৫. ইন্দ্ৰিযৱিভঙ্গো

১. অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা

২১৯. ইদানি তদনন্তৰে ইন্দ্ৰিযৱিভঙ্গে বাৱীসতীতি গণনপৰিচ্ছেদো. ইন্দ্ৰিযানীতি পৰিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং. ইদানি তানি সৰূপতো দস্সেন্তো চক্খুন্দ্ৰিযন্তিআদিমাহ. তত্থ চক্খুদ্ৱাৰে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি চক্খুন্দ্ৰিযং. সোতঘানজিৱ্হাকাযদ্ৱাৰে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি কাযিন্দ্ৰিযং. ৱিজাননলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি মনিন্দ্ৰিযং. ইত্থিভাৱে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি ইত্থিন্দ্ৰিযং. পুৰিসভাৱে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি পুৰিসিন্দ্ৰিযং. অনুপালনলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি জীৱিতিন্দ্ৰিযং. সুখলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি সুখিন্দ্ৰিযং. দুক্খসোমনস্স দোমনস্স উপেক্খালক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি উপেক্খিন্দ্ৰিযং. অধিমোক্খলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি সদ্ধিন্দ্ৰিযং. পগ্গহলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং. উপট্ঠানলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি সতিন্দ্ৰিযং. অৱিক্খেপলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি সমাধিন্দ্ৰিযং. দস্সনলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতি পৱত্তে জাননলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযং. ঞাতানংযেৱ ধম্মানং পুন আজাননে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. অঞ্ঞাতাৱীভাৱে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং.

ইধ সুত্তন্তভাজনীযং নাম ন গহিতং. কস্মা? সুত্তন্তে ইমায পটিপাটিযা বাৱীসতিযা ইন্দ্ৰিযানং অনাগতত্তা. সুত্তন্তস্মিঞ্হি কত্থচি দ্ৱে ইন্দ্ৰিযানি কথিতানি, কত্থচি তীণি, কত্থচি পঞ্চ. এৱং পন নিৰন্তৰং দ্ৱাৱীসতি আগতানি নাম নত্থি. অযং তাৱেত্থ অট্ঠকথানযো. অযং পন অপৰো নযো – এতেসু হি

অত্থতো লক্খণাদীহি, কমতো চ ৱিজানিযা;

ভেদাভেদা তথা কিচ্চা, ভূমিতো চ ৱিনিচ্ছযং.

তত্থ চক্খাদীনং তাৱ ‘‘চক্খতীতি চক্খূ’’তিআদিনা নযেন অত্থো পকাসিতো. পচ্ছিমেসু পন তীসু পঠমং ‘পুব্বভাগে অনঞ্ঞাতং অমতং পদং চতুসচ্চধম্মং ৱা জানিস্সামী’তি এৱং পটিপন্নস্স উপ্পজ্জনতো ইন্দ্ৰিযট্ঠসম্ভৱতো চ অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযন্তি ৱুত্তং. দুতিযং আজাননতো চ ইন্দ্ৰিযট্ঠসম্ভৱতো চ অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. ততিযং অঞ্ঞাতাৱিনো চতূসু সচ্চেসু নিট্ঠিতঞাণকিচ্চস্স খীণাসৱস্সেৱ উপ্পজ্জনতো ইন্দ্ৰিযট্ঠসম্ভৱতো চ অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং.

কো পনেস ইন্দ্ৰিযট্ঠো নামাতি? ইন্দলিঙ্গট্ঠো ইন্দ্ৰিযট্ঠো, ইন্দদেসিতট্ঠো ইন্দ্ৰিযট্ঠো, ইন্দদিট্ঠট্ঠো ইন্দ্ৰিযট্ঠো, ইন্দসিট্ঠট্ঠো ইন্দ্ৰিযট্ঠো, ইন্দজুট্ঠট্ঠো ইন্দ্ৰিযট্ঠো. সো সব্বোপি ইধ যথাযোগং যুজ্জতি. ভগৱা হি সম্মাসম্বুদ্ধো পৰমিস্সৰিযভাৱতো ইন্দো. কুসলাকুসলঞ্চ কম্মং কম্মেসু কস্সচি ইস্সৰিযাভাৱতো. তেনেৱেত্থ কম্মসঞ্জনিতানি ইন্দ্ৰিযানি কুসলাকুসলকম্মং উল্লিঙ্গেন্তি. তেন চ সিট্ঠানীতি ইন্দলিঙ্গট্ঠেন ইন্দসিট্ঠট্ঠেন চ ইন্দ্ৰিযানি. সব্বানেৱ পনেতানি ভগৱতা যথাভূততো পকাসিতানি চ অভিসম্বুদ্ধানি চাতি ইন্দদেসিতট্ঠেন ইন্দদিট্ঠট্ঠেন চ ইন্দ্ৰিযানি. তেনেৱ ভগৱতা মুনিন্দেন কানিচি গোচৰাসেৱনায, কানিচি ভাৱনাসেৱনায সেৱিতানীতি ইন্দজুট্ঠট্ঠেনপি ইন্দ্ৰিযানি. অপিচ আধিপচ্চসঙ্খাতেন ইস্সৰিযট্ঠেনাপি এতানি ইন্দ্ৰিযানি. চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিপ্পৱত্তিযঞ্হি চক্খাদীনং সিদ্ধমাধিপচ্চং; তস্মিং তিক্খে তিক্খত্তা মন্দে চ মন্দত্তাতি. অযং তাৱেত্থ ‘অত্থতো’ ৱিনিচ্ছযো.

‘লক্খণাদীহী’তি লক্খণৰসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানেহিপি চক্খাদীনং ৱিনিচ্ছযং ৱিজানিযাতি অত্থো. তানি নেসং লক্খণাদীনি হেট্ঠা ৱুত্তনযানেৱ. পঞ্ঞিন্দ্ৰিযাদীনি হি চত্তাৰি অত্থতো অমোহোযেৱ. সেসানি তত্থ সৰূপেনেৱাগতানি.

‘কমতো’তি অযম্পি দেসনাক্কমোৱ. তত্থ অজ্ঝত্তধম্মং পৰিঞ্ঞায অৰিযভূমিপটিলাভো হোতীতি অত্তভাৱপৰিযাপন্নানি চক্খুন্দ্ৰিযাদীনি পঠমং দেসিতানি. সো পনত্তভাৱো যং ধম্মং উপাদায ইত্থীতি ৱা পুৰিসোতি ৱা সঙ্খং গচ্ছতি, অযং সোতি নিদস্সনত্থং ততো ইত্থিন্দ্ৰিযং পুৰিসিন্দ্ৰিযঞ্চ. সো দুৱিধোপি জীৱিতিন্দ্ৰিযপটিবদ্ধৱুত্তীতি ঞাপনত্থং ততো জীৱিতিন্দ্ৰিযং. যাৱ তস্স পৱত্তি তাৱ এতেসং ৱেদযিতানং অনিৱত্তি. যং কিঞ্চি ৱেদযিতং সব্বং তং সুখদুক্খন্তি ঞাপনত্থং ততো সুখিন্দ্ৰিযাদীনি. তংনিৰোধত্থং পন এতে ধম্মা ভাৱেতব্বাতি পটিপত্তিদস্সনত্থং ততো সদ্ধাদীনি. ইমায পটিপত্তিযা এস ধম্মো পঠমং অত্তনি পাতুভৱতীতি পটিপত্তিযা অমোঘভাৱদস্সনত্থং ততো অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযং. তস্সেৱ ফলত্তা ততো অনন্তৰং ভাৱেতব্বত্তা চ ততো অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. ইতো পৰং ভাৱনায ইমস্স অধিগমো, অধিগতে চ পনিমস্মিং নত্থি কিঞ্চি উত্তৰি কৰণীযন্তি ঞাপনত্থং অন্তে পৰমস্সাসভূতং অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং দেসিতন্তি অযমেত্থ কমো.

‘ভেদাভেদা’তি জীৱিতিন্দ্ৰিযস্সেৱ চেত্থ ভেদো. তঞ্হি ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযং অৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযন্তি দুৱিধং হোতি. সেসানং অভেদোতি এৱমেত্থ ভেদাভেদতো ৱিনিচ্ছযং ৱিজানিযা.

‘কিচ্চা’তি কিং ইন্দ্ৰিযানং কিচ্চন্তি চে? চক্খুন্দ্ৰিযস্স তাৱ ‘‘চক্খাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা তংসম্পযুত্তকানঞ্চ ধম্মানং ইন্দ্ৰিযপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৱচনতো যং তং ইন্দ্ৰিযপচ্চযভাৱেন সাধেতব্বং অত্তনো তিক্খমন্দাদিভাৱেন চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিধম্মানং তিক্খমন্দাদিসঙ্খাতং অত্তাকাৰানুৱত্তাপনং ইদং ‘কিচ্চং’. এৱং সোতঘানজিৱ্হাকাযানং. মনিন্দ্ৰিযস্স পন সহজাতধম্মানং অত্তনো ৱসৱত্তাপনং, জীৱিতিন্দ্ৰিযস্স সহজাতধম্মানুপালনং, ইত্থিন্দ্ৰিযপুৰিসিন্দ্ৰিযানং ইত্থিপুৰিসনিমিত্তকুত্তাকপ্পাকাৰানুৱিধানং, সুখদুক্খসোমনস্সদোমনস্সিন্দ্ৰিযানং সহজাতধম্মে অভিভৱিত্ৱা যথাসকং ওড়াৰিকাকাৰানুপাপনং, উপেক্খিন্দ্ৰিযস্স সন্তপণীতমজ্ঝত্তাকাৰানুপাপনং, সদ্ধাদীনং পটিপক্খাভিভৱনং সম্পযুত্তধম্মানঞ্চ পসন্নাকাৰাদিভাৱসম্পাপনং, অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযস্স সংযোজনত্তযপ্পহানঞ্চেৱ সম্পযুত্তকানঞ্চ তপ্পহানাভিমুখভাৱকৰণং, অঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স কামৰাগব্যাপাদাদিতনুকৰণপহানঞ্চেৱ সহজাতানঞ্চ অত্তনো ৱসানুৱত্তাপনং, অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযস্স সব্বকিচ্চেসু উস্সুক্কপ্পহানঞ্চেৱ অমতাভিমুখভাৱপচ্চযতা চ সম্পযুত্তানন্তি এৱমেত্থ কিচ্চতো ৱিনিচ্ছযং ৱিজানিযা.

‘ভূমিতো’তি চক্খুসোতঘানজিৱ্হাকাযইত্থিপুৰিসসুখদুক্খদোমনস্সিন্দ্ৰিযানি চেত্থ কামাৱচৰানেৱ. মনিন্দ্ৰিযজীৱিতিন্দ্ৰিযউপেক্খিন্দ্ৰিযানি, সদ্ধাৱীৰিযসতিসমাধিপঞ্ঞিন্দ্ৰিযানি চ চতুভূমিপৰিযাপন্নানি. সোমনস্সিন্দ্ৰিযং কামাৱচৰ-ৰূপাৱচৰ-লোকুত্তৰৱসেন ভূমিত্তযপৰিযাপন্নং. অৱসানে তীণি লোকুত্তৰানেৱাতি এৱং ভূমিতো ৱিনিচ্ছযং ৱিজানিযা. এৱঞ্হি ৱিজানন্তো –

সংৱেগবহুলো ভিক্খু, ঠিতো ইন্দ্ৰিযসংৱৰে;

ইন্দ্ৰিযানি পৰিঞ্ঞায, দুক্খস্সন্তং নিগচ্ছতীতি.

২২০. নিদ্দেসৱাৰে ‘‘যং চক্খু চতুন্নং মহাভূতান’’ন্তিআদি সব্বং ধম্মসঙ্গণিযং পদভাজনে (ধ. স. অট্ঠ. ৫৯৫ আদযো) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. ৱীৰিযিন্দ্ৰিযসমাধিন্দ্ৰিযনিদ্দেসাদীসু চ সম্মাৱাযামো মিচ্ছাৱাযামো সম্মাসমাধি মিচ্ছাসমাধীতিআদীনি ন ৱুত্তানি. কস্মা? সব্বসঙ্গাহকত্তা. সব্বসঙ্গাহকানি হি ইধ ইন্দ্ৰিযানি কথিতানি. এৱং সন্তেপেত্থ দস ইন্দ্ৰিযানি লোকিযানি কামাৱচৰানেৱ, তীণি লোকুত্তৰানি, নৱ লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকানীতি.

অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা.

২. পঞ্হাপুচ্ছকৱণ্ণনা

২২১. পঞ্হাপুচ্ছকে সব্বেসম্পি ইন্দ্ৰিযানং কুসলাদিৱিভাগো পাড়িনযানুসাৰেনেৱ ৱেদিতব্বো.

২২৩. আৰম্মণত্তিকেসু পন সত্তিন্দ্ৰিযা অনাৰম্মণাতি চক্খুসোতঘানজিৱ্হাকাযইত্থিপুৰিসিন্দ্ৰিযানি সন্ধায ৱুত্তং. জীৱিতিন্দ্ৰিযং পন অৰূপমিস্সকত্তা ইধ অনাভট্ঠং. দ্ৱিন্দ্ৰিযাতি দ্ৱে ইন্দ্ৰিযা; সুখদুক্খদ্ৱযং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. তঞ্হি একন্তপৰিত্তাৰম্মণং. দোমনস্সিন্দ্ৰিযং সিযা পৰিত্তাৰম্মণং, সিযা মহগ্গতাৰম্মণন্তি কামাৱচৰধম্মে আৰব্ভ পৱত্তিকালে পৰিত্তাৰম্মণং হোতি, ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰে পন আৰব্ভ পৱত্তিকালে মহগ্গতাৰম্মণং, পণ্ণত্তিং আৰব্ভ পৱত্তিকালে নৱত্তব্বাৰম্মণং. নৱিন্দ্ৰিযা সিযা পৰিত্তাৰম্মণাতি মনিন্দ্ৰিযজীৱিতিন্দ্ৰিযসোমনস্সিন্দ্ৰিযউপেক্খিন্দ্ৰিযানি চেৱ সদ্ধাদিপঞ্চকঞ্চ সন্ধায ইদং ৱুত্তং. জীৱিতিন্দ্ৰিযঞ্হি ৰূপমিস্সকত্তা অনাৰম্মণেসু ৰূপধম্মেসু সঙ্গহিতম্পি অৰূপকোট্ঠাসেন সিযাপক্খে সঙ্গহিতং.

চত্তাৰি ইন্দ্ৰিযানীতি সুখদুক্খদোমনস্সঅঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযানি. তানি হি মগ্গাৰম্মণত্তিকে ন ভজন্তি. মগ্গহেতুকন্তি সহজাতহেতুং সন্ধায ৱুত্তং. ৱীৰিযৱীমংসাজেট্ঠককালে সিযা মগ্গাধিপতি, ছন্দচিত্তজেট্ঠককালে সিযা নৱত্তব্বা.

দসিন্দ্ৰিযা সিযা উপ্পন্না, সিযা উপ্পাদিনোতি সত্ত ৰূপিন্দ্ৰিযানি তীণি চ ৱিপাকিন্দ্ৰিযানি সন্ধাযেতং ৱুত্তং. দসিন্দ্ৰিযানি দোমনস্সেন সদ্ধিং হেট্ঠা ৱুত্তানেৱ. তত্থ দোমনস্সিন্দ্ৰিযং পণ্ণত্তিং আৰব্ভ পৱত্তিকালে নৱত্তব্বাৰম্মণং, সেসানি নিব্বানপচ্চৱেক্খণকালেপি. তীণিন্দ্ৰিযানি বহিদ্ধাৰম্মণানীতি তীণি লোকুত্তৰিন্দ্ৰিযানি. চত্তাৰীতি সুখদুক্খসোমনস্সদোমনস্সানি. তানি হি অজ্ঝত্তধম্মেপি বহিদ্ধাধম্মেপি আৰব্ভ পৱত্তন্তি. অট্ঠিন্দ্ৰিযাতি মনিন্দ্ৰিযজীৱিতিন্দ্ৰিযউপেক্খিন্দ্ৰিযানি চেৱ সদ্ধাদিপঞ্চকঞ্চ. তত্থ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনকালে নৱত্তব্বাৰম্মণতা ৱেদিতব্বা.

ইতি ইমস্মিম্পি পঞ্হাপুচ্ছকে দসিন্দ্ৰিযানি কামাৱচৰানি, তীণি লোকুত্তৰানি, নৱ লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকানেৱ কথিতানীতি. অযম্পি অভিধম্মভাজনীযেন সদ্ধিং একপৰিচ্ছেদোৱ হোতি. অযং পন ইন্দ্ৰিযৱিভঙ্গো দ্ৱেপৰিৱট্টং নীহৰিত্ৱা ভাজেত্ৱা দস্সিতোতি.

সম্মোহৱিনোদনিযা ৱিভঙ্গট্ঠকথায

ইন্দ্ৰিযৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.