২০. ৱীসতিমৱগ্গো
১. অসঞ্চিচ্চকথাৱণ্ণনা
৮৫৭-৮৬২. ইদানি অসঞ্চিচ্চকথা নাম হোতি. তত্থ ‘‘আনন্তৰিযৱত্থূনি নাম গৰূনি ভাৰিযানি, তস্মা অসঞ্চিচ্চাপি তেসু ৱত্থূসু ৱিকোপিতেসু আনন্তৰিকো হোতী’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি একচ্চানং উত্তৰাপথকানং; তে সন্ধায অসঞ্চিচ্চাতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, লদ্ধিৱসেন পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. অথ নং ‘‘যস্মা আনন্তৰিযকম্মং নাম কম্মপথপ্পত্তং. যদি চ অসঞ্চিচ্চ কম্মপথভেদো সিযা, অৱসেসা পাণাতিপাতাদযোপি অসঞ্চিচ্চ ভৱেয্যু’’ন্তি চোদনত্থং অসঞ্চিচ্চপাণং হন্ত্ৱাতিআদিমাহ. ইতৰো তথাৰূপায লদ্ধিযা অভাৱেন পটিক্খিপতি. সেসং যথাপাড়িমেৱ নিয্যাতি. ন ৱত্তব্বং মাতুঘাতকোতি পুচ্ছা পৰৱাদিস্স, ৰোগপটিকাৰাদিকালে অসঞ্চিচ্চ ঘাতং সন্ধায পটিঞ্ঞা সকৱাদিস্স. ননু মাতা জীৱিতা ৱোৰোপিতাতি পঞ্হেপি অসঞ্চিচ্চ ৱোৰোপিতং সন্ধায পটিঞ্ঞা সকৱাদিস্সেৱ. এৱং অধিপ্পাযং পন অগ্গহেত্ৱা হঞ্চীতি লদ্ধিপতিট্ঠাপনং ইতৰস্স. তং অযোনিসো পতিট্ঠাপিতত্তা অপ্পতিট্ঠিতমেৱ. পিতুঘাতকাদীসুপি এসেৱ নযো. সঙ্ঘভেদকে পন ধম্মসঞ্ঞিং সন্ধায সঙ্ঘভেদো আনন্তৰিকোতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, ‘‘সঙ্ঘং সমগ্গং ভেত্ৱান, কপ্পং নিৰযম্হি পচ্চতী’’তি ৱচনং অযোনিসো গহেত্ৱা পটিঞ্ঞা পৰৱাদিস্স. পুন সব্বেতি পুট্ঠো সকপক্খে ধম্মসঞ্ঞিং সন্ধায পটিক্খিপতি, পৰপক্খে ধম্মসঞ্ঞিং সন্ধায পটিজানাতি. ধম্মসঞ্ঞীতি পঞ্হদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. ননু ৱুত্তং ভগৱতাতি সুত্তং একন্তেনেৱ ধম্মৱাদিস্স আনন্তৰিকভাৱদস্সনত্থং ৱুত্তং. আপাযিকো নেৰযিকোতি গাথাযপি অধম্মৱাদীযেৱ অধিপ্পেতো. ইতৰো পন অধিপ্পাযং অগ্গহেত্ৱা লদ্ধিং পতিট্ঠপেতি. সা অযোনিসো পতিট্ঠাপিতত্তা অপ্পতিট্ঠিতাযেৱাতি.
অসঞ্চিচ্চকথাৱণ্ণনা.
২. ঞাণকথাৱণ্ণনা
৮৬৩-৮৬৫. ইদানি ঞাণকথা নাম হোতি. তত্থ দুৱিধং ঞাণং – লোকিযঞ্চ লোকুত্তৰঞ্চ. লোকিযং সমাপত্তিঞাণম্পি হোতি দানাদিৱসেন পৱত্তং কম্মস্সকতঞাণম্পি; লোকুত্তৰং সচ্চপৰিচ্ছেদকং মগ্গঞাণম্পি ফলঞাণম্পি. ইমং পন ৱিভাগং অকত্ৱা ‘‘সচ্চপৰিচ্ছেদকমেৱ ঞাণং ন ইতৰং, তস্মা নত্থি পুথুজ্জনস্স ঞাণ’’ন্তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি হেতুৱাদানং, তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. পঞ্ঞাতিআদি ঞাণৱেৱচনদস্সনত্থং ৱুত্তং. তেনেতং দীপেতি – যদি তস্স ঞাণং নত্থি, পঞ্ঞাদযোপি নত্থি. অথ পঞ্ঞাদযো অত্থি, ঞাণম্পি অত্থি. কস্মা? পঞ্ঞাদীনং ঞাণতো অনঞ্ঞত্তাতি. পঠমং ঝানন্তিআদি সমাপত্তিঞাণস্স দস্সনত্থং ৱুত্তং. দানং দদেয্যাতিআদি কম্মস্সকতঞাণস্স. দুক্খং পৰিজানাতীতি লোকুত্তৰমগ্গঞাণমেৱ দীপেতি, ন চ লোকুত্তৰমেৱ ঞাণন্তি.
ঞাণকথাৱণ্ণনা.
৩. নিৰযপালকথাৱণ্ণনা
৮৬৬. ইদানি নিৰযপালকথা নাম হোতি. তত্থ ‘‘নিৰযে নেৰযিককম্মানেৱ নিৰযপালৰূপৱসেন ৱধেন্তি, নত্থি নিৰযপালা নাম সত্তা’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি অন্ধকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. অথ নং ‘‘যদি তত্থ নিৰযপালা ন সিযুং, কম্মকাৰণাপি ন ভৱেয্যুং. কাৰণিকেসু হি সতি কাৰণা’’তি চোদেতুং নত্থি নিৰযেসূতিআদিমাহ.
৮৬৭-৮৬৮. অত্থি মনুস্সেসূতি পচ্চক্খেন ঞাপনত্থং. যথা হি মনুস্সেসু সতি কাৰণিকেসু কাৰণা, এৱং তত্থাপীতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো. অত্থি নিৰযেসূতি পুচ্ছা পৰৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. ন ৱেস্সভূ নোপি চ পেত্তিৰাজাতি পৰৱাদিনা সকসমযতো সুত্তং আভতং. তং পন সাসনাৱচৰিকন্তি সকৱাদিনা অনুঞ্ঞাতং. তত্থ ৱেস্সভূতি একো দেৱো. পেত্তিৰাজাতি পেত্তিৱিসযে পেতমহিদ্ধিকো. সোমাদযো পাকটা এৱ. ইদং ৱুত্তং হোতি – অত্তনো কম্মেহি ইতো পণুন্নং পৰলোকং পত্তং পুৰিসং ন এতে ৱেস্সভূআদযো হনন্তি. যেহি পন সো কম্মেহি তত্থ পণুন্নো, তানি সকানি কম্মানিযেৱ নং তত্থ হনন্তীতি কম্মস্সকতং দীপেতি, ন নিৰযপালানং অভাৱং. সকৱাদিনা পন তমেনং, ভিক্খৱেতি আভতানি সুত্তপদানি নীতত্থানেৱাতি.
নিৰযপালকথাৱণ্ণনা.
৪. তিৰচ্ছানকথাৱণ্ণনা
৮৬৯-৮৭১. ইদানি তিৰচ্ছানকথা নাম হোতি. তত্থ দেৱেসু এৰাৱণাদযো দেৱপুত্তা হত্থিৱণ্ণং অস্সৱণ্ণং ৱিকুব্বন্তি, নত্থি তত্থ তিৰচ্ছানগতা. যেসং পন তিৰচ্ছানৱণ্ণিনো দেৱপুত্তে দিস্ৱা ‘‘অত্থি দেৱেসু তিৰচ্ছানগতা’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি অন্ধকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. অথ নং ‘‘যদি দেৱযোনিযং তিৰচ্ছানগতা সিযুং, তিৰচ্ছানযোনিযম্পি দেৱা সিযু’’ন্তি চোদেতুং অত্থি তিৰচ্ছানগতেসূতিআদিমাহ. কীটাতিআদি যেসং সো অভাৱং ইচ্ছতি, তে দস্সেতুং ৱুত্তং. এৰাৱণোতি পঞ্হে তস্স অত্থিতায পটিঞ্ঞা সকৱাদিস্স, ন তিৰচ্ছানগতস্স. হত্থিবন্ধাতিআদি ‘‘যদি তত্থ হত্থিআদযো সিযুং, হত্থিবন্ধাদযোপি সিযু’’ন্তি চোদনত্থং ৱুত্তং. তত্থ যাৱসিকাতি যৱস্স দাযকা. কাৰণিকাতি হত্থাচৰিযাদযো, যেহি তে নানাৱিধং কাৰণং কৰেয্যুং. ভত্তকাৰকাতি হত্থিআদীনং ভত্তৰন্ধকা. ন হেৱন্তি তথা অনিচ্ছন্তো পটিক্খিপতীতি.
তিৰচ্ছানকথাৱণ্ণনা.
৫. মগ্গকথাৱণ্ণনা
৮৭২-৮৭৫. ইদানি মগ্গকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘পুব্বেৱ খো পনস্স কাযকম্মং ৱচীকম্মং আজীৱো সুপৰিসুদ্ধো হোতী’’তি (অ. নি. ৩.৪৩১) ইদঞ্চেৱ সুত্তং সম্মাৱাচাকম্মন্তাজীৱানঞ্চ চিত্তৱিপ্পযুত্ততং নিস্সায ‘‘নিপ্পৰিযাযেন পঞ্চঙ্গিকোৱ মগ্গো’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি মহিসাসকানং, তে সন্ধায পঞ্চঙ্গিকোতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. সম্মাৱাচা মগ্গঙ্গং, সা চ ন মগ্গোতিআদি পৰসমযৱসেন ৱুত্তং. পৰসমযস্মিঞ্হি সম্মাৱাচাদযো মগ্গঙ্গন্তি আগতা. ৰূপত্তা পন মগ্গো ন হোতীতি ৱণ্ণিতা. সম্মাদিট্ঠি মগ্গঙ্গন্তিআদি মগ্গঙ্গস্স অমগ্গতা নাম নত্থীতি দস্সনত্থং ৱুত্তং. পুব্বেৱ খো পনস্সাতি সুত্তে পৰিসুদ্ধসীলস্স মগ্গভাৱনা নাম হোতি, ন ইতৰস্সাতি আগমনিযপটিপদায ৱিসুদ্ধিভাৱদস্সনত্থং ‘‘কাযকম্মং ৱচীকম্মং আজীৱো সুপৰিসুদ্ধো হোতী’’তি ৱুত্তং, ন ইমেহি ৱিনা পঞ্চঙ্গিকভাৱদস্সনত্থং. তেনেৱাহ ‘‘এৱমস্সাযং অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছতী’’তি. সকৱাদিনা আভতসুত্তং নীতত্থমেৱাতি.
মগ্গকথাৱণ্ণনা.
৬. ঞাণকথাৱণ্ণনা
৮৭৬-৮৭৭. ইদানি ঞাণকথা নাম হোতি. তত্থ ধম্মচক্কপ্পৱত্তনে দ্ৱাদসাকাৰঞাণং সন্ধায ‘‘দ্ৱাদসৱত্থুকং ঞাণং লোকুত্তৰ’’ন্তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি পুব্বসেলিযানং, তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. অথ নং ‘‘সচে তং দ্ৱাদসৱত্থুকং, দ্ৱাদসহি মগ্গঞাণেহি ভৱিতব্ব’’ন্তি চোদেতুং দ্ৱাদসাতিআদিমাহ. ইতৰো মগ্গস্স একত্তং সন্ধায পটিক্খিপতি, একেকস্মিং সচ্চে সচ্চঞাণকিচ্চঞাণকতঞাণানং ৱসেন ঞাণনানত্তং সন্ধায পটিজানাতি. দ্ৱাদস সোতাপত্তিমগ্গাতিআদীসুপি এসেৱ নযো. ননু ৱুত্তং ভগৱতাতি সুত্তং সদ্ধিং পুব্বভাগপৰভাগেহি ঞাণনানত্তং দীপেতি, ন অৰিযমগ্গস্স দ্ৱাদস ঞাণতং. তস্মা অসাধকন্তি.
ঞাণকথাৱণ্ণনা.
ৱীসতিমো ৱগ্গো.
চতুত্থপণ্ণাসকো সমত্তো.