১৬. ঞাণৱিভঙ্গো
১. এককমাতিকাদিৱণ্ণনা
৭৫১. ইদানি তদনন্তৰে ঞাণৱিভঙ্গে একৱিধেন ঞাণৱত্থূতিআদিনা নযেন পঠমং একৱিধাদীহি দসৱিধপৰিযোসানেহি দসহি পৰিচ্ছেদেহি মাতিকং ঠপেত্ৱা নিক্খিত্তপদানুক্কমেন নিদ্দেসো কতো.
তত্থ একৱিধেনাতি একপ্পকাৰেন, এককোট্ঠাসেন ৱা. ঞাণৱত্থূতি এত্থ পন ঞাণঞ্চ তং ৱত্থু চ নানপ্পকাৰানং সম্পত্তীনন্তি ঞাণৱত্থু; ওকাসট্ঠেন ঞাণস্স ৱত্থূতিপি ঞাণৱত্থু. ইধ পন পুৰিমেনেৱত্থেন ঞাণৱত্থু ৱেদিতব্বং. তেনেৱ একৱিধপৰিচ্ছেদাৱসানে ‘‘যাথাৱকৱত্থুৱিভাৱনা পঞ্ঞা – এৱং একৱিধেন ঞাণৱত্থূ’’তি ৱুত্তং. পঞ্চ ৱিঞ্ঞাণাতি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনি পঞ্চ. ন হেতূতিআদীনি হেট্ঠা ধম্মসঙ্গহট্ঠকথাযং (ধ. স. অট্ঠ. ১.৬) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি. সঙ্খেপতো পনেত্থ যং ৱত্তব্বং তং নিদ্দেসৱাৰে আৱি ভৱিস্সতি. যথা চেত্থ, এৱং দুকমাতিকাদিপদেসুপি যং ৱত্তব্বং তং তত্থেৱ আৱি ভৱিস্সতি. নিক্খেপপৰিচ্ছেদমত্তং পনেত্থ এৱং ৱেদিতব্বং. এত্থ হি ‘‘ন হেতু অহেতুকা’’তিআদীহি তাৱ ধম্মসঙ্গহমাতিকাৱসেন, ‘‘অনিচ্চা জৰাভিভূতা’’তিআদীহি অমাতিকাৱসেনাতি সঙ্খেপতো দুৱিধেহি পভেদতো অট্ঠসত্ততিযা পদেহি এককমাতিকা নিক্খিত্তা.
দুকানুৰূপেহি পন পঞ্চতিংসায দুকেহি দুকমাতিকা নিক্খিত্তা.
তিকানুৰূপেহি ‘‘চিন্তামযা পঞ্ঞা’’তিআদীহি চতূহি বাহিৰত্তিকেহি, ‘‘ৱিপাকা পঞ্ঞা’’তিআদীহি অনিযমিতপঞ্ঞাৱসেন ৱুত্তেহি চুদ্দসহি মাতিকাতিকেহি, ৱিতক্কত্তিকে পঠমপদেন নিযমিতপঞ্ঞাৱসেন ৱুত্তেহি তেৰসহি, দুতিযপদেন নিযমিতপঞ্ঞাৱসেন ৱুত্তেহি সত্তহি, ততিযপদেন নিযমিতপঞ্ঞাৱসেন ৱুত্তেহি দ্ৱাদসহি, পীতিত্তিকে চ পঠমপদেন নিযমিতপঞ্ঞাৱসেন ৱুত্তেহি তেৰসহি, তথা দুতিযপদেন, ততিযপদেন নিযমিতপঞ্ঞাৱসেন ৱুত্তেহি দ্ৱাদসহীতি অট্ঠাসীতিযা তিকেহি তিকমাতিকা নিক্খিত্তা.
চতুক্কমাতিকা পন ‘কম্মস্সকতঞাণ’ন্তিআদীহি একৱীসতিযা চতুক্কেহি, পঞ্চকমাতিকা দ্ৱীহি পঞ্চকেহি, ছক্কমাতিকা একেন ছক্কেন, সত্তকমাতিকা ‘‘সত্তসত্ততি ঞাণৱত্থূনী’’তি এৱং সঙ্খেপতো ৱুত্তেহি একাদসহি সত্তকেহি, অট্ঠকমাতিকা একেন অট্ঠকেন, নৱকমাতিকা একেন নৱকেন.
১০. দসকমাতিকাৱণ্ণনা
৭৬০. দসকমাতিকা ‘‘দস তথাগতস্স তথাগতবলানী’’তিআদিনা একেনেৱ দসকেন নিক্খিত্তা. তত্থ দসাতি গণনপৰিচ্ছেদো. তথাগতস্সাতি যথা ৱিপস্সীআদযো পুব্বকা ইসযো আগতা তথা আগতস্স; যথা চ তে গতা তথা গতস্স. তথাগতবলানীতি অঞ্ঞেহি অসাধাৰণানি তথাগতস্সেৱ বলানি; যথা ৱা পুব্ববুদ্ধানং বলানি পুঞ্ঞুস্সযসম্পত্তিযা আগতানি তথা আগতবলানীতিপি অত্থো. তত্থ দুৱিধং তথাগতস্স বলং – কাযবলঞ্চ ঞাণবলঞ্চ. তেসু কাযবলং হত্থিকুলানুসাৰেনেৱ ৱেদিতব্বং. ৱুত্তঞ্হেতং পোৰাণেহি –
কাড়াৱকঞ্চ গঙ্গেয্যং, পণ্ডৰং তম্বপিঙ্গলং;
গন্ধমঙ্গলহেমঞ্চ, উপোসথছদ্দন্তিমে দসাতি. –
ইমানি হি দস হত্থিকুলানি.
তত্থ ‘কাড়াৱক’ন্তি পকতিহত্থিকুলং দট্ঠব্বং. যং দসন্নং পুৰিসানং কাযবলং তং একস্স কাড়াৱকহত্থিনো. যং দসন্নং কাড়াৱকানং বলং তং একস্স গঙ্গেযস্স. যং দসন্নং গঙ্গেয্যানং তং একস্স পণ্ডৰস্স. যং দসন্নং পণ্ডৰানং তং একস্স তম্বস্স. যং দসন্নং তম্বানং তং একস্স পিঙ্গলস্স. যং দসন্নং পিঙ্গলানং তং একস্স গন্ধহত্থিনো. যং দসন্নং গন্ধহত্থীনং তং একস্স মঙ্গলস্স. যং দসন্নং মঙ্গলানং তং একস্স হেমৱতস্স. যং দসন্নং হেমৱতানং তং একস্স উপোসথস্স. যং দসন্নং উপোসথানং তং একস্স ছদ্দন্তস্স. যং দসন্নং ছদ্দন্তানং তং একস্স তথাগতস্স. নাৰাযনসঙ্খাতবলন্তিপি ইদমেৱ ৱুচ্চতি. তদেতং পকতিহত্থীনং গণনায হত্থিকোটিসহস্সানং, পুৰিসগণনায দসন্নং পুৰিসকোটিসহস্সানং বলং হোতি. ইদং তাৱ তথাগতস্স কাযবলং.
ঞাণবলং পন ইধ তাৱ পাড়িযং আগতমেৱ দসবলঞাণং. মহাসীহনাদে (ম. নি. ১.১৪৬ আদযো) দসবলঞাণং, চতুৱেসাৰজ্জঞাণং, অট্ঠসু পৰিসাসু অকম্পনঞাণং, চতুযোনিপৰিচ্ছেদকঞাণং, পঞ্চগতিপৰিচ্ছেদকঞাণং, সংযুত্তকে (সং. নি. ২.৩৩-৩৪) আগতানি তেসত্ততি ঞাণানি, সত্তসত্ততি ঞাণানীতি এৱং অঞ্ঞানিপি অনেকানি ঞাণসহস্সানি – এতং ঞাণবলং নাম. ইধাপি ঞাণবলমেৱ অধিপ্পেতং ঞাণঞ্হি অকম্পিযট্ঠেন উপত্থম্ভকট্ঠেন চ বলন্তি ৱুত্তং.
যেহি বলেহি সমন্নাগতোতি যেহি দসহি ঞাণবলেহি উপেতো সমুপেতো. আসভং ঠানন্তি সেট্ঠট্ঠানং উত্তমট্ঠানং; আসভা ৱা পুব্ববুদ্ধা, তেসং ঠানন্তি অত্থো. অপি চ গৱসতজেট্ঠকো উসভো, গৱসহস্সজেট্ঠকো ৱসভো; ৱজসতজেট্ঠকো ৱা উসভো, ৱজসহস্সজেট্ঠকো ৱসভো; সব্বগৱসেট্ঠো সব্বপৰিস্সযসহো সেতো পাসাদিকো মহাভাৰৱহো অসনিসতসদ্দেহিপি অকম্পনীযো নিসভো. সো ইধ উসভোতি অধিপ্পেতো. ইদম্পি হি তস্স পৰিযাযৱচনং. উসভস্স ইদন্তি আসভং. ঠানন্তি চতূহি পাদেহি পথৱিং উপ্পীড়েত্ৱা অচলট্ঠানং. ইদং পন আসভং ৱিযাতি আসভং. যথেৱ হি নিসভসঙ্খাতো উসভো উসভবলেন সমন্নাগতো চতূহি পাদেহি পথৱিং উপ্পীড়েত্ৱা অচলট্ঠানেন তিট্ঠতি, এৱং তথাগতোপি দসহি তথাগতবলেহি সমন্নাগতো চতূহি ৱেসাৰজ্জপাদেহি অট্ঠপৰিসপথৱিং উপ্পীড়েত্ৱা সদেৱকে লোকে কেনচি পচ্চত্থিকেন পচ্চামিত্তেন অকম্পিযো অচলট্ঠানেন তিট্ঠতি. এৱং তিট্ঠমানো চ তং আসভং ঠানং পটিজানাতি, উপগচ্ছতি, ন পচ্চক্খাতি, অত্তনি আৰোপেতি. তেন ৱুত্তং ‘‘আসভং ঠানং পটিজানাতী’’তি.
পৰিসাসূতি অট্ঠসু পৰিসাসু. সীহনাদং নদতীতি সেট্ঠনাদং অভীতনাদং নদতি, সীহনাদসদিসং ৱা নাদং নদতি. অযমত্থো সীহনাদসুত্তেন দীপেতব্বো. যথা ৱা সীহো সহনতো চ হননতো চ সীহোতি ৱুচ্চতি, এৱং তথাগতো লোকধম্মানং সহনতো পৰপ্পৱাদানঞ্চ হননতো সীহোতি ৱুচ্চতি. এৱং ৱুত্তস্স সীহস্স নাদং সীহনাদং. তত্থ যথা সীহো সীহবলেন সমন্নাগতো সব্বত্থ ৱিসাৰদো ৱিগতলোমহংসো সীহনাদং নদতি, এৱং তথাগতসীহোপি তথাগতবলেহি সমন্নাগতো অট্ঠসু পৰিসাসু ৱিসাৰদো ৱিগতলোমহংসো ‘‘ইতি ৰূপ’’ন্তিআদিনা নযেন নানাৱিধদেসনাৱিলাসসম্পন্নং সীহনাদং নদতি. তেন ৱুত্তং ‘‘পৰিসাসু সীহনাদং নদতী’’তি.
ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতীতি এত্থ ব্ৰহ্মন্তি সেট্ঠং উত্তমং ৱিসুদ্ধং. চক্কসদ্দো চ পনাযং –
সম্পত্তিযং লক্খণে চ, ৰথঙ্গে ইৰিযাপথে;
দানে ৰতনধম্মূৰ, চক্কাদীসু চ দিস্সতি;
ধম্মচক্কে ইধ মতো, তঞ্চ দ্ৱেধা ৱিভাৱযে.
‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, চক্কানি যেহি সমন্নাগতানং দেৱমনুস্সান’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৪.৩১) হি অযং সম্পত্তিযং দিস্সতি. ‘‘হেট্ঠা পাদতলেসু চক্কানি জাতানী’’তি (দী. নি. ২.৩৫) এত্থ লক্খণে. ‘‘চক্কংৱ ৱহতো পদ’’ন্তি (ধ. প. ১) এত্থ ৰথঙ্গে. ‘‘চতুচক্কং নৱদ্ৱাৰ’’ন্তি (সং. নি. ১.২৯) এত্থ ইৰিযাপথে. ‘‘দদং ভুঞ্জ মা চ পমাদো, চক্কং পৱত্তয সব্বপাণিন’’ন্তি (জা. ১.৭.১৪৯) এত্থ দানে. ‘‘দিব্বং চক্কৰতনং পাতুৰহোসী’’তি এত্থ ৰতনচক্কে. ‘‘মযা পৱত্তিতং চক্ক’’ন্তি (সু. নি. ৫৬২) এত্থ ধম্মচক্কে. ‘‘ইচ্ছাহতস্স পোসস্স চক্কং ভমতি মত্থকে’’তি (জা. ১.১.১০৪; ১.৫.১০৩) এত্থ উৰচক্কে. ‘‘খুৰপৰিযন্তেন চেপি চক্কেনা’’তি (দী. নি. ১.১৬৬) এত্থ পহৰণচক্কে. ‘‘অসনিৱিচক্ক’’ন্তি (দী. নি. ৩.৬১; সং. নি. ২.১৬২) এত্থ অসনিমণ্ডলে. ইধ পনাযং ধম্মচক্কে মতো.
তং পন ধম্মচক্কং দুৱিধং হোতি – পটিৱেধঞাণঞ্চ দেসনাঞাণঞ্চ. তত্থ পঞ্ঞাপভাৱিতং অত্তনো অৰিযফলাৱহং পটিৱেধঞাণং; কৰুণাপভাৱিতং সাৱকানং অৰিযফলাৱহং দেসনাঞাণং. তত্থ পটিৱেধঞাণং উপ্পজ্জমানং উপ্পন্নন্তি দুৱিধং. তঞ্হি অভিনিক্খমনতো যাৱ অৰহত্তমগ্গা উপ্পজ্জমানং, ফলক্খণে উপ্পন্নং নাম; তুসিতভৱনতো ৱা যাৱ মহাবোধিপল্লঙ্কে অৰহত্তমগ্গা উপ্পজ্জমানং, ফলক্খণে উপ্পন্নং নাম; দীপঙ্কৰব্যাকৰণতো পট্ঠায ৱা যাৱ অৰহত্তমগ্গা উপ্পজ্জমানং, ফলক্খণে উপ্পন্নং নাম. দেসনাঞাণম্পি পৱত্তমানং পৱত্তন্তি দুৱিধং. তঞ্হি যাৱ অঞ্ঞাকোণ্ডঞ্ঞস্স সোতাপত্তিমগ্গা পৱত্তমানং, ফলক্খণে পৱত্তং নাম. তেসু পটিৱেধঞাণং লোকুত্তৰং, দেসনাঞাণং লোকিযং. উভযম্পি পনেতং অঞ্ঞেহি অসাধাৰণং বুদ্ধানংযেৱ ওৰসঞাণং.
ইদানি যেহি দসহি বলেহি সমন্নাগতো তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, যানি আদিতোৱ ‘‘দস তথাগতস্স তথাগতবলানী’’তি নিক্খিত্তানি, তানি ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং কতমানি দস? ইধ তথাগতো ঠানঞ্চ ঠানতোতিআদিমাহ. তত্থ ঠানঞ্চ ঠানতোতি কাৰণঞ্চ কাৰণতো. কাৰণঞ্হি যস্মা তত্থ ফলং তিট্ঠতি তদাযত্তৱুত্তিতায উপ্পজ্জতি চেৱ পৱত্ততি চ, তস্মা ঠানন্তি ৱুচ্চতি. তং ভগৱা ‘‘যে যে ধম্মা যেসং যেসং ধম্মানং হেতূ পচ্চযা উপ্পাদায তং তং ঠান’’ন্তি চ ‘যে যে ধম্মা যেসং যেসং ধম্মানং ন হেতূ ন পচ্চযা উপ্পাদায তং তং অট্ঠান’ন্তি চ পজানন্তো ঠানঞ্চ ঠানতো অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো যথাভূতং পজানাতি. যম্পীতি যেন ঞাণেন. ইদম্পি তথাগতস্সাতি ইদম্পি ঠানাট্ঠানঞাণং তথাগতস্স তথাগতবলং নাম হোতীতি অত্থো. এৱং সব্বপদেসু যোজনা ৱেদিতব্বা.
কম্মসমাদানানন্তি সমাদিযিত্ৱা কতানং কুসলাকুসলকম্মানং; কম্মমেৱ ৱা কম্মসমাদানং. ঠানসো হেতুসোতি পচ্চযতো চেৱ হেতুতো চ. তত্থ গতিউপধিকালপযোগা ৱিপাকস্স ঠানং, কম্মং হেতু.
সব্বত্থ গামিনিন্তি সব্বগতিগামিনিঞ্চ অগতিগামিনিঞ্চ. পটিপদন্তি মগ্গং. যথাভূতং পজানাতীতি বহূসুপি মনুস্সেসু একমেৱ পাণং ঘাতেন্তেসু ‘ইমস্স চেতনা নিৰযগামিনী ভৱিস্সতি, ইমস্স তিৰচ্ছানযোনিগামিনী’তি ইমিনা নযেন একৱত্থুস্মিম্পি কুসলাকুসলচেতনাসঙ্খাতানং পটিপত্তীনং অৱিপৰীততো সভাৱং পজানাতি.
অনেকধাতুন্তি চক্খুধাতুআদীহি কামধাতুআদীহি ৱা ধাতূহি বহুধাতুং. নানাধাতুন্তি তাসংযেৱ ধাতূনং ৱিলক্খণতায নানপ্পকাৰধাতুং. লোকন্তি খন্ধাযতনধাতুলোকং. যথাভূতং পজানাতীতি তাসং তাসং ধাতূনং অৱিপৰীততো সভাৱং পটিৱিজ্ঝতি.
নানাধিমুত্তিকতন্তি হীনাদীহি অধিমুত্তীহি নানাধিমুত্তিকভাৱং.
পৰসত্তানন্তি পধানসত্তানং. পৰপুগ্গলানন্তি ততো পৰেসং হীনসত্তানং; একত্থমেৱ ৱা এতং পদদ্ৱযং ৱেনেয্যৱসেন পন দ্ৱেধা ৱুত্তং. ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তন্তি সদ্ধাদীনং ইন্দ্ৰিযানং পৰভাৱঞ্চ অপৰভাৱঞ্চ ৱুড্ঢিঞ্চ হানিঞ্চাতি অত্থো.
ঝানৱিমোক্খসমাধিসমাপত্তীনন্তি পঠমাদীনং চতুন্নং ঝানানং, ‘‘ৰূপী ৰূপানি পস্সতী’’তিআদীনং অট্ঠন্নং ৱিমোক্খানং, সৱিতক্কসৱিচাৰাদীনং তিণ্ণং সমাধীনং, পঠমজ্ঝানসমাপত্তিআদীনঞ্চ নৱন্নং অনুপুব্বসমাপত্তীনং. সংকিলেসন্তি হানভাগিযধম্মং. ৱোদানন্তি ৱিসেসভাগিযধম্মং. ৱুট্ঠানন্তি যেন কাৰণেন ঝানাদীহি ৱুট্ঠহন্তি, তং কাৰণং.
পুব্বেনিৱাসানুস্সতিন্তি পুব্বে নিৱুত্থক্খন্ধানুস্সৰণং.
চুতূপপাতন্তি চুতিঞ্চ উপপাতঞ্চ.
আসৱানং খযন্তি কামাসৱাদীনং খযসঙ্খাতং আসৱনিৰোধং নিব্বানং.
ইমানীতি যানি হেট্ঠা ‘‘দস তথাগতস্স তথাগতবলানী’’তি অৱোচ, ইমানি তানীতি অপ্পনং কৰোতীতি. এৱমেত্থ অনুপুব্বপদৱণ্ণনং ঞত্ৱা ইদানি যস্মা তথাগতো পঠমংযেৱ ঠানাট্ঠানঞাণেন ৱেনেয্যসত্তানং আসৱক্খযাধিগমস্স চেৱ অনধিগমস্স চ ঠানাট্ঠানভূতং কিলেসাৱৰণাভাৱং পস্সতি, লোকিযসম্মাদিট্ঠিঠানদস্সনতো নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিঠানাভাৱদস্সনতো চ. অথ নেসং কম্মৱিপাকঞাণেন ৱিপাকাৱৰণাভাৱং পস্সতি, তিহেতুকপটিসন্ধিদস্সনতো. সব্বত্থগামিনীপটিপদাঞাণেন কম্মাৱৰণাভাৱং পস্সতি, আনন্তৰিযকম্মাভাৱদস্সনতো. এৱং অনাৱৰণানং অনেকধাতুনানাধাতুঞাণেন অনুকূলধম্মদেসনত্থং চৰিযাৱিসেসং পস্সতি, ধাতুৱেমত্তদস্সনতো. অথ নেসং নানাধিমুত্তিকতাঞাণেন অধিমুত্তিং পস্সতি, পযোগং অনাদিযিত্ৱাপি অধিমুত্তিৱসেন ধম্মদেসনত্থং. অথেৱং দিট্ঠাধিমুত্তীনং যথাসত্তি যথাবলং ধম্মং দেসেতুং ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তঞাণেন ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তং পস্সতি, সদ্ধাদীনং তিক্খমুদুভাৱদস্সনতো. এৱং পৰিঞ্ঞাতিন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তাপি পনেতে সচে দূৰে হোন্তি, অথ ঝানাদিপৰিঞ্ঞাণেন ঝানাদীসু ৱসীভূতত্তা ইদ্ধিৱিসেসেন খিপ্পং উপগচ্ছতি. উপগন্ত্ৱা চ নেসং পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণেন পুব্বজাতিভাৱনং, দিব্বচক্খানুভাৱতো পত্তব্বেন চেতোপৰিযঞাণেন সম্পত্তিচিত্তৱিসেসং পস্সন্তো আসৱক্খযঞাণানুভাৱেন আসৱক্খযগামিনিযা পটিপদায ৱিগতসম্মোহত্তা আসৱক্খযায ধম্মং দেসেতি. তস্মা ইমিনা অনুক্কমেন ইমানি দসবলানি ৱুত্তানীতি ৱেদিতব্বানি. অযং তাৱ মাতিকায অত্থৱণ্ণনা.
(১.) এককনিদ্দেসৱণ্ণনা
৭৬১. ইদানি যথানিক্খিত্তায মাতিকায ‘‘পঞ্চৱিঞ্ঞাণা ন হেতুমেৱা’’তিআদিনা নযেন আৰদ্ধে নিদ্দেসৱাৰে ন হেতুমেৱাতি সাধাৰণহেতুপটিক্খেপনিদ্দেসো. তত্থ ‘‘হেতুহেতু, পচ্চযহেতু, উত্তমহেতু, সাধাৰণহেতূতি চতুব্বিধো হেতূ’’তিআদিনা নযেন যং ৱত্তব্বং সিযা, তং সব্বং ৰূপকণ্ডে ‘‘সব্বং ৰূপং ন হেতুমেৱা’’তিআদীনং অত্থৱণ্ণনাযং (ধ. স. অট্ঠ. ৫৯৪) ৱুত্তমেৱ. অহেতুকমেৱাতিআদীসু ব্যঞ্জনসন্ধিৱসেন মকাৰো ৱেদিতব্বো; অহেতুকা এৱাতি অত্থো. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. অপিচ ‘‘হেতূ ধম্মা নহেতূ ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. দুকমাতিকা ১) ধম্মকোট্ঠাসেসু পঞ্চৱিঞ্ঞাণানি হেতূ ধম্মাতি ৱা সহেতুকা ধম্মাতি ৱা ন হোন্তি. একন্তেন পন ন হেতূযেৱ, অহেতুকা যেৱাতি ইমানিপি নযেনেত্থ সব্বপদেসু অত্থো ৱেদিতব্বো. অব্যাকতমেৱাতি পদং ৱিপাকাব্যাকতৱসেন ৱুত্তং. সাৰম্মণমেৱাতি ওলুব্ভাৰম্মণৱসেন. পচ্চযাৰম্মণং ওলুব্ভাৰম্মণন্তি হি দুৱিধং আৰম্মণং. ইমস্মিং পন ঠানে ওলুব্ভাৰম্মণমেৱ ধুৰং, পচ্চযাৰম্মণম্পি লব্ভতিযেৱ. অচেতসিকমেৱাতি পদং চিত্তং, ৰূপং, নিব্বানন্তি তীসু অচেতসিকেসু চিত্তমেৱ সন্ধায ৱুত্তং. নো অপৰিযাপন্নমেৱাতি গতিপৰিযাপন্নচুতিপৰিযাপন্নসংসাৰৱট্টভৱপৰিযাপন্নভাৱতো পৰিযাপন্না এৱ, নো অপৰিযাপন্না. লোকতো ৱট্টতো ন নিয্যন্তীতি অনিয্যানিকা. উপ্পন্নং মনোৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞেয্যমেৱাতি ৰূপকণ্ডে চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং পচ্চুপ্পন্নানেৱ ৰূপাদীনি আৰব্ভ পৱত্তিতো অতীতাদিৱিসযং মনোৱিঞ্ঞাণম্পি পঞ্চৱিঞ্ঞাণসোতপতিতমেৱ কত্ৱা ‘‘উপপন্নং ছহি ৱিঞ্ঞাণেহি ৱিঞ্ঞেয্য’’ন্তি (ধ. স. ৫৮৪) ৱুত্তং. পঞ্চৱিঞ্ঞাণা পন যস্মা পচ্চুপ্পন্নাপি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং আৰম্মণা ন হোন্তি, মনোৱিঞ্ঞাণস্সেৱ হোন্তি, তস্মা ‘‘মনোৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞেয্যমেৱা’’তি ৱুত্তং. অনিচ্চমেৱাতি হুত্ৱা অভাৱট্ঠেন অনিচ্চাযেৱ. জৰাভিভূতমেৱাতি জৰায অভিভূতত্তা জৰাভিভূতা এৱ.
৭৬২. উপ্পন্নৱত্থুকা উপ্পন্নাৰম্মণাতি অনাগতপটিক্খেপো. ন হি তে অনাগতেসু ৱত্থাৰম্মণেসু উপ্পজ্জন্তি.
পুৰেজাতৱত্থুকা পুৰেজাতাৰম্মণাতি সহুপ্পত্তিপটিক্খেপো. ন হি তে সহুপ্পন্নং ৱত্থুং ৱা আৰম্মণং ৱা পটিচ্চ উপ্পজ্জন্তি, সযং পন পচ্ছাজাতা হুত্ৱা পুৰেজাতেসু ৱত্থাৰম্মণেসু উপ্পজ্জন্তি.
অজ্ঝত্তিকৱত্থুকাতি অজ্ঝত্তজ্ঝত্তৱসেন ৱুত্তং. তানি হি অজ্ঝত্তিকে পঞ্চ পসাদে ৱত্থুং কত্ৱা উপ্পজ্জন্তি. বাহিৰাৰম্মণাতি বাহিৰৰূপাদিআৰম্মণা. তত্থ চতুক্কং ৱেদিতব্বং – পঞ্চৱিঞ্ঞাণা হি পসাদৱত্থুকত্তা অজ্ঝত্তিকা অজ্ঝত্তিকৱত্থুকা, মনোৱিঞ্ঞাণং হদযৰূপং ৱত্থুং কত্ৱা উপ্পজ্জনকালে অজ্ঝত্তিকং বাহিৰৱত্থুকং, পঞ্চৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা তযো খন্ধা বাহিৰা অজ্ঝত্তিকৱত্থুকা, মনোৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা তযো খন্ধা হদযৰূপং ৱত্থুং কত্ৱা উপ্পজ্জনকালে বাহিৰা বাহিৰৱত্থুকা.
অসম্ভিন্নৱত্থুকাতি অনিৰুদ্ধৱত্থুকা. ন হি তে নিৰুদ্ধং অতীতং ৱত্থুং পটিচ্চ উপ্পজ্জন্তি. অসম্ভিন্নাৰম্মণতাযপি এসেৱ নযো.
অঞ্ঞং চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স ৱত্থু চ আৰম্মণঞ্চাতিআদীসু চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স হি অঞ্ঞং ৱত্থু, অঞ্ঞং আৰম্মণং. অঞ্ঞং সোতৱিঞ্ঞাণাদীনং. চক্খুৱিঞ্ঞাণং সোতপসাদাদীসু অঞ্ঞতৰং ৱত্থুং, সদ্দাদীসু ৱা অঞ্ঞতৰং আৰম্মণং কত্ৱা কপ্পতো কপ্পং গন্ত্ৱাপি ন উপ্পজ্জতি; চক্খুপসাদমেৱ পন ৱত্থুং কত্ৱা ৰূপঞ্চ আৰম্মণং কত্ৱা উপ্পজ্জতি. এৱমস্স ৱত্থুপি দ্ৱাৰম্পি আৰম্মণম্পি নিবদ্ধং, অঞ্ঞং ৱত্থুং ৱা দ্ৱাৰং ৱা আৰম্মণং ৱা ন সঙ্কমতি, নিবদ্ধৱত্থু নিবদ্ধদ্ৱাৰং নিবদ্ধাৰম্মণমেৱ হুত্ৱা উপ্পজ্জতি. সোতৱিঞ্ঞাণাদীসুপি এসেৱ নযো.
৭৬৩. ন অঞ্ঞমঞ্ঞস্স গোচৰৱিসযং পচ্চনুভোন্তীতি এত্থ অঞ্ঞমঞ্ঞস্স চক্খু সোতস্স, সোতং ৱা চক্খুস্সাতি এৱং একং একস্স গোচৰৱিসযং ন পচ্চনুভোতীতি অত্থো. সচে হি নীলাদিভেদং ৰূপাৰম্মণং সমোধানেত্ৱা সোতিন্দ্ৰিযস্স উপনেয্য ‘ইঙ্ঘ তাৱ নং ৱৱত্থাপেহি ৱিভাৱেহি – কিং নামেতং আৰম্মণ’ন্তি, চক্খুৱিঞ্ঞাণং ৱিনাপি মুখেন অত্তনো ধম্মতায এৱং ৱদেয্য – ‘অৰে অন্ধবাল, ৱস্সসতম্পি ৱস্সসহস্সম্পি পৰিধাৱমানো অঞ্ঞত্ৰ মযা কুহিং এতস্স জাননকং লভিস্সসি; আহৰ নং চক্খুপসাদে উপনেহি; অহমেতং আৰম্মণং জানিস্সামি – যদি ৱা নীলং যদি ৱা পীতকং. ন হি এসো অঞ্ঞস্স ৱিসযো; ময্হমেৱেসো ৱিসযো’তি. সেসৱিঞ্ঞাণেসুপি এসেৱ নযো. এৱমেতে অঞ্ঞমঞ্ঞস্স গোচৰৱিসযং ন পচ্চনুভোন্তি নাম.
৭৬৪. সমন্নাহৰন্তস্সাতি আৱজ্জনেনেৱ সমন্নাহৰন্তস্স.
মনসিকৰোন্তস্সাতি আৱজ্জনেনেৱ মনসিকৰোন্তস্স. এতানি হি চিত্তানি আৱজ্জনেন সমন্নাহটকালে মনসিকতকালেযেৱ চ উপ্পজ্জন্তি.
ন অব্বোকিণ্ণাতি অঞ্ঞেন ৱিঞ্ঞাণেন অব্বোকিণ্ণা নিৰন্তৰাৱ নুপ্পজ্জন্তি. এতেন তেসং অনন্তৰতা পটিক্খিত্তা.
৭৬৫. ন অপুব্বং অচৰিমন্তি এতেন সব্বেসম্পি সহুপ্পত্তি পটিক্খিত্তা. ন অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সমনন্তৰাতি এতেন সমনন্তৰতা পটিক্খিত্তা.
৭৬৬. আৱট্টনা ৱাতিআদীনি চত্তাৰিপি আৱজ্জনস্সেৱ নামানি. তঞ্হি ভৱঙ্গস্স আৱট্টনতো আৱট্টনা, তস্সেৱ আভুজনতো আভোগো, ৰূপাদীনং সমন্নাহৰণতো সমন্নাহাৰো, তেসংযেৱ মনসিকৰণতো মনসিকাৰোতি ৱুচ্চতি. এৱমেত্থ সঙ্খেপতো পঞ্চন্নং ৱিঞ্ঞাণানং আৱজ্জনট্ঠানে ঠত্ৱা আৱজ্জনাদিকিচ্চং কাতুং সমত্থভাৱো পটিক্খিত্তো.
ন কঞ্চি ধম্মং পটিৱিজানাতীতি ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তি (ধ. প. ১-২) এৱং ৱুত্তং একম্পি কুসলং ৱা অকুসলং ৱা ন পটিৱিজানাতি.
অঞ্ঞত্ৰ অভিনিপাতমত্তাতি ঠপেত্ৱা ৰূপাদীনং অভিনিপাতমত্তং. ইদং ৱুত্তং হোতি – সুপণ্ডিতোপি পুৰিসো, ঠপেত্ৱা আপাথগতানি ৰূপাদীনি, অঞ্ঞং কুসলাকুসলেসু একধম্মম্পি পঞ্চহি ৱিঞ্ঞাণেহি ন পটিৱিজানাতি. চক্খুৱিঞ্ঞাণং পনেত্থ দস্সনমত্তমেৱ হোতি. সোতৱিঞ্ঞাণাদীনি সৱনঘাযনসাযনফুসনমত্তানেৱ. দস্সনাদিমত্ততো পন মুত্তা অঞ্ঞা এতেসং কুসলাদিপটিৱিঞ্ঞত্তি নাম নত্থি.
মনোধাতুযাপীতি সম্পটিচ্ছনমনোধাতুযাপি. সম্পিণ্ডনত্থো চেত্থ পিকাৰো. তস্মা মনোধাতুযাপি ততো পৰাহি মনোৱিঞ্ঞাণধাতূহিপীতি সব্বেহিপি পঞ্চদ্ৱাৰিকৱিঞ্ঞাণেহি ন কঞ্চি কুসলাকুসলং ধম্মং পটিৱিজানাতীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
ন কঞ্চি ইৰিযাপথং কপ্পেতীতিআদীসুপি এসেৱ নযো. ন হি পঞ্চদ্ৱাৰিকৱিঞ্ঞাণেহি গমনাদীসু কঞ্চি ইৰিযাপথং কপ্পেতি, ন কাযকম্মং ন ৱচীকম্মং পট্ঠপেতি, ন কুসলাকুসলং ধম্মং সমাদিযতি, ন সমাধিং সমাপজ্জতি লোকিযং ৱা লোকুত্তৰং ৱা, ন সমাধিতো ৱুট্ঠাতি লোকিযা ৱা লোকুত্তৰা ৱা, ন ভৱতো চৱতি, ন ভৱন্তৰে উপপজ্জতি. সব্বম্পি হেতং কুসলাকুসলধম্মপটিৱিজাননাদিৱচনপৰিযোসানং কিচ্চং মনোদ্ৱাৰিকচিত্তেনেৱ হোতি, ন পঞ্চদ্ৱাৰিকেনাতি সব্বস্সাপেতস্স কিচ্চস্স কৰণে সহজৱনকানি ৱীথিচিত্তানি পটিক্খিত্তানি. যথা চেতেসং এতানি কিচ্চানি নত্থি, এৱং নিযামোক্কমনাদীনিপি. ন হি পঞ্চদ্ৱাৰিকজৱনেন মিচ্ছত্তনিযামং ওক্কমতি, ন সম্মত্তনিযামং; ন চেতং জৱনং নামগোত্তমাৰব্ভ জৱতি, ন কসিণাদিপণ্ণত্তিং; ন লক্খণাৰম্মণিকৱিপস্সনাৱসেন পৱত্ততি, ন ৱুট্ঠানগামিনীবলৱৱিপস্সনাৱসেন; ন ৰূপাৰূপধম্মে আৰব্ভ জৱতি, ন নিব্বানং; ন চেতেন সদ্ধিং পটিসম্ভিদাঞাণং উপ্পজ্জতি, ন অভিঞ্ঞাঞাণং, ন সাৱকপাৰমীঞাণং, ন পচ্চেকবোধিঞাণং, ন সব্বঞ্ঞুতঞাণং. সব্বোপি পনেস পভেদো মনোদ্ৱাৰিকজৱনেযেৱ লব্ভতি.
ন সুপতি ন পটিবুজ্ঝতি ন সুপিনং পস্সতীতি সব্বেনাপি চ পঞ্চদ্ৱাৰিকচিত্তেন নেৱ নিদ্দং ওক্কমতি, ন নিদ্দাযতি, ন পটিবুজ্ঝতি, ন কিঞ্চ সুপিনং পস্সতীতি ইমেসু তীসু ঠানেসু সহ জৱনেন ৱীথিচিত্তং পটিক্খিত্তং.
নিদ্দাযন্তস্স হি মহাৱট্টিং জালেত্ৱা দীপে চক্খুসমীপে উপনীতে পঠমং চক্খুদ্ৱাৰিকং আৱজ্জনং ভৱঙ্গং ন আৱট্টেতি, মনোদ্ৱাৰিকমেৱ আৱট্টেতি. অথ জৱনং জৱিত্ৱা ভৱঙ্গং ওতৰতি. দুতিযৱাৰে চক্খুদ্ৱাৰিকং আৱজ্জনং ভৱঙ্গং আৱট্টেতি. ততো চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনি জৱনপৰিযোসানানি পৱত্তন্তি. তদনন্তৰং ভৱঙ্গং পৱত্ততি. ততিযৱাৰে মনোদ্ৱাৰিকআৱজ্জনেন ভৱঙ্গে আৱট্টিতে মনোদ্ৱাৰিকজৱনং জৱতি. তেন চিত্তেন ঞত্ৱা ‘কিং অযং ইমস্মিং ঠানে আলোকো’তি জানাতি.
তথা নিদ্দাযন্তস্স কণ্ণসমীপে তূৰিযেসু পগ্গহিতেসু, ঘানসমীপে সুগন্ধেসু ৱা দুগ্গন্ধেসু ৱা পুপ্ফেসু উপনীতেসু, মুখে সপ্পিম্হি ৱা ফাণিতে ৱা পক্খিত্তে, পিট্ঠিযং পাণিনা পহাৰে দিন্নে পঠমং সোতদ্ৱাৰিকাদীনি আৱজ্জনানি ভৱঙ্গং ন আৱট্টেন্তি, মনোদ্ৱাৰিকমেৱ আৱট্টেতি. অথ জৱনং জৱিত্ৱা ভৱঙ্গং ওতৰতি. দুতিযৱাৰে সোতদ্ৱাৰিকাদীনি আৱজ্জনানি ভৱঙ্গং আৱট্টেন্তি. ততো সোতঘানজিৱ্হাকাযৱিঞ্ঞাণাদীনি জৱনপৰিযোসানানি পৱত্তন্তি. তদনন্তৰং ভৱঙ্গং পৱত্ততি. ততিযৱাৰে মনোদ্ৱাৰিকআৱজ্জনেন ভৱঙ্গে আৱট্টিতে মনোদ্ৱাৰিকজৱনং জৱতি. তেন চিত্তেন ঞত্ৱা ‘কিং অযং ইমস্মিং ঠানে সদ্দো – সঙ্খসদ্দো, ভেৰিসদ্দো’তি ৱা ‘কিং অযং ইমস্মিং ঠানে গন্ধো – মূলগন্ধো, সাৰগন্ধো’তি ৱা ‘কিং ইদং ময্হং মুখে পক্খিত্তৰসং – সপ্পীতি ৱা ফাণিত’ন্তি ৱা ‘কেনম্হি পিট্ঠিযং পহতো, অতিথদ্ধো মে পহাৰো’তি ৱা ৱত্তাৰো হোন্তি. এৱং মনোদ্ৱাৰিকজৱনেনেৱ পটিবুজ্ঝতি, ন পঞ্চদ্ৱাৰিকেন. সুপিনম্পি তেনেৱ পস্সতি, ন পঞ্চদ্ৱাৰিকেন.
তঞ্চ পনেতং সুপিনং পস্সন্তো চতূহি কাৰণেহি পস্সতি – ধাতুক্খোভতো ৱা অনুভূতপুব্বতো ৱা দেৱতোপসংহাৰতো ৱা পুব্বনিমিত্ততো ৱাতি. তত্থ পিত্তাদীনং খোভকৰণপচ্চযযোগেন খুভিতধাতুকো ‘ধাতুক্খোভতো’ সুপিনং পস্সতি. পস্সন্তো চ নানাৱিধং সুপিনং পস্সতি – পব্বতা পতন্তো ৱিয, আকাসেন গচ্ছন্তো ৱিয, ৱাড়মিগহত্থিচোৰাদীহি অনুবদ্ধো ৱিয চ হোতি. ‘অনুভূতপুব্বতো’ পস্সন্তো পুব্বে অনুভূতপুব্বং আৰম্মণং পস্সতি. ‘দেৱতোপসংহাৰতো’ পস্সন্তস্স দেৱতা অত্থকামতায ৱা অনত্থকামতায ৱা অত্থায ৱা অনত্থায ৱা নানাৱিধানি আৰম্মণানি উপসংহৰন্তি. সো তাসং দেৱতানং আনুভাৱেন তানি আৰম্মণানি পস্সতি. পুব্বনিমিত্ততো পস্সন্তো পুঞ্ঞাপুঞ্ঞৱসেন উপ্পজ্জিতুকামস্স অত্থস্স ৱা অনত্থস্স ৱা পুব্বনিমিত্তভূতং সুপিনং পস্সতি বোধিসত্তমাতা ৱিয পুত্তপটিলাভনিমিত্তং, বোধিসত্তো ৱিয পঞ্চ মহাসুপিনে (অ. নি. ৫.১৯৬), কোসলৰাজা ৱিয চ সোড়স সুপিনেতি (জা. ১.১.৪১).
তত্থ যং ধাতুক্খোভতো অনুভূতপুব্বতো চ সুপিনং পস্সতি, ন তং সচ্চং হোতি. যং দেৱতোপসংহাৰতো পস্সতি, তং সচ্চং ৱা হোতি অলিকং ৱা. কুদ্ধা হি দেৱতা উপাযেন ৱিনাসেতুকামা ৱিপৰীতম্পি কত্ৱা দস্সেন্তি. তত্ৰিদং ৱত্থু – ৰোহণে কিৰ নাগমহাৱিহাৰে মহাথেৰো ভিক্খুসঙ্ঘং অনপলোকেত্ৱাৱ একং নাগৰুক্খং ছিন্দাপেসি. ৰুক্খে অধিৱত্থা দেৱতা থেৰস্স কুদ্ধা পঠমমেৱ নং পলোভেত্ৱা পচ্ছা ‘ইতো তে সত্তদিৱসমত্থকে উপট্ঠাকো ৰাজা মৰিস্সতী’তি সুপিনে আৰোচেসি. থেৰো নং কথং আহৰিত্ৱা ৰাজোৰোধানং আচিক্খি. তা একপ্পহাৰেনেৱ মহাৱিৰৱং ৱিৰৱিংসু. ৰাজা ‘কিং এত’ন্তি পুচ্ছি. তা ‘এৱং থেৰেন ৱুত্ত’ন্তি আৰোচযিংসু. ৰাজা দিৱসে গণাপেত্ৱা সত্তাহে ৱীতিৱত্তে কুজ্ঝিত্ৱা থেৰস্স হত্থপাদে ছিন্দাপেসি.
যং পন পুব্বনিমিত্ততো পস্সতি তং একন্তসচ্চমেৱ হোতি. এতেসঞ্চ চতুন্নং মূলকাৰণানং সংসগ্গভেদতোপি সুপিনভেদো হোতিযেৱ. তঞ্চ পনেতং চতুব্বিধং সুপিনং সেক্খপুথুজ্জনাৱ পস্সন্তি অপ্পহীনৱিপল্লাসত্তা; অসেক্খা ন পস্সন্তি পহীনৱিপল্লাসত্তা.
কিং পন তং পস্সন্তো সুত্তো পস্সতি, পটিবুদ্ধো? উদাহু নেৱ সুত্তো পস্সতি ন পটিবুদ্ধোতি? কিঞ্চেত্থ যদি তাৱ সুত্তো পস্সতি, অভিধম্মৱিৰোধো আপজ্জতি. ভৱঙ্গচিত্তেন হি সুপতি. তঞ্চ ৰূপনিমিত্তাদিআৰম্মণং ৰাগাদিসম্পযুত্তং ৱা ন হোতি. সুপিনং পস্সন্তস্স চ ঈদিসানি চিত্তানি উপ্পজ্জন্তি. অথ পটিবুদ্ধো পস্সতি, ৱিনযৱিৰোধো আপজ্জতি. যঞ্হি পটিবুদ্ধো পস্সতি, তং সব্বোহাৰিকচিত্তেন পস্সতি. সব্বোহাৰিকচিত্তেন চ কতে ৱীতিক্কমে অনাপত্তি নাম নত্থি. সুপিনং পস্সন্তেন পন কতে ৱীতিক্কমে একন্তং অনাপত্তি এৱ. অথ নেৱ সুত্তো ন পটিবুদ্ধো পস্সতি, ন সুপিনং নাম পস্সতি. এৱঞ্হি সতি সুপিনস্স অভাৱোৱ আপজ্জতি? ন অভাৱো. কস্মা? যস্মা কপিমিদ্ধপৰেতো পস্সতি. ৱুত্তং হেতং – ‘‘কপিমিদ্ধপৰেতো খো, মহাৰাজ, সুপিনং পস্সতী’’তি (মি. প. ৫.৩.৫). ‘কপিমিদ্ধপৰেতো’তি মক্কটনিদ্দায যুত্তো. যথা হি মক্কটস্স নিদ্দা লহুপৰিৱত্তা হোতি, এৱং যা নিদ্দা পুনপ্পুনং কুসলাদিচিত্তৱোকিণ্ণত্তা লহুপৰিৱত্তা; যস্সা পৱত্তিযং পুনপ্পুনং ভৱঙ্গতো উত্তৰণং হোতি, তায যুত্তো সুপিনং পস্সতি. তেনাযং সুপিনো কুসলোপি হোতি অকুসলোপি অব্যাকতোপি ৩৮৬. তত্থ সুপিনন্তে চেতিযৱন্দনধম্মস্সৱনধম্মদেসনাদীনি কৰোন্তস্স কুসলো, পাণাতিপাতাদীনি কৰোন্তস্স অকুসলো, দ্ৱীহি অন্তেহি মুত্তো আৱজ্জনতদাৰম্মণক্খণে অব্যাকতোতি ৱেদিতব্বো. সুপিনেনেৱ ‘দিট্ঠং ৱিয মে, সুতং ৱিয মে’তি কথনকালেপি অব্যাকতোযেৱ.
কিং পন সুপিনে কতং কুসলাকুসলং কম্মং সৱিপাকং অৱিপাকন্তি? সৱিপাকং; দুব্বলত্তা পন পটিসন্ধিং আকড্ঢিতুং ন সক্কোতি, দিন্নায অঞ্ঞকম্মেন পটিসন্ধিযা পৱত্তে ৱেদনীযং হোতি.
এৱং যাথাৱকৱত্থুৱিভাৱনা পঞ্ঞাতি পঞ্চন্নং ৱিঞ্ঞাণানং ন হেত্ৱট্ঠো যাথাৱট্ঠো. তং যাথাৱট্ঠং ৱত্থুং ৱিভাৱেতীতি যাথাৱকৱত্থুৱিভাৱনা. তথা পঞ্চন্নং ৱিঞ্ঞাণানং অহেতুকট্ঠো, জৰাভিভূতট্ঠো, ন সুপিনং পস্সনট্ঠো, যাথাৱট্ঠো. তং যাথাৱট্ঠং ৱত্থুং ৱিভাৱেতীতি যাথাৱকৱত্থুৱিভাৱনা. ইতি যা হেট্ঠা ‘‘যাথাৱকৱত্থুৱিভাৱনা পঞ্ঞা’’তি মাতিকায নিক্খিত্তা, সা এৱং যাথাৱকৱত্থুৱিভাৱনা পঞ্ঞাতি ৱেদিতব্বা. তস্সা এৱ চ ৱসেন এৱং একৱিধেন ঞাণৱত্থূতি এৱং একেককোট্ঠাসেন ঞাণগণনা একেন ৱা আকাৰেন ঞাণপৰিচ্ছেদো হোতি.
এককনিদ্দেসৱণ্ণনা.
(২.) দুকনিদ্দেসৱণ্ণনা
৭৬৭. দুৱিধেন ঞাণৱত্থুনিদ্দেসে চতূসু ভূমীসু কুসলেতি সেক্খপুথুজ্জনানং চতুভূমককুসলপঞ্ঞা. পটিসম্ভিদাৱিভঙ্গে ৱুত্তেসু পঞ্চসু অত্থেসু অত্তনো অত্তনো ভূমিপৰিযাপন্নং ৱিপাকসঙ্খাতং অত্থং জাপেতি জনেতি পৱত্তেতীতি অত্থজাপিকা. অৰহতো অভিঞ্ঞং উপ্পাদেন্তস্স সমাপত্তিং উপ্পাদেন্তস্স কিৰিযাব্যাকতেতি অভিঞ্ঞায চেৱ সমাপত্তিযা চ পৰিকম্মসমযে কামাৱচৰকিৰিযপঞ্ঞা. সা হি অভিঞ্ঞাসমাপত্তিপভেদং কিৰিযসঙ্খাতং অত্থং জাপেতি জনেতি পৱত্তেতীতি অত্থজাপিকা পঞ্ঞাতি ৱুত্তা. অযং পন অপৰোপি পাড়িমুত্তকো অট্ঠকথানযো – যাপি হি পুৰিমা কামাৱচৰকিৰিযা পচ্ছিমায কামাৱচৰকিৰিযায অনন্তৰাদিৱসেন পচ্চযো হোতি, সাপি তং কিৰিযত্থং জাপেতীতি অত্থজাপিকা পঞ্ঞা নাম. ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰেসুপি এসেৱ নযো.
দুতিযপদনিদ্দেসে চতূসু ভূমীসু ৱিপাকেতি কামাৱচৰৱিপাকে পঞ্ঞা সহজাতাদিপচ্চযৱসেন কামাৱচৰৱিপাকত্থং জাপেত্ৱা ঠিতাতি জাপিতত্থা. ৰূপাৱচৰাদিৱিপাকপঞ্ঞাসুপি এসেৱ নযো. সব্বাপি ৱা এসা অত্তনো অত্তনো কাৰণেহি জাপিতা জনিতা পৱত্তিতা সযম্পি অত্থভূতাতিপি জাপিতত্থা. অৰহতো উপ্পন্নায অভিঞ্ঞায উপ্পন্নায সমাপত্তিযাতি ৱুত্তকিৰিযপঞ্ঞাযপি এসেৱ নযো. অযং পন অপৰোপি পাড়িমুত্তকো অট্ঠকথানযো – কামাৱচৰকিৰিযপঞ্ঞাপি হি সহজাতাদিৱসেন কামাৱচৰকিৰিযসঙ্খাতং অত্থং জাপেত্ৱা ঠিতাতি জাপিতত্থা. ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰকিৰিযপঞ্ঞাসুপি এসেৱ নযো. সব্বাপি ৱা এসা অত্তনো অত্তনো কাৰণেহি জাপিতা জনিতা পৱত্তিতা সযঞ্চ অত্থভূতাতিপি জাপিতত্থা. সেসমেত্থ সব্বং ধম্মসঙ্গহট্ঠকথাযং ৱুত্তনযত্তা পাকটমেৱাতি.
দুকনিদ্দেসৱণ্ণনা.
(৩.) তিকনিদ্দেসৱণ্ণনা
৭৬৮. তিৱিধেন ঞাণৱত্থুনিদ্দেসে যোগৱিহিতেসূতি যোগো ৱুচ্চতি পঞ্ঞা; পঞ্ঞাৱিহিতেসু পঞ্ঞাপৰিণামিতেসূতি অত্থো. কম্মাযতনেসূতি এত্থ কম্মমেৱ কম্মাযতনং; অথ ৱা কম্মঞ্চ তং আযতনঞ্চ আজীৱাদীনন্তিপি কম্মাযতনং. সিপ্পাযতনেসুপি এসেৱ নযো. তত্থ দুৱিধং কম্মং – হীনঞ্চ উক্কট্ঠঞ্চ. তত্থ হীনং নাম ৱড্ঢকীকম্মং, পুপ্ফছড্ডককম্মন্তি এৱমাদি. উক্কট্ঠং নাম কসি, ৱণিজ্জা, গোৰক্খন্তি এৱমাদি. সিপ্পম্পি দুৱিধং হীনঞ্চ উক্কট্ঠঞ্চ. তত্থ হীনং সিপ্পং নাম নড়কাৰসিপ্পং, পেসকাৰসিপ্পং, কুম্ভকাৰসিপ্পং, চম্মকাৰসিপ্পং, ন্হাপিতসিপ্পন্তি এৱমাদি. উক্কট্ঠং নাম সিপ্পং মুদ্দা, গণনা, লেখঞ্চাতি এৱমাদি ৱিজ্জাৱ ৱিজ্জাট্ঠানং. তং ধম্মিকমেৱ গহিতং. নাগমণ্ডলপৰিত্তসদিসং, ফুধমনকমন্তসদিসং, সালাকিযং, সল্লকত্তিযন্তিআদীনি পন ৱেজ্জসত্থানি ‘‘ইচ্ছামহং, আচৰিয, সিপ্পং সিক্খিতু’’ন্তি (মহাৱ. ৩২৯) সিপ্পাযতনে পৱিট্ঠত্তা ন গহিতানি.
তত্থ একো পণ্ডিতো মনুস্সানং ফাসুৱিহাৰত্থায অত্তনো চ ধম্মতায গেহপাসাদযাননাৱাদীনি উপ্পাদেতি. সো হি ‘ইমে মনুস্সা ৱসনট্ঠানেন ৱিনা দুক্খিতা’তি হিতকিৰিযায ঠত্ৱা দীঘচতুৰস্সাদিভেদং গেহং উপ্পাদেতি, সীতুণ্হপটিঘাতত্থায একভূমিকদ্ৱিভূমিকাদিভেদে পাসাদে কৰোতি, ‘যানে অসতি অনুসঞ্চৰণং নাম দুক্খ’ন্তি জঙ্ঘাকিলমথপটিৱিনোদনত্থায ৱয্হসকটসন্দমানিকাদীনি উপ্পাদেতি, ‘নাৱায অসতি সমুদ্দাদীসু সঞ্চাৰো নাম নত্থী’তি নানপ্পকাৰং নাৱং উপ্পাদেতি. সো সব্বম্পেতং নেৱ অঞ্ঞেহি কযিৰমানং পস্সতি, ন কতং উগ্গণ্হাতি, ন কথেন্তানং সুণাতি, অত্তনো পন ধম্মতায চিন্তায কৰোতি. পঞ্ঞৱতা হি অত্তনো ধম্মতায কতম্পি অঞ্ঞেহি উগ্গণ্হিত্ৱা কৰোন্তেহি কতসদিসমেৱ হোতি. অযং তাৱ হীনকম্মে নযো.
উক্কট্ঠকম্মেপি ‘কসিকম্মে অসতি মনুস্সানং জীৱিতং ন পৱত্ততী’তি একো পণ্ডিতো মনুস্সানং ফাসুৱিহাৰত্থায যুগনঙ্গলাদীনি কসিভণ্ডানি উপ্পাদেতি; তথা নানপ্পকাৰং ৱাণিজকম্মং গোৰক্খঞ্চ উপ্পাদেতি. সো সব্বম্পেতং নেৱ অঞ্ঞেহি কৰিযমানং পস্সতি…পে… কতসদিসমেৱ হোতি. অযং উক্কট্ঠকম্মে নযো.
দুৱিধেপি পন সিপ্পাযতনে একো পণ্ডিতো মনুস্সানং ফাসুৱিহাৰত্থায নড়কাৰসিপ্পাদীনি হীনসিপ্পানি, হত্থমুদ্দায গণনসঙ্খাতং মুদ্দং, অচ্ছিন্নকসঙ্খাতং গণনং, মাতিকাপ্পভেদকাদিভেদঞ্চ লেখং উপ্পাদেতি. সো সব্বম্পেতং নেৱ অঞ্ঞেহি কৰিযমানং পস্সতি…পে… কতসদিসমেৱ হোতি. অযং সিপ্পাযতনে নযো.
একচ্চো পন পণ্ডিতো অমনুস্সসৰীসপাদীহি উপদ্দুতানং মনুস্সানং তিকিচ্ছনত্থায ধম্মিকানি নাগমণ্ডলমন্তাদীনি ৱিজ্জাট্ঠানানি উপ্পাদেতি, তানি নেৱ অঞ্ঞেহি কৰিযমানানি পস্সতি, ন কতানি উগ্গণ্হাতি, ন কথেন্তানং সুণাতি, অত্তনো পন ধম্মতায চিন্তায কৰোতি. পঞ্ঞৱতা হি অত্তনো ধম্মতায কতম্পি অঞ্ঞেহি উগ্গণ্হিত্ৱা কৰোন্তেহি কতসদিসমেৱ হোতি.
কম্মস্সকতং ৱাতি ‘‘ইদং কম্মং সত্তানং সকং, ইদং নো সক’’ন্তি এৱং জাননঞাণং. সচ্চানুলোমিকং ৱাতি ৱিপস্সনাঞাণং. তঞ্হি চতুন্নং সচ্চানং অনুলোমনতো সচ্চানুলোমিকন্তি ৱুচ্চতি. ইদানিস্স পৱত্তনাকাৰং দস্সেতুং ৰূপং অনিচ্চন্তি ৱাতিআদি ৱুত্তং. এত্থ চ অনিচ্চলক্খণমেৱ আগতং, ন দুক্খলক্খণঅনত্তলক্খণানি, অত্থৱসেন পন আগতানেৱাতি দট্ঠব্বানি – যঞ্হি অনিচ্চং তং দুক্খং, যং দুক্খং তদনত্তাতি.
যং এৱৰূপিন্তি যং এৱং হেট্ঠা নিদ্দিট্ঠসভাৱং অনুলোমিকং. খন্তিন্তিআদীনি সব্বানি পঞ্ঞাৱেৱচনানেৱ. সা হি হেট্ঠা ৱুত্তানং কম্মাযতনাদীনং পঞ্চন্নং কাৰণানং অপচ্চনীকদস্সনেন অনুলোমেতীতি অনুলোমিকা. তথা সত্তানং হিতচৰিযায অনুলোমেতি, মগ্গসচ্চস্স অনুলোমেতি, পৰমত্থসচ্চস্স নিব্বানস্স অনুলোমনতো অনুলোমেতীতিপি অনুলোমিকা. সব্বানিপি এতানি কাৰণানি খমতি সহতি দট্ঠুং সক্কোতীতি খন্তি, পস্সতীতি দিট্ঠি, ৰোচেতীতি ৰুচি, মুদতীতি মুদি, পেক্খতীতি পেক্খা. সব্বেপিস্সা তে কম্মাযতনাদযো ধম্মা নিজ্ঝানং খমন্তি, ৱিসেসতো চ পঞ্চক্খন্ধসঙ্খাতা ধম্মা পুনপ্পুনং অনিচ্চদুক্খানত্তৱসেন নিজ্ঝাযমানা তং নিজ্ঝানং খমন্তীতি ধম্মনিজ্ঝানখন্তী.
পৰতো অস্সুত্ৱা পটিলভতীতি অঞ্ঞস্স উপদেসৱচনং অস্সুত্ৱা সযমেৱ চিন্তেন্তো পটিলভতি. অযং ৱুচ্চতীতি অযং চিন্তামযা পঞ্ঞা নাম ৱুচ্চতি. সা পনেসা ন যেসং কেসঞ্চি উপ্পজ্জতি, অভিঞ্ঞাতানং পন মহাসত্তানমেৱ উপ্পজ্জতি. তত্থাপি সচ্চানুলোমিকঞাণং দ্ৱিন্নংযেৱ বোধিসত্তানং উপ্পজ্জতি. সেসপঞ্ঞা সব্বেসম্পি পূৰিতপাৰমীনং মহাপঞ্ঞানং উপ্পজ্জতীতি ৱেদিতব্বা.
পৰতো সুত্ৱা পটিলভতীতি এত্থ কম্মাযতনাদীনি পৰেন কৰিযমানানি ৱা কতানি ৱা দিস্ৱাপি যস্স কস্সচি কথযমানস্স ৱচনং সুত্ৱাপি আচৰিযস্স সন্তিকে উগ্গহেত্ৱাপি পটিলদ্ধা সব্বা পৰতো সুত্ৱাযেৱ পটিলদ্ধা নামাতি ৱেদিতব্বা.
সমাপন্নস্সাতি সমাপত্তিসমঙ্গিস্স; অন্তোসমাপত্তিযং পৱত্তা পঞ্ঞা ভাৱনামযা নামাতি অত্থো.
৭৬৯. দানং আৰব্ভাতি দানং পটিচ্চ; দানচেতনাপচ্চযাতি অত্থো. দানাধিগচ্ছাতি দানং অধিগচ্ছন্তস্স; পাপুণন্তস্সাতি অত্থো. যা উপ্পজ্জতীতি যা এৱং দানচেতনাসম্পযুত্তা পঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, অযং দানমযা পঞ্ঞা নাম. সা পনেসা ‘দানং দস্সামী’তি চিন্তেন্তস্স, দানং দেন্তস্স, দানং দত্ৱা তং পচ্চৱেক্খন্তস্স পুব্বচেতনা, মুঞ্চচেতনা, অপৰচেতনাতি তিৱিধেন উপ্পজ্জতি.
সীলং আৰব্ভ সীলাধিগচ্ছাতি ইধাপি সীলচেতনাসম্পযুত্তাৱ সীলমযা পঞ্ঞাতি অধিপ্পেতা. অযম্পি ‘সীলং পূৰেস্সামী’তি চিন্তেন্তস্স, সীলং পূৰেন্তস্স, সীলং পূৰেত্ৱা তং পচ্চৱেক্খন্তস্স পুব্বচেতনা, মুঞ্চচেতনা, অপৰচেতনাতি তিৱিধেনেৱ উপ্পজ্জতি. ভাৱনামযা হেট্ঠা ৱুত্তাযেৱ.
৭৭০. অধিসীলপঞ্ঞাদীসু সীলাদীনি দুৱিধেন ৱেদিতব্বানি – সীলং, অধিসীলং; চিত্তং, অধিচিত্তং; পঞ্ঞা, অধিপঞ্ঞাতি. তত্থ ‘‘উপ্পাদা ৱা তথাগতানং অনুপ্পাদা ৱা তথাগতানং ঠিতাৱ সা ধাতু ধম্মট্ঠিততা ধম্মনিযামতা’’তি (সং. নি. ২.২০; অ. নি. ৩.১৩৭) ইমায তন্তিযা সঙ্গহিতৱসেন পঞ্চপি সীলানি দসপি সীলানি সীলং নাম. তঞ্হি তথাগতে উপ্পন্নেপি অনুপ্পন্নেপি হোতি. অনুপ্পন্নে কে পঞ্ঞাপেন্তীতি? তাপসপৰিব্বাজকা, সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তা, চক্কৱত্তিৰাজানো চ পঞ্ঞাপেন্তি. উপ্পন্নে সম্মাসম্বুদ্ধে ভিক্খুসঙ্ঘো, ভিক্খুনীসঙ্ঘো, উপাসকা, উপাসিকাযো চ পঞ্ঞাপেন্তি. পাতিমোক্খসংৱৰসীলং পন সব্বসীলেহি অধিকং উপ্পন্নেযেৱ তথাগতে উপ্পজ্জতি, নো অনুপ্পন্নে. সব্বঞ্ঞুবুদ্ধাযেৱ চ নং পঞ্ঞাপেন্তি. ‘‘ইমস্মিং ৱত্থুস্মিং ৱীতিক্কমে ইদং নাম হোতী’’তি পঞ্ঞাপনঞ্হি অঞ্ঞেসং অৱিসযো, বুদ্ধানংযেৱ এস ৱিসযো, বুদ্ধানং বলং. ইতি যস্মা পাতিমোক্খসংৱৰো অধিসীলং, তস্মা তং অধিসীলপঞ্ঞং দস্সেতুং পাতিমোক্খসংৱৰং সংৱৰন্তস্সাতিআদি ৱুত্তং.
হেট্ঠা ৱুত্তায এৱ পন তন্তিযা সঙ্গহিতৱসেন ৱট্টপাদিকা অট্ঠ সমাপত্তিযো চিত্তং নাম. তঞ্হি তথাগতে উপ্পন্নেপি হোতি অনুপ্পন্নেপি. অনুপ্পন্নে কে নিব্বত্তেন্তীতি? তাপসপৰিব্বাজকা চেৱ সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তা চ চক্কৱত্তিৰাজানো চ. উপ্পন্নে ভগৱতি ৱিসেসত্থিকা ভিক্খুআদযোপি নিব্বত্তেন্তিযেৱ. ৱিপস্সনাপাদিকা পন অট্ঠ সমাপত্তিযো সব্বচিত্তেহি অধিকা, উপ্পন্নেযেৱ তথাগতে উপ্পজ্জন্তি, নো অনুপ্পন্নে. সব্বঞ্ঞুবুদ্ধা এৱ চ এতা পঞ্ঞাপেন্তি. ইতি যস্মা অট্ঠ সমাপত্তিযো অধিচিত্তং, তস্মা অধিচিত্তপঞ্ঞং দস্সেতুং ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰসমাপত্তিং সমাপজ্জন্তস্সাতিআদি ৱুত্তং.
হেট্ঠা ৱুত্তায এৱ পন তন্তিযা সঙ্গহিতৱসেন কম্মস্সকতঞাণং পঞ্ঞা নাম. তঞ্হি তথাগতে উপ্পন্নেপি হোতি অনুপ্পন্নেপি. অনুপ্পন্নে ৱেলামদানৱেস্সন্তৰদানাদিৱসেন উপ্পজ্জতি; উপ্পন্নে তেন ঞাণেন মহাদানং পৱত্তেন্তানং পমাণং নত্থি. মগ্গফলপঞ্ঞা পন সব্বপঞ্ঞাহি অধিকা, উপ্পন্নেযেৱ তথাগতে ৱিত্থাৰিকা হুত্ৱা পৱত্ততি, নো অনুপ্পন্নে. ইতি যস্মা মগ্গফলপঞ্ঞা অধিপঞ্ঞা, তস্মা অতিৰেকপঞ্ঞায পঞ্ঞং দস্সেতুং চতূসু মগ্গেসূতিআদি ৱুত্তং.
তত্থ সিযা – সীলং, অধিসীলং; চিত্তং, অধিচিত্তং; পঞ্ঞা, অধিপঞ্ঞাতি ইমেসু ছসু কোট্ঠাসেসু ৱিপস্সনা পঞ্ঞা কতৰসন্নিস্সিতাতি? অধিপঞ্ঞাসন্নিস্সিতা. তস্মা যথা ওমকতৰপ্পমাণং ছত্তং ৱা ধজং ৱা উপাদায অতিৰেকপ্পমাণং অতিছত্তং অতিধজোতি ৱুচ্চতি, এৱমিদম্পি পঞ্চসীলং দসসীলং উপাদায পাতিমোক্খসংৱৰসীলং ‘অধিসীলং’ নাম; ৱট্টপাদিকা অট্ঠ সমাপত্তিযো উপাদায ৱিপস্সনাপাদিকা অট্ঠ সমাপত্তিযো ‘অধিচিত্তং’ নাম, কম্মস্সকতপঞ্ঞং উপাদায ৱিপস্সনাপঞ্ঞা চ মগ্গপঞ্ঞা চ ফলপঞ্ঞা চ ‘অধিপঞ্ঞা’ নামাতি ৱেদিতব্বা.
৭৭১. আযকোসল্লাদিনিদ্দেসে যস্মা আযোতি ৱুড্ঢি, সা অনত্থহানিতো অত্থুপ্পত্তিতো চ দুৱিধা; অপাযোতি অৱুড্ঢি, সাপি অত্থহানিতো অনত্থুপ্পত্তিতো চ দুৱিধা; তস্মা তং দস্সেতুং ইমে ধম্মে মনসিকৰোতোতিআদি ৱুত্তং. ইদং ৱুচ্চতীতি যা ইমেসং অকুসলধম্মানং অনুপ্পত্তিপ্পহানেসু কুসলধম্মানঞ্চ উপ্পত্তিট্ঠিতীসু পঞ্ঞা – ইদং আযকোসল্লং নাম ৱুচ্চতি. যা পনেসা কুসলধম্মানং অনুপ্পজ্জননিৰুজ্ঝনেসু অকুসলধম্মানঞ্চ উপ্পত্তিট্ঠিতীসু পঞ্ঞা – ইদং অপাযকোসল্লং নামাতি অত্থো. আযকোসল্লং তাৱ পঞ্ঞা হোতু; অপাযকোসল্লং কথং পঞ্ঞা নাম জাতাতি? পঞ্ঞৱাযেৱ হি ‘ময্হং এৱং মনসিকৰোতো অনুপ্পন্না কুসলা ধম্মা নুপ্পজ্জন্তি উপ্পন্না চ নিৰুজ্ঝন্তি; অনুপ্পন্না অকুসলা ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না পৱড্ঢন্তী’তি পজানাতি. সো এৱং ঞত্ৱা অনুপ্পন্নানং অকুসলানং ধম্মানং উপ্পজ্জিতুং ন দেতি, উপ্পন্নে পজহতি; অনুপ্পন্নে কুসলে উপ্পাদেতি, উপ্পন্নে ভাৱনাপাৰিপূৰিং পাপেতি. এৱং অপাযকোসল্লম্পি পঞ্ঞা এৱাতি ৱেদিতব্বং. সব্বাপি তত্ৰূপাযা পঞ্ঞা উপাযকোসল্লন্তি ইদং পন অচ্চাযিককিচ্চে ৱা ভযে ৱা উপ্পন্নে তস্স তিকিচ্ছনত্থং ঠানুপ্পত্তিযকাৰণজাননৱসেনেৱ ৱেদিতব্বং. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.
তিকনিদ্দেসৱণ্ণনা.
(৪.) চতুক্কনিদ্দেসৱণ্ণনা
৭৯৩. চতুব্বিধেন ঞাণৱত্থুনিদ্দেসে অত্থি দিন্নন্তিআদীসু দিন্নপচ্চযা ফলং অত্থীতি ইমিনা উপাযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. ইদং ৱুচ্চতীতি যং ঞাণং ‘ইদং কম্মং সকং, ইদং নো সক’ন্তি জানাতি – ইদং কম্মস্সকতঞাণং নাম ৱুচ্চতীতি অত্থো. তত্থ তিৱিধং কাযদুচ্চৰিতং, চতুব্বিধং ৱচীদুচ্চৰিতং, তিৱিধং মনোদুচ্চৰিতন্তি ইদং ন সককম্মং নাম. তীসু দ্ৱাৰেসু দসৱিধম্পি সুচৰিতং সককম্মং নাম. অত্তনো ৱাপি হোতু পৰস্স ৱা সব্বম্পি অকুসলং ন সককম্মং নাম. কস্মা? অত্থভঞ্জনতো অনত্থজননতো চ. অত্তনো ৱা হোতু পৰস্স ৱা সব্বম্পি কুসলং সককম্মং নাম. কস্মা? অনত্থভঞ্জনতো অত্থজননতো চ. এৱং জাননসমত্থে ইমস্মিং কম্মস্সকতঞাণে ঠত্ৱা বহুং দানং দত্ৱা সীলং পূৰেত্ৱা উপোসথং সমাদিযিত্ৱা সুখেন সুখং সম্পত্তিযা সম্পত্তিং অনুভৱিত্ৱা নিব্বানং পত্তানং গণনপৰিচ্ছেদো নত্থি. যথা হি সধনো পুৰিসো পঞ্চসু সকটসতেসু সপ্পিমধুফাণিতাদীনি চেৱ লোণতিলতণ্ডুলাদীনি চ আৰোপেত্ৱা কন্তাৰমগ্গং পটিপন্নো কেনচিদেৱ কৰণীযেন অত্থে উপ্পন্নে সব্বেসং উপকৰণানং গহিতত্তা ন চিন্তেতি, ন পৰিতস্সতি, সুখেনেৱ খেমন্তং পাপুণাতি; এৱমেৱ ইমস্মিম্পি কম্মস্সকতঞাণে ঠত্ৱা বহুং দানং দত্ৱা…পে… নিব্বানং পত্তানং গণনপথো নত্থি. ঠপেত্ৱা সচ্চানুলোমিকং ঞাণন্তি মগ্গসচ্চস্স পৰমত্থসচ্চস্স চ অনুলোমনতো সচ্চানুলোমিকন্তি লদ্ধনামং ৱিপস্সনাঞাণং ঠপেত্ৱা অৱসেসা সব্বাপি সাসৱা কুসলা পঞ্ঞা কম্মস্সকতঞাণমেৱাতি অত্থো.
৭৯৪. মগ্গসমঙ্গিস্স ঞাণং দুক্খেপেতং ঞাণন্তি এত্থ একমেৱ মগ্গঞাণং চতূসু সচ্চেসু একপটিৱেধৱসেন চতূসু ঠানেসু সঙ্গহিতং.
৭৯৬. ধম্মে ঞাণন্তি এত্থ মগ্গপঞ্ঞা তাৱ চতুন্নং সচ্চানং একপটিৱেধৱসেন ধম্মে ঞাণং নাম হোতু; ফলপঞ্ঞা কথং ধম্মে ঞাণং নামাতি? নিৰোধসচ্চৱসেন. দুৱিধাপি হেসা পঞ্ঞা অপৰপ্পচ্চযে অত্থপচ্চক্খে অৰিযসচ্চধম্মে কিচ্চতো চ আৰম্মণতো চ পৱত্তত্তা ধম্মে ঞাণন্তি ৱেদিতব্বা. সো ইমিনা ধম্মেনাতি এত্থ মগ্গঞাণং ধম্মগোচৰত্তা গোচৰৱোহাৰেন ধম্মোতি ৱুত্তং, উপযোগত্থে ৱা কৰণৱচনং; ইমং ধম্মং ঞাতেনাতি অত্থো; চতুসচ্চধম্মং জানিত্ৱা ঠিতেন মগ্গঞাণেনাতি ৱুত্তং হোতি. দিট্ঠেনাতি দস্সনেন; ধম্মং পস্সিত্ৱা ঠিতেনাতি অত্থো. পত্তেনাতি চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি পত্ৱা ঠিতত্তা ধম্মং পত্তেন. ৱিদিতেনাতি মগ্গঞাণেন চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি ৱিদিতানি পাকটানি কতানি. তস্মা তং ধম্মং ৱিদিতং নাম হোতি. তেন ৱিদিতধম্মেন. পৰিযোগাড়্হেনাতি চতুসচ্চধম্মং পৰিযোগাহেত্ৱা ঠিতেন. নযং নেতীতি অতীতে চ অনাগতে চ নযং নেতি হৰতি পেসেতি. ইদং পন ন মগ্গঞাণস্স কিচ্চং, পচ্চৱেক্খণঞাণস্স কিচ্চং. সত্থাৰা পন মগ্গঞাণং অতীতানাগতে নযং নযনসদিসং কতং. কস্মা? মগ্গমূলকত্তা. ভাৱিতমগ্গস্স হি পচ্চৱেক্খণা নাম হোতি. তস্মা সত্থা মগ্গঞাণমেৱ নযং নযনসদিসং অকাসি. অপিচ এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো – যদেতং ইমিনা চতুসচ্চগোচৰং মগ্গঞাণং অধিগতং, তেন ঞাণেন কাৰণভূতেন অতীতানাগতে পচ্চৱেক্খণঞাণসঙ্খাতং নযং নেতি.
ইদানি যথা তেন নযং নেতি, তং আকাৰং দস্সেতুং যে হি কেচি অতীতমদ্ধানন্তিআদিমাহ. তত্থ অব্ভঞ্ঞংসূতি জানিংসু পটিৱিজ্ঝিংসু. ইমঞ্ঞেৱাতি যং দুক্খং অতীতে অব্ভঞ্ঞংসু, যঞ্চ অনাগতে অভিজানিস্সন্তি, ন তঞ্ঞেৱ ইমং; সৰিক্খট্ঠেন পন এৱং ৱুত্তং. অতীতেপি হি ঠপেত্ৱা তণ্হং তেভূমকক্খন্ধেযেৱ দুক্খসচ্চন্তি পটিৱিজ্ঝিংসু, তণ্হংযেৱ সমুদযসচ্চন্তি নিব্বানমেৱ নিৰোধসচ্চন্তি অৰিযমগ্গমেৱ মগ্গসচ্চন্তি পটিৱিজ্ঝিংসু, অনাগতেপি এৱমেৱ পটিৱিজ্ঝিস্সন্তি, এতৰহিপি এৱমেৱ পটিৱিজ্ঝন্তীতি সৰিক্খট্ঠেন ‘‘ইমঞ্ঞেৱা’’তি ৱুত্তং. ইদং ৱুচ্চতি অন্ৱযে ঞাণন্তি ইদং অনুগমনঞাণং নযনঞাণং কাৰণঞাণন্তি ৱুচ্চতি.
পৰিযে ঞাণন্তি চিত্তপৰিচ্ছেদঞাণং. পৰসত্তানন্তি ঠপেত্ৱা অত্তানং সেসসত্তানং. ইতৰং তস্সেৱ ৱেৱচনং. চেতসা চেতো পৰিচ্চ পজানাতীতি অত্তনো চিত্তেন তেসং চিত্তং সৰাগাদিৱসেন পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা নানপ্পকাৰতো জানাতি. সৰাগং ৱাতিআদীসু যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা সতিপট্ঠানৱিভঙ্গে ৱুত্তমেৱ. অযং পন ৱিসেসো – ইধ অনুত্তৰং ৱা চিত্তং ৱিমুত্তং ৱা চিত্তন্তি এত্থ লোকুত্তৰম্পি লব্ভতি. অৱিপস্সনূপগম্পি হি পৰচিত্তঞাণস্স ৱিসযো হোতিযেৱ.
অৱসেসা পঞ্ঞাতি ধম্মে ঞাণাদিকা তিস্সো পঞ্ঞা ঠপেত্ৱা সেসা সব্বাপি পঞ্ঞা ঞাণন্তি সম্মতত্তা সম্মুতিঞাণং নাম হোতি. ৱচনত্থো পনেত্থ সম্মুতিম্হি ঞাণন্তি সম্মুতিঞাণং.
৭৯৭. কামাৱচৰকুসলে পঞ্ঞাতি অযঞ্হি একন্তেন ৱট্টস্মিং চুতিপটিসন্ধিং আচিনতেৱ, তস্মা ‘‘আচযায নো অপচযাযা’’তি ৱুত্তা. লোকুত্তৰমগ্গপঞ্ঞা পন যস্মা চুতিপটিসন্ধিং অপচিনতেৱ, তস্মা ‘‘অপচযায নো আচযাযা’’তি ৱুত্তা. ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰপঞ্ঞা চুতিপটিসন্ধিম্পি আচিনতি, ৱিক্খম্ভনৱসেন কিলেসে চেৱ কিলেসমূলকে চ ধম্মে অপচিনতি, তস্মা ‘‘আচযায চেৱ অপচযায চা’’তি ৱুত্তা. সেসা নেৱ চুতিপটিসন্ধিং আচিনতি ন অপচিনতি, তস্মা ‘‘নেৱ আচযায নো অপচযাযা’’তি ৱুত্তা.
৭৯৮. ন চ অভিঞ্ঞাযো পটিৱিজ্ঝতীতি ইদং পঠমজ্ঝানপঞ্ঞং সন্ধায ৱুত্তং. সা হিস্স কামৱিৱেকেন পত্তব্বত্তা কিলেসনিব্বিদায সংৱত্ততি. তায চেস কামেসু ৱীতৰাগো হোতি, অভিঞ্ঞাপাদকভাৱং পন অপ্পত্ততায নেৱ পঞ্চ অভিঞ্ঞাযো পটিৱিজ্ঝতি, নিমিত্তাৰম্মণত্তা ন সচ্চানি পটিৱিজ্ঝতি. এৱমযং পঞ্ঞা নিব্বিদায হোতি নো পটিৱেধায. স্ৱেৱাতি পঠমজ্ঝানং পত্ৱা ঠিতো. কামেসু ৱীতৰাগো সমানোতি তথা ৱিক্খম্ভিতানংযেৱ কামানং ৱসেন ৱীতৰাগো. অভিঞ্ঞাযো পটিৱিজ্ঝতীতি পঞ্চ অভিঞ্ঞাযো পটিৱিজ্ঝতি. ইদং চতুত্থজ্ঝানপঞ্ঞং সন্ধায ৱুত্তং. চতুত্থজ্ঝানপঞ্ঞা হি অভিঞ্ঞাপাদকভাৱেনাপি পঞ্চ অভিঞ্ঞাযো পটিৱিজ্ঝতি, অভিঞ্ঞাভাৱপ্পত্তিযাপি পটিৱিজ্ঝতি এৱ. তস্মা সা পটিৱেধায হোতি. পঠমজ্ঝানপঞ্ঞায এৱ পন কিলেসেসুপি নিব্বিন্দত্তা নো নিব্বিদায. যা পনাযং দুতিযততিযজ্ঝানপঞ্ঞা, সা কতৰকোট্ঠাসং ভজতীতি? সোমনস্সৱসেন পঠমজ্ঝানম্পি ভজতি, অৱিতক্কৱসেন চতুত্থজ্ঝানম্পি. এৱমেসা পঠমজ্ঝানসন্নিস্সিতা ৱা চতুত্থজ্ঝানসন্নিস্সিতা ৱা কাতব্বা. নিব্বিদায চেৱ পটিৱেধায চাতি মগ্গপঞ্ঞা সব্বস্মিম্পি ৱট্টে নিব্বিন্দনতো নিব্বিদায, ছট্ঠং অভিঞ্ঞং পটিৱিজ্ঝনতো পটিৱেধায চ হোতি.
৭৯৯. পঠমস্স ঝানস্স লাভীতিআদীসু য্ৱাযং অপ্পগুণস্স পঠমজ্ঝানস্স লাভী. তং ততো ৱুট্ঠিতং আৰম্মণৱসেন কামসহগতা হুত্ৱা সঞ্ঞামনসিকাৰা সমুদাচৰন্তি তুদন্তি চোদেন্তি. তস্স কামানুপক্খন্দানং সঞ্ঞামনসিকাৰানং ৱসেন সা পঠমজ্ঝানপঞ্ঞা হাযতি পৰিহাযতি; তস্মা হানভাগিনীতি ৱুত্তা. তদনুধম্মতাতি তদনুৰূপসভাৱা. সতি সন্তিট্ঠতীতি ইদং মিচ্ছাসতিং সন্ধায ৱুত্তং, ন সম্মাসতিং. যস্স হি পঠমজ্ঝানানুৰূপসভাৱা পঠমজ্ঝানং সন্ততো পণীততো দিস্ৱা অস্সাদযমানা অভিনন্দমানা নিকন্তি উপ্পজ্জতি, তস্স নিকন্তিৱসেন সা পঠমজ্ঝানপঞ্ঞা নেৱ হাযতি, ন ৱড্ঢতি, ঠিতিকোট্ঠাসিকা হোতি. তেন ৱুত্তং ঠিতিভাগিনী পঞ্ঞাতি. অৱিতক্কসহগতাতি অৱিতক্কং দুতিযজ্ঝানং সন্ততো পণীততো মনসিকৰোতো আৰম্মণৱসেন অৱিতক্কসহগতা. সমুদাচৰন্তীতি পগুণতো পঠমজ্ঝানতো ৱুট্ঠিতং দুতিযজ্ঝানাধিগমত্থায তুদন্তি চোদেন্তি. তস্স উপৰি দুতিযজ্ঝানানুপক্খন্দানং সঞ্ঞামনসিকাৰানং ৱসেন সা পঠমজ্ঝানপঞ্ঞা ৱিসেসভূতস্স দুতিযজ্ঝানস্স উপ্পত্তিট্ঠানতায ৱিসেসভাগিনীতি ৱুত্তা. নিব্বিদাসহগতাতি তমেৱ পঠমজ্ঝানতো ৱুট্ঠিতং নিব্বিদাসঙ্খাতেন ৱিপস্সনাঞাণেন সহগতা. ৱিপস্সনাঞাণঞ্হি ঝানঙ্গভেদে ৱত্তন্তে নিব্বিন্দতি উক্কণ্ঠতি, তস্মা নিব্বিদাতি ৱুচ্চতি. সমুদাচৰন্তীতি নিব্বানসচ্ছিকিৰিযত্থায তুদন্তি চোদেন্তি. ৱিৰাগূপসঞ্হিতাতি ৱিৰাগসঙ্খাতেন নিব্বানেন উপসংহিতা. ৱিপস্সনাঞাণম্হি সক্কা ইমিনা মগ্গেন ৱিৰাগং নিব্বানং সচ্ছিকাতুন্তি পৱত্তিতো ‘‘ৱিৰাগূপসঞ্হিত’’ন্তি ৱুচ্চতি. তংসম্পযুত্তা সঞ্ঞামনসিকাৰাপি ৱিৰাগূপসঞ্হিতা এৱ নাম. তস্স তেসং সঞ্ঞামনসিকাৰানং ৱসেন সা পঠমজ্ঝানপঞ্ঞা অৰিযমগ্গপটিৱেধস্স পদট্ঠানতায নিব্বেধভাগিনীতি ৱুত্তা. এৱং চতূসু ঠানেসু পঠমজ্ঝানপঞ্ঞাৱ কথিতা. দুতিযজ্ঝানপঞ্ঞাদীসুপি ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো.
৮০১. কিচ্ছেন কসিৰেন সমাধিং উপ্পাদেন্তস্সাতি লোকুত্তৰসমাধিং উপ্পাদেন্তস্স পুব্বভাগে আগমনকালে কিচ্ছেন কসিৰেন দুক্খেন সসঙ্খাৰেন সপ্পযোগেন কিলমন্তস্স কিলেসে ৱিক্খম্ভেত্ৱা আগতস্স. দন্ধং তণ্ঠানং অভিজানন্তস্সাতি ৱিক্খম্ভিতেসু কিলেসেসু ৱিপস্সনাপৰিৱাসে চিৰং ৱসিত্ৱা তং লোকুত্তৰসমাধিসঙ্খাতং ঠানং দন্ধং সণিকং অভিজানন্তস্স পটিৱিজ্ঝন্তস্স, পাপুণন্তস্সাতি অত্থো. অযং ৱুচ্চতীতি যা এসা এৱং উপ্পজ্জতি, অযং কিলেসৱিক্খম্ভনপটিপদায দুক্খত্তা, ৱিপস্সনাপৰিৱাসপঞ্ঞায চ দন্ধত্তা মগ্গকালে একচিত্তক্খণে উপ্পন্নাপি পঞ্ঞা আগমনৱসেন দুক্খপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা নামাতি ৱুচ্চতি. উপৰি তীসু পদেসুপি ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো.
৮০২. সমাধিস্স ন নিকামলাভিস্সাতি যো সমাধিস্স ন নিকামলাভী হোতি, সো তস্স ন নিকামলাভী নাম. যস্স সমাধি উপৰূপৰি সমাপজ্জনত্থায উস্সক্কিতুং পচ্চযো ন হোতি, তস্স অপ্পগুণজ্ঝানলাভিস্সাতি অত্থো. আৰম্মণং থোকং ফৰন্তস্সাতি পৰিত্তে সুপ্পমত্তে ৱা সৰাৱমত্তে ৱা আৰম্মণে পৰিকম্মং কত্ৱা তত্থেৱ অপ্পনং পত্ৱা তং অৱড্ঢিতং থোকমেৱ আৰম্মণং ফৰন্তস্সাতি অত্থো. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. ননিকামলাভীপটিপক্খতো হি পগুণজ্ঝানলাভী এত্থ নিকামলাভীতি ৱুত্তো. অৱড্ঢিতাৰম্মণপটিপক্খতো চ ৱড্ঢিতাৰম্মণং ৱিপুলন্তি ৱুত্তং. সেসং তাদিসমেৱ.
জৰামৰণেপেতং ঞাণন্তি নিব্বানমেৱ আৰম্মণং কত্ৱা চতুন্নং সচ্চানং একপটিৱেধৱসেন এতং ৱুত্তং.
জৰামৰণং আৰব্ভাতিআদীনি পন একেকং ৱত্থুং আৰব্ভ পৱত্তিকালে পুব্বভাগে সচ্চৱৱত্থাপনৱসেন ৱুত্তানি. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.
চতুক্কনিদ্দেসৱণ্ণনা.
(৫.) পঞ্চকনিদ্দেসৱণ্ণনা
৮০৪. পঞ্চৱিধেন ঞাণৱত্থুনিদ্দেসে পীতিফৰণতাদীসু পীতিং ফৰমানা উপ্পজ্জতীতি দ্ৱীসু ঝানেসু পঞ্ঞা পীতিফৰণতা নাম. সুখং ফৰমানা উপ্পজ্জতীতি তীসু ঝানেসু পঞ্ঞা সুখফৰণতা নাম. পৰেসং চেতোফৰমানা উপ্পজ্জতীতি চেতোপৰিযপঞ্ঞা চেতোফৰণতা নাম. আলোকং ফৰমানা উপ্পজ্জতীতি দিব্বচক্খুপঞ্ঞা আলোকফৰণতা নাম. পচ্চৱেক্খণঞাণং পচ্চৱেক্খণানিমিত্তং নাম. তেনেৱ ৱুত্তং ‘‘দ্ৱীসু ঝানেসু পঞ্ঞা পীতিফৰণতা’’তিআদি. তত্থ চ পীতিফৰণতা সুখফৰণতা দ্ৱে পাদা ৱিয, চেতোফৰণতা আলোকফৰণতা দ্ৱে হত্থা ৱিয, অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানং মজ্ঝিমকাযো ৱিয, পচ্চৱেক্খণানিমিত্তং সীসং ৱিয. ইতি ভগৱা পঞ্চঙ্গিকং সম্মাসমাধিং অঙ্গপচ্চঙ্গসম্পন্নং পুৰিসং ৱিয কত্ৱা দস্সেসি. অযং পঞ্চঙ্গিকো সম্মাসমাধীতি অযং হত্থপাদসীসসদিসেহি পঞ্চহি অঙ্গেহি যুত্তো সম্মাসমাধীতি পাদকজ্ঝানসমাধিং কথেসি.
অযং সমাধি পচ্চুপ্পন্নসুখো চেৱাতিআদীসু অৰহত্তফলসমাধি অধিপ্পেতো. সো হি অপ্পিতপ্পিতক্খণে সুখত্তা পচ্চুপ্পন্নসুখো. পুৰিমো পুৰিমো পচ্ছিমস্স পচ্ছিমস্স সমাধিসুখস্স পচ্চযত্তা আযতিং সুখৱিপাকো. সন্তং সুখুমং ফলচিত্তং পণীতং মধুৰৰূপং সমুট্ঠাপেতি. ফলসমাপত্তিযা ৱুট্ঠিতস্স হি সব্বকাযানুগতং সুখসম্ফস্সং ফোট্ঠব্বং পটিচ্চ সুখসহগতং কাযৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি. ইমিনাপি পৰিযাযেন আযতিং সুখৱিপাকো. কিলেসেহি আৰকত্তা অৰিযো. কামামিসৱট্টামিসলোকামিসানং অভাৱা নিৰামিসো. বুদ্ধাদীহি মহাপুৰিসেহি সেৱিতত্তা অকাপুৰিসসেৱিতো. অঙ্গসন্ততায আৰম্মণসন্ততায সব্বকিলেসদৰথসন্ততায চ সন্তো. অতপ্পনীযট্ঠেন পণীতো. কিলেসপটিপ্পস্সদ্ধিযা লদ্ধত্তা কিলেসপটিপ্পস্সদ্ধিভাৱস্স ৱা লদ্ধত্তা পটিপ্পস্সদ্ধিলদ্ধো. পটিপ্পস্সদ্ধং পটিপ্পস্সদ্ধীতি হি ইদং অত্থতো একং. পটিপ্পস্সদ্ধকিলেসেন ৱা অৰহতা লদ্ধত্তাপি পটিপ্পস্সদ্ধিলদ্ধো. একোদিভাৱেন অধিগতত্তা একোদিভাৱমেৱ ৱা অধিগতত্তা একোদিভাৱাধিগতো. অপ্পগুণসাসৱসমাধি ৱিয সসঙ্খাৰেন সপ্পযোগেন চিত্তেন পচ্চনীকধম্মে নিগ্গয্হ কিলেসে ৱাৰেত্ৱা অনধিগতত্তা ন সসঙ্খাৰনিগ্গয্হৱাৰিতগতো. তঞ্চ সমাধিং সমাপজ্জন্তো ততো ৱা ৱুট্ঠহন্তো সতিৱেপুল্লপ্পত্তত্তা সতোৱ সমাপজ্জতি সতোৱ ৱুট্ঠহতি. যথাপৰিচ্ছিন্নকালৱসেন ৱা সতো সমাপজ্জতি সতো ৱুট্ঠহতি. তস্মা যদেত্থ ‘‘অযং সমাধি পচ্চুপ্পন্নসুখো চেৱ আযতিঞ্চ সুখৱিপাকো’’তি এৱং পচ্চৱেক্খমানস্স পচ্চত্তংযেৱ অপৰপ্পচ্চযং ঞাণং উপ্পজ্জতি – তং একমঙ্গং. এস নযো সেসেসুপি. এৱমিমেহি পঞ্চহি পচ্চৱেক্খণঞাণেহি অযং সমাধি পঞ্চঞাণিকো সম্মাসমাধি নাম ৱুত্তোতি.
পঞ্চকনিদ্দেসৱণ্ণনা.
(৬.) ছক্কনিদ্দেসৱণ্ণনা
৮০৫. ছব্বিধেন ঞাণৱত্থুনিদ্দেসে ইদ্ধিৱিধে ঞাণন্তি ‘‘একোপি হুত্ৱা বহুধা হোতী’’তিআদিনযপ্পৱত্তে (দী. নি. ১.৪৮৪; পটি. ম. ১.১০২) ইদ্ধিৱিধে ঞাণং. ইমিনা অৱিতক্কাৱিচাৰা উপেক্খাসহগতা ৰূপাৱচৰা বহুধাভাৱাদিসাধিকা একচিত্তক্খণিকা অপ্পনাপঞ্ঞাৱ কথিতা. সোতধাতুৱিসুদ্ধিযা ঞাণন্তি দূৰসন্তিকাদিভেদসদ্দাৰম্মণায দিব্বসোতধাতুযা ঞাণং. ইমিনাপি অৱিতক্কাৱিচাৰা উপেক্খাসহগতা ৰূপাৱচৰা পকতিসোতৱিসযাতীতসদ্দাৰম্মণা একচিত্তক্খণিকা অপ্পনাপঞ্ঞাৱ কথিতা. পৰচিত্তে ঞাণন্তি পৰসত্তানং চিত্তপৰিচ্ছেদে ঞাণং. ইমিনাপি যথাৱুত্তপ্পকাৰা পৰেসং সৰাগাদিচিত্তাৰম্মণা একচিত্তক্খণিকা অপ্পনাপঞ্ঞাৱ কথিতা. পুব্বেনিৱাসানুস্সতিযা ঞাণন্তি পুব্বেনিৱাসানুস্সতিসম্পযুত্তং ঞাণং. ইমিনাপি যথাৱুত্তপ্পকাৰা পুব্বে নিৱুত্থক্খন্ধানুস্সৰণসতিসম্পযুত্তা একচিত্তক্খণিকা অপ্পনাপঞ্ঞাৱ কথিতা. সত্তানং চুতূপপাতে ঞাণন্তি সত্তানং চুতিযঞ্চ উপপাতে চ ঞাণং. ইমিনাপি যথাৱুত্তপ্পকাৰা চৱনকউপপজ্জনকানং সত্তানং ৱণ্ণধাতুআৰম্মণা একচিত্তক্খণিকা অপ্পনাপঞ্ঞাৱ কথিতা. আসৱানং খযে ঞাণন্তি সচ্চপৰিচ্ছেদজাননঞাণং. ইদং লোকুত্তৰমেৱ. সেসানি লোকিযানীতি.
ছক্কনিদ্দেসৱণ্ণনা.
(৭.) সত্তকনিদ্দেসাদিৱণ্ণনা
৮০৬. সত্তৱিধেন ঞাণৱত্থুনিদ্দেসে জাতিপচ্চযা জৰামৰণন্তিআদিনা নযেন পৱত্তিনিৱত্তিৱসেন একাদসসু পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেসু একেকস্মিং কালত্তযভেদতো পচ্চৱেক্খণঞাণং ৱত্ৱা পুন ‘‘যম্পিস্স তং ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’ন্তি এৱং তদেৱ ঞাণং সঙ্খেপতো খযধম্মতাদীহি পকাৰেহি ৱুত্তং. তত্থ জাতিপচ্চযা জৰামৰণং, অসতি জাতিযা নত্থি জৰামৰণন্তি ঞাণদ্ৱযং পচ্চুপ্পন্নদ্ধানৱসেন ৱুত্তং. অতীতম্পি অদ্ধানং, অনাগতম্পি অদ্ধানন্তি এৱং অতীতে ঞাণদ্ৱযং, অনাগতে ঞাণদ্ৱযন্তি ছ. তানি ধম্মট্ঠিতিঞাণেন সদ্ধিং সত্ত. তত্থ ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি পচ্চযাকাৰঞাণং. পচ্চযাকাৰো হি ধম্মানং পৱত্তিট্ঠিতিকাৰণত্তা ধম্মট্ঠিতীতি ৱুচ্চতি; তত্থ ঞাণং ধম্মট্ঠিতিঞাণং. এতস্সেৱ ছব্বিধস্স ঞাণস্সেতং অধিৱচনং. এৱং একেকস্মিং অঙ্গে ইমানি সত্ত সত্ত কত্ৱা একাদসসু অঙ্গেসু সত্তসত্ততি হোন্তি. তত্থ খযধম্মন্তি খযগমনসভাৱং. ৱযধম্মন্তি ৱযগমনসভাৱং. ৱিৰাগধম্মন্তি ৱিৰজ্জনসভাৱং. নিৰোধধম্মন্তি নিৰুজ্ঝনসভাৱং. ইমিনা কিং কথিতং? অপৰৱিপস্সনায পুৰিমৱিপস্সনাসম্মসনং কথিতং. তেন কিং কথিতং হোতি? সত্তক্খত্তুং ৱিপস্সনাপটিৱিপস্সনা কথিতা. পঠমঞাণেন হি সব্বসঙ্খাৰে অনিচ্চা দুক্খা অনত্তাতি দিস্ৱা তং ঞাণং দুতিযেন দট্ঠুং ৱট্টতি, দুতিযং ততিযেন, ততিযং চতুত্থেন, চতুত্থং পঞ্চমেন, পঞ্চমং ছট্ঠেন, ছট্ঠং সত্তমেন. এৱং সত্ত ৱিপস্সনাপটিৱিপস্সনা কথিতা হোন্তীতি.
সত্তকনিদ্দেসৱণ্ণনা.
৮০৭. অট্ঠৱিধেন ঞাণৱত্থুনিদ্দেসে সোতাপত্তিমগ্গে পঞ্ঞাতি সোতাপত্তিমগ্গম্হি পঞ্ঞা. ইমিনা সম্পযুত্তপঞ্ঞাৱ কথিতা. সেসপদেসুপি এসেৱ নযোতি.
অট্ঠকনিদ্দেসৱণ্ণনা.
৮০৮. নৱৱিধেন ঞাণৱত্থুনিদ্দেসে অনুপুব্বৱিহাৰসমাপত্তীসূতি অনুপুব্বৱিহাৰসঙ্খাতাসু সমাপত্তীসু. তাসং অনুপুব্বেন অনুপটিপাটিযা ৱিহাৰিতব্বট্ঠেন অনুপুব্বৱিহাৰতা, সমাপজ্জিতব্বট্ঠেন সমাপত্তিতা দট্ঠব্বা. তত্থ পঠমজ্ঝানসমাপত্তিযা পঞ্ঞাতিআদযো অট্ঠ সম্পযুত্তপঞ্ঞা ৱেদিতব্বা. নৱমা পচ্চৱেক্খণপঞ্ঞা. সা হি নিৰোধসমাপত্তিং সন্ততো পণীততো পচ্চৱেক্খমানস্স পৱত্ততি. তেন ৱুত্তং – ‘‘সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধসমাপত্তিযা ৱুট্ঠিতস্স পচ্চৱেক্খণঞাণ’’ন্তি.
নৱকনিদ্দেসৱণ্ণনা.
(১০.) দসকনিদ্দেসৱণ্ণনা
পঠমবলনিদ্দেসো
৮০৯. দসৱিধেন ঞাণৱত্থুনিদ্দেসে অট্ঠানন্তি হেতুপটিক্খেপো. অনৱকাসোতি পচ্চযপটিক্খেপো. উভযেনাপি কাৰণমেৱ পটিক্খিপতি. কাৰণঞ্হি তদাযত্তৱুত্তিতায অত্তনো ফলস্স ঠানন্তি চ অৱকাসোতি চ ৱুচ্চতি. যন্তি যেন কাৰণেন. দিট্ঠিসম্পন্নোতি মগ্গদিট্ঠিযা সম্পন্নো সোতাপন্নো অৰিযসাৱকো. কঞ্চি সঙ্খাৰন্তি চতুভূমকেসু সঙ্খতসঙ্খাৰেসু কঞ্চি একং সঙ্খাৰম্পি. নিচ্চতো উপগচ্ছেয্যাতি নিচ্চোতি গণ্হেয্য. নেতং ঠানং ৱিজ্জতীতি এতং কাৰণং নত্থি, ন উপলব্ভতি. যং পুথুজ্জনোতি যেন কাৰণেন পুথুজ্জনো. ঠানমেতং ৱিজ্জতীতি এতং কাৰণং অত্থি; সস্সতদিট্ঠিযা হি সো তেভূমকেসু সঙ্খাৰেসু কঞ্চি সঙ্খাৰং নিচ্চতো গণ্হেয্যাতি অত্থো. চতুত্থভূমকসঙ্খাৰো পন তেজুস্সদত্তা দিৱসং সন্তত্তো অযোগুড়ো ৱিয মক্খিকানং দিট্ঠিযা ৱা অঞ্ঞেসং ৱা অকুসলানং আৰম্মণং ন হোতি. ইমিনা নযেন কঞ্চি সঙ্খাৰং সুখতোতিআদীসুপি অত্থো ৱেদিতব্বো. সুখতো উপগচ্ছেয্যাতি ‘‘একন্তসুখী অত্তা হোতি অৰোগো পৰম্মৰণা’’তি (ম. নি. ৩.২১) এৱং অত্তদিট্ঠিৱসেন সুখতো গাহং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তচিত্তেন পন অৰিযসাৱকো পৰিড়াহাভিভূতো পৰিড়াহৱূপসমত্থং, মত্তহত্থীপৰিতাসিতো ৱিয, সুচিকামো পোক্খব্ৰাহ্মণো গূথং কঞ্চি সঙ্খাৰং সুখতো উপগচ্ছতি. অত্তৱাদে কসিণাদিপণ্ণত্তিসঙ্গহত্থং সঙ্খাৰন্তি অৱত্ৱা কঞ্চি ধম্মন্তি ৱুত্তং. ইধাপি অৰিযসাৱকস্স চতুভূমকৱসেন পৰিচ্ছেদো ৱেদিতব্বো, পুথুজ্জনস্স তেভূমকৱসেন; সব্বৱাৰেসু ৱা অৰিযসাৱকস্সাপি তেভূমকৱসেনেৱ পৰিচ্ছেদো ৱট্টতি. যং যঞ্হি পুথুজ্জনো গণ্হাতি, ততো ততো অৰিযসাৱকো গাহং ৱিনিৱেঠেতি. পুথুজ্জনো হি যং যং নিচ্চং সুখং অত্তাতি গণ্হাতি, তং তং অৰিযসাৱকো অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি গণ্হন্তো গাহং ৱিনিৱেঠেতি.
মাতৰন্তিআদীসু জনিকাৱ মাতা. মনুস্সভূতোৱ খীণাসৱো অৰহাতি অধিপ্পেতো. কিং পন অৰিযসাৱকো অঞ্ঞং জীৱিতা ৱোৰোপেয্যাতি? এতম্পি অট্ঠানং. সচেপি ভৱন্তৰগতং অৰিযসাৱকং অত্তনো অৰিযসাৱকভাৱং অজানন্তম্পি কোচি এৱং ৱদেয্য – ‘ইমং কুন্থকিপিল্লিকং জীৱিতা ৱোৰোপেত্ৱা সকলচক্কৱাড়গব্ভে চক্কৱত্তিৰজ্জং পটিপজ্জাহী’তি, নেৱ সো তং জীৱিতা ৱোৰোপেয্য. অথ ৱাপি নং এৱং ৱদেয্যুং – ‘সচে ইমং ন ঘাতেস্সসি, সীসং তে ছিন্দিস্সামা’তি, সীসমেৱস্স ছিন্দেয্যুং, নেৱ সো তং ঘাতেয্য. পুথুজ্জনভাৱস্স পন মহাসাৱজ্জভাৱদস্সনত্থং অৰিযসাৱকস্স চ বলদীপনত্থমেতং ৱুত্তং. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – সাৱজ্জো পুথুজ্জনভাৱো, যত্ৰ হি নাম পুথুজ্জনো মাতুঘাতাদীনিপি আনন্তৰিযানি কৰিস্সতি. মহাবলো অৰিযসাৱকো; সো এতানি কম্মানি ন কৰোতীতি.
পদুট্ঠেন চিত্তেনাতি দোসসম্পযুত্তেন ৱধকচিত্তেন. লোহিতং উপ্পাদেয্যাতি জীৱমানকসৰীৰে খুদ্দকমক্খিকায পিৱনমত্তম্পি লোহিতং উপ্পাদেয্য. সঙ্ঘং ভিন্দেয্যাতি সমানসংৱাসকং সমানসীমাযং ঠিতং পঞ্চহি কাৰণেহি সঙ্ঘং ভিন্দেয্য, ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘পঞ্চহুপালি, আকাৰেহি সঙ্ঘো ভিজ্জতি – কম্মেন, উদ্দেসেন, ৱোহৰন্তো, অনুস্সাৱনেন, সলাকগ্গাহেনা’’তি (পৰি. ৪৫৮).
তত্থ ‘কম্মেনা’তি অপলোকনাদীসু চতূসু কম্মেসু অঞ্ঞতৰেন কম্মেন. ‘উদ্দেসেনা’তি পঞ্চসু পাতিমোক্খুদ্দেসেসু অঞ্ঞতৰেন উদ্দেসেন. ‘ৱোহৰন্তো’তি কথযন্তো, তাহি তাহি উপ্পত্তীহি ‘অধম্মং ধম্মো’তিআদীনি অট্ঠাৰস ভেদকৰৱত্থূনি দীপেন্তো. ‘অনুস্সাৱনেনা’তি ‘ননু তুম্হে জানাথ ময্হং উচ্চাকুলা পব্বজিতভাৱং বহুস্সুতভাৱঞ্চ! মাদিসো নাম উদ্ধম্মং উব্বিনযং সত্থুসাসনং গাহেয্যাতি চিত্তম্পি উপ্পাদেতুং তুম্হাকং ন যুত্তং. কিং ময্হং অৱীচি নীলুপ্পলৱনং ৱিয সীতলো? কিমহং অপাযতো ন ভাযামী’তিআদিনা নযেন কণ্ণমূলে ৱচীভেদং কত্ৱা অনুস্সাৱনেন. ‘সলাকগ্গাহেনা’তি এৱং অনুস্সাৱেত্ৱা তেসং চিত্তং উপত্থম্ভেত্ৱা অনিৱত্তনধম্মে কত্ৱা ‘‘গণ্হথ ইমং সলাক’’ন্তি সলাকগ্গাহেন. এত্থ চ কম্মমেৱ উদ্দেসো ৱা পমাণং ৱোহাৰানুস্সাৱনসলাকগ্গাহা পন পুব্বভাগা. অট্ঠাৰসৱত্থুদীপনৱসেন হি ৱোহৰন্তেন তত্থ ৰুচিজননত্থং অনুস্সাৱেত্ৱা সলাকায গাহিতাযপি অভিন্নোৱ হোতি সঙ্ঘো. যদা পন এৱং চত্তাৰো ৱা অতিৰেকা ৱা সলাকং গাহেত্ৱা আৱেণিকং কম্মং ৱা উদ্দেসং ৱা কৰোন্তি, তদা সঙ্ঘো ভিন্নো নাম হোতি.
এৱং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো সঙ্ঘং ভিন্দেয্যাতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. এত্তাৱতা মাতুঘাতাদীনি পঞ্চ আনন্তৰিযকম্মানি দস্সিতানি হোন্তি, যানি পুথুজ্জনো কৰোতি, ন অৰিযসাৱকো. তেসং আৱিভাৱত্থং –
কম্মতো দ্ৱাৰতো চেৱ, কপ্পট্ঠিতিযতো তথা;
পাকসাধাৰণাদীহি, ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
তত্থ ‘কম্মতো’ তাৱ – এত্থ হি মনুস্সভূতস্সেৱ মনুস্সভূতং মাতৰং ৱা পিতৰং ৱা অপি পৰিৱত্তলিঙ্গং জীৱিতা ৱোৰোপেন্তস্স কম্মং আনন্তৰিযং হোতি. তস্স ৱিপাকং পটিবাহিস্সামী’তি সকলচক্কৱাড়ং মহাচেতিযপ্পমাণেহি কঞ্চনথূপেহি পূৰেত্ৱাপি, সকলচক্কৱাড়ং পূৰেত্ৱা নিসিন্নভিক্খুসঙ্ঘস্স মহাদানং দত্ৱাপি, বুদ্ধস্স ভগৱতো সঙ্ঘাটিকণ্ণং অমুঞ্চিত্ৱাৱ ৱিচৰিত্ৱাপি, কাযস্স ভেদা নিৰযমেৱ উপপজ্জতি. যো পন সযং মনুস্সভূতো তিৰচ্ছানভূতং মাতৰং ৱা পিতৰং ৱা, সযং ৱা তিৰচ্ছানভূতো মনুস্সভূতং, তিৰচ্ছানভূতোযেৱ ৱা তিৰচ্ছানভূতং জীৱিতা ৱোৰোপেতি, তস্স কম্মং আনন্তৰিযং ন হোতি, কম্মং পন ভাৰিযং হোতি, আনন্তৰিযং আহচ্চেৱ তিট্ঠতি. মনুস্সজাতিকানং পন ৱসেন অযং পঞ্হো কথিতো.
এত্থ এড়কচতুক্কং, সঙ্গামচতুক্কং, চোৰচতুক্কঞ্চ কথেতব্বং. ‘এড়কং মাৰেমী’তি অভিসন্ধিনাপি হি এড়কট্ঠানে ঠিতং মনুস্সো মনুস্সভূতং মাতৰং ৱা পিতৰং ৱা মাৰেন্তো আনন্তৰিযং ফুসতি. এড়কাভিসন্ধিনা পন মাতাপিতিঅভিসন্ধিনা ৱা এড়কং মাৰেন্তো আনন্তৰিযং ন ফুসতি. মাতাপিতিঅভিসন্ধিনা মাতাপিতৰো মাৰেন্তো ফুসতেৱ. এস নযো ইতৰস্মিম্পি চতুক্কদ্ৱযে. যথা চ মাতাপিতূসু, এৱং অৰহন্তেপি এতানি চতুক্কানি ৱেদিতব্বানি. মনুস্সঅৰহন্তমেৱ চ মাৰেত্ৱা আনন্তৰিযং ফুসতি, ন যক্খভূতং; কম্মং পন ভাৰিযং আনন্তৰিযসদিসমেৱ. মনুস্সঅৰহন্তস্স চ পুথুজ্জনকালেযেৱ সত্থপ্পহাৰে ৱা ৱিসে ৱা দিন্নেপি যদি সো অৰহত্তং পত্ৱা তেনেৱ মৰতি, অৰহন্তঘাতো হোতিযেৱ. যং পন পুথুজ্জনকালে দিন্নং দানং অৰহত্তং পত্ৱা পৰিভুঞ্জতি, পুথুজ্জনস্সেৱ তং দিন্নং হোতি. সেসঅৰিযপুগ্গলে মাৰেন্তস্স আনন্তৰিযং নত্থি, কম্মং পন ভাৰিযং আনন্তৰিযসদিসমেৱ.
লোহিতুপ্পাদে তথাগতস্স অভেজ্জকাযতায পৰূপক্কমেন চম্মচ্ছেদং কত্ৱা লোহিতপগ্ঘৰণং নাম নত্থি. সৰীৰস্স পন অন্তোযেৱ একস্মিং ঠানে লোহিতং সমোসৰতি. দেৱদত্তেন পটিৱিদ্ধসিলাতো ভিজ্জিত্ৱা গতা সকলিকাপি তথাগতস্স পাদন্তং পহৰি. ফৰসুনা পহটো ৱিয পাদো অন্তোলোহিতোযেৱ অহোসি. তথা কৰোন্তস্স আনন্তৰিযং হোতি. জীৱকো পন তথাগতস্স ৰুচিযা সত্থকেন চম্মং ছিন্দিত্ৱা তম্হা ঠানা দুট্ঠলোহিতং নীহৰিত্ৱা ফাসুকমকাসি. তথা কৰোন্তস্স পুঞ্ঞকম্মমেৱ হোতি.
অথ যে চ পৰিনিব্বুতে তথাগতে চেতিযং ভিন্দন্তি, বোধিং ছিন্দন্তি, ধাতুম্হি উপক্কমন্তি, তেসং কিং হোতীতি? ভাৰিযং কম্মং হোতি আনন্তৰিযসদিসং. সধাতুকং পন থূপং ৱা পটিমং ৱা বাধযমানং বোধিসাখঞ্চ ছিন্দিতুং ৱট্টতি. সচেপি তত্থ নিলীনা সকুণা চেতিযে ৱচ্চং পাতেন্তি, ছিন্দিতুং ৱট্টতিযেৱ. পৰিভোগচেতিযতো হি সৰীৰচেতিযং মহন্ততৰং. চেতিযৱত্থুং ভিন্দিত্ৱা গচ্ছন্তং বোধিমূলম্পি ছিন্দিত্ৱা হৰিতুং ৱট্টতি. যা পন বোধিসাখা বোধিঘৰং বাধতি, তং গেহৰক্খণত্থং ছিন্দিতুং ন লব্ভতি. বোধিঅত্থঞ্হি গেহং, ন গেহত্থায বোধি. আসনঘৰেপি এসেৱ নযো. যস্মিং পন আসনঘৰে ধাতু নিহিতা হোতি, তস্স ৰক্খণত্থায বোধিসাখং ছিন্দিতুং ৱট্টতি. বোধিজগ্গনত্থং ওজোহৰণসাখং ৱা পূতিট্ঠানং ৱা ছিন্দিতুং ৱট্টতিযেৱ; সৰীৰপটিজগ্গনে ৱিয পুঞ্ঞম্পি হোতি.
সঙ্ঘভেদে সীমট্ঠকসঙ্ঘে অসন্নিপতিতে ৱিসুং পৰিসং গহেত্ৱা কতৱোহাৰানুস্সাৱনসলাকগ্গাহস্স কম্মং ৱা কৰোন্তস্স উদ্দেসং ৱা উদ্দিসন্তস্স ভেদো চ হোতি আনন্তৰিযকম্মঞ্চ. সমগ্গসঞ্ঞায পন ৱট্টতি. সমগ্গসঞ্ঞায হি কৰোন্তস্স নেৱ ভেদো হোতি ন আনন্তৰিযকম্মং. তথা নৱতো ঊনপৰিসাযং. সব্বন্তিমেন পন পৰিচ্ছেদেন নৱন্নং জনানং যো সঙ্ঘং ভিন্দতি, তস্স আনন্তৰিযকম্মং হোতি. অনুৱত্তকানং অধম্মৱাদীনং মহাসাৱজ্জং কম্মং; ধম্মৱাদিনো অনৱজ্জা. তত্থ নৱন্নমেৱ সঙ্ঘভেদে ইদং সুত্তং – ‘‘একতো, উপালি, চত্তাৰো হোন্তি, একতো চত্তাৰো, নৱমো অনুস্সাৱেতি সলাকং গাহেতি – ‘অযং ধম্মো, অযং ৱিনযো, ইদং সত্থুসাসনং, ইদং গণ্হথ, ইদং ৰোচেথা’তি. এৱং খো, উপালি, সঙ্ঘৰাজি চেৱ হোতি সঙ্ঘভেদো চ. নৱন্নং ৱা, উপালি, অতিৰেকনৱন্নং ৱা সঙ্ঘৰাজি চেৱ হোতি সঙ্ঘভেদো চা’’তি (চূড়ৱ. ৩৫১).
এতেসু চ পন পঞ্চসু সঙ্ঘভেদো ৱচীকম্মং, সেসানি কাযকম্মানীতি. এৱং কম্মতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
‘দ্ৱাৰতো’তি সব্বানেৱ চেতানি কাযদ্ৱাৰতোপি ৱচীদ্ৱাৰতোপি সমুট্ঠহন্তি. পুৰিমানি পনেত্থ চত্তাৰি আণত্তিকৱিজ্জামযপযোগৱসেন ৱচীদ্ৱাৰতো সমুট্ঠহিত্ৱাপি কাযদ্ৱাৰমেৱ পূৰেন্তি. সঙ্ঘভেদো হত্থমুদ্দায ভেদং কৰোন্তস্স কাযদ্ৱাৰতো সমুট্ঠহিত্ৱাপি ৱচীদ্ৱাৰমেৱ পূৰেতীতি. এৱমেত্থ দ্ৱাৰতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
‘কপ্পট্ঠিতিযতো’তি সঙ্ঘভেদোযেৱ চেত্থ কপ্পট্ঠিতিযো. সণ্ঠহন্তে হি কপ্পে কপ্পৱেমজ্ঝে ৱা সঙ্ঘভেদং কত্ৱা কপ্পৱিনাসেযেৱ মুচ্চতি. সচেপি হি ‘স্ৱে কপ্পো ৱিনস্সিস্সতী’তি অজ্জ সঙ্ঘভেদং কৰোতি, স্ৱেযেৱ মুচ্চতি, একদিৱসমেৱ নিৰযে পচ্চতি. এৱং কৰণং পন নত্থি. সেসানি চত্তাৰি কম্মানি আনন্তৰিযানেৱ হোন্তি, ন কপ্পট্ঠিতিযানীতি. এৱমেত্থ কপ্পট্ঠিতিযতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
‘পাকতো’তি যেন চ পঞ্চপেতানি কম্মানি কতানি হোন্তি, তস্স সঙ্ঘভেদোযেৱ পটিসন্ধিৱসেন ৱিপচ্চতি. সেসানি ‘‘অহোসি কম্মং নাহোসি কম্মৱিপাকো’’তি এৱমাদীসু সঙ্খং গচ্ছন্তি. সঙ্ঘভেদাভাৱে লোহিতুপ্পাদো, তদভাৱে অৰহন্তঘাতো, তদভাৱে সচে পিতা সীলৱা হোতি, মাতা দুস্সীলা নো ৱা তথা সীলৱতী, পিতুঘাতো পটিসন্ধিৱসেন ৱিপচ্চতি. সচে মাতা মাতুঘাতো. দ্ৱীসুপি সীলেন ৱা দুস্সীলেন ৱা সমানেসু মাতুঘাতোৱ পটিসন্ধিৱসেন ৱিপচ্চতি; মাতা হি দুক্কৰকাৰিণী বহূপকাৰা চ পুত্তানন্তি. এৱমেত্থ পাকতোপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
‘সাধাৰণাদীহী’তি পুৰিমানি চত্তাৰি সব্বেসম্পি গহট্ঠপব্বজিতানং সাধাৰণানি. সঙ্ঘভেদো পন ‘‘ন খো, উপালি, ভিক্খুনী সঙ্ঘং ভিন্দতি, ন সিক্খমানা, ন সামণেৰো, ন সামণেৰী, ন উপাসকো, ন উপাসিকা সঙ্ঘং ভিন্দতি. ভিক্খু খো, উপালি, পকতত্তো সমানসংৱাসকো সমানসীমাযং ঠিতো সঙ্ঘং ভিন্দতী’’তি (চূড়ৱ. ৩৫১) ৱচনতো ৱুত্তপ্পকাৰস্স ভিক্খুনোৱ হোতি, ন অঞ্ঞস্স; তস্মা অসাধাৰণো. আদিসদ্দেন সব্বেপেতে দুক্খৱেদনাসহগতা দোসমোহসম্পযুত্তা চাতি এৱমেত্থ সাধাৰণাদীহিপি ৱিঞ্ঞাতব্বো ৱিনিচ্ছযো.
অঞ্ঞং সত্থাৰন্তি ‘অযং মে সত্থা সত্থুকিচ্চং কাতুং সমত্থো’তি ভৱন্তৰেপি অঞ্ঞং তিত্থকৰং ‘অযং মে সত্থা’তি এৱং গণ্হেয্য – নেতং ঠানং ৱিজ্জতীতি অত্থো. অট্ঠমং ভৱং নিব্বত্তেয্যাতি সব্বমন্দপঞ্ঞোপি সত্তমং ভৱং অতিক্কমিত্ৱা অট্ঠমং নিব্বত্তেয্য – নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. উত্তমকোটিযা হি সত্তমং ভৱং সন্ধাযেৱেস ‘‘নিযতো সম্বোধিপৰাযণো’’তি ৱুত্তো. কিং পন তং নিযামেতি? কিং পুব্বহেতু নিযামেতি উদাহু পটিলদ্ধমগ্গো উদাহু উপৰি তযো মগ্গাতি? সম্মাসম্বুদ্ধেন গহিতং নামমত্তমেতং. পুগ্গলো পন নিযতো নাম নত্থি. ‘‘পুব্বহেতু নিযামেতী’’তি ৱুত্তে হি উপৰি তিণ্ণং মগ্গানং উপনিস্সযো ৱুত্তো হোতি, পঠমমগ্গস্স উপনিস্সযাভাৱো আপজ্জতি. ইচ্চস্স অহেতু অপ্পচ্চযা নিব্বত্তিং পাপুণাতি. ‘‘পটিলদ্ধমগ্গো নিযামেতী’’তি ৱুত্তে উপৰি তযো মগ্গা অকিচ্চকা হোন্তি, পঠমমগ্গোৱ সকিচ্চকো, পঠমমগ্গেনেৱ কিলেসে খেপেত্ৱা পৰিনিব্বাযিতব্বং হোতি. ‘‘উপৰি তযো মগ্গা নিযামেন্তী’’তি ৱুত্তে পঠমমগ্গো অকিচ্চকো হোতি, উপৰি তযো মগ্গাৱ সকিচ্চকা, পঠমমগ্গং অনিব্বত্তেত্ৱা উপৰি তযো মগ্গা নিব্বত্তেতব্বা হোন্তি, পঠমমগ্গেন চ অনুপ্পজ্জিত্ৱাৱ কিলেসা খেপেতব্বা হোন্তি. তস্মা ন অঞ্ঞো কোচি নিযামেতি, উপৰি তিণ্ণং মগ্গানং ৱিপস্সনাৱ নিযামেতি. সচে হি তেসং ৱিপস্সনা তিক্খা সূৰা হুত্ৱা ৱহতি, একংযেৱ ভৱং নিব্বত্তেত্ৱা অৰহত্তং পত্ৱা পৰিনিব্বাতি. ততো মন্দতৰপঞ্ঞো দুতিযে ৱা ততিযে ৱা চতুত্থে ৱা পঞ্চমে ৱা ছট্ঠে ৱা ভৱে অৰহত্তং পত্ৱা পৰিনিব্বাতি. সব্বমন্দপঞ্ঞো সত্তমং ভৱং নিব্বত্তেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণাতি, অট্ঠমে ভৱে পটিসন্ধি ন হোতি. ইতি সম্মাসম্বুদ্ধেন গহিতং নামমত্তমেতং. সত্থা হি বুদ্ধতুলায তুলেত্ৱা সব্বঞ্ঞুতঞাণেন পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ‘অযং পুগ্গলো সব্বমহাপঞ্ঞো তিক্খৱিপস্সকো একমেৱ ভৱং নিব্বত্তেত্ৱা অৰহত্তং গণ্হিস্সতী’তি ‘একবীজী’তি নামং অকাসি; ‘অযং পুগ্গলো দুতিযং, ততিযং, চতুত্থং, পঞ্চমং, ছট্ঠং ভৱং নিব্বত্তেত্ৱা অৰহত্তং গণ্হিস্সতী’তি ‘কোলংকোলো’তি নামং অকাসি; ‘অযং পুগ্গলো সত্তমং ভৱং নিব্বত্তেত্ৱা অৰহত্তং গণ্হিস্সতী’তি ‘সত্তক্খত্তুপৰমো’তি নামং অকাসি.
কোচি পন পুগ্গলো সত্তন্নং ভৱানং নিযতো নাম নত্থি. অৰিযসাৱকো পন যেন কেনচিপি আকাৰেন মন্দপঞ্ঞো সমানো অট্ঠমং ভৱং অপ্পত্ৱা অন্তৰাৱ পৰিনিব্বাতি. সক্কসদিসোপি ৱট্টাভিৰতো সত্তমংযেৱ ভৱং গচ্ছতি. সত্তমে ভৱে সব্বকাৰেন পমাদৱিহাৰিনোপি ৱিপস্সনাঞাণং পৰিপাকং গচ্ছতি. অপ্পমত্তকেপি আৰম্মণে নিব্বিন্দিত্ৱা নিব্বুতিং পাপুণাতি. সচেপি হিস্স সত্তমে ভৱে নিদ্দং ৱা ওক্কমন্তস্স, পৰম্মুখং ৱা গচ্ছন্তস্স, পচ্ছতো ঠত্ৱা তিখিণেন অসিনা কোচিদেৱ সীসং পাতেয্য, উদকে ৱা ওসাদেত্ৱা মাৰেয্য, অসনি ৱা পনস্স সীসে পতেয্য, এৱৰূপেপি কালে সপ্পটিসন্ধিকা কালংকিৰিযা নাম ন হোতি, অৰহত্তং পত্ৱাৱ পৰিনিব্বাতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘অট্ঠমং ভৱং নিব্বত্তেয্য – নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তি.
একিস্সা লোকধাতুযাতি দসসহস্সিলোকধাতুযা. তীণি হি খেত্তানি – জাতিখেত্তং, আণাখেত্তং, ৱিসযক্খেত্তন্তি. তত্থ ‘জাতিক্খেত্তং’ নাম দসসহস্সিলোকধাতু. সা হি তথাগতস্স মাতুকুচ্ছিওক্কমনকালে, নিক্খমনকালে, সম্বোধিকালে, ধম্মচক্কপৱত্তনে, আযুসঙ্খাৰৱোস্সজ্জনে, পৰিনিব্বানে চ কম্পতি. কোটিসতসহস্সচক্কৱাড়ং পন ‘আণাখেত্তং’ নাম. আটানাটিযমোৰপৰিত্তধজগ্গপৰিত্তৰতনপৰিত্তাদীনঞ্হি এত্থ আণা ৱত্ততি. ‘ৱিসযখেত্তস্স’ পন পৰিমাণং নত্থি. বুদ্ধানঞ্হি ‘‘যাৱতকং ঞাণং তাৱতকং ঞেয্যং, যাৱতকং ঞেয্যং তাৱতকং ঞাণং, ঞাণপৰিযন্তিকং ঞেয্যং, ঞেয্যপৰিযন্তিকং ঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ৩.৫) ৱচনতো অৱিসযো নাম নত্থি.
ইমেসু পন তীসু খেত্তেসু, ঠপেত্ৱা ইমং চক্কৱাড়ং, অঞ্ঞস্মিং চক্কৱাড়ে বুদ্ধা উপ্পজ্জন্তীতি সুত্তং নত্থি, ন উপ্পজ্জন্তীতি পন অত্থি. তীণি পিটকানি – ৱিনযপিটকং, সুত্তন্তপিটকং, অভিধম্মপিটকন্তি. তিস্সো সঙ্গীতিযো – মহাকস্সপত্থেৰস্স সঙ্গীতি, যসত্থেৰস্স সঙ্গীতি, মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেৰস্স সঙ্গীতীতি. ইমা তিস্সো সঙ্গীতিযো আৰুড়্হে তেপিটকে বুদ্ধৱচনে ইমং চক্কৱাড়ং মুঞ্চিত্ৱা অঞ্ঞত্থ বুদ্ধা উপ্পজ্জন্তীতি সুত্তং নত্থি, নুপ্পজ্জন্তীতি পন অত্থি.
অপুব্বং অচৰিমন্তি অপুৰে অপচ্ছা; একতো নুপ্পজ্জন্তি, পুৰে ৱা পচ্ছা ৱা উপ্পজ্জন্তীতি ৱুত্তং হোতি. তত্থ বোধিপল্লঙ্কে ‘‘বোধিং অপ্পত্ৱা ন উট্ঠহিস্সামী’’তি নিসিন্নকালতো পট্ঠায যাৱ মাতুকুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিগ্গহণং তাৱ পুব্বেন্তি ন ৱেদিতব্বং. বোধিসত্তস্স হি পটিসন্ধিগ্গহণে দসসহস্সচক্কৱাড়কম্পনেনেৱ জাতিক্খেত্তপৰিগ্গহো কতো, অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি নিৱাৰিতা হোতি. পৰিনিব্বানতো পট্ঠায চ যাৱ সাসপমত্তাপি ধাতুযো তিট্ঠন্তি তাৱ পচ্ছাতি ন ৱেদিতব্বং. ধাতূসু হি ঠিতাসু বুদ্ধা ঠিতাৱ হোন্তি. তস্মা এত্থন্তৰে অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি নিৱাৰিতাৱ হোতি, ধাতুপৰিনিব্বানে পন জাতে অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি ন নিৱাৰিতা.
তীণি হি অন্তৰধানানি নাম – পৰিযত্তিঅন্তৰধানং, পটিৱেধঅন্তৰধানং, পটিপত্তিঅন্তৰধানন্তি. তত্থ ‘পৰিযত্তী’তি তীণি পিটকানি; ‘পটিৱেধো’তি সচ্চপটিৱেধো; ‘পটিপত্তী’তি পটিপদা. তত্থ পটিৱেধো চ পটিপত্তি চ হোতিপি ন হোতিপি. একস্মিঞ্হি কালে পটিৱেধকৰা ভিক্খূ বহূ হোন্তি; ‘এস ভিক্খু পুথুজ্জনো’তি অঙ্গুলিং পসাৰেত্ৱা দস্সেতব্বো হোতি. ইমস্মিংযেৱ দীপে একৱাৰং কিৰ পুথুজ্জনভিক্খু নাম নাহোসি. পটিপত্তিপূৰকাপি কদাচি বহূ হোন্তি, কদাচি অপ্পা. ইতি পটিৱেধো চ পটিপত্তি চ হোতিপি ন হোতিপি.
সাসনট্ঠিতিযা পন পৰিযত্তিযেৱ পমাণং. পণ্ডিতো হি তেপিটকং সুত্ৱা দ্ৱেপি পূৰেতি. যথা অম্হাকং বোধিসত্তো আড়াৰস্স সন্তিকে পঞ্চাভিঞ্ঞা সত্ত চ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৱা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা পৰিকম্মং পুচ্ছি, সো ‘ন জানামী’তি আহ; ততো উদকস্স সন্তিকং গন্ত্ৱা অধিগতৱিসেসং সংসন্দেত্ৱা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনস্স পৰিকম্মং পুচ্ছি; সো আচিক্খি; তস্স ৱচনসমনন্তৰমেৱ মহাসত্তো তং সম্পাদেসি; এৱমেৱ পঞ্ঞৱা ভিক্খু পৰিযত্তিং সুত্ৱা দ্ৱেপি পূৰেতি. তস্মা পৰিযত্তিযা ঠিতায সাসনং ঠিতং হোতি. যদা পন সা অন্তৰধাযতি তদা পঠমং অভিধম্মপিটকং নস্সতি. তত্থ পট্ঠানং সব্বপঠমং অন্তৰধাযতি. অনুক্কমেন পচ্ছা ধম্মসঙ্গহো. তস্মিং অন্তৰহিতে ইতৰেসু দ্ৱীসু পিটকেসু ঠিতেসু সাসনং ঠিতমেৱ হোতি.
তত্থ সুত্তন্তপিটকে অন্তৰধাযমানে পঠমং অঙ্গুত্তৰনিকাযো একাদসকতো পট্ঠায যাৱ এককা অন্তৰধাযতি. তদনন্তৰং সংযুত্তনিকাযো চক্কপেয্যালতো পট্ঠায যাৱ ওঘতৰণা অন্তৰধাযতি. তদনন্তৰং মজ্ঝিমনিকাযো ইন্দ্ৰিযভাৱনতো পট্ঠায যাৱ মূলপৰিযাযা অন্তৰধাযতি. তদনন্তৰং দীঘনিকাযো দসুত্তৰতো পট্ঠায যাৱ ব্ৰহ্মজালা অন্তৰধাযতি. একিস্সাপি দ্ৱিন্নম্পি গাথানং পুচ্ছা অদ্ধানং গচ্ছতি; সাসনং ধাৰেতুং ন সক্কোতি সভিযপুচ্ছা (সু. নি. ৫১৫ আদযো) ৱিয আড়ৱকপুচ্ছা (সু. নি. ১৮৩ আদযো; সং. নি. ১.২৪৬) ৱিয চ. এতা কিৰ কস্সপবুদ্ধকালিকা অন্তৰা সাসনং ধাৰেতুং নাসক্খিংসু.
দ্ৱীসু পন পিটকেসু অন্তৰহিতেসুপি ৱিনযপিটকে ঠিতে সাসনং তিট্ঠতি. পৰিৱাৰখন্ধকেসু অন্তৰহিতেসু উভতোৱিভঙ্গে ঠিতে ঠিতমেৱ হোতি. উভতোৱিভঙ্গে অন্তৰহিতে মাতিকায ঠিতাযপি ঠিতমেৱ হোতি. মাতিকায অন্তৰহিতায পাতিমোক্খপব্বজ্জাউপসম্পদাসু ঠিতাসু সাসনং তিট্ঠতি. লিঙ্গং অদ্ধানং গচ্ছতি. সেতৱত্থসমণৱংসো পন কস্সপবুদ্ধকালতো পট্ঠায সাসনং ধাৰেতুং নাসক্খি. পচ্ছিমকস্স পন সচ্চপটিৱেধতো পচ্ছিমকস্স সীলভেদতো চ পট্ঠায সাসনং ওসক্কিতং নাম হোতি. ততো পট্ঠায অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি ন ৱাৰিতা.
তীণি পৰিনিব্বানানি নাম – কিলেসপৰিনিব্বানং, খন্ধপৰিনিব্বানং, ধাতুপৰিনিব্বানন্তি. তত্থ ‘কিলেসপৰিনিব্বানং’ বোধিপল্লঙ্কে অহোসি, ‘খন্ধপৰিনিব্বানং’ কুসিনাৰাযং, ‘ধাতুপৰিনিব্বানং’ অনাগতে ভৱিস্সতি. সাসনস্স কিৰ ওসক্কনকালে ইমস্মিং তম্বপণ্ণিদীপে ধাতুযো সন্নিপতিত্ৱা মহাচেতিযং গমিস্সন্তি, মহাচেতিযতো নাগদীপে ৰাজাযতনচেতিযং, ততো মহাবোধিপল্লঙ্কং গমিস্সন্তি. নাগভৱনতোপি দেৱলোকতোপি ব্ৰহ্মলোকতোপি ধাতুযো মহাবোধিপল্লঙ্কমেৱ গমিস্সন্তি. সাসপমত্তাপি ধাতু ন অন্তৰা নস্সিস্সতি. সব্বা ধাতুযো মহাবোধিপল্লঙ্কে ৰাসিভূতা সুৱণ্ণক্খন্ধো ৱিয একঘনা হুত্ৱা ছব্বণ্ণৰংসিযো ৱিস্সজ্জেস্সন্তি. তা দসসহস্সিলোকধাতুং ফৰিস্সন্তি. ততো দসসহস্সচক্কৱাড়দেৱতা সন্নিপতিত্ৱা ‘‘অজ্জ সত্থা পৰিনিব্বাতি, অজ্জ সাসনং ওসক্কতি, পচ্ছিমদস্সনং দানি ইদং অম্হাক’’ন্তি দসবলস্স পৰিনিব্বুতদিৱসতো মহন্ততৰং কাৰুঞ্ঞং কৰিস্সন্তি. ঠপেত্ৱা অনাগামিখীণাসৱে অৱসেসা সকভাৱেন সন্ধাৰেতুং ন সক্খিস্সন্তি. ধাতূসু তেজোধাতু উট্ঠহিত্ৱা যাৱ ব্ৰহ্মলোকা উগ্গচ্ছিস্সতি. সাসপমত্তাযপি ধাতুযা সতি একজালাৱ ভৱিস্সতি; ধাতূসু পৰিযাদানং গতাসু পচ্ছিজ্জিস্সতি. এৱং মহন্তং আনুভাৱং দস্সেত্ৱা ধাতূসু অন্তৰহিতাসু সাসনং অন্তৰহিতং নাম হোতি. যাৱ এৱং ন অন্তৰধাযতি তাৱ অচৰিমং নাম হোতি. এৱং অপুব্বং অচৰিমং উপ্পজ্জেয্যুং – নেতং ঠানং ৱিজ্জতি.
কস্মা পন অপুব্বং অচৰিমং ন উপ্পজ্জন্তীতি? অনচ্ছৰিযত্তা. বুদ্ধা হি অচ্ছৰিযমনুস্সা, যথাহ – ‘‘একপুগ্গলো, ভিক্খৱে, লোকে উপজ্জমানো উপ্পজ্জতি অচ্ছৰিযমনুস্সো. কতমো একপুগ্গলো? তথাগতো, ভিক্খৱে, অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি (অ. নি. ১.১৭২). যদি চ দ্ৱে ৱা চত্তাৰো ৱা অট্ঠ ৱা সোড়স ৱা একতো উপ্পজ্জেয্যুং, ন অচ্ছৰিযা ভৱেয্যুং. একস্মিঞ্হি ৱিহাৰে দ্ৱিন্নং চেতিযানম্পি লাভসক্কাৰো উড়াৰো ন হোতি, ভিক্খূপি বহুতায ন অচ্ছৰিযা জাতা, এৱং বুদ্ধাপি ভৱেয্যুং; তস্মা নুপ্পজ্জন্তি. দেসনায চ ৱিসেসাভাৱতো. যঞ্হি সতিপট্ঠানাদিভেদং ধম্মং একো দেসেতি, অঞ্ঞেন উপ্পজ্জিত্ৱাপি সোৱ দেসেতব্বো সিযা. ততো অনচ্ছৰিযো সিযা. একস্মিং পন ধম্মং দেসেন্তে দেসনাপি অচ্ছৰিযা হোতি. ৱিৱাদভাৱতো চ. বহূসু চ বুদ্ধেসু উপ্পন্নেসু বহূনং আচৰিযানং অন্তেৱাসিকা ৱিয ‘অম্হাকং বুদ্ধো পাসাদিকো, অম্হাকং বুদ্ধো মধুৰস্সৰো লাভী পুঞ্ঞৱা’তি ৱিৱদেয্যুং; তস্মাপি এৱং নুপ্পজ্জন্তি.
অপিচেতং কাৰণং মিলিন্দৰঞ্ঞা পুট্ঠেন নাগসেনত্থেৰেন ৱিত্থাৰিতমেৱ. ৱুত্তঞ্হি তত্থ (মি. প. ৫.১.১) –
‘‘ভন্তে নাগসেন, ভাসিতম্পেতং ভগৱতা – ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৱে, অনৱকাসো যং একিস্সা লোকধাতুযা দ্ৱে অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা অপুব্বং অচৰিমং উপ্পজ্জেয্যুং – নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তি (অ. নি. ১.২৭৭; ম. নি. ৩.১২৯). দেসেন্তা চ, ভন্তে নাগসেন, সব্বেপি তথাগতা সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মে দেসেন্তি, কথযমানা চ চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি কথেন্তি, সিক্খাপেন্তা চ তীসু সিক্খাসু সিক্খাপেন্তি, অনুসাসমানা চ অপ্পমাদপটিপত্তিযং অনুসাসন্তি. যদি, ভন্তে নাগসেন, সব্বেসম্পি তথাগতানং একা দেসনা একা কথা একা সিক্খা একানুসিট্ঠি, কেন কাৰণেন দ্ৱে তথাগতা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি? একেনপি তাৱ বুদ্ধুপ্পাদেন অযং লোকো ওভাসজাতো. যদি দুতিযো বুদ্ধো ভৱেয্য, দ্ৱিন্নং পভায অযং লোকো ভিয্যোসো মত্তায ওভাসজাতো ভৱেয্য. ওৱদন্তা চ দ্ৱে তথাগতা সুখং ওৱদেয্যুং, অনুসাসমানা চ সুখং অনুসাসেয্যুং. তত্থ মে কাৰণং দস্সেহি যথাহং নিস্সংসযো ভৱেয্য’’ন্তি.
‘‘অযং, মহাৰাজ, দসসহস্সী লোকধাতু একবুদ্ধধাৰণী, একস্সেৱ তথাগতস্স গুণং ধাৰেতি. যদি দুতিযো বুদ্ধো উপ্পজ্জেয্য, নাযং দসসহস্সী লোকধাতু ধাৰেয্য, চলেয্য কম্পেয্য নমেয্য ওনমেয্য ৱিনমেয্য ৱিকিৰেয্য ৱিধমেয্য ৱিদ্ধংসেয্য, ন ঠানমুপগচ্ছেয্য.
‘‘যথা, মহাৰাজ, নাৱা একপুৰিসসন্ধাৰণী ভৱেয্য, একস্মিং পুৰিসে অভিৰূড়্হে সা নাৱা সমুপাদিকা ভৱেয্য. অথ দুতিযো পুৰিসো আগচ্ছেয্য তাদিসো আযুনা ৱণ্ণেন ৱযেন পমাণেন কিসথূলেন সব্বঙ্গপচ্চঙ্গেন. সো তং নাৱং অভিৰূহেয্য. অপিনু সা, মহাৰাজ, নাৱা দ্ৱিন্নম্পি ধাৰেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, চলেয্য কম্পেয্য নমেয্য ওনমেয্য ৱিনমেয্য ৱিকিৰেয্য ৱিধমেয্য ৱিদ্ধংসেয্য, ন ঠানমুপগচ্ছেয্য, ওসীদেয্য উদকে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অযং দসসহস্সী লোকধাতু একবুদ্ধধাৰণী একস্সেৱ তথাগতস্স গুণং ধাৰেতি. যদি দুতিযো বুদ্ধো উপ্পজ্জেয্য, নাযং দসসহস্সী লোকধাতু ধাৰেয্য, চলেয্য…পে… ন ঠানমুপগচ্ছেয্য.
‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, পুৰিসো যাৱদত্থং ভোজনং ভুঞ্জেয্য ছাদেন্তং যাৱকণ্ঠমভিপূৰযিত্ৱা. সো ততো পীণিতো পৰিপুণ্ণো নিৰন্তৰো তন্দীগতো অনোনমিতদণ্ডজাতো পুনদেৱ তত্তকং ভোজনং ভুঞ্জেয্য. অপিনু খো সো, মহাৰাজ, পুৰিসো সুখিতো ভৱেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, সকিং ভুত্তোৱ মৰেয্যা’’তি. এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অযং দসসহস্সী লোকধাতু একবুদ্ধধাৰণী…পে… ন ঠানমুপগচ্ছেয্যা’’তি.
‘‘কিং নু খো, ভন্তে নাগসেন, অতিধম্মভাৰেন পথৱী চলতী’’তি? ‘‘ইধ, মহাৰাজ, দ্ৱে সকটা ৰতনপৰিপূৰিতা ভৱেয্যুং যাৱস্মা মুখসমা. এক সকটতো ৰতনং গহেত্ৱা একম্হি সকটে আকিৰেয্যুং. অপিনু তং, মহাৰাজ, সকটং দ্ৱিন্নম্পি সকটানং ৰতনং ধাৰেয্যা’’তি? ‘‘ন হি, ভন্তে, নাভিপি তস্স চলেয্য, অৰাপি তস্স ভিজ্জেয্যুং, নেমিপি তস্স ওপতেয্য, অক্খোপি তস্স ভিজ্জেয্যা’’তি. ‘‘কিন্নু খো, মহাৰাজ, অতিৰতনভাৰেন সকটং ভিজ্জতী’’তি? ‘‘আম, ভন্তে’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, অতিধম্মভাৰেন পথৱী চলতীতি.
‘‘অপিচ, মহাৰাজ, ইমং কাৰণং বুদ্ধবলপৰিদীপনায ওসাৰিতং. অঞ্ঞম্পি তত্থ পতিৰূপং কাৰণং সুণোহি যেন কাৰণেন দ্ৱে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি. যদি, মহাৰাজ, দ্ৱে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে উপ্পজ্জেয্যুং, পৰিসায ৱিৱাদো উপ্পজ্জেয্য – ‘তুম্হাকং বুদ্ধো, অম্হাকং বুদ্ধো’তি উভতোপক্খজাতা ভৱেয্যুং. যথা, মহাৰাজ, দ্ৱিন্নং বলৱামচ্চানং পৰিসায ৱিৱাদো উপ্পজ্জেয্য – ‘তুম্হাকং অমচ্চো, অম্হাকং অমচ্চো’তি উভতোপক্খজাতা হোন্তি; এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যদি দ্ৱে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে উপ্পজ্জেয্যুং, তেসং পৰিসায ৱিৱাদো উপ্পজ্জেয্য – ‘তুম্হাকং বুদ্ধো, অম্হাকং বুদ্ধো’তি উভতোপক্খজাতা ভৱেয্যুং. ইদং তাৱ মহাৰাজ একং কাৰণং যেন কাৰণেন দ্ৱে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি.
‘‘অপৰম্পি উত্তৰিং কাৰণং সুণোহি যেন কাৰণেন দ্ৱে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি. যদি, মহাৰাজ, দ্ৱে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে উপ্পজ্জেয্যুং ‘অগ্গো বুদ্ধো’তি যং ৱচনং তং মিচ্ছা ভৱেয্য, ‘জেট্ঠো বুদ্ধো’তি ‘সেট্ঠো বুদ্ধো’তি ‘ৱিসিট্ঠো বুদ্ধো’তি ‘উত্তমো বুদ্ধো’তি ‘পৱৰো বুদ্ধো’তি ‘অসমো বুদ্ধো’তি ‘অসমসমো বুদ্ধো’তি ‘অপ্পটিসমো বুদ্ধো’তি ‘অপ্পটিভাগী বুদ্ধো’তি ‘অপ্পটিপুগ্গলো বুদ্ধো’তি যং ৱচনং তং মিচ্ছা ভৱেয্য. ইদম্পি খো ত্ৱং, মহাৰাজ, কাৰণং তথতো সম্পটিচ্ছ যেন কাৰণেন দ্ৱে সম্মাসম্বুদ্ধা একক্খণে নুপ্পজ্জন্তি.