১৮. অট্ঠাৰসমৱগ্গো

১. মনুস্সলোককথাৱণ্ণনা

৮০২-৮০৩. ইদানি মনুস্সলোককথা নাম হোতি. তত্থ ‘‘তথাগতো লোকে, জাতো লোকে সংৱড্ঢো, লোকং অভিভুয্য ৱিহৰতি অনুপলিত্তো লোকেনা’’তি (সং. নি. ৩.৯৪) সুত্তং অযোনিসো গহেত্ৱা ‘‘ভগৱা তুসিতভৱনে নিব্বত্তো তত্থেৱ ৱসতি, ন মনুস্সলোকং আগচ্ছতি, নিম্মিতৰূপমত্তকং পনেত্থ দস্সেতী’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি এতৰহি ৱেতুল্লকানংযেৱ, তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. অথ নং পুট্ঠোকাসেন চেৱ সুত্তসাধনেন চ সঞ্ঞাপেতুং ননু অত্থীতিআদিমাহ. লোকে জাতোতি পৰৱাদী তুসিতপুৰং সন্ধায ৱদতি. সত্থাৰা পনেতং মনুস্সলোকঞ্ঞেৱ সন্ধায লোকং ৱুত্তং. লোকং অভিভুয্যাতি পৰৱাদী মনুস্সলোকং অভিভৱিত্ৱাতি দিট্ঠিযা ৱদতি, সত্থা পন আৰম্মণলোকং অভিভৱিত্ৱা ৱিহাসি. অনুপলিত্তো লোকেনাতি পৰৱাদী মনুস্সলোকেন অনুপলিত্ততংৱ সন্ধায ৱদতি, সত্থা পন লোকধম্মেসু কিলেসেহি অনুপলিত্তো ৱিহাসি. তস্মা অসাধকমেতন্তি.

মনুস্সলোককথাৱণ্ণনা.

২. ধম্মদেসনাকথাৱণ্ণনা

৮০৪-৮০৬. ইদানি ধম্মদেসনাকথা নাম হোতি. তত্থ ‘‘তুসিতপুৰে ঠিতো ভগৱা ধম্মদেসনত্থায অভিনিম্মিতং পেসেসি, তেন চেৱ তস্স চ দেসনং সম্পটিচ্ছিত্ৱা আযস্মতা আনন্দেন ধম্মো দেসিতো, ন বুদ্ধেন ভগৱতা’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি ৱেতুল্লকানঞ্ঞেৱ; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. অথ নং ‘‘যদি তেন ধম্মো দেসিতো, স্ৱেৱ সত্থা ভৱেয্যা’’তি চোদেতুং অভিনিম্মিতো জিনোতিআদিমাহ. ইতৰো তথা অসম্পটিচ্ছন্তো পটিক্খিপতি. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.

ধম্মদেসনাকথাৱণ্ণনা.

৩. কৰুণাকথাৱণ্ণনা

৮০৭-৮০৮. ইদানি কৰুণাকথা নাম হোতি. তত্থ পিযাযিতানং ৱত্থূনং ৱিপত্তিযা সৰাগানং ৰাগৱসেন কৰুণাপতিৰূপিকং পৱত্তিং দিস্ৱা ‘‘ৰাগোৱ কৰুণা নাম, সো চ ভগৱতো নত্থি, তস্মা নত্থি বুদ্ধস্স ভগৱতো কৰুণা’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি উত্তৰাপথকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. অথ নং ‘‘কৰুণা নামেসা নিক্কিলেসতায চেৱ সত্তাৰম্মণতায চ চেতোৱিমুত্তিতায চ একাদসানিসংসতায চ মেত্তাদীহি সমানজাতিকা, তস্মা যদি ভগৱতো কৰুণা নত্থি, মেত্তাদযোপিস্স ন সিযু’’ন্তি চোদনত্থং নত্থি বুদ্ধস্স ভগৱতো মেত্তাতিআদিমাহ. আকাৰুণিকোতি পঞ্হে তথাৰূপং ৱোহাৰং অপস্সন্তো পটিক্খিপতি. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.

কৰুণাকথাৱণ্ণনা.

৪. গন্ধজাতকথাৱণ্ণনা

৮০৯. ইদানি গন্ধজাতকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং বুদ্ধে ভগৱতি অযোনিসো পেমৱসেন ‘‘ভগৱতো উচ্চাৰপস্সাৱো অঞ্ঞে গন্ধজাতে অতিৱিয অধিগণ্হাতি, নত্থি ততো চ সুগন্ধতৰং গন্ধজাত’’ন্তি লদ্ধি, সেয্যথাপি একচ্চানং অন্ধকানঞ্চেৱ উত্তৰাপথকানঞ্চ; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. সেসমেত্থ যথাপাড়িমেৱ নিয্যাতীতি.

গন্ধজাতকথাৱণ্ণনা.

৫. একমগ্গকথাৱণ্ণনা

৮১০-৮১১. ইদানি একমগ্গকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং বুদ্ধে ভগৱতি অযোনিসো পেমৱসেনেৱ ‘‘ভগৱা সোতাপন্নো হুত্ৱা সকদাগামী, সকদাগামী হুত্ৱা অনাগামী, অনাগামী হুত্ৱা অৰহত্তং সচ্ছাকাসি, একেনেৱ পন অৰিযমগ্গেন চত্তাৰি ফলানি সচ্ছাকাসী’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি তেসঞ্ঞেৱ; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. অথ নং চতূহি ফলেহি সদ্ধিং উপ্পন্নানং চতুন্নং ফস্সাদীনং একতো সমোধানৱসেন চোদেতুং চতুন্নং ফস্সানন্তিআদিমাহ. সোতাপত্তিমগ্গেনাতিআদি ‘‘কতৰমগ্গেন সচ্ছিকৰোতী’’তি পুচ্ছনত্থং ৱুত্তং. অৰহত্তমগ্গেনাতি চ ৱুত্তে তেন সক্কাযদিট্ঠিআদীনং পহানাভাৱৱসেন চোদেতি. ভগৱা সোতাপন্নোতি বুদ্ধভূতস্স সোতাপন্নভাৱো নত্থীতি পটিক্খিপতি. পৰতো পঞ্হদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. সেসমেত্থ যথাপাড়িমেৱ নিয্যাতীতি.

একমগ্গকথাৱণ্ণনা.

৬. ঝানসঙ্কন্তিকথাৱণ্ণনা

৮১৩-৮১৬. ইদানি ঝানসঙ্কন্তিকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা দুতিযং ঝানং, ততিযং ঝানং, চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তি (সং. নি. ৫.৯২৩-৯৩৪) ইমং পটিপাটিদেসনং নিস্সায ‘‘তস্স তস্স ঝানস্স উপচাৰপ্পৱত্তিং ৱিনাৱ ঝানা ঝানং সঙ্কমতী’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি মহিসাসকানঞ্চেৱ একচ্চানঞ্চ অন্ধকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. অথ নং ‘‘যদি তে দুতিযজ্ঝানূপচাৰং অপ্পত্ৱা উপ্পটিপাটিযা পঠমজ্ঝানা দুতিযজ্ঝানমেৱ সঙ্কমতি, পঠমতো ততিযং, দুতিযতো চতুত্থম্পি সঙ্কমেয্যা’’তি চোদেতুং পঠমা ঝানাতিআদিমাহ. যা পঠমস্সাতিআদি ‘‘যদি পঠমতো অনন্তৰং দুতিযং, দুতিযাদীহি ৱা ততিযাদীনি সমাপজ্জতি, একাৱজ্জনেন সমাপজ্জেয্যা’’তি চোদনত্থং ৱুত্তং. কামে আদীনৱতোতি পঠমং কামে আদীনৱতো মনসি কৰোতো পচ্ছা উপ্পজ্জতি. ঝানক্খণে পনেস নিমিত্তমেৱ মনসি কৰোতি. তঞ্ঞেৱ পঠমন্তি ‘‘যদি পুৰিমজৱনতো পচ্ছিমজৱনং ৱিয অনন্তৰং উপ্পজ্জেয্য, ঠপেত্ৱা পুৰিমপচ্ছিমভাৱং লক্খণতো তঞ্ঞেৱ তং ভৱেয্যা’’তি চোদেতুং পুচ্ছতি. ইমিনা উপাযেন সব্বত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. ৱিৱিচ্চেৱ কামেহীতিআদীহি পটিপাটিযা ঝানানং দেসিতভাৱং দীপেতি, ন অনন্তৰুপ্পত্তিং, তস্মা অসাধকন্তি.

ঝানসঙ্কন্তিকথাৱণ্ণনা.

৭. ঝানন্তৰিককথাৱণ্ণনা

৮১৭-৮১৮. ইদানি ঝানন্তৰিককথা নাম হোতি. তত্থ যেসং সমযে ‘‘পঞ্চকনযে পঞ্চ ঝানানি ৱিভত্তানি, কেৱলং তযো সমাধী উদ্দিট্ঠা’’তি অৱিতক্কৱিচাৰমত্তস্স সমাধিনো ওকাসং অজানন্তানং ‘‘পঠমস্স চ দুতিযস্স চ ঝানস্স অন্তৰে ঝানন্তৰিকা নাম এসা’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি সম্মিতিযানঞ্চেৱ একচ্চানঞ্চ অন্ধকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. অথ নং ‘‘ঝানম্পি চেতসিকা ধম্মা, ফস্সাদযোপি, তস্মা যদি ঝানন্তৰিকা নাম ভৱেয্য, ফস্সন্তৰিকাদীহিপি ভৱিতব্ব’’ন্তি চোদনত্থং অত্থি ফস্সন্তৰিকাতিআদিমাহ.

দুতিযস্স চ ঝানস্সাতি ‘‘যদি ঝানন্তৰিকা নাম ভৱেয্য, দুতিযততিযাদীনিপি ঝানানেৱ, তেসম্পি অন্তৰিকায ভৱিতব্ব’’ন্তি চোদনত্থং ৱুত্তং. সো কেৱলং লদ্ধিযা অভাৱেন পটিক্খিপতি চেৱ পটিজানাতি চ. পঠমস্স চাতি পুট্ঠো লদ্ধিৱসেন পটিজানাতি.

৮১৯. সৱিতক্কো সৱিচাৰোতিআদি ‘‘তিণ্ণম্পি সমাধীনং সমাধিভাৱে সমানে অৱিতক্কো ৱিচাৰমত্তোৱ সমাধি ঝানন্তৰিকো, ন ইতৰোতি কো এত্থ ৱিসেসহেতূ’’তি চোদনত্থং ৱুত্তং.

৮২০-৮২২. দ্ৱিন্নং ঝানানং পটুপ্পন্নানন্তি পঠমদুতিযানি সন্ধায পুচ্ছতি. ইতৰো ‘‘তেসং পচ্চুপ্পন্নানংযেৱ অন্তৰে অৱিতক্কো ৱিচাৰমত্তো সমাধি ঝানন্তৰিকো নাম হোতী’’তি লদ্ধিযা পটিজানাতি. পঠমং ঝানং নিৰুদ্ধন্তি পুট্ঠো তিণ্ণং একক্খণে পৱত্তি ন যুত্তাতি পটিজানাতি. অৱিতক্কো ৱিচাৰমত্তো সমাধি পঠমং ঝানন্তি চতুক্কনযৱসেন পুচ্ছতি. সকৱাদী তস্মিং নযে তস্স অভাৱা পটিক্খিপতি. ননু তযো সমাধীতি এত্থাযমধিপ্পাযো – যথা তেসু তীসু সমাধীসু দ্ৱে সমাধী ঝানানেৱ, ন ঝানন্তৰিকা, এৱং ইতৰেনপি ঝানেনেৱ ভৱিতব্বং, ন ঝানন্তৰিকাযাতি.

ঝানন্তৰিককথাৱণ্ণনা.

৮. সমাপন্নো সদ্দং সুণাতীতিকথাৱণ্ণনা

৮২৩-৮২৫. ইদানি সমাপন্নো সদ্দং সুণাতীতিকথা নাম হোতি. তত্থ ‘‘যস্মা পঠমস্স ঝানস্স সদ্দো কণ্ডকো ৱুত্তো ভগৱতা, যদি চ সমাপন্নো তং ন সুণেয্য, কথং কণ্ডকো সিযা. তস্মা সমাপন্নো সদ্দং, সুণাতী’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি পুব্বসেলিযানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. চক্খুনা ৰূপং পস্সতীতিআদি ‘‘সমাপন্নস্স তাৱ পঞ্চদ্ৱাৰপ্পৱত্তং নত্থি, তস্মিং অসতি যদি সো সদ্দং সুণেয্য, ৰূপম্পি পস্সেয্যা’’তি চোদনত্থং ৱুত্তং. সদ্দো কণ্ডকোতি ৱিক্খেপকৰত্তা ৱুত্তং. ওড়াৰিকেন হি সদ্দেন সোতে ঘট্টিতে পঠমজ্ঝানতো ৱুট্ঠানং হোতি, তেনেতং ৱুত্তং, তস্মা অসাধকং. দুতিযস্স ঝানস্সাতিআদি ‘‘যথা অঞ্ঞোপি কণ্ডকো অন্তোসমাপত্তিযং নত্থি, এৱং সদ্দস্সৱনম্পী’’তি বোধনত্থং ৱুত্তং, তং সব্বং উত্তানত্থমেৱাতি.

সমাপন্নো সদ্দং সুণাতীতিকথাৱণ্ণনা.

৯. চক্খুনাৰূপংপস্সতীতিকথাৱণ্ণনা

৮২৬-৮২৭. ইদানি চক্খুনা ৰূপং পস্সতীতিকথা নাম হোতি. তত্থ ‘‘চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা’’তি ৱচনং নিস্সায ‘‘পসাদচক্খুমেৱ ৰূপং পস্সতী’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি মহাসঙ্ঘিকানং, তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. অথ নং ‘‘যদি চক্খুনা ৰূপং পস্সেয্য, ৰূপেন ৰূপং পস্সেয্যাতী’’তি চোদেতুং ৰূপেন ৰূপং পস্সতীতি আহ. ইতৰো ৰূপাযতনং সন্ধায পটিক্খিপিত্ৱা পুন পুট্ঠো চক্খুমেৱ সন্ধায পটিজানাতি. পটিৱিজানাতীতি এত্থ অযমধিপ্পাযো – পস্সতীতি হি মযং পটিজাননং সন্ধায পুচ্ছাম, ন চক্খূপসংহাৰমত্তং. তস্মা ৱদেহি তাৱ ‘‘কিং তে চক্খুমা ৰূপেন ৰূপং পটিৱিজানাতী’’তি. ইতৰো পুৰিমনযেনেৱ পটিক্খিপতি চেৱ পটিজানাতি চ. অথ নং ‘‘এৱং সন্তে ৰূপং মনোৱিঞ্ঞাণং আপজ্জতি, তঞ্হি পটিৱিজানাতি নামা’’তি চোদেতুং ৰূপং মনোৱিঞ্ঞাণন্তি আহ. ইতৰো লেসং অলভন্তো পটিক্খিপতেৱ. অত্থি চক্খুস্স আৱট্টনাতিআদি ‘‘যদি চক্খু পটিৱিজাননট্ঠেন পস্সতি, চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স ৱিয তস্সাপি আৱজ্জনায ভৱিতব্ব’’ন্তি চোদেতুং পুচ্ছতি. ইতৰো যস্মা ন আৱজ্জনপটিবদ্ধং চক্খু, ন তং আৱজ্জনানন্তৰং উপ্পজ্জতি, তস্মা ন হেৱন্তি পটিক্খিপতি. সোতেন সদ্দন্তিআদীসুপি এসেৱ নযো. ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু চক্খুনা ৰূপং পস্সতীতি সসম্ভাৰকথানযেন ৱুত্তং. যথা হি উসুনা ৱিজ্ঝন্তোপি ‘‘ধনুনা ৱিজ্ঝতী’’তি ৱুচ্চতি, এৱং চক্খুৱিঞ্ঞাণেন পস্সন্তোপি ‘‘চক্খুনা পস্সতী’’তি ৱুত্তো, তস্মা অসাধকমেতং. সেসেসুপি এসেৱ নযোপি.

চক্খুনা ৰূপং পস্সতীতিকথাৱণ্ণনা.

অট্ঠাৰসমো ৱগ্গো.