৯. ৱচনসোধনৱণ্ণনা
৫৫-৫৯. ইদানি ৱচনসোধনং হোতি. তত্থ যদেতং পুগ্গলো উপলব্ভতীতি ৱচনং, তং সোধেতুং পুগ্গলো উপলব্ভতি, উপলব্ভতি পুগ্গলোতি. পুচ্ছা সকৱাদিস্স. তস্সত্থো – যদেতং পুগ্গলো উপলব্ভতীতি পদদ্ৱযং, তং একত্থং ৱা ভৱেয্য নানত্থং ৱা. যদি তাৱ নানত্থং, যথা অঞ্ঞং ৰূপং, অঞ্ঞা ৱেদনা, এৱং অঞ্ঞো পুগ্গলো, অঞ্ঞো উপলব্ভতীতি আপজ্জতি. অথেকত্থং, যথা যং চিত্তং তং মনো, এৱং স্ৱেৱ পুগ্গলো, সো উপলব্ভতীতি আপজ্জতি. তেন তং ৱদামি ‘‘যদি তে যো পুগ্গলো, সো উপলব্ভতি, এৱং সন্তে যো যো উপলব্ভতি, সো সো পুগ্গলোতি আপজ্জতি, কিং সম্পটিচ্ছসি এত’’ন্তি? ততো পুগ্গলৱাদী যস্মা পুগ্গলস্স উপলব্ভতং ইচ্ছতি, ন উপলব্ভমানানম্পি ৰূপাদীনং পুগ্গলভাৱং, তস্মা পুগ্গলো উপলব্ভতি, উপলব্ভতি কে হি চি পুগ্গলো কে হি চি ন পুগ্গলোতিআদিমাহ. তস্সত্থো – মম পুগ্গলো অত্থি পুগ্গলোতি সত্থু ৱচনতো উপলব্ভতি. যো পন উপলব্ভতি, ন সো সব্বো পুগ্গলো, অথ খো কে হি চি পুগ্গলো কে হি চি ন পুগ্গলোতি. তত্থ কো-কাৰত্থে কে-কাৰো, হি-কাৰো চ নিপাতমত্তো. কোচি পুগ্গলো, কোচি ন পুগ্গলোতি অযং পনেত্থ অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – পুগ্গলোপি হি ৰূপাদীসুপি যো কোচি ধম্মো উপলব্ভতিযেৱ, তত্থ পুগ্গলোৱ পুগ্গলো. ৰূপাদীসু পন কোচিপি ন পুগ্গলোতি. ততো তং সকৱাদী আহ – পুগ্গলো কে হি চি উপলব্ভতি কে হি চি ন উপলব্ভতীতি. তস্সত্থো – পুগ্গলো উপলব্ভতীতি পদদ্ৱযস্স অত্থতো একত্তে যদি উপলব্ভতীতি অনুঞ্ঞাতো ধম্মো পুগ্গলতো অনঞ্ঞোপি কোচি পুগ্গলো কোচি ন পুগ্গলো, পুগ্গলোপি তে কোচি উপলব্ভতি, কোচি ন উপলব্ভতীতি আপজ্জতি, কিং সম্পটিচ্ছসি এতন্তি? সো পুগ্গলস্স অনুপলদ্ধিং অনিচ্ছন্তো ন হেৱন্তি পটিক্খিপতি. ইতো পৰং ‘‘আজানাহি নিগ্গহ’’ন্তিআদি সব্বং সঙ্খিত্তং. ৱিত্থাৰতো পন ৱেদিতব্বং. পুগ্গলো সচ্চিকট্ঠোতিআদীসুপি এসেৱ নযো. সব্বানি হেতানি উপলব্ভতিৱেৱচনানেৱ, অপিচ যস্মা ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতিসচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনা’’তি অযং পুগ্গলৱাদিনো পটিঞ্ঞা, তস্মাস্স যথেৱ পুগ্গলো উপলব্ভতীতি লদ্ধি, এৱমেৱং পুগ্গলো সচ্চিকট্ঠোতিপি আপজ্জতি. যা পনস্স পুগ্গলো অত্থীতি লদ্ধি, তস্সা ৱিজ্জমানোতিৱেৱচনমেৱ, তস্মা সব্বানিপেতানি ৱচনানি সোধিতানি.
৬০. তত্থ যং অৱসানে ‘‘পুগ্গলো অত্থি, অত্থি ন সব্বো পুগ্গলো’’তিআদি ৱুত্তং, তত্ৰাযমধিপ্পাযো – যঞ্হেতং পৰৱাদিনা ‘‘পুগ্গলো অত্থি, অত্থি কেহিচি পুগ্গলো, কেহিচি ন পুগ্গলো’’তি ৱুত্তং, তং যস্মা অত্থতো পুগ্গলো অত্থি, অত্থি ন সব্বো পুগ্গলোতি এত্তকং হোতি, তস্মা নং সকৱাদী সম্পটিচ্ছাপেত্ৱা ইদানি নং এৱং অনুযুঞ্জতি. তযা হি ‘‘অত্থি পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তি ৱচনমত্তং নিস্সায ‘‘পুগ্গলো অত্থী’’তি লদ্ধি গহিতা, যথা চ ভগৱতা এতং ৱুত্তং, তথা ‘‘সুঞ্ঞতো লোকং অৱেক্খস্সু, মোঘৰাজা, সদা সতো’’তিআদিনা (সু. নি. ১১২৫) নযেন ‘‘নত্থী’’তিপি ৱুত্তং, তস্মা যথেৱ তে ‘‘পুগ্গলো অত্থি, অত্থি ন সব্বো পুগ্গলো’’তি লদ্ধি, তথা পুগ্গলো নত্থি, নত্থি ন সব্বো পুগ্গলোতিপি আপজ্জতি, কিং এতং সম্পটিচ্ছসীতি? অথ নং অসম্পটিচ্ছন্তো ন হেৱাতি পটিক্খিপতি. সেসমেত্থ নিগ্গহাদিৱিধানং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বন্তি.
ৱচনসোধনৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.