযং মাতিকা – ইদঞ্হি দুক্খং নাম অনেকং নানপ্পকাৰং, সেয্যথিদং – দুক্খদুক্খং, ৱিপৰিণামদুক্খং, সঙ্খাৰদুক্খং, পটিচ্ছন্নদুক্খং, অপ্পটিচ্ছন্নদুক্খং, পৰিযাযদুক্খং, নিপ্পৰিযাযদুক্খন্তি.
তত্থ কাযিকচেতসিকা দুক্খৱেদনা সভাৱতো চ নামতো চ দুক্খত্তা ‘দুক্খদুক্খং’ নাম. সুখৱেদনা ৱিপৰিণামেন দুক্খুপ্পত্তিহেতুতো ‘ৱিপৰিণামদুক্খং’ নাম. উপেক্খাৱেদনা চেৱ অৱসেসা চ তেভূমকা সঙ্খাৰা উদযব্বযপীড়িতত্তা ‘সঙ্খাৰদুক্খং’ নাম. তথা পীড়নং পন মগ্গফলানম্পি অত্থি. তস্মা এতে ধম্মা দুক্খসচ্চপৰিযাপন্নত্তেন সঙ্খাৰদুক্খং নামাতি ৱেদিতব্বা. কণ্ণসূলদন্তসূলৰাগজপৰিড়াহদোসজপৰিড়াহাদি কাযিকচেতসিকো আবাধো পুচ্ছিত্ৱা জানিতব্বতো উপক্কমস্স চ অপাকটভাৱতো ‘পটিচ্ছন্নদুক্খং’ নাম, অপাকটদুক্খন্তিপি ৱুচ্চতি. দ্ৱত্তিংসকম্মকাৰণাদিসমুট্ঠানো আবাধো অপুচ্ছিত্ৱাৱ জানিতব্বতো উপক্কমস্স চ পাকটভাৱতো ‘অপ্পটিচ্ছন্নদুক্খং’ নাম, পাকটদুক্খন্তিপি ৱুচ্চতি. ঠপেত্ৱা দুক্খদুক্খং সেসং দুক্খসচ্চৱিভঙ্গে আগতং জাতিআদি সব্বম্পি তস্স তস্স দুক্খস্স ৱত্থুভাৱতো ‘পৰিযাযদুক্খং’ নাম. দুক্খদুক্খং ‘নিপ্পৰিযাযদুক্খং’ নাম.
তত্থ পৰিযাযদুক্খং নিপ্পৰিযাযদুক্খন্তি ইমস্মিং পদদ্ৱযে ঠত্ৱা দুক্খং অৰিযসচ্চং কথেতব্বং. অৰিযসচ্চঞ্চ নামেতং পাড়িযং সঙ্খেপতোপি আগচ্ছতি ৱিত্থাৰতোপি. সঙ্খেপতো আগতট্ঠানে সঙ্খেপেনপি ৱিত্থাৰেনপি কথেতুং ৱট্টতি. ৱিত্থাৰতো আগতট্ঠানে পন ৱিত্থাৰেনেৱ কথেতুং ৱট্টতি, ন সঙ্খেপেন. তং ইদং ইমস্মিং ঠানে ৱিত্থাৰেন আগতন্তি ৱিত্থাৰেনেৱ কথেতব্বং. তস্মা যং তং নিদ্দেসৱাৰে ‘‘তত্থ কতমং দুক্খং অৰিযসচ্চং? জাতিপি দুক্খা’’তিআদীনি পদানি গহেত্ৱা ‘‘জাতি ৱেদিতব্বা, জাতিযা দুক্খট্ঠো ৱেদিতব্বো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ জাতিআদীনি তাৱ ‘‘তত্থ কতমা জাতি? যা তেসং তেসং সত্তানং তম্হি তম্হি সত্তনিকাযে জাতি সঞ্জাতী’’তি ইমস্স পন পদভাজনীযস্স ৱসেন ৱেদিতব্বানি.
১৯১. তত্ৰাযং অত্থৱণ্ণনা – তেসং তেসং সত্তানন্তি অযং সঙ্খেপতো অনেকেসং সত্তানং সাধাৰণনিদ্দেসো. যা দেৱদত্তস্স জাতি, যা সোমদত্তস্স জাতীতি এৱঞ্হি দিৱসম্পি কথিযমানে নেৱ সত্তা পৰিযাদানং গচ্ছন্তি, ন সব্বং অপৰত্থদীপনং সিজ্ঝতি. ইমেহি পন দ্ৱীহি পদেহি ন কোচি সত্তো অপৰিযাদিন্নো হোতি, ন কিঞ্চি অপৰত্থদীপনং ন সিজ্ঝতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘যা তেসং তেসং সত্তান’’ন্তি. তম্হি তম্হীতি অযং জাতিগতিৱসেন অনেকেসং সত্তনিকাযানং সাধাৰণনিদ্দেসো. সত্তনিকাযেতি সত্তানং নিকাযে, সত্তঘটাযং সত্তসমূহেতি অত্থো.
জাতীতি অযং জাতিসদ্দো অনেকত্থো. তথা হেস ‘‘একম্পি জাতিং, দ্ৱেপি জাতিযো’’তি (পাৰা. ১২; ম. নি. ২.২৫৭) এত্থ ভৱে আগতো. ‘‘অত্থি ৱিসাখে, নিগণ্ঠা নাম সমণজাতিকা’’তি (অ. নি. ৩.৭১) এত্থ নিকাযে. ‘‘তিৰিযা নাম তিণজাতি নাভিযা উগ্গন্ত্ৱা নভং আহচ্চ ঠিতা অহোসী’’তি (অ. নি. ৫.১৯৬) এত্থ পঞ্ঞত্তিযং. ‘‘জাতি দ্ৱীহি খন্ধেহি সঙ্গহিতা’’তি (ধাতু. ৭১) এত্থ সঙ্খতলক্খণে. ‘‘যং, ভিক্খৱে, মাতুকুচ্ছিম্হি পঠমং চিত্তং উপ্পন্নং, পঠমং ৱিঞ্ঞাণং পাতুভূতং, তদুপাদায সাৱস্স জাতী’’তি (মহাৱ. ১২৪) এত্থ পটিসন্ধিযং. ‘‘সম্পতিজাতো, আনন্দ, বোধিসত্তো’’তি (ম. নি. ৩.২০৭) এত্থ পসূতিযং. ‘‘অনুপক্কুট্ঠো জাতিৱাদেনা’’তি (দী. নি. ১.৩৩১) এত্থ কুলে. ‘‘যতোহং, ভগিনি, অৰিযায জাতিযা জাতো’’তি (ম. নি. ২.৩৫১) এত্থ অৰিযসীলে. ইধ পনাযং সৱিকাৰেসু পঠমাভিনিব্বত্তক্খন্ধেসু ৱত্ততি. তস্মা জাযমানকৱসেন জাতীতি ইদমেত্থ সভাৱপচ্চত্তং. সঞ্জাযনৱসেন সঞ্জাতীতি উপসগ্গেন পদং ৱড্ঢিতং. ওক্কমনৱসেন ওক্কন্তি. জাযনট্ঠেন ৱা জাতি, সা অপৰিপুণ্ণাযতনৱসেন যুত্তা. সঞ্জাযনট্ঠেন সঞ্জাতি, সা পৰিপুণ্ণাযতনৱসেন যুত্তা. ওক্কমনট্ঠেন ওক্কন্তি, সা অণ্ডজজলাবুজৱসেন যুত্তা. তে হি অণ্ডকোসঞ্চ ৱত্থিকোসঞ্চ ওক্কমন্তি, ওক্কমন্তাপি পৱিসন্তা ৱিয পটিসন্ধিং গণ্হন্তি. অভিনিব্বত্তনট্ঠেন অভিনিব্বত্তি. সা সংসেদজওপপাতিকৱসেন যুত্তা. তে হি পাকটা এৱ হুত্ৱা নিব্বত্তন্তি. অযং তাৱ সম্মুতিকথা.
ইদানি পৰমত্থকথা হোতি. খন্ধা এৱ হি পৰমত্থতো পাতুভৱন্তি, ন সত্তা. তত্থ চ খন্ধানন্তি একৱোকাৰভৱে একস্স, চতুৱোকাৰভৱে চতুন্নং, পঞ্চৱোকাৰভৱে পঞ্চন্নং গহণং ৱেদিতব্বং. পাতুভাৱোতি উপ্পত্তি. আযতনানন্তি এত্থ তত্ৰ তত্ৰ উপ্পজ্জমানাযতনৱসেন সঙ্গহো ৱেদিতব্বো. পটিলাভোতি সন্ততিযং পাতুভাৱোযেৱ; পাতুভৱন্তানেৱ হি তানি পটিলদ্ধানি নাম হোন্তি. অযং ৱুচ্চতি জাতীতি অযং জাতি নাম কথিযতি. সা পনেসা তত্থ তত্থ ভৱে পঠমাভিনিব্বত্তিলক্খণা, নীয্যাতনৰসা, অতীতভৱতো ইধ উম্মুজ্জনপচ্চুপট্ঠানা, ফলৱসেন দুক্খৱিচিত্ততাপচ্চুপট্ঠানা ৱা.
ইদানি ‘জাতিযা দুক্খট্ঠো ৱেদিতব্বো’তি অযঞ্হি জাতি সযং ন দুক্খা, দুক্খুপ্পত্তিযা পন ৱত্থুভাৱেন দুক্খাতি ৱুত্তা. কতৰদুক্খস্স পনাযং ৱত্থূতি? যং তং বালপণ্ডিতসুত্তাদীসু (ম. নি. ৩.২৪৬ আদযো) ভগৱতাপি উপমাৱসেন পকাসিতং আপাযিকংদুক্খং, যঞ্চ সুগতিযং মনুস্সলোকে গব্ভোক্কন্তিমূলকাদিভেদং দুক্খং উপ্পজ্জতি, তস্স সব্বস্সাপি এসা ৱত্থু. তত্ৰিদং গব্ভোক্কন্তিমূলকাদিভেদং দুক্খং – অযঞ্হি সত্তো মাতুকুচ্ছিম্হি নিব্বত্তমানো ন উপ্পলপদুমপুণ্ডৰীকাদীসু নিব্বত্ততি. অথ খো হেট্ঠা আমাসযস্স উপৰি পক্কাসযস্স উদৰপটলপিট্ঠিকণ্ডকানং ৱেমজ্ঝে পৰমসম্বাধে তিব্বন্ধকাৰে নানাকুণপগন্ধপৰিভাৱিতে অসুচিপৰমদুগ্গন্ধপৱনৱিচৰিতে অধিমত্তজেগুচ্ছে কুচ্ছিপ্পদেসে পূতিমচ্ছপূতিকুম্মাসচন্দনিকাদীসু কিমি ৱিয নিব্বত্ততি. সো তত্থ নিব্বত্তো দস মাসে মাতুকুচ্ছিসম্ভৱেন উস্মনা পুটপাকং ৱিয পচ্চমানো পিট্ঠপিণ্ডি ৱিয সেদিযমানো সমিঞ্জনপসাৰণাদিৰহিতো অধিমত্তং দুক্খং পচ্চনুভোতীতি. ইদং তাৱ ‘গব্ভোক্কন্তিমূলকং’ দুক্খং.
যং পন সো মাতু সহসা উপক্খলনগমননিসীদনউট্ঠানপৰিৱত্তনাদীসু সুৰাধুত্তহত্থগতো এড়কো ৱিয অহিগুণ্ঠিকহত্থগতো সপ্পপোতকো ৱিয চ আকড্ঢনপৰিকড্ঢনওধুনননিদ্ধুননাদিনা উপক্কমেন অধিমত্তং দুক্খমনুভৱতি, যঞ্চ মাতু সীতুদকপানকালে সীতনৰকূপপন্নো ৱিয, উণ্হযাগুভত্তাদিঅজ্ঝোহৰণকালে অঙ্গাৰৱুট্ঠিসম্পৰিকিণ্ণো ৱিয, লোণম্বিলাদিঅজ্ঝোহৰণকালে খাৰাপটিচ্ছকাদিকম্মকাৰণপ্পত্তো ৱিয তিব্বং দুক্খমনুভোতি – ইদং ‘গব্ভপৰিহৰণমূলকং’ দুক্খং.
যং পনস্স মূড়্হগব্ভায মাতুযা মিত্তামচ্চসুহজ্জাদীহিপি অদস্সনাৰহে দুক্খুপ্পত্তিট্ঠানে ছেদনফালনাদীহি দুক্খং উপ্পজ্জতি – ইদং ‘গব্ভৱিপত্তিমূলকং’ দুক্খং. যং ৱিজাযমানায মাতুযা কম্মজেহি ৱাতেহি পৰিৱত্তেত্ৱা নৰকপপাতং ৱিয অতিভযানকং যোনিমগ্গং পটিপাতিযমানস্স পৰমসম্বাধেন যোনিমুখেন তাড়চ্ছিগ্গড়েন ৱিয নিক্কড্ঢিযমানস্স মহানাগস্স নৰকসত্তস্স ৱিয চ সঙ্ঘাটপব্বতেহি ৱিচুণ্ণিযমানস্স দুক্খং উপ্পজ্জতি – ইদং ‘ৱিজাযনমূলকং’ দুক্খং. যং পন জাতস্স তৰুণৱণসদিসস্স সুকুমাৰসৰীৰস্স হত্থগ্গহণন্হাপনধোৱনচোড়পৰিমজ্জনাদিকালে সূচিমুখখুৰধাৰৱিজ্ঝনফালনসদিসং দুক্খং উপ্পজ্জতি – ইদং মাতুকুচ্ছিতো ‘বহি নিক্খমনমূলকং’ দুক্খং. যং ততো পৰং পৱত্তিযং অত্তনাৱ অত্তানং ৱধন্তস্স, অচেলকৱতাদিৱসেন আতাপনপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তস্স, কোধৱসেন অভুঞ্জন্তস্স, উব্বন্ধন্তস্স চ দুক্খং হোতি – ইদং ‘অত্তূপক্কমমূলকং’ দুক্খং.
যং পন পৰতো ৱধবন্ধনাদীনি অনুভৱন্তস্স দুক্খং উপ্পজ্জতি – ইদং ‘পৰূপক্কমমূলকং’ দুক্খন্তি. ইতি ইমস্স সব্বস্সাপি দুক্খস্স অযং জাতি ৱত্থুমেৱ হোতীতি. তেনেতং ৱুচ্চতি –
জাযেথ নো চে নৰকেসু সত্তো,
তত্থগ্গিদাহাদিকমপ্পসয্হং;
লভেথ দুক্খং নু কুহিং পতিট্ঠং,
ইচ্চাহ দুক্খাতি মুনীধ জাতি.
দুক্খং তিৰচ্ছেসু কসাপতোদ-
দণ্ডাভিঘাতাদিভৱং অনেকং;
যং তং কথং তত্থ ভৱেয্য জাতিং,
ৱিনা তহিং জাতি ততোপি দুক্খা.
পেতেসু দুক্খং পন খুপ্পিপাসা-
ৱাতাতপাদিপ্পভৱং ৱিচিত্তং;
যস্মা অজাতস্স ন তত্থ অত্থি,
তস্মাপি দুক্খং মুনি জাতিমাহ.
তিব্বন্ধকাৰে চ অসয্হসীতে,
লোকন্তৰে যং অসুৰেসু দুক্খং;
ন তং ভৱে তত্থ ন চস্স জাতি,
যতো অযং জাতি ততোপি দুক্খা.
যঞ্চাপি গূথনৰকে ৱিয মাতুগব্ভে,
সত্তো ৱসং চিৰমতো বহি নিক্খমনঞ্চ;
পপ্পোতি দুক্খমতিঘোৰমিদম্পি নত্থি,
জাতিং ৱিনা ইতিপি জাতিৰযঞ্হি দুক্খা.
কিং ভাসিতেন বহুনা ননু যং কুহিঞ্চি,
অত্থীধ কিঞ্চিদপি দুক্খমিদং কদাচি;
নেৱত্থি জাতিৱিৰহে যদতো মহেসী,
দুক্খাতি সব্বপঠমং ইমমাহ জাতিন্তি.
জৰানিদ্দেসো
১৯২. জৰানিদ্দেসে জৰাতি সভাৱপচ্চত্তং. জীৰণতাতি আকাৰনিদ্দেসো. খণ্ডিচ্চন্তিআদযো তযো কালাতিক্কমে কিচ্চনিদ্দেসা. পচ্ছিমা দ্ৱে পকতিনিদ্দেসা. অযঞ্হি জৰাতি ইমিনা পদেন সভাৱতো দীপিতা, তেনস্সা ইদং সভাৱপচ্চত্তং. জীৰণতাতি ইমিনা আকাৰতো, তেনস্সাযং আকাৰনিদ্দেসো. খণ্ডিচ্চন্তি ইমিনা কালাতিক্কমে দন্তনখানং খণ্ডিতভাৱকৰণকিচ্চতো. পালিচ্চন্তি ইমিনা কেসলোমানং পলিতভাৱকৰণকিচ্চতো. ৱলিত্তচতাতি ইমিনা মংসং মিলাপেত্ৱা তচে ৱলিত্তভাৱকৰণকিচ্চতো দীপিতা. তেনস্সা ইমে খণ্ডিচ্চন্তি আদযো তযো কালাতিক্কমে কিচ্চনিদ্দেসা. তেহি ইমেসং ৱিকাৰানং দস্সনৱসেন পাকটীভূতাতি পাকটজৰা দস্সিতা. যথেৱ হি উদকস্স ৱা ৱাতস্স ৱা অগ্গিনো ৱা তিণৰুক্খাদীনং সংসগ্গপলিভগ্গতায ৱা ঝামতায ৱা গতমগ্গো পাকটো হোতি, ন চ সো গতমগ্গো তানেৱ উদকাদীনি, এৱমেৱ জৰায দন্তাদীসু খণ্ডিচ্চাদিৱসেন গতমগ্গো পাকটো, চক্খুং উম্মীলেত্ৱাপি গয্হতি. ন চ খণ্ডিচ্চাদীনেৱ জৰা; ন হি জৰা চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা হোতি.
আযুনো সংহানি ইন্দ্ৰিযানং পৰিপাকোতি ইমেহি পন পদেহি কালাতিক্কমেযেৱ অভিব্যত্তায আযুক্খযচক্খাদিইন্দ্ৰিযপৰিপাকসঙ্খাতায পকতিযা দীপিতা. তেনস্সিমে পচ্ছিমা দ্ৱে পকতিনিদ্দেসাতি ৱেদিতব্বা. তত্থ যস্মা জৰং পত্তস্স আযু হাযতি তস্মা জৰা ‘‘আযুনো সংহানী’’তি ফলূপচাৰেন ৱুত্তা. যস্মা দহৰকালে সুপ্পসন্নানি সুখুমম্পি অত্তনো ৱিসযং সুখেনেৱ গণ্হনসমত্থানি চক্খাদীনি ইন্দ্ৰিযানি জৰং পত্তস্স পৰিপক্কানি আলুড়িতানি অৱিসদানি ওড়াৰিকম্পি অত্তনো ৱিসযং গহেতুং অসমত্থানি হোন্তি, তস্মা ‘‘ইন্দ্ৰিযানং পৰিপাকো’’তি ফলূপচাৰেনেৱ ৱুত্তা.
সা পনেসা এৱং নিদ্দিট্ঠা সব্বাপি জৰা পাকটা পটিচ্ছন্নাতি দুৱিধা হোতি. তত্থ দন্তাদীসু খণ্ডাদিভাৱদস্সনতো ৰূপধম্মেসু জৰা ‘পাকটজৰা’ নাম. অৰূপধম্মেসু পন জৰা তাদিসস্স ৱিকাৰস্স অদস্সনতো ‘পটিচ্ছন্নজৰা’ নাম. তত্থ য্ৱাযং খণ্ডাদিভাৱো দিস্সতি, সো তাদিসানং দন্তাদীনং সুৱিঞ্ঞেয্যত্তা ৱণ্ণোযেৱ. তং চক্খুনা দিস্ৱা মনোদ্ৱাৰেন চিন্তেত্ৱা ‘‘ইমে দন্তা জৰায পহটা’’তি জৰং জানাতি, উদকট্ঠানে বদ্ধানি গোসিঙ্গাদীনি ওলোকেত্ৱা হেট্ঠা উদকস্স অত্থিভাৱং জাননং ৱিয. পুন অৱীচি সৱীচীতি এৱম্পি অযং জৰা দুৱিধা হোতি. তত্থ মণিকনকৰজতপৱাড়চন্দসূৰিযাদীনং মন্দদসকাদীসু পাণীনং ৱিয চ পুপ্ফফলপল্লৱাদীসু অপাণীনং ৱিয চ অন্তৰন্তৰা ৱণ্ণৱিসেসাদীনং দুব্বিঞ্ঞেয্যত্তা জৰা ‘অৱীচিজৰা’ নাম, নিৰন্তৰজৰাতি অত্থো. ততো অঞ্ঞেসু পন যথাৱুত্তেসু অন্তৰন্তৰা ৱণ্ণৱিসেসাদীনং সুৱিঞ্ঞেয্যত্তা জৰা ‘সৱীচিজৰা’ নাম.
তত্থ সৱীচিজৰা উপাদিন্নানুপাদিন্নকৱসেন এৱং দীপেতব্বা – দহৰকুমাৰকানঞ্হি পঠমমেৱ খীৰদন্তা নাম উট্ঠহন্তি, ন তে থিৰা. তেসু পন পতিতেসু পুন দন্তা উট্ঠহন্তি. তে পঠমমেৱ সেতা হোন্তি, জৰাৱাতেন পন পহটকালে কাড়কা হোন্তি. কেসা পন পঠমমেৱ তম্বাপি হোন্তি কাড়কাপি সেতাপি. ছৱি পন সলোহিতিকা হোতি. ৱড্ঢন্তানং ৱড্ঢন্তানং ওদাতানং ওদাতভাৱো, কাড়কানং কাড়কভাৱো পঞ্ঞাযতি, জৰাৱাতেন পন পহটকালে ৱড়িং গণ্হাতি. সব্বম্পি সস্সং ৱপিতকালে সেতং হোতি, পচ্ছা নীলং, জৰাৱাতেন পন পহটকালে পণ্ডুকং হোতি. অম্বঙ্কুৰেনাপি দীপেতুং ৱট্টতি এৱ. অযং ৱুচ্চতি জৰাতি অযং জৰা নাম কথিযতি. সা পনেসা খন্ধপৰিপাকলক্খণা, মৰণূপনযনৰসা, যোব্বনৱিনাসপচ্চুপট্ঠানা.
‘জৰায দুক্খট্ঠো ৱেদিতব্বো’তি এত্থ পন অযম্পি সযং ন দুক্খা, দুক্খস্স পন ৱত্থুভাৱেন দুক্খাতি ৱুত্তা. কতৰস্স দুক্খস্স? কাযদুক্খস্স চেৱ দোমনস্সদুক্খস্স চ. জিণ্ণস্স হি অত্তভাৱো জৰসকটং ৱিয দুব্বলো হোতি, ঠাতুং ৱা গন্তুং ৱা নিসীদিতুং ৱা ৱাযমন্তস্স বলৱং কাযদুক্খং উপ্পজ্জতি; পুত্তদাৰে যথাপুৰে অসল্লক্খেন্তে দোমনস্সং উপ্পজ্জতি. ইতি ইমেসং দ্ৱিন্নম্পি দুক্খানং ৱত্থুভাৱেন দুক্খাতি ৱেদিতব্বা. অপিচ –
অঙ্গানং সিথিলভাৱা, ইন্দ্ৰিযানং ৱিকাৰতো;
যোব্বনস্স ৱিনাসেন, বলস্স উপঘাততো.
ৱিপ্পৱাসা সতাদীনং, পুত্তদাৰেহি অত্তনো;
অপসাদনীযতো চেৱ, ভীয্যো বালত্তপত্তিযা.
পপ্পোতি দুক্খং যং মচ্চো, কাযিকং মানসং তথা;
সব্বমেতং জৰাহেতু, যস্মা তস্মা জৰা দুখাতি.
মৰণনিদ্দেসো
১৯৩. মৰণনিদ্দেসে চৱনকৱসেন চুতি; একচতুপঞ্চক্খন্ধায চুতিযা সামঞ্ঞৱচনমেতং. চৱনতাতি ভাৱৱচনেন লক্খণনিদস্সনং. ভেদোতি চুতিখন্ধানং ভঙ্গুপ্পত্তিপৰিদীপনং. অন্তৰধানন্তি ঘটস্স ৱিয ভিন্নস্স ভিন্নানং চুতিখন্ধানং যেন কেনচি পৰিযাযেন ঠানাভাৱপৰিদীপনং. মচ্চু মৰণন্তি মচ্চুসঙ্খাতং মৰণং. কালো নাম অন্তকো, তস্স কিৰিযা কালকিৰিযা. এত্তাৱতা সম্মুতিযা মৰণং দীপিতং হোতি.
ইদানি পৰমত্থেন দীপেতুং খন্ধানং ভেদোতিআদিমাহ. পৰমত্থেন হি খন্ধাযেৱ ভিজ্জন্তি, ন সত্তো নাম কোচি মৰতি. খন্ধেসু পন ভিজ্জমানেসু সত্তো মৰতি ভিন্নেসু মতোতি ৱোহাৰো হোতি. এত্থ চ চতুপঞ্চৱোকাৰৱসেন খন্ধানং ভেদো, একৱোকাৰৱসেন কড়েৱৰস্স নিক্খেপো; চতুৱোকাৰৱসেন ৱা খন্ধানং ভেদো, সেসদ্ৱযৱসেন কড়েৱৰস্স নিক্খেপো ৱেদিতব্বো. কস্মা? ভৱদ্ৱযেপি ৰূপকাযসঙ্খাতস্স কড়েৱৰস্স সম্ভৱতো. যস্মা ৱা চাতুমহাৰাজিকাদীসু খন্ধা ভিজ্জন্তেৱ, ন কিঞ্চি নিক্খিপতি, তস্মা তেসং ৱসেন খন্ধানং ভেদো. মনুস্সাদীসু কড়েৱৰস্স নিক্খেপো. এত্থ চ কড়েৱৰস্স নিক্খেপকৰণতো মৰণং ‘‘কড়েৱৰস্স নিক্খেপো’’তি ৱুত্তং.
জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স উপচ্ছেদোতি ইমিনা ইন্দ্ৰিযবদ্ধস্সেৱ মৰণং নাম হোতি, অনিন্দ্ৰিযবদ্ধস্স মৰণং নাম নত্থীতি দস্সেতি. ‘সস্সং মতং, ৰুক্খো মতো’তি ইদং পন ৱোহাৰমত্তমেৱ. অত্থতো পন এৱৰূপানি ৱচনানি সস্সাদীনং খযৱযভাৱমেৱ দীপেন্তি. ইদং ৱুচ্চতি মৰণন্তি ইদং সব্বম্পি মৰণং নাম কথিযতি.
অপিচেত্থ খণিকমৰণং, সম্মুতিমৰণং, সমুচ্ছেদমৰণন্তি অযম্পি ভেদো ৱেদিতব্বো. তত্থ ‘খণিকমৰণং’ নাম পৱত্তে ৰূপাৰূপধম্মানং ভেদো. ‘তিস্সো মতো, ফুস্সো মতো’তি ইদং ‘সম্মুতিমৰণং’ নাম. খীণাসৱস্স অপ্পটিসন্ধিকা কালকিৰিযা ‘সমুচ্ছেদমৰণং’ নাম. ইমস্মিং পনত্থে সম্মুতিমৰণং অধিপ্পেতং. জাতিক্খযমৰণং, উপক্কমমৰণং, সৰসমৰণং, আযুক্খযমৰণং, পুঞ্ঞক্খযমৰণন্তিপি তস্সেৱ নামং. তযিদং চুতিলক্খণং, ৱিযোগৰসং, ৱিপ্পৱাসপচ্চুপট্ঠানং.
‘মৰণস্স দুক্খট্ঠো ৱেদিতব্বো’তি এত্থ পন ইদম্পি সযং ন দুক্খং, দুক্খস্স পন ৱত্থুভাৱেন দুক্খন্তি ৱুত্তং. মৰণন্তিকাপি হি সাৰীৰিকা ৱেদনা, পটিৱাতে গহিতা আদিত্ততিণুক্কা ৱিয, সৰীৰং নিদহন্তি. নৰকনিমিত্তাদীনং উপট্ঠানকালে বলৱদোমনস্সং উপ্পজ্জতি. ইতি ইমেসং দ্ৱিন্নম্পি দুক্খানং ৱত্থুভাৱেন দুক্খন্তি ৱেদিতব্বং. অপি চ –
পাপস্স পাপকম্মাদি, নিমিত্তমনুপস্সতো;
ভদ্দস্সাপসহন্তস্স, ৱিযোগং পিযৱত্থুকং.
মীযমানস্স যং দুক্খং, মানসং অৱিসেসতো;
সব্বেসঞ্চাপি যং সন্ধি-বন্ধনচ্ছেদনাদিকং.
ৱিতুজ্জমানমম্মানং, হোতি দুক্খং সৰীৰজং;
অসয্হমপ্পটিকাৰং, দুক্খস্সেতস্সিদং যতো;
মৰণং ৱত্থু তেনেতং, দুক্খমিচ্চেৱ ভাসিতন্তি.
অপিচ ইমানি জাতিজৰামৰণানি নাম ইমেসং সত্তানং ৱধকপচ্চামিত্তা ৱিয ওতাৰং গৱেসন্তানি ৱিচৰন্তি. যথা হি পুৰিসস্স তীসু পচ্চামিত্তেসু ওতাৰাপেক্খেসু ৱিচৰন্তেসু একো ৱদেয্য – ‘‘অহং অসুকঅৰঞ্ঞস্স নাম ৱণ্ণং কথেত্ৱা এতং আদায তত্থ গমিস্সামি, এত্থ ময্হং দুক্কৰং নত্থী’’তি. দুতিযো ৱদেয্য ‘‘অহং তৱ এতং গহেত্ৱা গতকালে পোথেত্ৱা দুব্বলং কৰিস্সামি, এত্থ ময্হং দুক্কৰং নত্থী’’তি. ততিযো ৱদেয্য – ‘‘তযা এতস্মিং পোথেত্ৱা দুব্বলে কতে তিণ্হেন অসিনা সীসচ্ছেদনং নাম ময্হং ভাৰো হোতূ’’তি. তে এৱং ৱত্ৱা তথা কৰেয্যুং.
তত্থ পঠমপচ্চামিত্তস্স অৰঞ্ঞস্স ৱণ্ণং কথেত্ৱা তং আদায তত্থ গতকালো ৱিয সুহজ্জঞাতিমণ্ডলতো নিক্কড্ঢিত্ৱা যত্থ কত্থচি নিব্বত্তাপনং নাম জাতিযা কিচ্চং. দুতিযস্স পোথেত্ৱা দুব্বলকৰণং ৱিয নিব্বত্তক্খন্ধেসু নিপতিত্ৱা পৰাধীনমঞ্চপৰাযণভাৱকৰণং জৰায কিচ্চং. ততিযস্স তিণ্হেন অসিনা সীসচ্ছেদনং ৱিয জীৱিতক্খযপাপনং মৰণস্স কিচ্চন্তি ৱেদিতব্বং.
অপিচেত্থ জাতিদুক্খং সাদীনৱমহাকন্তাৰপ্পৱেসো ৱিয দট্ঠব্বং. জৰাদুক্খং তত্থ অন্নপানৰহিতস্স দুব্বল্যং ৱিয দট্ঠব্বং. মৰণদুক্খং দুব্বলস্স ইৰিযাপথপৱত্তনে ৱিহতপৰক্কমস্স ৱাড়াদীহি অনযব্যসনাপাদনং ৱিয দট্ঠব্বন্তি.
সোকনিদ্দেসো
১৯৪. সোকনিদ্দেসে ব্যসতীতি ব্যসনং; হিতসুখং খিপতি ৱিদ্ধংসেতীতি অত্থো. ঞাতীনং ব্যসনং ঞাতিব্যসনং; চোৰৰোগভযাদীহি ঞাতিক্খযো ঞাতিৱিনাসোতি অত্থো. তেন ঞাতিব্যসনেন ফুট্ঠস্সাতি অজ্ঝোত্থটস্স অভিভূতস্স সমন্নাগতস্সাতি অত্থো. সেসেসুপি এসেৱ নযো. অযং পন ৱিসেসো – ভোগানং ব্যসনং ভোগব্যসনং; ৰাজচোৰাদিৱসেন ভোগক্খযো ভোগৱিনাসোতি অত্থো. ৰোগোযেৱ ব্যসনং ৰোগব্যসনং; ৰোগো হি আৰোগ্যং ব্যসতি ৱিনাসেতীতি ব্যসনং. সীলস্স ব্যসনং সীলব্যসনং; দুস্সীল্যস্সেতং নামং. সম্মাদিট্ঠিং ৱিনাসযমানা উপ্পন্না দিট্ঠিযেৱ ব্যসনং দিট্ঠিব্যসনং. এত্থ চ পুৰিমানি দ্ৱে অনিপ্ফন্নানি, পচ্ছিমানি তীণি নিপ্ফন্নানি তিলক্খণব্ভাহতানি. পুৰিমানি চ তীণি নেৱ কুসলানি ন অকুসলানি. সীলদিট্ঠিব্যসনদ্ৱযং অকুসলং.
অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেনাতি গহিতেসু ৱা যেন কেনচি অগ্গহিতেসু ৱা মিত্তামচ্চব্যসনাদীসু যেন কেনচি. সমন্নাগতস্সাতি সমনুবন্ধস্স অপৰিমুচ্চমানস্স. অঞ্ঞতৰঞ্ঞতৰেন দুক্খধম্মেনাতি যেন কেনচি সোকদুক্খস্স উপ্পত্তিহেতুনা. সোকোতি সোচনকৱসেন সোকো; ইদং তেহি কাৰণেহি উপজ্জনকসোকস্স সভাৱপচ্চত্তং. সোচনাতি সোচনাকৰো. সোচিতত্তন্তি সোচিতভাৱো. অন্তোসোকোতি অব্ভন্তৰে সোকো. দুতিযপদং উপসগ্গৱসেন ৱড্ঢিতং. সো হি অব্ভন্তৰে সুক্খাপেন্তো ৱিয পৰিসুক্খাপেন্তো ৱিয উপ্পজ্জতীতি ‘‘অন্তোসোকো অন্তোপৰিসোকো’’তি ৱুচ্চতি.
চেতসো পৰিজ্ঝাযনাতি চিত্তস্স ঝাযনাকাৰো. সোকো হি উপ্পজ্জমানো অগ্গি ৱিয চিত্তং ঝাপেতি পৰিদহতি, ‘‘চিত্তং মে ঝামং, ন মে কিঞ্চি পটিভাতী’’তি ৱদাপেতি. দুক্খিতো মনো দুম্মনো, তস্স ভাৱো দোমনস্সং. অনুপৱিট্ঠট্ঠেন সোকোৱ সল্লন্তি সোকসল্লং. অযং ৱুচ্চতি সোকোতি অযং সোকো নাম কথিযতি. সো পনাযং কিঞ্চাপি অত্থতো দোমনস্সৱেদনাৱ হোতি, এৱং সন্তেপি অন্তোনিজ্ঝানলক্খণো, চেতসো পৰিনিজ্ঝাযনৰসো, অনুসোচনপচ্চুপট্ঠানো.
‘সোকস্স দুক্খট্ঠো ৱেদিতব্বো’তি এত্থ পন অযং সভাৱদুক্খত্তা চেৱ দুক্খস্স চ ৱত্থুভাৱেন দুক্খোতি ৱুত্তো. কতৰদুক্খস্সাতি? কাযিকদুক্খস্স চেৱ জৱনক্খণে চ দোমনস্সদুক্খস্স. সোকৱেগেন হি হদযে মহাগণ্ডো উট্ঠহিত্ৱা পৰিপচ্চিত্ৱা ভিজ্জতি, মুখতো ৱা কাড়লোহিতং নিক্খমতি, বলৱং কাযদুক্খং উপ্পজ্জতি. ‘‘এত্তকা মে ঞাতযো খযং গতা, এত্তকা মে ভোগা’’তি চিন্তেন্তস্স চ বলৱং দোমনস্সং উপ্পজ্জতি. ইতি ইমেসং দ্ৱিন্নং দুক্খানং ৱত্থুভাৱেনপেস দুক্খোতি ৱেদিতব্বো. অপিচ –
সত্তানং হদযং সোকো, সল্লং ৱিয ৱিতুজ্জতি;
অগ্গিতত্তোৱ নাৰাচো, ভুসঞ্চ ডহতে পুন.
সমাৱহতি চ ব্যাধি-জৰামৰণভেদনং;
দুক্খম্পি ৱিৱিধং যস্মা, তস্মা দুক্খোতি ৱুচ্চতীতি.
পৰিদেৱনিদ্দেসো
১৯৫. পৰিদেৱনিদ্দেসে ‘ময্হং ধীতা, ময্হং পুত্তো’তি এৱং আদিস্স আদিস্স দেৱন্তি ৰোদন্তি এতেনাতি আদেৱো. তং তং ৱণ্ণং পৰিকিত্তেত্ৱা পৰিকিত্তেত্ৱা দেৱন্তি এতেনাতি পৰিদেৱো. ততো পৰানি দ্ৱে দ্ৱে পদানি পুৰিমদ্ৱযস্সেৱ আকাৰভাৱনিদ্দেসৱসেন ৱুত্তানি. ৱাচাতি ৱচনং. পলাপোতি তুচ্ছং নিৰত্থকৱচনং. উপড্ঢভণিতঅঞ্ঞভণিতাদিৱসেন ৱিৰূপো পলাপো ৱিপ্পলাপো. লালপ্পোতি পুনপ্পুনং লপনং. লালপ্পনাকাৰো লালপ্পনা. লালপ্পিতস্স ভাৱো লালপ্পিতত্তং. অযং ৱুচ্চতি পৰিদেৱোতি অযং পৰিদেৱো নাম কথিযতি. সো লালপ্পনলক্খণো, গুণদোসপৰিকিত্তনৰসো, সম্ভমপচ্চুপট্ঠানো.
‘পৰিদেৱস্স দুক্খট্ঠো ৱেদিতব্বো’তি এত্থ পন অযম্পি সযং ন দুক্খো, কাযদুক্খদোমনস্সদুক্খানং পন ৱত্থুভাৱেন দুক্খোতি ৱুত্তো. পৰিদেৱন্তো হি অত্তনো খন্ধং মুট্ঠীহি পোথেতি, উভোহি হত্থেহি উৰং পহৰতি পিংসতি, সীসেন ভিত্তিযা সদ্ধিং যুজ্ঝতি. তেনস্স বলৱং কাযদুক্খং উপ্পজ্জতি. ‘এত্তকা মে ঞাতযো খযং ৱযং অব্ভত্থং গতা’তিআদীনি চিন্তেতি. তেনস্স বলৱং দোমনস্সং উপ্পজ্জতি. ইতি ইমেসং দ্ৱিন্নম্পি দুক্খানং ৱত্থুভাৱেন দুক্খোতি ৱেদিতব্বো. অপিচ –
যং সোকসল্লৱিহতো পৰিদেৱমানো,
কণ্ঠোট্ঠতালুতলসোসজমপ্পসয্হং;
ভিয্যোধিমত্তমধিগচ্ছতিযেৱ দুক্খং,
দুক্খোতি তেন ভগৱা পৰিদেৱমাহাতি.
দুক্খদোমনস্সনিদ্দেসো
১৯৬-৭. দুক্খদোমনস্সনিদ্দেসা হেট্ঠা ধম্মসঙ্গহট্ঠকথাযং ৱণ্ণিতত্তা পাকটা এৱ. লক্খণাদীনি পন তেসং তত্থ ৱুত্তানেৱ.
‘দুক্খস্স দুক্খট্ঠো ৱেদিতব্বো, দোমনস্সস্স দুক্খট্ঠো ৱেদিতব্বো’তি এত্থ পন উভযম্পেতং সযঞ্চ দুক্খত্তা কাযিকচেতসিকদুক্খানঞ্চ ৱত্থুভাৱেন দুক্খন্তি ৱুত্তং. হত্থপাদানঞ্হি কণ্ণনাসিকানঞ্চ ছেদনদুক্খেন দুক্খিতস্স, অনাথসালাযং উচ্ছিট্ঠকপালং পুৰতো কত্ৱা নিপন্নস্স, ৱণমুখেহি পুড়ুৱকেসু নিক্খমন্তেসু বলৱং কাযদুক্খং উপ্পজ্জতি; নানাৰঙ্গৰত্তৱত্থমনুঞ্ঞালঙ্কাৰং নক্খত্তং কীড়ন্তং মহাজনং দিস্ৱা বলৱদোমনস্সং উপ্পজ্জতি. এৱং তাৱ দুক্খস্স দ্ৱিন্নম্পি দুক্খানং ৱত্থুভাৱো ৱেদিতব্বো. অপিচ –
পীড়েতি কাযিকমিদং, দুক্খং দুক্খঞ্চ মানসং ভিয্যো;
জনযতি যস্মা তস্মা, দুক্খন্তি ৱিসেসতো ৱুত্তন্তি.
চেতোদুক্খসমপ্পিতা পন কেসে পকিৰিয উৰানি পতিপিসেন্তি, আৱট্টন্তি, ৱিৱট্টন্তি, ছিন্নপপাতং পপতন্তি, সত্থং আহৰন্তি, ৱিসং খাদন্তি, ৰজ্জুযা উব্বন্ধন্তি, অগ্গিং পৱিসন্তি. তং তং ৱিপৰীতং ৱত্থুং তথা তথা ৱিপ্পটিসাৰিনো পৰিডয্হমানচিত্তা চিন্তেন্তি. এৱং দোমনস্সস্স উভিন্নম্পি দুক্খানং ৱত্থুভাৱো ৱেদিতব্বো. অপিচ –
পীড়েতি যতো চিত্তং, কাযস্স চ পীড়নং সমাৱহতি;
দুক্খন্তি দোমনস্সম্পি, দোমনস্সং ততো অহূতি.