(৩.) তিকনিদ্দেসৱণ্ণনা
৭৬৮. তিৱিধেন ঞাণৱত্থুনিদ্দেসে যোগৱিহিতেসূতি যোগো ৱুচ্চতি পঞ্ঞা; পঞ্ঞাৱিহিতেসু পঞ্ঞাপৰিণামিতেসূতি অত্থো. কম্মাযতনেসূতি এত্থ কম্মমেৱ কম্মাযতনং; অথ ৱা কম্মঞ্চ তং আযতনঞ্চ আজীৱাদীনন্তিপি কম্মাযতনং. সিপ্পাযতনেসুপি এসেৱ নযো. তত্থ দুৱিধং কম্মং – হীনঞ্চ উক্কট্ঠঞ্চ. তত্থ হীনং নাম ৱড্ঢকীকম্মং, পুপ্ফছড্ডককম্মন্তি এৱমাদি. উক্কট্ঠং নাম কসি, ৱণিজ্জা, গোৰক্খন্তি এৱমাদি. সিপ্পম্পি দুৱিধং হীনঞ্চ উক্কট্ঠঞ্চ. তত্থ হীনং সিপ্পং নাম নড়কাৰসিপ্পং, পেসকাৰসিপ্পং, কুম্ভকাৰসিপ্পং, চম্মকাৰসিপ্পং, ন্হাপিতসিপ্পন্তি এৱমাদি. উক্কট্ঠং নাম সিপ্পং মুদ্দা, গণনা, লেখঞ্চাতি এৱমাদি ৱিজ্জাৱ ৱিজ্জাট্ঠানং. তং ধম্মিকমেৱ গহিতং. নাগমণ্ডলপৰিত্তসদিসং, ফুধমনকমন্তসদিসং, সালাকিযং, সল্লকত্তিযন্তিআদীনি পন ৱেজ্জসত্থানি ‘‘ইচ্ছামহং, আচৰিয, সিপ্পং সিক্খিতু’’ন্তি (মহাৱ. ৩২৯) সিপ্পাযতনে পৱিট্ঠত্তা ন গহিতানি.
তত্থ একো পণ্ডিতো মনুস্সানং ফাসুৱিহাৰত্থায অত্তনো চ ধম্মতায গেহপাসাদযাননাৱাদীনি উপ্পাদেতি. সো হি ‘ইমে মনুস্সা ৱসনট্ঠানেন ৱিনা দুক্খিতা’তি হিতকিৰিযায ঠত্ৱা দীঘচতুৰস্সাদিভেদং গেহং উপ্পাদেতি, সীতুণ্হপটিঘাতত্থায একভূমিকদ্ৱিভূমিকাদিভেদে পাসাদে কৰোতি, ‘যানে অসতি অনুসঞ্চৰণং নাম দুক্খ’ন্তি জঙ্ঘাকিলমথপটিৱিনোদনত্থায ৱয্হসকটসন্দমানিকাদীনি উপ্পাদেতি, ‘নাৱায অসতি সমুদ্দাদীসু সঞ্চাৰো নাম নত্থী’তি নানপ্পকাৰং নাৱং উপ্পাদেতি. সো সব্বম্পেতং নেৱ অঞ্ঞেহি কযিৰমানং পস্সতি, ন কতং উগ্গণ্হাতি, ন কথেন্তানং সুণাতি, অত্তনো পন ধম্মতায চিন্তায কৰোতি. পঞ্ঞৱতা হি অত্তনো ধম্মতায কতম্পি অঞ্ঞেহি উগ্গণ্হিত্ৱা কৰোন্তেহি কতসদিসমেৱ হোতি. অযং তাৱ হীনকম্মে নযো.
উক্কট্ঠকম্মেপি ‘কসিকম্মে অসতি মনুস্সানং জীৱিতং ন পৱত্ততী’তি একো পণ্ডিতো মনুস্সানং ফাসুৱিহাৰত্থায যুগনঙ্গলাদীনি কসিভণ্ডানি উপ্পাদেতি; তথা নানপ্পকাৰং ৱাণিজকম্মং গোৰক্খঞ্চ উপ্পাদেতি. সো সব্বম্পেতং নেৱ অঞ্ঞেহি কৰিযমানং পস্সতি…পে… কতসদিসমেৱ হোতি. অযং উক্কট্ঠকম্মে নযো.
দুৱিধেপি পন সিপ্পাযতনে একো পণ্ডিতো মনুস্সানং ফাসুৱিহাৰত্থায নড়কাৰসিপ্পাদীনি হীনসিপ্পানি, হত্থমুদ্দায গণনসঙ্খাতং মুদ্দং, অচ্ছিন্নকসঙ্খাতং গণনং, মাতিকাপ্পভেদকাদিভেদঞ্চ লেখং উপ্পাদেতি. সো সব্বম্পেতং নেৱ অঞ্ঞেহি কৰিযমানং পস্সতি…পে… কতসদিসমেৱ হোতি. অযং সিপ্পাযতনে নযো.
একচ্চো পন পণ্ডিতো অমনুস্সসৰীসপাদীহি উপদ্দুতানং মনুস্সানং তিকিচ্ছনত্থায ধম্মিকানি নাগমণ্ডলমন্তাদীনি ৱিজ্জাট্ঠানানি উপ্পাদেতি, তানি নেৱ অঞ্ঞেহি কৰিযমানানি পস্সতি, ন কতানি উগ্গণ্হাতি, ন কথেন্তানং সুণাতি, অত্তনো পন ধম্মতায চিন্তায কৰোতি. পঞ্ঞৱতা হি অত্তনো ধম্মতায কতম্পি অঞ্ঞেহি উগ্গণ্হিত্ৱা কৰোন্তেহি কতসদিসমেৱ হোতি.
কম্মস্সকতং ৱাতি ‘‘ইদং কম্মং সত্তানং সকং, ইদং নো সক’’ন্তি এৱং জাননঞাণং. সচ্চানুলোমিকং ৱাতি ৱিপস্সনাঞাণং. তঞ্হি চতুন্নং সচ্চানং অনুলোমনতো সচ্চানুলোমিকন্তি ৱুচ্চতি. ইদানিস্স পৱত্তনাকাৰং দস্সেতুং ৰূপং অনিচ্চন্তি ৱাতিআদি ৱুত্তং. এত্থ চ অনিচ্চলক্খণমেৱ আগতং, ন দুক্খলক্খণঅনত্তলক্খণানি, অত্থৱসেন পন আগতানেৱাতি দট্ঠব্বানি – যঞ্হি অনিচ্চং তং দুক্খং, যং দুক্খং তদনত্তাতি.
যং এৱৰূপিন্তি যং এৱং হেট্ঠা নিদ্দিট্ঠসভাৱং অনুলোমিকং. খন্তিন্তিআদীনি সব্বানি পঞ্ঞাৱেৱচনানেৱ. সা হি হেট্ঠা ৱুত্তানং কম্মাযতনাদীনং পঞ্চন্নং কাৰণানং অপচ্চনীকদস্সনেন অনুলোমেতীতি অনুলোমিকা. তথা সত্তানং হিতচৰিযায অনুলোমেতি, মগ্গসচ্চস্স অনুলোমেতি, পৰমত্থসচ্চস্স নিব্বানস্স অনুলোমনতো অনুলোমেতীতিপি অনুলোমিকা. সব্বানিপি এতানি কাৰণানি খমতি সহতি দট্ঠুং সক্কোতীতি খন্তি, পস্সতীতি দিট্ঠি, ৰোচেতীতি ৰুচি, মুদতীতি মুদি, পেক্খতীতি পেক্খা. সব্বেপিস্সা তে কম্মাযতনাদযো ধম্মা নিজ্ঝানং খমন্তি, ৱিসেসতো চ পঞ্চক্খন্ধসঙ্খাতা ধম্মা পুনপ্পুনং অনিচ্চদুক্খানত্তৱসেন নিজ্ঝাযমানা তং নিজ্ঝানং খমন্তীতি ধম্মনিজ্ঝানখন্তী.
পৰতো অস্সুত্ৱা পটিলভতীতি অঞ্ঞস্স উপদেসৱচনং অস্সুত্ৱা সযমেৱ চিন্তেন্তো পটিলভতি. অযং ৱুচ্চতীতি অযং চিন্তামযা পঞ্ঞা নাম ৱুচ্চতি. সা পনেসা ন যেসং কেসঞ্চি উপ্পজ্জতি, অভিঞ্ঞাতানং পন মহাসত্তানমেৱ উপ্পজ্জতি. তত্থাপি সচ্চানুলোমিকঞাণং দ্ৱিন্নংযেৱ বোধিসত্তানং উপ্পজ্জতি. সেসপঞ্ঞা সব্বেসম্পি পূৰিতপাৰমীনং মহাপঞ্ঞানং উপ্পজ্জতীতি ৱেদিতব্বা.
পৰতো সুত্ৱা পটিলভতীতি এত্থ কম্মাযতনাদীনি পৰেন কৰিযমানানি ৱা কতানি ৱা দিস্ৱাপি যস্স কস্সচি কথযমানস্স ৱচনং সুত্ৱাপি আচৰিযস্স সন্তিকে উগ্গহেত্ৱাপি পটিলদ্ধা সব্বা পৰতো সুত্ৱাযেৱ পটিলদ্ধা নামাতি ৱেদিতব্বা.
সমাপন্নস্সাতি সমাপত্তিসমঙ্গিস্স; অন্তোসমাপত্তিযং পৱত্তা পঞ্ঞা ভাৱনামযা নামাতি অত্থো.
৭৬৯. দানং আৰব্ভাতি দানং পটিচ্চ; দানচেতনাপচ্চযাতি অত্থো. দানাধিগচ্ছাতি দানং অধিগচ্ছন্তস্স; পাপুণন্তস্সাতি অত্থো. যা উপ্পজ্জতীতি যা এৱং দানচেতনাসম্পযুত্তা পঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, অযং দানমযা পঞ্ঞা নাম. সা পনেসা ‘দানং দস্সামী’তি চিন্তেন্তস্স, দানং দেন্তস্স, দানং দত্ৱা তং পচ্চৱেক্খন্তস্স পুব্বচেতনা, মুঞ্চচেতনা, অপৰচেতনাতি তিৱিধেন উপ্পজ্জতি.
সীলং আৰব্ভ সীলাধিগচ্ছাতি ইধাপি সীলচেতনাসম্পযুত্তাৱ সীলমযা পঞ্ঞাতি অধিপ্পেতা. অযম্পি ‘সীলং পূৰেস্সামী’তি চিন্তেন্তস্স, সীলং পূৰেন্তস্স, সীলং পূৰেত্ৱা তং পচ্চৱেক্খন্তস্স পুব্বচেতনা, মুঞ্চচেতনা, অপৰচেতনাতি তিৱিধেনেৱ উপ্পজ্জতি. ভাৱনামযা হেট্ঠা ৱুত্তাযেৱ.
৭৭০. অধিসীলপঞ্ঞাদীসু সীলাদীনি দুৱিধেন ৱেদিতব্বানি – সীলং, অধিসীলং; চিত্তং, অধিচিত্তং; পঞ্ঞা, অধিপঞ্ঞাতি. তত্থ ‘‘উপ্পাদা ৱা তথাগতানং অনুপ্পাদা ৱা তথাগতানং ঠিতাৱ সা ধাতু ধম্মট্ঠিততা ধম্মনিযামতা’’তি (সং. নি. ২.২০; অ. নি. ৩.১৩৭) ইমায তন্তিযা সঙ্গহিতৱসেন পঞ্চপি সীলানি দসপি সীলানি সীলং নাম. তঞ্হি তথাগতে উপ্পন্নেপি অনুপ্পন্নেপি হোতি. অনুপ্পন্নে কে পঞ্ঞাপেন্তীতি? তাপসপৰিব্বাজকা, সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তা, চক্কৱত্তিৰাজানো চ পঞ্ঞাপেন্তি. উপ্পন্নে সম্মাসম্বুদ্ধে ভিক্খুসঙ্ঘো, ভিক্খুনীসঙ্ঘো, উপাসকা, উপাসিকাযো চ পঞ্ঞাপেন্তি. পাতিমোক্খসংৱৰসীলং পন সব্বসীলেহি অধিকং উপ্পন্নেযেৱ তথাগতে উপ্পজ্জতি, নো অনুপ্পন্নে. সব্বঞ্ঞুবুদ্ধাযেৱ চ নং পঞ্ঞাপেন্তি. ‘‘ইমস্মিং ৱত্থুস্মিং ৱীতিক্কমে ইদং নাম হোতী’’তি পঞ্ঞাপনঞ্হি অঞ্ঞেসং অৱিসযো, বুদ্ধানংযেৱ এস ৱিসযো, বুদ্ধানং বলং. ইতি যস্মা পাতিমোক্খসংৱৰো অধিসীলং, তস্মা তং অধিসীলপঞ্ঞং দস্সেতুং পাতিমোক্খসংৱৰং সংৱৰন্তস্সাতিআদি ৱুত্তং.
হেট্ঠা ৱুত্তায এৱ পন তন্তিযা সঙ্গহিতৱসেন ৱট্টপাদিকা অট্ঠ সমাপত্তিযো চিত্তং নাম. তঞ্হি তথাগতে উপ্পন্নেপি হোতি অনুপ্পন্নেপি. অনুপ্পন্নে কে নিব্বত্তেন্তীতি? তাপসপৰিব্বাজকা চেৱ সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তা চ চক্কৱত্তিৰাজানো চ. উপ্পন্নে ভগৱতি ৱিসেসত্থিকা ভিক্খুআদযোপি নিব্বত্তেন্তিযেৱ. ৱিপস্সনাপাদিকা পন অট্ঠ সমাপত্তিযো সব্বচিত্তেহি অধিকা, উপ্পন্নেযেৱ তথাগতে উপ্পজ্জন্তি, নো অনুপ্পন্নে. সব্বঞ্ঞুবুদ্ধা এৱ চ এতা পঞ্ঞাপেন্তি. ইতি যস্মা অট্ঠ সমাপত্তিযো অধিচিত্তং, তস্মা অধিচিত্তপঞ্ঞং দস্সেতুং ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰসমাপত্তিং সমাপজ্জন্তস্সাতিআদি ৱুত্তং.
হেট্ঠা ৱুত্তায এৱ পন তন্তিযা সঙ্গহিতৱসেন কম্মস্সকতঞাণং পঞ্ঞা নাম. তঞ্হি তথাগতে উপ্পন্নেপি হোতি অনুপ্পন্নেপি. অনুপ্পন্নে ৱেলামদানৱেস্সন্তৰদানাদিৱসেন উপ্পজ্জতি; উপ্পন্নে তেন ঞাণেন মহাদানং পৱত্তেন্তানং পমাণং নত্থি. মগ্গফলপঞ্ঞা পন সব্বপঞ্ঞাহি অধিকা, উপ্পন্নেযেৱ তথাগতে ৱিত্থাৰিকা হুত্ৱা পৱত্ততি, নো অনুপ্পন্নে. ইতি যস্মা মগ্গফলপঞ্ঞা অধিপঞ্ঞা, তস্মা অতিৰেকপঞ্ঞায পঞ্ঞং দস্সেতুং চতূসু মগ্গেসূতিআদি ৱুত্তং.
তত্থ সিযা – সীলং, অধিসীলং; চিত্তং, অধিচিত্তং; পঞ্ঞা, অধিপঞ্ঞাতি ইমেসু ছসু কোট্ঠাসেসু ৱিপস্সনা পঞ্ঞা কতৰসন্নিস্সিতাতি? অধিপঞ্ঞাসন্নিস্সিতা. তস্মা যথা ওমকতৰপ্পমাণং ছত্তং ৱা ধজং ৱা উপাদায অতিৰেকপ্পমাণং অতিছত্তং অতিধজোতি ৱুচ্চতি, এৱমিদম্পি পঞ্চসীলং দসসীলং উপাদায পাতিমোক্খসংৱৰসীলং ‘অধিসীলং’ নাম; ৱট্টপাদিকা অট্ঠ সমাপত্তিযো উপাদায ৱিপস্সনাপাদিকা অট্ঠ সমাপত্তিযো ‘অধিচিত্তং’ নাম, কম্মস্সকতপঞ্ঞং উপাদায ৱিপস্সনাপঞ্ঞা চ মগ্গপঞ্ঞা চ ফলপঞ্ঞা চ ‘অধিপঞ্ঞা’ নামাতি ৱেদিতব্বা.
৭৭১. আযকোসল্লাদিনিদ্দেসে যস্মা আযোতি ৱুড্ঢি, সা অনত্থহানিতো অত্থুপ্পত্তিতো চ দুৱিধা; অপাযোতি অৱুড্ঢি, সাপি অত্থহানিতো অনত্থুপ্পত্তিতো চ দুৱিধা; তস্মা তং দস্সেতুং ইমে ধম্মে মনসিকৰোতোতিআদি ৱুত্তং. ইদং ৱুচ্চতীতি যা ইমেসং অকুসলধম্মানং অনুপ্পত্তিপ্পহানেসু কুসলধম্মানঞ্চ উপ্পত্তিট্ঠিতীসু পঞ্ঞা – ইদং আযকোসল্লং নাম ৱুচ্চতি. যা পনেসা কুসলধম্মানং অনুপ্পজ্জননিৰুজ্ঝনেসু অকুসলধম্মানঞ্চ উপ্পত্তিট্ঠিতীসু পঞ্ঞা – ইদং অপাযকোসল্লং নামাতি অত্থো. আযকোসল্লং তাৱ পঞ্ঞা হোতু; অপাযকোসল্লং কথং পঞ্ঞা নাম জাতাতি? পঞ্ঞৱাযেৱ হি ‘ময্হং এৱং মনসিকৰোতো অনুপ্পন্না কুসলা ধম্মা নুপ্পজ্জন্তি উপ্পন্না চ নিৰুজ্ঝন্তি; অনুপ্পন্না অকুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না পৱড্ঢন্তী’তি পজানাতি. সো এৱং ঞত্ৱা অনুপ্পন্নানং অকুসলানং ধম্মানং উপ্পজ্জিতুং ন দেতি, উপ্পন্নে পজহতি; অনুপ্পন্নে কুসলে উপ্পাদেতি, উপ্পন্নে ভাৱনাপাৰিপূৰিং পাপেতি. এৱং অপাযকোসল্লম্পি পঞ্ঞা এৱাতি ৱেদিতব্বং. সব্বাপি তত্ৰূপাযা পঞ্ঞা উপাযকোসল্লন্তি ইদং পন অচ্চাযিককিচ্চে ৱা ভযে ৱা উপ্পন্নে তস্স তিকিচ্ছনত্থং ঠানুপ্পত্তিযকাৰণজাননৱসেনেৱ ৱেদিতব্বং. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.
তিকনিদ্দেসৱণ্ণনা.