৬. সঙ্খাৰযমকং

১. পণ্ণত্তিৱাৰৱণ্ণনা

১. ইদানি তেসঞ্ঞেৱ মূলযমকে দেসিতানং কুসলাদিধম্মানং লব্ভমানৱসেন একদেসং সঙ্গণ্হিত্ৱা সচ্চযমকানন্তৰং দেসিতস্স সঙ্খাৰযমকস্স ৱণ্ণনা হোতি. তত্থাপি হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ পণ্ণত্তিৱাৰাদযো তযো মহাৱাৰা, অন্তৰৱাৰাদযো চ অৱসেসপভেদা ৱেদিতব্বা. অযং পনেত্থ ৱিসেসো – পণ্ণত্তিৱাৰে তাৱ যথা হেট্ঠা খন্ধাদযো ধম্মে উদ্দিসিত্ৱা ‘‘ৰূপং ৰূপক্খন্ধো; চক্খু চক্খাযতনং; চক্খু চক্খুধাতু; দুক্খং দুক্খসচ্চ’’ন্তি পদসোধনৱাৰো আৰদ্ধো. তথা অনাৰভিত্ৱা ‘‘অস্সাসপস্সাসা কাযসঙ্খাৰো’’তি পঠমং তযোপি সঙ্খাৰা ৱিভজিত্ৱা দস্সিতা.

তত্থ কাযস্স সঙ্খাৰো কাযসঙ্খাৰো. ‘‘অস্সাসপস্সাসা কাযিকা, এতে ধম্মা কাযপ্পটিবদ্ধা’’তি (ম. নি. ১.৪৬৩; সং. নি. ৪.৩৪৮ অত্থতো সমানং) হি ৱচনতো কাৰণভূতস্স কৰজকাযস্স ফলভূতো এৱ সঙ্খাৰোতি কাযসঙ্খাৰো. অপৰো নযো – সঙ্খৰিযতীতি সঙ্খাৰো. কেন সঙ্খৰিযতীতি? কাযেন. অযঞ্হি ৱাতো ৱিয ভস্তায কৰজকাযেন সঙ্খৰিযতীতি. এৱম্পি কাযস্স সঙ্খাৰোতি কাযসঙ্খাৰো. কাযেন কতো অস্সাসপস্সাসৱাতোতি অত্থো. ‘‘পুব্বেৱ খো, আৱুসো ৱিসাখ, ৱিতক্কেত্ৱা ৱিচাৰেত্ৱা পচ্ছা ৱাচং ভিন্দতি, তস্মা ৱিতক্কৱিচাৰা ৱচীসঙ্খাৰো’’তি (ম. নি. ১.৪৬৩; সং. নি. ৪.৩৪৮) ৱচনতো পন সঙ্খৰোতীতি সঙ্খাৰো. কিং সঙ্খৰোতি? ৱচিং. ৱচিযা সঙ্খাৰোতি ৱচীসঙ্খাৰো. ৱচীভেদসমুট্ঠাপকস্স ৱিতক্কৱিচাৰদ্ৱযস্সেতং নামং. ‘‘সঞ্ঞা চ ৱেদনা চ চেতসিকা এতে ধম্মা চিত্তপটিবদ্ধা’’তি (ম. নি. ১.৪৬৩; সং. নি. ৪.৩৪৮) ৱচনতোযেৱ পন ততিযপদেপি সঙ্খৰিযতীতি সঙ্খাৰো. কেন সঙ্খৰিযতি? চিত্তেন. কৰণত্থে সামিৱচনং কত্ৱা চিত্তস্স সঙ্খাৰোতি চিত্তসঙ্খাৰো. সব্বেসম্পি চিত্তসমুট্ঠানানং চেতসিকধম্মানমেতং অধিৱচনং. ৱিতক্কৱিচাৰানং পন ৱচীসঙ্খাৰভাৱেন ৱিসুং গহিতত্তা ‘‘ঠপেত্ৱা ৱিতক্কৱিচাৰে’’তি ৱুত্তং.

২-৭. ইদানি কাযো কাযসঙ্খাৰোতি পদসোধনৱাৰো আৰদ্ধো. তস্স অনুলোমনযে তীণি, পটিলোমনযে তীণীতি ছ যমকানি. পদসোধনমূলচক্কৱাৰে একেকসঙ্খাৰমূলকানি দ্ৱে দ্ৱে কত্ৱা অনুলোমনযে ছ, পটিলোমনযে ছাতি দ্ৱাদস যমকানি. সুদ্ধসঙ্খাৰৱাৰে পন যথা সুদ্ধখন্ধৱাৰাদীসু ‘‘ৰূপং খন্ধো, খন্ধা ৰূপং; চক্খু আযতনং, আযতনা চক্খূ’’তিআদিনা নযেন যমকানি ৱুত্তানি. এৱং ‘‘কাযো সঙ্খাৰো, সঙ্খাৰা কাযো’’তি অৱত্ৱা ‘‘কাযসঙ্খাৰো ৱচীসঙ্খাৰো, ৱচীসঙ্খাৰো কাযসঙ্খাৰো’’তিআদিনা নযেন কাযসঙ্খাৰমূলকানি দ্ৱে, ৱচীসঙ্খাৰমূলকং একন্তি অনুলোমে তীণি, পটিলোমে তীণীতি সব্বানিপি সুদ্ধিকৱাৰে ছ যমকানি ৱুত্তানি. কিং কাৰণা? সুদ্ধিকএকেকপদৱসেন অত্থাভাৱতো. যথা হি খন্ধযমকাদীসু ৰূপাদিৱিসিট্ঠানং খন্ধানং চক্খাদিৱিসিট্ঠানঞ্চ আযতনাদীনং অধিপ্পেতত্তা ‘‘ৰূপং খন্ধো, খন্ধা ৰূপং, চক্খু আযতনং, আযতনা চক্খূ’’তি সুদ্ধিকএকেকপদৱসেন অত্থো অত্থি. এৱমিধ ‘‘কাযো সঙ্খাৰো, সঙ্খাৰা কাযো’’তি নত্থি. কাযসঙ্খাৰোতি পন দ্ৱীহিপি পদেহি একোৱ অত্থো লব্ভতি. অস্সাসো ৱা পস্সাসো ৱাতি সুদ্ধিকএকেকপদৱসেন অত্থাভাৱতো ‘‘কাযো সঙ্খাৰো, সঙ্খাৰা কাযো’’তি ন ৱুত্তং. ‘‘কাযো কাযসঙ্খাৰো’’তিআদি পন ৱত্তব্বং সিযা. তম্পি কাযৱচীচিত্তপদেহি ইধ অধিপ্পেতানং সঙ্খাৰানং অগ্গহিতত্তা ন যুজ্জতি. সুদ্ধসঙ্খাৰৱাৰো হেস. পদসোধনে পন ৱিনাপি অত্থেন ৱচনং যুজ্জতীতি তত্থ সো নযো গহিতোৱ. ইধ পন কাযসঙ্খাৰস্স ৱচীসঙ্খাৰাদীহি, ৱচীসঙ্খাৰস্স চ চিত্তসঙ্খাৰাদীহি, চিত্তসঙ্খাৰস্স চ কাযসঙ্খাৰাদীহি, অঞ্ঞত্তা ‘‘কাযসঙ্খাৰো ৱচীসঙ্খাৰো, ৱচীসঙ্খাৰো, কাযসঙ্খাৰো’’তি একেকসঙ্খাৰমূলকানি দ্ৱে দ্ৱে কত্ৱা ছ যমকানি যুজ্জন্তি. তেসু অগ্গহিতগ্গহণেন তীণেৱ লব্ভন্তি. তস্মা তানেৱ দস্সেতুং অনুলোমনযে তীণি, পটিলোমনযে তীণীতি ছ যমকানি ৱুত্তানি. সুদ্ধসঙ্খাৰমূলচক্কৱাৰো পনেত্থ ন গহিতোতি. এৱং পণ্ণত্তিৱাৰস্স উদ্দেসৱাৰো ৱেদিতব্বো.

৮-১৮. নিদ্দেসৱাৰে পনস্স অনুলোমে তাৱ যস্মা ন কাযাদযোৱ কাযসঙ্খাৰাদীনং নামং, তস্মা নোতি পটিসেধো কতো. পটিলোমে ন কাযো ন কাযসঙ্খাৰোতি যো ন কাযো সো কাযসঙ্খাৰোপি ন হোতীতি পুচ্ছতি. কাযসঙ্খাৰো ন কাযো কাযসঙ্খাৰোতি কাযসঙ্খাৰো কাযো ন হোতি, কাযসঙ্খাৰোযেৱ পনেসোতি অত্থো. অৱসেসন্তি ন কেৱলং সেসসঙ্খাৰদ্ৱযমেৱ. কাযসঙ্খাৰৱিনিমুত্তং পন সেসং সব্বম্পি সঙ্খতাসঙ্খতপণ্ণত্তিভেদং ধম্মজাতং নেৱ কাযো, ন কাযসঙ্খাৰোতি ইমিনা উপাযেন সব্বৱিস্সজ্জনেসু অত্থো ৱেদিতব্বোতি.

পণ্ণত্তিৱাৰৱণ্ণনা.

২. পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনা

১৯. পৱত্তিৱাৰে পনেত্থ পচ্চুপ্পন্নকালে পুগ্গলৱাৰস্স অনুলোমনযে ‘‘যস্স কাযসঙ্খাৰো উপ্পজ্জতি, তস্স ৱচীসঙ্খাৰো উপ্পজ্জতী’’তি কাযসঙ্খাৰমূলকানি দ্ৱে, ৱচীসঙ্খাৰমূলকং একন্তি তীণেৱ যমকানি লব্ভন্তি; তানি গহিতানেৱ. তস্স পটিলোমনযেপি ওকাসৱাৰাদীসুপি এসেৱ নযো. এৱমেত্থ সব্বৱাৰেসু তিণ্ণং তিণ্ণং যমকানং ৱসেন যমকগণনা ৱেদিতব্বা.

অত্থৱিনিচ্ছযে পনেত্থ ইদং লক্খণং – ইমস্মিঞ্হি সঙ্খাৰযমকে ‘‘অস্সাসপস্সাসানং উপ্পাদক্খণে ৱিতক্কৱিচাৰানং উপ্পাদক্খণে’’তিআদিৱচনতো পচ্চুপ্পন্নাদিকালভেদো পৱত্তিৱসেনাপি গহেতব্বো, ন চুতিপটিসন্ধিৱসেনেৱ. ‘‘দুতিযজ্ঝানে ততিযজ্ঝানে তত্থ কাযসঙ্খাৰো উপ্পজ্জতী’’তিআদিৱচনতো চ ঝানম্পি ওকাসৱসেন গহিতন্তি ৱেদিতব্বং. এৱমেত্থ যং যং লব্ভতি, তস্স তস্স ৱসেন অত্থৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.

তত্ৰিদং নযমুখং – ৱিনা ৱিতক্কৱিচাৰেহীতি দুতিযততিযজ্ঝানৱসেন ৱুত্তং. তেসন্তি তেসং দুতিযততিযজ্ঝানসমঙ্গীনং. কামাৱচৰানন্তি কামাৱচৰে উপ্পন্নসত্তানং. ৰূপাৱচৰদেৱানং পন অস্সাসপস্সাসা নত্থি. অৰূপাৱচৰানং ৰূপমেৱ নত্থি. ৱিনা অস্সাসপস্সাসেহীতি ৰূপাৰূপভৱেসু নিব্বত্তসত্তানং ৱিতক্কৱিচাৰুপ্পত্তিং সন্ধায ৱুত্তং.

২১. পঠমজ্ঝানে কামাৱচৰেতি কামাৱচৰভূমিযং উপ্পন্নে পঠমজ্ঝানে. অঙ্গমত্তৱসেন চেত্থ পঠমজ্ঝানং গহেতব্বং, ন অপ্পনাৱসেনেৱ. অনপ্পনাপত্তেপি হি সৱিতক্কসৱিচাৰচিত্তে ইদং সঙ্খাৰদ্ৱযং উপ্পজ্জতেৱ.

২৪. চিত্তস্স ভঙ্গক্খণেতি ইদং কাযসঙ্খাৰস্স একন্তচিত্তসমুট্ঠানত্তা ৱুত্তং. উপ্পজ্জমানমেৱ হি চিত্তং ৰূপং ৱা অৰূপং ৱা সমুট্ঠাপেতি, ন ভিজ্জমানং.

৩৭. সুদ্ধাৱাসানং দুতিযে চিত্তে ৱত্তমানেতি পটিসন্ধিতো দুতিযে ভৱঙ্গচিত্তে. কামঞ্চেতং পটিসন্ধিচিত্তেপি ৱত্তমানে তেসং তত্থ নুপ্পজ্জিত্থেৱ. যাৱ পন অব্বোকিণ্ণং ৱিপাকচিত্তং ৱত্ততি, তাৱ নুপ্পজ্জিত্থেৱ নামাতি দস্সনত্থমেতং ৱুত্তং. যস্স ৱা ঝানস্স ৱিপাকচিত্তেন তে নিব্বত্তা, তং সতসোপি সহস্সসোপি উপ্পজ্জমানং পঠমচিত্তমেৱ. ৱিপাকচিত্তেন পন ৱিসদিসং ভৱনিকন্তিযা আৱজ্জনচিত্তং দুতিযচিত্তং নাম. তং সন্ধাযেতং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.

৪৪. পচ্ছিমচিত্তসমঙ্গীনন্তি সব্বপচ্ছিমেন অপ্পটিসন্ধিকচিত্তেন সমঙ্গীভূতানং খীণাসৱানং. অৱিতক্কঅৱিচাৰং পচ্ছিমচিত্তন্তি ৰূপাৱচৰানং দুতিযজ্ঝানিকাদিচুতিচিত্তৱসেন, অৰূপাৱচৰানঞ্চ চতুত্থজ্ঝানিকচুতিচিত্তৱসেনেতং ৱুত্তং. তেসন্তি তেসং পচ্ছিমচিত্তসমঙ্গীআদীনং.

৭৯. যস্স কাযসঙ্খাৰো নিৰুজ্ঝতি, তস্স চিত্তসঙ্খাৰো নিৰুজ্ঝতীতি এত্থ নিযমতো কাযসঙ্খাৰস্স চিত্তসঙ্খাৰেন সদ্ধিং একক্খণে নিৰুজ্ঝনতো আমন্তাতি পটিৱচনং দিন্নং. ন চিত্তসঙ্খাৰস্স কাযসঙ্খাৰেন সদ্ধিং. কিং কাৰণা? চিত্তসঙ্খাৰো হি কাযসঙ্খাৰেন ৱিনাপি উপ্পজ্জতি চ নিৰুজ্ঝতি চ. কাযসঙ্খাৰো পন চিত্তসমুট্ঠানো অস্সাসপস্সাসৱাতো. চিত্তসমুট্ঠানৰূপঞ্চ চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পজ্জিত্ৱা যাৱ অঞ্ঞানি সোড়সচিত্তানি উপ্পজ্জন্তি, তাৱ তিট্ঠতি. তেসং সোড়সন্নং সব্বপচ্ছিমেন সদ্ধিং নিৰুজ্ঝতীতি যেন চিত্তেন সদ্ধিং উপ্পজ্জতি, ততো পট্ঠায সত্তৰসমেন সদ্ধিং নিৰুজ্ঝতি. ন কস্সচি চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে ৱা ঠিতিক্খণে ৱা নিৰুজ্ঝতি, নাপি ঠিতিক্খণে ৱা ভঙ্গক্খণে ৱা উপ্পজ্জতি. এসা চিত্তসমুট্ঠানৰূপস্স ধম্মতাতি নিযমতো চিত্তসঙ্খাৰেন সদ্ধিং একক্খণে নিৰুজ্ঝনতো আমন্তাতি ৱুত্তং. যং পন ৱিভঙ্গপ্পকৰণস্স সীহড়ট্ঠকথাযং ‘‘চিত্তসমুট্ঠানং ৰূপং সত্তৰসমস্স চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে নিৰুজ্ঝতী’’তি ৱুত্তং, তং ইমায পাড়িযা ৱিৰূজ্ঝতি. অট্ঠকথাতো চ পাড়িযেৱ বলৱতৰাতি পাড়িযং ৱুত্তমেৱ পমাণং.

১২৮. যস্স কাযসঙ্খাৰো উপ্পজ্জতি, তস্স ৱচীসঙ্খাৰো নিৰুজ্ঝতীতি এত্থ যস্মা কাযসঙ্খাৰো চিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পজ্জতি, ন চ তস্মিং খণে ৱিতক্কৱিচাৰা নিৰুজ্ঝন্তি, তস্মা নোতি পটিসেধো কতোতি. ইমিনা নযমুখেন সব্বত্থ অত্থৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো. পৰিঞ্ঞাৱাৰো পাকতিকোযেৱাতি.

পৱত্তিৱাৰৱণ্ণনা.

সঙ্খাৰযমকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.