১. অনুলোমপচ্চনীকৱণ্ণনা

১. তত্থ পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনাতি অযং পুচ্ছা. আমন্তাতি অযং পটিজাননা. কস্স পনাযং পুচ্ছা, কস্স পটিজাননাতি? অসুকস্সাতি ন ৱত্তব্বা. ভগৱতা হি ইমস্মিং পকৰণে নানপ্পকাৰানং লদ্ধীনং ৱিসোধনত্থং তন্তিৱসেন মাতিকা ঠপিতা. সা থেৰেন সত্থাৰা দিন্ননযে ঠত্ৱা তন্তিৱসেন ৱিভত্তা. ন হি থেৰো যত্তকা এত্থ ৱাদমগ্গা দস্সিতা, তত্তকেহি ৱাদীহি সদ্ধিং ৱাদেন ৱিগ্গাহিককথং কথেসি. এৱং সন্তেপি পন তাসং তাসং কথানং অত্থস্স সুখাৱধাৰণত্থং সকৱাদীপুচ্ছা, পৰৱাদীপুচ্ছা, সকৱাদীপটিঞ্ঞা, পৰৱাদীপটিঞ্ঞাতি এৱং ৱিভাগং দস্সেত্ৱাৱ অত্থৱণ্ণনং কৰিস্সাম.

পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনাতি হি অযং সকৱাদীপুচ্ছা. তায ‘‘যে অত্থি পুগ্গলোতি এৱংলদ্ধিকা পুগ্গলৱাদিনো, তে এৱং পুচ্ছিতব্বা’’তি দীপেতি. কে পন পুগ্গলৱাদিনোতি? সাসনে ৱজ্জিপুত্তকা চেৱ সমিতিযা চ বহিদ্ধা চ বহূ অঞ্ঞতিত্থিযা. তত্থ পুগ্গলোতি অত্তা, সত্তো জীৱো. উপলব্ভতীতি পঞ্ঞায উপগন্ত্ৱা লব্ভতি, ঞাযতীতি অত্থো. সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনাতি এত্থ সচ্চিকট্ঠোতি মাযামৰীচিআদযো ৱিয অভূতাকাৰেন অগ্গহেতব্বো ভূতট্ঠো. পৰমত্থোতি অনুস্সৱাদিৱসেন অগ্গহেতব্বো উত্তমত্থো. উভযেনাপি যো পৰতো ‘‘পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেন, ৰূপঞ্চ উপলব্ভতী’’তিআদিনা খন্ধাযতনধাতুইন্দ্ৰিযৱসেন সত্তপঞ্ঞাসৱিধো ধম্মপ্পভেদো দস্সিতো. যথা সো ভূতেন সভাৱট্ঠেন উপলব্ভতি, এৱং তৱ পুগ্গলো উপলব্ভতীতি পুচ্ছতি. পৰৱাদী আমন্তাতি পটিজানাতি. পটিজাননঞ্হি কত্থচি ‘‘আম, ভন্তে’’তি আগচ্ছতি, কত্থচি ‘‘আমো’’তি পটিজাননং আগচ্ছতি. ইধ পন ‘‘আমন্তা’’তি আগতং. তত্ৰাযং অধিপ্পাযো – সো হি যং তং পৰতো ৱুত্তং ভগৱতা – ‘‘অত্থি পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তি সুত্তং আগতং, তং গহেত্ৱা যস্মা পন ভগৱা সচ্চৱাদী ন ৱিসংৱাদনপুৰেক্খাৰো ৱাচং ভাসতি, নাপি অনুস্সৱাদিৱসেন ধম্মং দেসেতি, সদেৱকং পন লোকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেতি, তস্মা যো তেন ৱুত্তো ‘‘অত্থি পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তি, সো সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনেৱ অত্থীতি লদ্ধিং গহেত্ৱা ‘‘আমন্তা’’তি পটিজানাতি.

অথস্স তাদিসস্স লেসৱচনস্স ছলৱাদস্স ওকাসং অদদমানো সকৱাদী যো সচ্চিকট্ঠোতিআদিমাহ. তত্ৰাযং অধিপ্পাযো – য্ৱাযং পৰতো ‘‘সপ্পচ্চযো অপ্পচ্চযো, সঙ্খতো অসঙ্খতো, সস্সতো, অসস্সতো সনিমিত্তো অনিমিত্তো’’তি এৱং পৰিদীপিতো ৰূপাদিসত্তপঞ্ঞাসৱিধো ধম্মপ্পভেদো আগতো; ন সম্মুতিসচ্চৱসেন, নাপি অনুস্সৱাদিৱসেন গহেতব্বো. অত্তনো পন ভূততায এৱ সচ্চিকট্ঠো, অত্তপচ্চক্খতায চ পৰমত্থো. তং সন্ধাযাহ – ‘‘যো সচ্চিকট্ঠো পৰমত্থো, ততো সো পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনা’’তি.

ততোতি কৰণৱচনমেতং, তস্মা তেন সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেন সো পুগ্গলো উপলব্ভতীতি অযমেত্থ অত্থো. ইদং ৱুত্তং হোতি – ৰুপ্পনাদিভেদেন ৱা সপ্পচ্চযাদিভেদেন ৱা আকাৰেন যো সচ্চিকট্ঠপৰমত্থো উপলব্ভতি, কিং তে পুগ্গলোপি তেনাকাৰেন উপলব্ভতীতি? ন হেৱং ৱত্তব্বেতি অৱজাননা পৰৱাদিস্স. সো হি তথাৰূপং পুগ্গলং অনিচ্ছন্তো অৱজানাতি. তত্ৰাযং পদচ্ছেদো – ‘ন হি এৱং ৱত্তব্বে’তি, ন হি এৱন্তিপি ৱট্টতি. দ্ৱিন্নম্পি এৱং ন ৱত্তব্বোতি অত্থো.

আজানাহি নিগ্গহন্তি সকৱাদিৱচনং. যস্মা তে পুৰিমায ৱত্তব্বপটিঞ্ঞায পচ্ছিমা নৱত্তব্বপটিঞ্ঞা, পচ্ছিমায চ পুৰিমা ন সন্ধিযতি, তস্মাপি নিগ্গহং পত্তো. তং নিগ্গহং দোসং অপৰাধং সম্পটিচ্ছাহীতি অত্থো. এৱং নিগ্গহং আজানাপেত্ৱা ইদানি তং ঠপনায চেৱ অনুলোমপটিলোমতো পাপনাৰোপনানঞ্চ ৱসেন পাকটং কৰোন্তো হঞ্চি পুগ্গলোতিআদিমাহ. তত্থ হঞ্চি পুগ্গলো উপলব্ভতীতি যদি পুগ্গলো উপলব্ভতি, সচে পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেনাতি অত্থো. অযং তাৱ পৰৱাদীপক্খস্স ঠপনতো নিগ্গহপাপনাৰোপনানং লক্খণভূতা অনুলোমঠপনা নাম. তেন ৱত ৰেতিআদি অনুলোমপক্খে নিগ্গহস্স পাপিতত্তা অনুলোমপাপনা নাম. তত্থ তেনাতি কাৰণৱচনং. ৱতাতি ওকপ্পনৱচনং. ৰেতি আমন্তনৱচনং. ইদং ৱুত্তং হোতি – তেন, ৰে ৱত্তব্বে ৱত, ৰে হম্ভো, ভদ্ৰমুখ, তেন কাৰণেন ৱত্তব্বোযেৱাতি. যং তত্থ ৱদেসীতিআদি অনুলোমপক্খে নিগ্গহস্স আৰোপিতত্তা অনুলোমৰোপনা নাম. যং তস্স পৰিযোসানে মিচ্ছাতিপদং তস্স পুৰতো ইদং তে’তি আহৰিতব্বং. ইদং তে মিচ্ছাতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. পৰতো চ পাড়িযং এতং আগতমেৱ.

নো চে পন ৱত্তব্বেতিআদি ‘‘ন হেৱং ৱত্তব্বে’’তি পটিক্খিত্তপক্খস্স ঠপিতত্তা পটিলোমতো নিগ্গহপাপনাৰোপনানং লক্খণভূতা পটিলোমঠপনা নাম. নো চ ৱত ৰেতিআদি পটিলোমপক্খে নিগ্গহস্স পাপিতত্তা পটিলোমপাপনা নাম. পুন যং তত্থ ৱদেসীতিআদি পটিলোমপক্খে নিগ্গহস্স আৰোপিতত্তা পটিলোমৰোপনা নাম. ইধাপি পৰিযোসানে মিচ্ছাতিপদস্স পুৰতো ইদং তেতি আহৰিতব্বমেৱ. পৰতোপি এৱৰূপেসু ঠানেসু এসেৱ নযো.

তত্ৰাযং আদিতো পট্ঠায সঙ্খেপত্থো – যদি পুগ্গলো উপলব্ভতি সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেন, তেন ৱত ভো সো উপলব্ভতীতি ৱত্তব্বো. যং পন তত্থ ৱদেসি ‘‘ৱত্তব্বো খো পুৰিমপঞ্হে ‘সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেন উপলব্ভতী’তি, নো চ ৱত্তব্বো দুতিযপঞ্হে ‘ততো সো পুগ্গলো উপলব্ভতী’’’তি, ইদং তে মিচ্ছাতি এৱং তাৱ অনুলোমতো ঠপনাপাপনাৰোপনা হোন্তি. অথ ন ৱত্তব্বো দুতিযপঞ্হে ‘‘ততো সো উপলব্ভতী’’তি, পুৰিমপঞ্হেপি ন ৱত্তব্বোৱ. যং পনেত্থ ৱদেসি ‘‘ৱত্তব্বো খো পুৰিমপঞ্হে ‘সচ্চিকট্ঠপৰমত্থেন উপলব্ভতী’তি, নো চ ৱত্তব্বো দুতিযপঞ্হে ‘ততো সো পুগ্গলো উপলব্ভতী’’’তি, ইদং তে মিচ্ছাতি এৱং পটিলোমতো ঠপনাপাপনাৰোপনা হোন্তি. এৱমেতং নিগ্গহস্স চ অনুলোমপটিলোমতো চতুন্নং পাপনাৰোপনানঞ্চ ৱুত্তত্তা উপলব্ভতীতিআদিকং অনুলোমপঞ্চকং নাম. এত্থ চ কিঞ্চাপি অনুলোমতো পাপনাৰোপনাহি একো, পটিলোমতো পাপনাৰোপনাহি একোতি দ্ৱে নিগ্গহা কতা. ‘আজানাহি নিগ্গহ’ন্তি এতস্সেৱ পনেত্থ পুগ্গলো উপলব্ভতীতি পঠমং ৱাদং নিস্সায পঠমস্স নিগ্গহস্স দ্ৱীহাকাৰেহি আৰোপিতত্তা একোৱাযং নিগ্গহোতি পঠমো নিগ্গহো.

২. ইদানি পচ্চনীকনযো হোতি. তত্থ পুচ্ছা পৰৱাদিস্স. সো হি ‘‘অত্থি পুগ্গলো অত্তহিতায পটিপন্নো’’তি গহিতত্তা ‘‘নুপলব্ভতী’’তি অসম্পটিচ্ছন্তো এৱং পুচ্ছতি. সকৱাদী যথা ৰূপাদিধম্মা উপলব্ভন্তি, এৱং অনুপলব্ভনীযতো আমন্তাতি পটিজানাতি. পুন ইতৰো অত্তনা অধিপ্পেতং সচ্চিকট্ঠংযেৱ সন্ধায যো সচ্চিকট্ঠোতিআদিমাহ. সম্মুতিসচ্চপৰমত্থসচ্চানি ৱা একতো কত্ৱাপি এৱমাহ. সকৱাদী ‘পুগ্গলো’তি উপাদাপঞ্ঞত্তিসব্ভাৱতোপি দ্ৱিন্নং সচ্চানং একতো কত্ৱা পুচ্ছিতত্তাপি ন হেৱন্তি পটিক্খিপতি.

ইদানি কিঞ্চাপি তেন পঠমং পৰমত্থসচ্চৱসেন নুপলব্ভনীযতা সম্পটিচ্ছিতা, পচ্ছা সম্মুতিসচ্চৱসেন ৱোমিস্সকৱসেন ৱা পটিক্খিত্তা. পৰৱাদী পন ‘নুপলব্ভতী’তি ৱচনসামঞ্ঞমত্তং ছলৱাদং নিস্সায যং তযা পঠমং পটিঞ্ঞাতং, তং পচ্ছা পটিক্খিত্তন্তি ভণ্ডনস্স পটিভণ্ডনং ৱিয অত্তনো কতস্স নিগ্গহকম্মস্স পটিকম্মং কৰোন্তো আজানাহি পটিকম্মন্তি আহ. ইদানি যথাস্স অনুলোমপঞ্চকে সকৱাদিনা ৱাদট্ঠপনং কত্ৱা অনুলোমপটিলোমতো পাপনাৰোপনাহি নিগ্গহো পাকটো কতো, এৱং পটিকম্মং পাকটং কৰোন্তো হঞ্চি পুগ্গলোতিআদিমাহ. তং হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ অত্থতো ৱেদিতব্বং. যস্মা পনেত্থ ঠপনা নাম পৰৱাদীপক্খস্স ঠপনতো ‘‘অযং তৱ দোসো’’তি দস্সেতুং ঠপনমত্তমেৱ হোতি, ন নিগ্গহস্স ৱা পটিকম্মস্স ৱা পাকটভাৱকৰণং, পাপনাৰোপনাহি পনস্স পাকটকৰণং হোতি. তস্মা ইদং অনুলোমপটিলোমতো পাপনাৰোপনানং ৱসেন চতূহাকাৰেহি. পটিকম্মস্স কতত্তা পটিকম্মচতুক্কং নামাতি একং চতুক্কং ৱেদিতব্বং.

৩. এৱং পটিকম্মং কত্ৱা ইদানি য্ৱাস্স অনুলোমপঞ্চকে সকৱাদিনা নিগ্গহো কতো, তস্স তমেৱ ছলৱাদং নিস্সায দুক্কটভাৱং দস্সেন্তো ত্ৱঞ্চে পন মঞ্ঞসীতিআদিমাহ. তত্থ ত্ৱং চে পন মঞ্ঞসীতি যদি ত্ৱং মঞ্ঞসি. ৱত্তব্বে খোতি ইদং পচ্চনীকে আমন্তাতি পটিঞ্ঞং সন্ধায ৱুত্তং. নো চ ৱত্তব্বেতি ইদং পন ন হেৱাতি অৱজাননং সন্ধায ৱুত্তং. তেন তৱ তত্থাতি তেন কাৰণেন ত্ৱংযেৱ তস্মিং নুপলব্ভতীতি পক্খে – ‘‘হেৱং পটিজানন্তন্তি আমন্তা’’তি এৱং পটিজানন্তো. হেৱং নিগ্গহেতব্বেতি পুন ন হেৱাতি অৱজানন্তো এৱং নিগ্গহেতব্বো. অথ তং নিগ্গণ্হামাতি অথেৱং নিগ্গহাৰহং তং নিগ্গণ্হাম. সুনিগ্গহিতো চ হোসীতি সকেন মতেন নিগ্গহিতত্তা সুনিগ্গহিতো চ ভৱসি.

এৱমস্স নিগ্গহেতব্বভাৱং দস্সেত্ৱা ইদানি তং নিগ্গণ্হন্তো হঞ্চীতিআদিমাহ. তত্থ ঠপনাপাপনাৰোপনা হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বা. পৰিযোসানে পন ইদং তে মিচ্ছাতি ইদং তৱ ৱচনং মিচ্ছা হোতীতি অত্থো. ইদং ছলৱাদেন চতূহি আকাৰেহি নিগ্গহস্স কতত্তা নিগ্গহচতুক্কং নাম.

৪. এৱং নিগ্গহং কত্ৱাপি ইদানি ‘‘যদি অযং মযা তৱ মতেন কতো নিগ্গহো দুন্নিগ্গহো, যো মম তযা হেট্ঠা অনুলোমপঞ্চকে কতো নিগ্গহো, সোপি দুন্নিগ্গহো’’তি দস্সেন্তো এসে চে দুন্নিগ্গহিতেতিআদিমাহ. তত্থ এসে চে দুন্নিগ্গহিতেতি এসো চে তৱ ৱাদো মযা দুন্নিগ্গহিতো. অথ ৱা এসো চে তৱ মযা কতো নিগ্গহো দুন্নিগ্গহো. হেৱমেৱং তত্থ দক্খাতি তত্থাপি তযা মম হেট্ঠা কতে নিগ্গহে এৱমেৱং পস্স. ইদানি য্ৱাস্স হেট্ঠা সকৱাদিনা নিগ্গহো কতো, তং ‘‘ৱত্তব্বে খো’’তিআদিৱচনেন দস্সেত্ৱা পুন তং নিগ্গহং অনিগ্গহভাৱং উপনেন্তো নো চ মযং তযাতিআদিমাহ. তত্থ নো চ মযং তযা তত্থ হেতায পটিঞ্ঞাযাতিআদীসু অযমত্থো – যস্মা সো তযা মম কতো নিগ্গহো দুন্নিগ্গহো, তস্মা মযং তযা তত্থ অনুলোমপঞ্চকে আমন্তাতি এতায পটিঞ্ঞায এৱং পটিজানন্তা পুন ন হেৱাতি পটিক্খেপে কতেপি ‘‘আজানাহি নিগ্গহ’’ন্তি এৱং ন নিগ্গহেতব্বোযেৱ. এৱং অনিগ্গহেতব্বম্পি মং নিগ্গণ্হাসি, ঈদিসেন পন নিগ্গহেন দুন্নিগ্গহিতা মযং হোম.

ইদানি যং নিগ্গহং সন্ধায ‘‘দুন্নিগ্গহিতা চ হোমা’’তি অৱোচ, তং দস্সেতুং হঞ্চি পুগ্গলো…পে… ইদং তে মিচ্ছাতিআহ. এৱমিদং অনুলোমপটিলোমতো চতূহি পাপনাৰোপনাহি নিগ্গহস্স উপনীতত্তা উপনযনচতুক্কং নাম হোতি.

৫. ইদানি ‘‘ন হেৱং নিগ্গহেতব্বে’’তিআদিকং নিগ্গমনচতুক্কং নাম হোতি. তত্থ ন হেৱং নিগ্গহেতব্বেতি যথাহং তযা নিগ্গহিতো, ন হি এৱং নিগ্গহেতব্বো. এতস্স হি নিগ্গহস্স দুন্নিগ্গহভাৱো মযা সাধিতো. তেন হীতি তেন কাৰণেন, যস্মা এস নিগ্গহো দুন্নিগ্গহো, তস্মা যং মং নিগ্গণ্হাসি হঞ্চি পুগ্গলো…পে… ইদং তে মিচ্ছাতি, ইদং নিগ্গণ্হনং তৱ মিচ্ছাতি অত্থো. তেন হি যে কতে নিগ্গহেতি যেন কাৰণেন ইদং মিচ্ছা, তেন কাৰণেন যো তযা নিগ্গহো কতো, সো দুক্কটো. যং মযা পটিকম্মং কতং, তদেৱ সুকতং. যাপি চেসা পটিকম্মচতুক্কাদিৱসেন কথামগ্গসম্পটিপাদনা কতা, সাপি সুকতা. এৱমেতং পুগ্গলো উপলব্ভতীতিআদিকস্স অনুলোমপঞ্চকস্স নুপলব্ভতীতিআদিকানং পটিকম্মনিগ্গহোপনযননিগ্গমনচতুক্কানং ৱসেন অনুলোমপচ্চনীকপঞ্চকং নাম নিদ্দিট্ঠন্তি ৱেদিতব্বং. এত্তাৱতা সকৱাদিনো পুব্বপক্খে সতি পৰৱাদিনো ৱচনসামঞ্ঞমত্তেন ছলৱাদেন জযো হোতি.