৭. অনুসযযমকং

পৰিচ্ছেদপৰিচ্ছিন্নুদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা

১. ইদানি তেসঞ্ঞেৱ মূলযমকে দেসিতানং কুসলাদিধম্মানং লব্ভমানৱসেন একদেসং সঙ্গণ্হিত্ৱা সঙ্খাৰযমকানন্তৰং দেসিতস্স অনুসযযমকস্স অত্থৱণ্ণনা হোতি. তত্থ পাড়িৱৱত্থানং তাৱ ৱেদিতব্বং – ইমস্মিঞ্হি অনুসযযমকে খন্ধযমকাদীসু ৱিয দেসনং অকত্ৱা অঞ্ঞেন নযেন পাড়িদেসনা কতা. কথং? পঠমং তাৱ পৰিচ্ছেদতো, উদ্দেসতো, উপ্পত্তিট্ঠানতোতি তীহাকাৰেহি অনুসযে গহাপেতুং পৰিচ্ছেদৱাৰো, পৰিচ্ছিন্নুদ্দেসৱাৰো, উপ্পত্তিট্ঠানৱাৰোতি, তযো ৱাৰা দেসিতা. ততো সত্তন্নং মহাৱাৰানং ৱসেন অনুসযে যোজেত্ৱা যমকদেসনা কতা. তত্থ সত্তানুসযাতি অযং ‘‘সত্তেৱ, ন ততো উদ্ধং, ন হেট্ঠা’’তি গণনপৰিচ্ছেদেন পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা অনুসযানং দেসিতত্তা পৰিচ্ছেদৱাৰো নাম. কামৰাগানুসযো…পে… অৱিজ্জানুসযোতি অযং পৰিচ্ছেদৱাৰেন পৰিচ্ছিন্নানং নামমত্তং উদ্দিসিত্ৱা ‘‘ইমে নাম তে’’তি দেসিতত্তা পৰিচ্ছিন্নুদ্দেসৱাৰো নাম. কত্থ কামৰাগানুসযো অনুসেতি…পে… এত্থ অৱিজ্জানুসযো অনুসেতীতি অযং ‘‘ইমেসু নাম ঠানেসু ইমে অনুসযা অনুসেন্তি’’তি এৱং তেসংযেৱ উপ্পত্তিট্ঠানস্স দেসিতত্তা উপ্পত্তিট্ঠানৱাৰো নাম.

যেসং পন সত্তন্নং মহাৱাৰানং ৱসেন অনুসযে যোজেত্ৱা যমকদেসনা কতা, তেসং ইমানি নামানি – অনুসযৱাৰো, সানুসযৱাৰো, পজহনৱাৰো, পৰিঞ্ঞাৱাৰো, পহীনৱাৰো, উপ্পজ্জনৱাৰো ধাতুৱাৰোতি. তেসু পঠমো অনুসযৱাৰো. সো অনুলোমপটিলোমনযৱসেন দুৱিধো হোতি.

তত্থ অনুলোমনযে ‘‘যস্স অনুসেতি, যত্থ অনুসেতি, যস্স যত্থ অনুসেতী’’তি পুগ্গলোকাসতদুভযৱসেন তযো অন্তৰৱাৰা হোন্তি. তেসু পঠমে পুগ্গলৱাৰে ‘‘যস্স কামৰাগানুসযো অনুসেতি, তস্স পটিঘানুসযো অনুসেতি; যস্স ৱা পন পটিঘানুসযো অনুসেতি, তস্স কামৰাগানুসযো অনুসেতি; যস্স কামৰাগানুসযো অনুসেতি, তস্স মানানুসযো, দিট্ঠানুসযো, ৱিচিকিচ্ছানুসযো, ভৱৰাগানুসযো, অৱিজ্জানুসযো অনুসেতি. যস্স ৱা পন অৱিজ্জানুসযো অনুসেতি, তস্স কামৰাগানুসযো অনুসেতী’’তি কামৰাগানুসযমূলকানি ছ যমকানি. পুন অগহিতগ্গহণৱসেন পটিঘানুসযমূলকানি পঞ্চ, মানানুসযমূলকানি চত্তাৰি, দিট্ঠানুসযমূলকানি তীণি, ৱিচিকিচ্ছানুসযমূলকানি দ্ৱে, ভৱৰাগানুসযমূলকং একন্তি এৱং সব্বানিপি একমূলকানি একৱীসতি. পুন ‘‘যস্স কামৰাগানুসযো চ পটিঘানুসযো চ অনুসেন্তী’’তি এৱং আগতানি দুকমূলকানি পঞ্চ, তিকমূলকানি চত্তাৰি, চতুক্কমূলকানি তীণি, পঞ্চকমূলকানি দ্ৱে, ছক্কমূলকং একন্তি অপৰানিপি পন্নৰস হোন্তি. তানি পুৰিমেহি একৱীসতিযা সদ্ধিং ছত্তিংসাতি পুগ্গলৱাৰে ছত্তিংস যমকানি. তথা ওকাসৱাৰে, তথা পুগ্গলোকাসৱাৰেতি সব্বানিপি অনুলোমনযে অট্ঠসতং যমকানি. তথা পটিলোমনযেতি অনুসযৱাৰে সোড়সাধিকানি দ্ৱে যমকসতানি, ততো দিগুণা পুচ্ছা, ততো দিগুণা অত্থা চ ৱেদিতব্বা. যথা চেত্থ, এৱং সানুসযৱাৰো, পজহনৱাৰো, পৰিঞ্ঞাৱাৰো, পহীনৱাৰো, উপ্পজ্জনৱাৰোতি ইমেসম্পি পঞ্চন্নং ৱাৰানং, একেকস্মিং যমকগণনা; যমকদিগুণা পুচ্ছা, পুচ্ছাদিগুণা চ অত্থা ৱেদিতব্বা. অযং পনেত্থ পুৰিমেসু তীসু ৱাৰেসু ৱিসেসো. ওকাসৱাৰে ‘‘যত্থ তত্থা’’তি অৱত্ৱা যতো ততোতি নিস্সক্কৱচনেন দেসনা কতা. সেসং তাদিসমেৱ.

যো পনাযং সব্বপচ্ছিমো ধাতুৱাৰো নাম, সো পুচ্ছাৱাৰো, ৱিস্সজ্জনাৱাৰোতি দ্ৱিধা ঠিতো. তস্স পুচ্ছাৱাৰে কামধাতুযা চুতস্স কামধাতুং উপপজ্জন্তস্সাতি ৱত্ৱা ‘‘কামধাতুং ৱা পন উপপজ্জন্তস্স কামধাতুযা চুতস্সা’’তি ন ৱুত্তং. কিং কাৰণা? অত্থৱিসেসাভাৱতো. দ্ৱেপি হি এতা পুচ্ছা একত্থাযেৱ, তস্মা একেকস্মা যমকা একেকমেৱ পুচ্ছং পুচ্ছিত্ৱা সব্বপুচ্ছাৱসানে পুচ্ছানুক্কমেনেৱ ‘‘কামধাতুযা চুতস্স কামধাতুং উপপজ্জন্তস্স কস্সচি সত্ত অনুসযা অনুসেন্তী’’তিআদিনা নযেন ৱিস্সজ্জনং কতং.

তত্থ ‘‘কামধাতুযা চুতস্স কামধাতুং উপপজ্জন্তস্স, ৰূপধাতুং, অৰূপধাতুং, নকামধাতুং, নৰূপধাতুং নঅৰূপধাতুং, উপপজ্জন্তস্সা’’তি ছ সুদ্ধিকপুচ্ছা; ‘‘নকামধাতুং, নঅৰূপধাতুং, নৰূপধাতুং; নঅৰূপধাতুং, নকামধাতুং, নৰূপধাতুং, উপপজ্জন্তস্সা’’তি তিস্সো মিস্সকা পুচ্ছা চাতি কামধাতুমূলকা নৱ অনুলোমপুচ্ছা হোন্তি. তথা ৰূপধাতুমূলকা নৱ, অৰূপধাতুমূলকা নৱাতি সত্তৱীসতি অনুলোমপুচ্ছা হোন্তি. তথা নকামধাতুনৰূপধাতুনঅৰূপধাতুমূলকা সত্তৱীসতি পটিলোমপুচ্ছা. পুন ‘‘নকামধাতুযা, নঅৰূপধাতুযা, নৰূপধাতুযা, নঅৰূপধাতুযা, নকামধাতুযা, নঅৰূপধাতুযা’’তি সত্তৱীসতি দুকমূলকা পুচ্ছাতি সব্বাপি সম্পিণ্ডিতা একাসীতি পুচ্ছা হোন্তি. তাসং ৱসেনেত্থ ৱিস্সজ্জনং কতন্তি ইদং ধাতুৱাৰে পাড়িৱৱত্থানং. এৱং তাৱ সকলেপি অনুসযযমকে পাড়িৱৱত্থানমেতং ৱেদিতব্বং.

আদিতো পট্ঠায পনেত্থ যং যং অনুত্তানং, তত্থ তত্থ অযং ৱিনিচ্ছযকথা – অনুসযাতি কেনট্ঠেন অনুসযা? অনুসযনট্ঠেন. কো এস অনুসযনট্ঠো নামাতি? অপ্পহীনট্ঠো. এতে হি অপ্পহীনট্ঠেন তস্স তস্স সন্তানে অনুসেন্তি নাম, তস্মা অনুসযাতি ৱুচ্চন্তি. অনুসেন্তীতি অনুৰূপং কাৰণং লভিত্ৱা উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. অথাপি সিযা – অনুসযনট্ঠো নাম অপ্পহীনাকাৰো. অপ্পহীনাকাৰো চ উপ্পজ্জতীতি ৱত্তুং ন যুজ্জতি, তস্মা ন অনুসযা উপ্পজ্জন্তীতি. তত্ৰিদং পটিৱচনং – অপ্পহীনাকাৰো অনুসযো, অনুসযোতি পন অপ্পহীনট্ঠেন থামগতকিলেসো ৱুচ্চতি. সো চিত্তসম্পযুত্তো সাৰম্মণো সপ্পচ্চযট্ঠেন সহেতুকো একন্তাকুসলো অতীতোপি হোতি অনাগতোপি পচ্চুপ্পন্নোপি, তস্মা উপ্পজ্জতীতি ৱত্তুং যুজ্জতি.

তত্ৰিদং পমাণং – অভিধম্মে তাৱ কথাৱত্থুস্মিং (কথা. ৫৫৪ আদযো) ‘‘অনুসযা অব্যাকতা, অনুসযা অহেতুকা, অনুসযা চিত্তৱিপ্পযুত্তা’’তি সব্বে ৱাদা পটিসেধিতা. পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ৩.২১) ‘‘পচ্চুপ্পন্নে কিলেসে পজহতী’’তি পুচ্ছং কত্ৱা অনুসযানং পচ্চুপ্পন্নভাৱস্স অত্থিতায ‘‘থামগতানুসযং পজহতী’’তি ৱুত্তং. ধম্মসঙ্গহে পন মোহস্স পদভাজনে ‘‘অৱিজ্জানুসযো অৱিজ্জাপৰিযুট্ঠানং অৱিজ্জালঙ্গী মোহো অকুসলমূলং, অযং তস্মিং সমযে মোহো হোতী’’তি (ধ. স. ৩৯০) অকুসলচিত্তেন সদ্ধিং অৱিজ্জানুসযস্স উপ্পন্নভাৱো ৱুত্তো. ইমস্মিংযেৱ অনুসযযমকে সত্তন্নং মহাৱাৰানং অঞ্ঞতৰস্মিং উপ্পজ্জনৱাৰে ‘‘যস্স কামৰাগানুসযো উপ্পজ্জতি, তস্স পটিঘানুসযো উপ্পজ্জতী’’তিআদি ৱুত্তং. তস্মা ‘‘অনুসেন্তীতি অনুৰূপং কাৰণং লভিত্ৱা উপ্পজ্জন্তী’’তি যং ৱুত্তং, তং ইমিনা তন্তিপ্পমাণেন সুৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. যম্পি ‘‘চিত্তসম্পযুত্তো সাৰম্মণো’’তিআদি ৱুত্তং, তম্পি সুৱুত্তমেৱ. অনুসযো হি নামেস পৰিনিপ্ফন্নো চিত্তসম্পযুত্তো অকুসলধম্মোতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং. কামৰাগানুসযোতিআদীসু কামৰাগো চ সো অপ্পহীনট্ঠেন অনুসযো চাতি কামৰাগানুসযো. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো.

পৰিচ্ছেদপৰিচ্ছিন্নুদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা.

উপ্পত্তিট্ঠানৱাৰৱণ্ণনা

২. ইদানি তেসং উপ্পত্তিট্ঠানং পকাসেতুং কত্থ কামৰাগানুসযো অনুসেতীতিআদিমাহ. তত্থ কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসূতি কামাৱচৰভূমিযং সুখায চ উপেক্খায চাতি দ্ৱীসু ৱেদনাসু. এত্থ কামৰাগানুসযো অনুসেতীতি ইমাসু দ্ৱীসু ৱেদনাসু উপ্পজ্জতি. সো পনেস অকুসলৱেদনাসু সহজাতৱসেন আৰম্মণৱসেন চাতি দ্ৱীহাকাৰেহি অনুসেতি. অকুসলায সুখায ৱেদনায চেৱ উপেক্খায ৱেদনায চ সহজাতোপি হুত্ৱা উপ্পজ্জতি. তা ৱেদনা আৰম্মণং কত্ৱাপি উপ্পজ্জতীতি অত্থো. অৱসেসা পন কামাৱচৰকুসলৱিপাককিৰিযৱেদনা আৰম্মণমেৱ কত্ৱা উপ্পজ্জতি. কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসু অনুসযমানো চেস তাহি ৱেদনাহি সম্পযুত্তেসু সঞ্ঞাসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণেসুপি অনুসেতিযেৱ. ন হি সক্কা ৱেদনাসু অনুসযমানেন তংসম্পযুত্তেহি সঞ্ঞাদীহি সদ্ধিং অসহজাতেন ৱা ভৱিতুং, তংসম্পযুত্তে ৱা সঞ্ঞাদযো আৰম্মণং অকত্ৱা উপ্পজ্জিতুং. এৱং সন্তেপি পন যস্মা ইমা দ্ৱে ৱেদনাৱ সাতসন্তসুখত্তা অস্সাদট্ঠেন কামৰাগানুসযস্স উপ্পত্তিযা সেসসম্পযুত্তধম্মেসু পধানা, তস্মা ‘‘দ্ৱীসু ৱেদনাসু এত্থ কামৰাগানুসযো অনুসেতী’’তি ৱুত্তং, ওড়াৰিকৱসেন হি বোধনেয্যে সুখং বোধেতুন্তি.

ননু চেস আৰম্মণৱসেন অনুসযমানো ন কেৱলং ইমাসু দ্ৱীসু ৱেদনাসু চেৱ ৱেদনাসম্পযুত্তধম্মেসু চ অনুসেতি, ইট্ঠেসু পন ৰূপাদীসুপি অনুসেতিযেৱ. ৱুত্তম্পি চেতং ৱিভঙ্গপ্পকৰণে (ৱিভ. ৮১৬) ‘‘যং লোকে পিযৰূপং সাতৰূপং, এত্থ সত্তানং কামৰাগানুসযো অনুসেতী’’তি ইমস্মিম্পি পকৰণে অনুসযৱাৰস্স পটিলোমনযে ৱুত্তং. ‘‘যত্থ কামৰাগানুসযো নানুসেতি তত্থ দিট্ঠানুসযো নানুসেতীতি দুক্খায ৱেদনায ৰূপধাতুযা অৰূপধাতুযা এত্থ কামৰাগানুসযো নানুসেতি, নো চ তত্থ দিট্ঠানুসযো নানুসেতি. অপৰিযাপন্নে এত্থ কামৰাগানুসযো চ নানুসেতি, দিট্ঠানুসযো চ নানুসেতী’’তি. এত্থ হি দুক্খৱেদনায চেৱ ৰূপধাতুআদীসু চ নানুসেতীতি ৱুত্তত্তা সসম্পযুত্তধম্মং দুক্খৱেদনং সওকাসে ৰূপাৰূপাৱচৰধম্মে নৱ চ, লোকুত্তৰধম্মে ঠপেত্ৱা অৱসেসেসু ৰূপসদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বেসু অনুসেতীতি ৱুত্তং হোতি. তং ইধ কস্মা ন ৱুত্তন্তি? অনোড়াৰিকত্তা. হেট্ঠা ৱুত্তনযেন হি ৱেদনানঞ্ঞেৱ ওড়াৰিকত্তা ইমেসং পন অনোড়াৰিকত্তা এতেসু ৰূপাদীসু অনুসেতীতি ন ৱুত্তং, অত্থতো পন লব্ভতি. তস্মা এতেসুপি কামৰাগানুসযো অনুসেতিযেৱাতি ৱেদিতব্বো. ন হি সত্থা সব্বং সব্বত্থ কথেতি. বোধনেয্যসত্তানং পন ৱসেন কত্থচি যং লব্ভতি, তং সব্বং কথেতি, কত্থচি ন কথেতি. তথা হি অনেন কত্থচি দিট্ঠানুসযো অনুসেতীতি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘সব্বসক্কাযপৰিযাপন্নেসু ধম্মেসু এত্থ দিট্ঠানুসযো অনুসেতী’’তি যং লব্ভতি তং সব্বং কথিতং. অপৰস্মিং ঠানে ৱিস্সজ্জন্তেন ‘‘ৰূপধাতুযা অৰূপধাতুযা এত্থ ৱিচিকিচ্ছানুসযো চ মানানুসযো চ দিট্ঠানুসযো চ অনুসেন্তি, কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসু এত্থ ৱিচিকিচ্ছানুসযো চ কামৰাগানুসযো চ মানানুসযো চ দিট্ঠানুসযো চ অনুসেন্তি, দুক্খায ৱেদনায এত্থ ৱিচিকিচ্ছানুসযো চ পটিঘানুসযো চ দিট্ঠানুসযো চ অৱিজ্জানুসযো চ অনুসেন্তী’’তি যং লব্ভতি তং সব্বং অকথেত্ৱা ৰূপধাতুঅৰূপধাতূহি সদ্ধিং তিস্সো ৱেদনাৱ কথিতা. ৱেদনাসম্পযুত্তা পন অৰূপধম্মা, সব্বঞ্চ ৰূপং ন কথিতং. কিঞ্চাপি ন কথিতং, দিট্ঠানুসযো পনেত্থ অনুসেতিযেৱ. এৱমেৱ কিঞ্চাপি ইধ ৰূপাদিইট্ঠাৰম্মণং ন কথিতং, কামৰাগানুসযো পনেত্থ অনুসেতিযেৱাতি. এৱং তাৱ কামৰাগানুসযস্স অনুসযনট্ঠানং ৱেদিতব্বং.

পটিঘানুসযস্স পন ‘‘দুক্খায ৱেদনাযা’’তি ৱচনতো দ্ৱে দোমনস্সৱেদনা কাযৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা দুক্খৱেদনাতি তিস্সো ৱেদনা অনুসযনট্ঠানং. সো পনেস দোমনস্সৱেদনাসু সহজাতৱসেন আৰম্মণৱসেন চাতি দ্ৱীহাকাৰেহি অনুসেতি. অৱসেসদুক্খৱেদনায পন আৰম্মণৱসেনেৱ অনুসেতি. তাসু ৱেদনাসু অনুসযমানো চেস তাহি সম্পযুত্তেসু সঞ্ঞাক্খন্ধাদীসুপি অনুসেতিযেৱ. যায হি ৱেদনায এস সহজাতো, তংসম্পযুত্তেহি সঞ্ঞাদীহিপি সহজাতোৱ. যা চ ৱেদনা আৰম্মণং কৰোতি, তাহি সম্পযুত্তে সঞ্ঞাদযোপি কৰোতিযেৱ. এৱং সন্তেপি পন যস্মা দুক্খৱেদনাৱ অসাতদুক্খৱেদযিতত্তা নিৰস্সাদট্ঠেন পটিঘানুসযস্স উপ্পত্তিযা সেসসম্পযুত্তধম্মেসু অধিকা; তস্মা ‘‘দুক্খায ৱেদনায এত্থ পটিঘানুসযো অনুসেতী’’তি ৱুত্তং, ওড়াৰিকৱসেন হি বোধনেয্যে সুখং বোধেতুন্তি.

ননু চেস আৰম্মণৱসেন অনুসযমানো ন কেৱলং দুক্খৱেদনায চেৱ তংসম্পযুত্তধম্মেসু চ অনুসেতি, অনিট্ঠেসু পন ৰূপাদীসুপি অনুসেতিযেৱ? ৱুত্তম্পি চেতং ৱিভঙ্গপ্পকৰণে (ৱিভ. ৮১৬) ‘‘যং লোকে অপ্পিযৰূপং অসাতৰূপং, এত্থ সত্তানং পটিঘানুসযো অনুসেতী’’তি ইমস্মিম্পি পকৰণে অনুসযৱাৰস্স পটিলোমনযে ৱুত্তং – ‘‘কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসু এত্থ পটিঘানুসযো নানুসেতি, নো চ তত্থ কামৰাগানুসযো নানুসেতি. ৰূপধাতুযা অৰূপধাতুযা অপৰিযাপন্নে এত্থ পটিঘানুসযো চ নানুসেতি, কামৰাগানুসযো চ নানুসেতী’’তি. এত্থ হি দ্ৱীসু কামাৱচৰৱেদনাসু চেৱ ৰূপধাতুআদীসু চ নানুসেতীতি ৱুত্তত্তা সসম্পযুত্তধম্মা দ্ৱে ৱেদনা সওকাসে ৰূপাৰূপাৱচৰধম্মে নৱ চ, লোকুত্তৰধম্মে ঠপেত্ৱা অৱসেসেসু ৰূপাদীসু অনুসেতীতি ৱুত্তং হোতি. তং ইধ কস্মা ন ৱুত্তন্তি? অনোড়াৰিকত্তা. হেট্ঠা ৱুত্তনযেন হি দুক্খৱেদনায এৱ ওড়াৰিকত্তা ইমেসং পন অনোড়াৰিকত্তা এতেসু ৰূপাদীসু অনুসেতীতি ন ৱুত্তং. অত্থতো পন লব্ভতি, তস্মা এতেসুপি পটিঘানুসযো অনুসেতিযেৱাতি ৱেদিতব্বো.

কিং পন ইতৰা দ্ৱে ৱেদনা ইট্ঠাৰম্মণং ৱা পটিঘস্স আৰম্মণং ন হোন্তীতি? নো ন হোন্তি. পৰিহীনজ্ঝানস্স ৱিপ্পটিসাৰৱসেন সসম্পযুত্তধম্মা তা ৱেদনা আৰব্ভ দোমনস্সং উপ্পজ্জতি. ইট্ঠাৰম্মণস্স চ পটিলদ্ধস্স ৱিপৰিণামং ৱা অপ্পটিলদ্ধস্স অপ্পটিলাভং ৱা সমনুস্সৰতোপি দোমনস্সং উপ্পজ্জতি. দোমনস্সমত্তমেৱ পন তং হোতি, ন পটিঘানুসযো. পটিঘানুসযো হি অনিট্ঠাৰম্মণে পটিহঞ্ঞনৱসেন উপ্পন্নো থামগতো কিলেসো, তস্মা এত্থ দোমনস্সেন সদ্ধিং পটিঘো উপ্পন্নোপি অত্তনো পটিঘকিচ্চং অকৰণভাৱেন এৱ পটিঘানুসযো ন হোতি অব্বোহাৰিকত্তং গচ্ছতি. যথা হি পাণাতিপাতচেতনায সদ্ধিং উপ্পন্নোপি ব্যাপাদো মনোকম্মং নাম ন হোতি অব্বোহাৰিকত্তং গচ্ছতি, এৱং পটিঘানুসযো ন হোতি, অব্বোহাৰিকত্তং গচ্ছতি. ৱুত্তম্পি চেতং একচ্চং ইট্ঠাৰম্মণং নেক্খম্মসিতম্পি ৱা দোমনস্সং সন্ধায ‘‘যং এৱৰূপং দোমনস্সং পটিঘং তেন পজহতি ন তত্থ পটিঘানুসযো অনুসেতী’’তি (ম. নি. ১.৪৬৫). এৱং পটিঘানুসযস্স অনুসযনট্ঠানং ৱেদিতব্বং.

মানানুসযস্স পন ‘‘কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসূ’’তিআদিৱচনতো দ্ৱে কামাৱচৰৱেদনা ৰূপাৰূপধাতুযো চাতি ইদং তিৱিধং অনুসযনট্ঠানং. তস্স অকুসলাসু ৱেদনাসু কামৰাগানুসযস্স ৱিয সহজাতানুসযতা ৱেদিতব্বা. সসম্পযুত্তধম্মাসু পন সব্বাসুপি কামাৱচৰাসু সুখঅদুক্খমসুখৱেদনাসু ৰূপাৰূপধাতূসু চ আৰম্মণৱসেনেৱ অনুসেতি. অনুসযৱাৰস্স পন পটিলোমনযে ‘‘দুক্খায ৱেদনায অপৰিযাপন্নে এত্থ কামৰাগানুসযো চ নানুসেতি, মানানুসযো চ নানুসেতী’’তি ৱুত্তত্তা ঠপেত্ৱা দুক্খৱেদনঞ্চেৱ নৱৱিধং লোকুত্তৰধম্মঞ্চ সেসৰূপাৰূপধম্মেসুপি অযং অনুসেতিযেৱাতি. এৱং মানানুসযস্স অনুসযনট্ঠানং ৱেদিতব্বং.

দিট্ঠানুসযৱিচিকিচ্ছানুসযা পন কেৱলং লোকুত্তৰধম্মেস্ৱেৱ নানুসেন্তি. তেভূমকেসু পন সব্বেসুপি অনুসেন্তিযেৱ. তেন ৱুত্তং – ‘‘সব্বসক্কাযপৰিযাপন্নেসু ধম্মেসু এত্থ দিট্ঠানুসযো অনুসেতি, এত্থ ৱিচিকিচ্ছানুসযো অনুসেতী’’তি. তত্থ সব্বসক্কাযপৰিযাপন্নেসূতি সংসাৰৱট্টনিস্সিতট্ঠেন সক্কাযপৰিযাপন্নেসু সব্বধম্মেসূতি অত্থো. তত্থ পনেতে পঞ্চসু চিত্তুপ্পাদেসু সহজাতানুসযনৱসেন অনুসেন্তি. তে ৱা পন পঞ্চ চিত্তুপ্পাদে অঞ্ঞে ৱা তেভূমকধম্মে আৰব্ভ পৱত্তিকালে আৰম্মণানুসযনৱসেন অনুসেন্তীতি. এৱং দিট্ঠানুসযৱিচিকিচ্ছানুসযানং অনুসযনট্ঠানং ৱেদিতব্বং.

ভৱৰাগানুসযো পন কিঞ্চাপি দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তেসু চতূসু চিত্তেসু উপ্পজ্জনতো সহজাতানুসযনৱসেন ‘‘কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসু অনুসেতী’’তি ৱত্তব্বো ভৱেয্য. কামধাতুযং পনেস দ্ৱীহি ৱেদনাহি সদ্ধিং উপ্পজ্জমানোপি ৰূপাৰূপাৱচৰধম্মমেৱ পটিলভতি. কামধাতুযা পৰিযাপন্নং একধম্মম্পি আৰম্মণং ন কৰোতি, তস্মা আৰম্মণানুসযনৱসেন নিযমং কত্ৱা ‘‘ৰূপধাতুযা অৰূপধাতুযা এত্থ ভৱৰাগানুসযো অনুসেতী’’তি ৱুত্তং. অপিচ ৰাগো নামেস কামৰাগভৱৰাগৱসেন দুৱিধো. তত্থ কামৰাগো কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসু অনুসেতীতি ৱুত্তো. সচে পন ভৱৰাগোপি কামৰাগো ৱিয এৱং ৱুচ্চেয্য, কামৰাগেন সদ্ধিং দেসনা সংকিণ্ণা ৱিয ভৱেয্যাতি ৰাগকিলেসং দ্ৱিধা ভিন্দিত্ৱা কামৰাগতো ভৱৰাগস্স ৱিসেসদস্সনত্থম্পি এৱং দেসনা কতাতি. এৱং ভৱৰাগানুসযস্স অনুসযনট্ঠানং ৱেদিতব্বং.

অৱিজ্জানুসযো পন সব্বেসুপি তেভূমকধম্মেসু অনুসেতি. তেন ৱুত্তং ‘‘সব্বসক্কাযপৰিযাপন্নেসু ধম্মেসু এত্থ অৱিজ্জানুসযো অনুসেতী’’তি. তস্স দ্ৱাদসসু চিত্তুপ্পাদেসু সহজাতানুসযতা ৱেদিতব্বা. আৰম্মণকৰণৱসেন পন ন কিঞ্চি তেভূমকধম্মং আৰব্ভ ন পৱত্ততীতি. এৱং অৱিজ্জানুসযস্স অনুসযনট্ঠানং ৱেদিতব্বং. অযং তাৱ পৰিচ্ছেদৱাৰপৰিচ্ছিন্নুদ্দেসৱাৰউপ্পত্তিট্ঠানৱাৰেসু ৱিনিচ্ছযকথা.

উপ্পত্তিট্ঠানৱাৰৱণ্ণনা.

মহাৱাৰো

১. অনুসযৱাৰৱণ্ণনা

৩. সত্তন্নং পন মহাৱাৰানং পঠমে অনুসযৱাৰে যস্স কামৰাগানুসযো অনুসেতি, তস্স পটিঘানুসযো অনুসেতীতি এত্থ যদেতং ‘‘আমন্তা’’তি পটিৱচনং দিন্নং, তং দুদ্দিন্নং ৱিয খাযতি. কস্মা? কামৰাগপটিঘানং একক্খণে অনুপ্পত্তিতো. যথা হি ‘‘যস্স মনাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স ধম্মাযতনং উপ্পজ্জতীতি ‘আমন্তা’, অস্সাসপস্সাসানং উপ্পাদক্খণে তেসং কাযসঙ্খাৰো চ উপ্পজ্জতি, ৱচীসঙ্খাৰো চ উপ্পজ্জতী’’তিআদীসু মনাযতনধম্মাযতনানি কাযসঙ্খাৰৱচীসঙ্খাৰা চ একক্খণে উপ্পজ্জন্তি, ন তথা কামৰাগপটিঘা. কামৰাগো হি অট্ঠসু লোভসহগতচিত্তুপ্পাদেসু উপ্পজ্জতি. পটিঘো দ্ৱীসু দোমনস্সসহগতেসূতি, নত্থি নেসং একক্খণে উপ্পত্তি; তস্মা এত্থ ‘নো’তি পটিসেধো কত্তব্বো সিযা. তং অকত্ৱা পন ‘আমন্তা’তি পটিৱচনস্স দিন্নত্তা হেট্ঠাযমকেসু ৱিয এত্থ খণপচ্চুপ্পন্নৱসেন ৱত্তমানৱোহাৰং অগ্গহেত্ৱা অঞ্ঞথা গহেতব্বো.

কথং? অপ্পহীনৱসেন. অপ্পহীনতঞ্হি সন্ধায অযং ‘‘অনুসেতী’’তি ৱত্তমানৱোহাৰো ৱুত্তো, ন খণপচ্চুপ্পন্নতং. যস্মা চ অপ্পহীনতং সন্ধায ৱুত্তো, তস্মা ‘‘যস্স কামৰাগানুসযো অনুসেতি, তস্স পটিঘানুসযো অনুসেতী’’তি পুচ্ছায যস্স কামৰাগানুসযো অপ্পহীনো, ন অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদিতো, তস্স পটিঘানুসযোপি অপ্পহীনোতি এৱমত্থো দট্ঠব্বো. যস্মা চ তেসু যস্সেকো অপ্পহীনো, তস্স ইতৰোপি অপ্পহীনোৱ হোতি, তস্মা ‘‘আমন্তা’’তি ৱুত্তং. যদি এৱং, যং উপৰি উপ্পজ্জনৱাৰে ‘যস্স কামৰাগানুসযো উপ্পজ্জতি, তস্স পটিঘানুসযো উপ্পজ্জতী’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘আমন্তা’তি ৱুত্তং; তত্থ কথং অত্থো গহেতব্বোতি? তত্থাপি অপ্পহীনৱসেনেৱ উপ্পত্তিপচ্চযে সতি উপ্পত্তিযা অনিৱাৰিতৱসেন ৱা. যথা হি চিত্তকম্মাদীনি আৰভিত্ৱা অপৰিনিট্ঠিতকম্মন্তা চিত্তকাৰাদযো তেসং কম্মন্তানং অকৰণক্খণেপি মিত্তসুহজ্জাদীহি দিট্ঠদিট্ঠট্ঠানে ‘‘ইমেসু দিৱসেসু কিং কৰোথা’’তি ৱুত্তা, ‘‘চিত্তকম্মং কৰোম, কট্ঠকম্মং কৰোমা’’তি ৱদন্তি. তে কিঞ্চাপি তস্মিং খণে ন কৰোন্তি অৱিচ্ছিন্নকম্মন্তত্তা পন কতখণঞ্চ কত্তব্বখণঞ্চ উপাদায কৰোন্তিযেৱ নাম হোন্তি. এৱমেৱ যম্হি সন্তানে অনুসযা অপ্পহীনা, যম্হি ৱা পন নেসং সন্তানে উপ্পত্তিপচ্চযে সতি উপ্পত্তি অনিৱাৰিতা, তত্থ অনুপ্পজ্জনক্খণেপি উপ্পন্নপুব্বঞ্চেৱ কালন্তৰে উপ্পজ্জনকঞ্চ উপাদায যস্স কামৰাগানুসযো উপ্পজ্জতি, তস্স পটিঘানুসযো উপ্পজ্জতিযেৱ নামাতি এৱমত্থো ৱেদিতব্বো. ইতো পৰেসুপি এৱৰূপেসু ৱিস্সজ্জনেসু এসেৱ নযো. নো চ তস্সাতি ইদং অনাগামিস্স কামৰাগব্যাপাদানং অনৱসেসতো পহীনত্তা ৱুত্তং. তিণ্ণং পুগ্গলানন্তি পুথুজ্জনসোতাপন্নসকদাগামীনং. দ্ৱিন্নং পুগ্গলানন্তি সোতাপন্নসকদাগামীনং. পৰতোপি এৱৰূপেসু ঠানেসু এসেৱ নযো.

১৪. ওকাসৱাৰস্স পঠমদুতিযপুচ্ছাসু যস্মা কামৰাগানুসযো কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসু অনুসেতি, পটিঘানুসযো দুক্খৱেদনায; তস্মা ‘নো’তি পটিসেধো কতো. ততিযপুচ্ছাযং উভিন্নম্পি কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসু অনুসযনতো ‘আমন্তা’তি পটিৱচনং দিন্নং. ৰূপধাতুঅৰূপধাতুযা পন মানানুসযস্স কামৰাগানুসযেন সদ্ধিং অসাধাৰণং উপ্পত্তিট্ঠানং. তস্মা নো চ তত্থ কামৰাগানুসযোতি ৱুত্তং. ইমিনা নযেন সব্বেসং উপ্পত্তিট্ঠানৱাৰং ওলোকেত্ৱা সাধাৰণাসাধাৰণং উপ্পত্তিট্ঠানং ৱেদিতব্বং.

২০. দুকমূলকপুচ্ছাযং যস্মা কামৰাগপটিঘানুসযা নাপি একস্মিং ঠানে উপ্পজ্জন্তি, ন একং ধম্মং আৰম্মণং কৰোন্তি, তস্মা নত্থীতি পটিক্খেপো কতো. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো. যস্মিং ইমে দ্ৱে অনুসযা অনুসযেয্যুং, তং ঠানমেৱ নত্থি. তস্মা ‘‘কত্থ মানানুসযো অনুসেতী’’তি অযং পুচ্ছা অপুচ্ছাযেৱাতি. অঞ্ঞেসুপি এৱৰূপেসু এসেৱ নযো.

২৭. পুগ্গলোকাসৱাৰে চতুন্নন্তি পুথুজ্জনসোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামীনং.

৩৬. পটিলোমনযে যস্স কামৰাগানুসযো নানুসেতীতি অযং পুচ্ছা অনাগামিং গহেত্ৱা পুচ্ছতি.

৫৬. দ্ৱিন্নং পুগ্গলানং সব্বত্থ কামৰাগানুসযো নানুসেতীতি অনাগামিঅৰহন্তানং. কামধাতুযা তীসু ৱেদনাসূতি চ ৱেদনাগ্গহণেন ৱেদনাসম্পযুত্তকানম্পি তেসং ৱত্থাৰম্মণানম্পীতি সব্বেসম্পি কামাৱচৰধম্মানং গহণং ৱেদিতব্বং. অযং অনুসযৱাৰে ৱিনিচ্ছযকথা.

অনুসযৱাৰৱণ্ণনা.

২. সানুসযৱাৰৱণ্ণনা

৬৬-১৩১. সানুসযৱাৰে পন যো কামৰাগানুসযেন সানুসযোতি যথা একন্তৰিকজৰাদিৰোগেন আবাধিকো যাৱ তম্হা ৰোগা ন মুচ্চতি, তাৱ তস্স ৰোগস্স অনুপ্পত্তিক্খণেপি সৰোগোযেৱ নাম হোতি. এৱং সসংকিলেসস্স ৱট্টগামিসত্তস্স যাৱ অৰিযমগ্গেন অনুসযা সমুগ্ঘাতং ন গচ্ছন্তি, তাৱ তেসং অনুসযানং অনুপ্পত্তিক্খণেপি সানুসযোযেৱ নাম হোতি. এৱৰূপং সানুসযতং সন্ধায ‘আমন্তা’তি ৱুত্তং. সেসমেত্থ অনুসযৱাৰসদিসমেৱ.

ওকাসৱাৰে পন ‘‘ৰূপধাতুযা অৰূপধাতুযা এত্থ মানানুসযেন সানুসযো’’তি ৱুত্তে তাসু ধাতূসু পুগ্গলস্স সানুসযতা পঞ্ঞাযেয্য, অনুসযস্স উপ্পত্তিট্ঠানং ন পঞ্ঞাযেয্য. অনুসযস্স চ উপ্পত্তিট্ঠানদস্সনত্থং অযং ৱাৰো আৰদ্ধো, তস্মা ততো মানানুসযেন সানুসযোতি ৱুত্তং. এৱঞ্হি সতি ততো ধাতুদ্ৱযতো উপ্পন্নেন মানানুসযেন সানুসযোতি অনুসযস্স উপ্পত্তিট্ঠানং দস্সিতং হোতি. ইমস্স পন পঞ্হস্স অত্থে অৱুত্তে আদিপঞ্হস্স অত্থো পাকটো ন হোতীতি পঠমং ন ৱুত্তো, তস্মা সো এৱং ৱেদিতব্বো. যতো কামৰাগানুসযেনাতি যতো উপ্পন্নেন কামৰাগানুসযেন সানুসযো, কিং সো ততো উপ্পন্নেন পটিঘানুসযেনপি সানুসযোতি? যস্মা পনেতে দ্ৱে একস্মা ঠানা নুপ্পজ্জন্তি; তস্মা ‘‘নো’’তি পটিসেধো কতো. অৰহা সব্বত্থাতি অৰহা সব্বধম্মেসু উপ্পজ্জনকেন কেনচি অনুসযেন নিৰানুসযোতি. ইমিনা অত্থৱসেন নিপ্পদেসট্ঠানেসু ভুম্মৱচনমেৱ কতন্তি. ইমিনা উপাযেন সব্বত্থ অত্থৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বোতি.

সানুসযৱাৰৱণ্ণনা.

৩. পজহনৱাৰৱণ্ণনা

১৩২-১৯৭. পজহনৱাৰে পজহতীতি তেন তেন মগ্গেন পহানপৰিঞ্ঞাৱসেন পজহতি, আযতিং অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদেতি. আমন্তাতি অনাগামীমগ্গট্ঠং সন্ধায পটিৱচনং. তদেকট্ঠং পজহতীতি পহানেকট্ঠতং সন্ধায ৱুত্তং. নোতি অৰহত্তমগ্গট্ঠং সন্ধায পটিসেধো.

যতো কামৰাগানুসযং পজহতীতি যতো উপ্পজ্জনকং কামৰাগানুসযং পজহতীতি অত্থো. অট্ঠমকোতি অৰহত্তফলট্ঠতো পট্ঠায পচ্চোৰোহনগণনায গণিযমানো সোতাপত্তিমগ্গট্ঠো অট্ঠমকো নাম. দক্খিণেয্যগণনায হি অৰহা অগ্গদক্খিণেয্যত্তা পঠমো, অৰহত্তমগ্গট্ঠো দুতিযো, অনাগামী ততিযো…পে… সোতাপত্তিমগ্গট্ঠো অট্ঠমো. সো ইধ ‘‘অট্ঠমকো’’তি ৱুত্তো. নামসঞ্ঞাযেৱ ৱা এসা তস্সাতি. অনাগামিমগ্গসমঙ্গিঞ্চ অট্ঠমকঞ্চ ঠপেত্ৱা অৱসেসাতি সদ্ধিং পুথুজ্জনেন সেক্খাসেক্খা. তেসু হি পুথুজ্জনো পহানপৰিঞ্ঞায অভাৱেন নপ্পজহতি. সেসা তেসং অনুসযানং পহীনত্তা. দ্ৱিন্নং মগ্গসমঙ্গীনন্তি দ্ৱে মগ্গসমঙ্গিনো ঠপেত্ৱাতি অত্থো. ইমিনা নযেন সব্বত্থ ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বোতি.

পজহনৱাৰৱণ্ণনা.

৪. পৰিঞ্ঞাৱাৰৱণ্ণনা

১৯৮-২৬৩. পৰিঞ্ঞাৱাৰে পৰিজানাতীতি তীহি পৰিঞ্ঞাহি পৰিজানাতি. সেসমেত্থ হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ. অযম্পি হি ৱাৰো পজহনৱাৰো ৱিয মগ্গট্ঠানঞ্ঞেৱ ৱসেন ৱিস্সজ্জিতোতি.

পৰিঞ্ঞাৱাৰৱণ্ণনা.

৫. পহীনৱাৰৱণ্ণনা

২৬৪-২৭৪. পহীনৱাৰে ফলট্ঠৱসেনেৱ দেসনা আৰদ্ধা. অনাগামিস্স হি উভোপেতে অনুসযা পহীনা, তস্মা ‘‘আমন্তা’’তি ৱুত্তং.

২৭৫-২৯৬. ওকাসৱাৰে যত্থ কামৰাগানুসযো পহীনো তত্থ পটিঘানুসযো পহীনোতি পুচ্ছিত্ৱা ন ৱত্তব্বো পহীনোতি ৱা অপ্পহীনোতি ৱাতি ৱুত্তং তং কস্মাতি? উপ্পত্তিট্ঠানস্স অসাধাৰণত্তা. অঞ্ঞং হি কামৰাগানুসযস্স উপ্পত্তিট্ঠানং, অঞ্ঞং পটিঘানুসযস্স. অভাৱিতমগ্গস্স চ যত্থ অনুসযো উপ্পজ্জতি, মগ্গে ভাৱিতে তত্থেৱ সো পহীনো নাম হোতি. তত্থ যস্মা নেৱ কামৰাগানুসযট্ঠানে পটিঘানুসযো উপ্পজ্জতি, ন পটিঘানুসযট্ঠানে কামৰাগানুসযো, তস্মা তত্থ সো পহীনোতি ৱা অপ্পহীনোতি ৱা ন ৱত্তব্বো. সো হি যস্মিং অত্তনো উপ্পত্তিট্ঠানে কামৰাগানুসযো পহীনো, তস্মিং অপ্পহীনত্তা তত্থ পহীনোতি ন ৱত্তব্বো. যং কামৰাগানুসযস্স উপ্পত্তিট্ঠানং, তস্মিং অট্ঠিতত্তা তত্থ অপ্পহীনোতি ন ৱত্তব্বো.

যত্থ কামৰাগানুসযো পহীনো, তত্থ মানানুসযো পহীনোতি এত্থ পন সাধাৰণট্ঠানং সন্ধায আমন্তাতি ৱুত্তং. কামৰাগানুসযো হি কামধাতুযা দ্ৱীসু ৱেদনাসু অনুসেতি. মানানুসযো তাসু চেৱ ৰূপাৰূপধাতূসু চ. সো ঠপেত্ৱা অসাধাৰণট্ঠানং সাধাৰণট্ঠানে তেন সদ্ধিং পহীনো নাম হোতি. তস্মা ‘আমন্তা’তি ৱুত্তং. ইমিনা নযেন সব্বস্মিম্পি ওকাসৱাৰে পহীনতা চ নৱত্তব্বতা চ ৱেদিতব্বা. ‘নত্থী’তি আগতট্ঠানেসু পন হেট্ঠা ৱুত্তসদিসোৱ ৱিনিচ্ছযো. পুগ্গলোকাসৱাৰো, ওকাসৱাৰগতিকোযেৱ.

২৯৭-৩০৭. পটিলোমনযে যস্স কামৰাগানুসযো অপ্পহীনোতি পুথুজ্জনসোতাপন্নসকদাগামিৱসেন পুচ্ছতি. কিঞ্চাপি হি ইমে দ্ৱে অনুসযা পুথুজ্জনতো পট্ঠায যাৱ অনাগামিমগ্গট্ঠা ছন্নং পুগ্গলানং অপ্পহীনা. ইধ পন পৰতো ‘‘তিণ্ণং পুগ্গলানং দ্ৱিন্নং পুগ্গলান’’ন্তিআদিৱচনতো মগ্গট্ঠা অনধিপ্পেতা, তস্মা পুথুজ্জনসোতাপন্নসকদাগামিনোৱ সন্ধায ‘আমন্তা’তি ৱুত্তং. দ্ৱিন্নং পুগ্গলানন্তি সোতাপন্নসকদাগামীনং. ইমিনা নযেন পুগ্গলৱাৰে ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.

৩০৮-৩২৯. ওকাসৱাৰপুগ্গলোকাসৱাৰা পন হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বাতি.

পহীনৱাৰৱণ্ণনা.

৬. উপ্পজ্জনৱাৰৱণ্ণনা

৩৩০. উপ্পজ্জনৱাৰো অনুসযৱাৰসদিসোযেৱ.

৭. ধাতুপুচ্ছাৱাৰৱণ্ণনা

৩৩২-৩৪০. ধাতুৱাৰস্স পুচ্ছাৱাৰে তাৱ কতি অনুসযা অনুসেন্তীতি কতি অনুসযা সন্তানং অনুগতা হুত্ৱা সযন্তি. কতি অনুসযা নানুসেন্তীতি কতি অনুসযা সন্তানং ন অনুগতা হুত্ৱা সযন্তি. কতি অনুসযা ভঙ্গাতি কতি অনুসযা অনুসেন্তি নানুসেন্তীতি এৱং ৱিভজিতব্বাতি অত্থো. সেসমেত্থ যং ৱত্তব্বং সিযা, তং হেট্ঠা পাড়িৱৱত্থানে ৱুত্তমেৱ.

৭. ধাতুৱিস্সজ্জনাৱাৰৱণ্ণনা

৩৪১-৩৪৯. নিদ্দেসৱাৰে পনস্স কস্সচি সত্ত অনুসযা অনুসেন্তীতি পুথুজ্জনৱসেন ৱুত্তং. কস্সচি পঞ্চাতি সোতাপন্নসকদাগামিৱসেন ৱুত্তং. তেসঞ্হি দিট্ঠানুসযো চ ৱিচিকিচ্ছানুসযো চ পহীনাতি পঞ্চেৱ অনুসেন্তি. তত্থ যথা অনুসযৱাৰে ‘‘অনুসেন্তী’’তি পদস্স উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো গহিতো, এৱমিধ ন গহেতব্বো. কস্মা? তস্মিং খণে অনুপ্পজ্জনতো. কামধাতুং উপপজ্জন্তস্স হি ৱিপাকচিত্তঞ্চেৱ কম্মসমুট্ঠানৰূপঞ্চ উপ্পজ্জতি, অকুসলচিত্তং নত্থি. অনুসযা চ অকুসলচিত্তক্খণে উপ্পজ্জন্তি, ন ৱিপাকচিত্তক্খণেতি তস্মিং খণে অনুপ্পজ্জনতো তথা অত্থো ন গহেতব্বো. কথং পন গহেতব্বোতি? যথা লব্ভতি তথা গহেতব্বো. কথঞ্চ লব্ভতি? অপ্পহীনট্ঠেন. যথা হি ৰাগদোসমোহানং অপ্পহীনত্তা. কুসলাব্যাকতচিত্তসমঙ্গী পুগ্গলো ‘‘সৰাগো সদোসো সমোহো’’তি ৱুচ্চতি, এৱং মগ্গভাৱনায অপ্পহীনত্তা পটিসন্ধিক্খণেপি তস্স তস্স পুগ্গলস্স তে তে অনুসযা অনুসেন্তীতি ৱুচ্চন্তি. ন কেৱলঞ্চ ৱুচ্চন্তি, অপ্পহীনত্তা পন তে অনুসেন্তিযেৱ নামাতি ৱেদিতব্বা.

অনুসযা ভঙ্গা নত্থীতি যস্স হি যো অনুসেতি, সো অনুসেতিযেৱ; যো নানুসেতি, সো নানুসেতিযেৱ. অযং অনুসেতি চ নানুসেতি চ, অযং সিযা অনুসেতি সিযা নানুসেতীতি, এৱং ৱিভজিতব্বো অনুসযো নাম নত্থি. ৰূপধাতুং উপপজ্জন্তস্স কস্সচি তযোতি অনাগামিৱসেন ৱুত্তং. তস্স হি কামৰাগপটিঘদিট্ঠিৱিচিকিচ্ছানুসযা চত্তাৰোপি অনৱসেসতো পহীনা. ইতৰে তযোৱ অপ্পহীনা. তেন ৱুত্তং – ‘‘কস্সচি তযো অনুসযা অনুসেন্তী’’তি.

ন কামধাতুন্তি কামধাতুযা পটিসিদ্ধত্তা সেসা দ্ৱে ধাতুযো উপপজ্জন্তস্সাতি অত্থো. সত্তে ৱাতি যস্মা অৰিযসাৱকস্স ৰূপধাতুযা চুতস্স কামধাতুযং উপপত্তি নাম নত্থি, পুথুজ্জনস্সেৱ হোতি, তস্মা সত্তেৱাতি নিযমেত্ৱা ৱুত্তং. ‘‘অৰূপধাতুযা চুতস্স কামধাতুং উপপজ্জন্তস্স সত্তেৱা’’তি এত্থাপি এসেৱ নযো. ৰূপধাতুযা উপপত্তি নত্থীতি কস্মা নত্থি? উপপত্তিনিপ্ফাদকস্স ৰূপাৱচৰজ্ঝানস্স অভাৱা. সো হি সব্বসো ৰূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা তং ধাতুং উপপন্নোতি নাস্স তত্থ ৰূপাৱচৰজ্ঝানং অত্থি. তদভাৱা ৰূপধাতুযং উপপত্তি নত্থীতি ৱেদিতব্বা. অৰূপধাতুযা চুতস্স ন কামধাতুন্তি এত্থ অৰূপধাতুযেৱ অধিপ্পেতা. ইমিনা নযেন সব্বৱিস্সজ্জনেসু অত্থো ৱেদিতব্বোতি.

ধাতুৱাৰৱণ্ণনা.

অনুসযযমকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.