১৪. চুদ্দসমৱগ্গো

১. কুসলাকুসলপটিসন্দহনকথাৱণ্ণনা

৬৮৬-৬৯০. ইদানি কুসলাকুসলপটিসন্দহনকথা নাম হোতি. তত্থ কুসলং ৱা অকুসলস্স, অকুসলং ৱা কুসলস্স অনন্তৰা উপ্পজ্জনকং নাম নত্থীতি তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং পটিসন্ধানং ন যুজ্জতি. যে পন যস্মা একৱত্থুস্মিঞ্ঞেৱ ৰজ্জতি ৱিৰজ্জতি চ, তস্মা তং অঞ্ঞমঞ্ঞং পটিসন্দহতীতি লদ্ধিং গহেত্ৱা ঠিতা, সেয্যথাপি মহাসঙ্ঘিকা; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স; পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. আৱট্টনা পণিধীতি উভযং আৱজ্জনস্সেৱ নামং. তঞ্হি ভৱঙ্গং আৱট্টেতীতি আৱট্টনা. ভৱঙ্গাৰম্মণতো অঞ্ঞস্মিং আৰম্মণে চিত্তং পণিদহতি ঠপেতীতি পণিধি. কুসলং অনাৱট্টেন্তস্সাতি যং তং অকুসলানন্তৰং পটিসন্দহন্তং কুসলং উপ্পজ্জতি, তং অনাৱট্টেন্তস্স উপ্পজ্জতীতি পুচ্ছতি. ইতৰো পন ৱিনা আৱজ্জনেন কুসলস্স উপ্পত্তিং অপস্সন্তো পটিক্খিপতি. কুসলং অযোনিসো মনসিকৰোতোতি ইদং যদি অকুসলানন্তৰং কুসলং উপ্পজ্জেয্য, অকুসলস্সেৱ আৱজ্জনেন অযোনিসো মনসিকৰোতো উপ্পজ্জেয্যাতি চোদনত্থং ৱুত্তং. সেসং যথাপাড়িমেৱ নিয্যাতি. ননু যস্মিংযেৱ ৱত্থুস্মিন্তি ৱচনং একাৰম্মণে সৰাগৱিৰাগুপ্পত্তিং দীপেতি, ন কুসলাকুসলানং অনন্তৰতং, তস্মা অসাধকন্তি.

কুসলাকুসলপটিসন্দহনকথাৱণ্ণনা.

২. সড়াযতনুপ্পত্তিকথাৱণ্ণনা

৬৯১-৬৯২. ইদানি সড়াযতনুপ্পত্তিকথা নাম হোতি. তত্থ উপপত্তেসিযেন পটিসন্ধিচিত্তেন সহেৱ ওপপাতিকানং সড়াযতনং উপ্পজ্জতি. গব্ভসেয্যকানং অজ্ঝত্তিকাযতনেসু মনাযতনকাযাযতনানেৱ পটিসন্ধিক্খণে উপ্পজ্জন্তি. সেসানি চত্তাৰি সত্তসত্ততিৰত্তিম্হি. তানি চ খো যেন কম্মুনা পটিসন্ধি গহিতা, তস্সেৱ অঞ্ঞস্স ৱা কতত্তাতি অযং সকসমযে ৱাদো. যেসং পন এককম্মসম্ভৱত্তা সম্পন্নসাখাৱিটপানং ৰুক্খাদীনং অংকুৰো ৱিয বীজমত্তং সড়াযতনং মাতুকুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিক্খণেযেৱ উপ্পজ্জতীতি লদ্ধি, সেয্যথাপি পুব্বসেলিযানং; তে সন্ধায সড়াযতনন্তি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. সব্বঙ্গপচ্চঙ্গীতিআদি সড়াযতনে সতি এৱৰূপো হুত্ৱা ওক্কমেয্যাতি চোদনত্থং ৱুত্তং. মাতুকুচ্ছিগতস্সাতি পুচ্ছা পৰৱাদিস্স. পৰতো মাতুকুচ্ছিগতস্স পচ্ছা কেসাতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.

সড়াযতনুপ্পত্তিকথাৱণ্ণনা.

৩. অনন্তৰপচ্চযকথাৱণ্ণনা

৬৯৩-৬৯৭. ইদানি অনন্তৰপচ্চযকথা নাম হোতি. তত্থ নচ্চগীতাদীসু ৰূপদস্সনসদ্দসৱনাদীনং লহুপৰিৱত্তিতং দিস্ৱা ‘‘ইমানি ৱিঞ্ঞাণানি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অনন্তৰা উপ্পজ্জন্তী’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি উত্তৰাপথকানং; তে সন্ধায চক্খুৱিঞ্ঞাণস্সাতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. সোতৱিঞ্ঞাণং ৰূপাৰম্মণংযেৱাতি যদি চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স অনন্তৰা উপ্পজ্জেয্য, ৱিপাকমনোধাতু ৱিয ৰূপাৰম্মণং সিযাতি চোদেতুং ৱুত্তং. চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি সোতৱিঞ্ঞাণন্তি পঞ্হেসু সুত্তাভাৱেন পটিক্খিপিত্ৱা অনন্তৰুপ্পত্তিং সল্লক্খেন্তো লদ্ধিৱসেন পটিজানাতি. তঞ্ঞেৱ চক্খুৱিঞ্ঞাণং তং সোতৱিঞ্ঞাণন্তি যথা পঠমজৱনানন্তৰং দুতিযজৱনং মনোৱিঞ্ঞাণভাৱেন তঞ্ঞেৱ হোতি, কিং তে তথা এতম্পি দ্ৱযং একমেৱাতি পুচ্ছতি. ইমিনা নযেন সব্বৱাৰেসু অত্থো ৱেদিতব্বো. নচ্চতি গাযতীতিআদিৱচনং আৰম্মণসমোধানে লহুপৰিৱত্তিতায ৱোকিণ্ণভাৱং দীপেতি, ন অনন্তৰপচ্চযতং, তস্মা অসাধকন্তি.

অনন্তৰপচ্চযকথাৱণ্ণনা.

৪. অৰিযৰূপকথাৱণ্ণনা

৬৯৮-৬৯৯. ইদানি অৰিযৰূপকথা নাম হোতি. তত্থ সম্মাৱাচাকম্মন্তা ৰূপং, তঞ্চ খো ‘‘সব্বং ৰূপং চত্তাৰি চ মহাভূতানি চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাযৰূপ’’ন্তি (ম. নি. ৩.৬৭) ৱচনতো উপাদাযৰূপন্তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি উত্তৰাপথকানং; তে সন্ধায অৰিযৰূপং মহাভূতানং উপাদাযাতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স. তত্থ অৰিযানং ৰূপং, অৰিযং ৱা ৰূপন্তি অৰিযৰূপং. আমন্তাতি লদ্ধিযং ঠত্ৱা পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. কুসলন্তি পুট্ঠো লদ্ধিৱসেনেৱ পটিজানাতি. অনাসৱপুচ্ছাদীসুপি এসেৱ নযো. যং কিঞ্চি ৰূপন্তি সুত্তং ঠপেত্ৱা ভূতানি সেসৰূপস্স উপাদাভাৱং দীপেতি, ন সম্মাৱাচাকম্মন্তানং. তেসঞ্হি ৰূপমত্তঞ্ঞেৱ অসিদ্ধং, কুতো উপাদাৰূপতা; তস্মা অসাধকন্তি.

অৰিযৰূপকথাৱণ্ণনা.

৫. অঞ্ঞো অনুসযোতিকথাৱণ্ণনা

৭০০-৭০১. ইদানি অঞ্ঞো অনুসযোতিকথা নাম হোতি. তত্থ যস্মা পুথুজ্জনো কুসলাব্যাকতে চিত্তে ৱত্তমানে সানুসযোতি ৱত্তব্বো, ন পৰিযুট্ঠিতোতি তস্মা অঞ্ঞো অনুসযো, অঞ্ঞং পৰিযুট্ঠানন্তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি অন্ধকানং; তে সন্ধায অঞ্ঞো কামৰাগানুসযোতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. সেসং হেট্ঠা অনুসযকথাযং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. সানুসযোতিআদি পন তস্মিং সমযে অনুসযস্স অপ্পহীনত্তা সানুসযোতি ৱত্তব্বতং, অনুপ্পন্নত্তা চ পৰিযুট্ঠিতোতি অৱত্তব্বতং দীপেতি, ন অনুসযপৰিযুট্ঠানানং অঞ্ঞত্তং, তস্মা অসাধকন্তি.

অঞ্ঞো অনুসযোতিকথাৱণ্ণনা.

৬. পৰিযুট্ঠানং চিত্তৱিপ্পযুত্তন্তিকথাৱণ্ণনা

৭০২. ইদানি পৰিযুট্ঠানং চিত্তৱিপ্পযুত্তন্তিকথা নাম হোতি. তত্থ যস্মা অনিচ্চাদিতো মনসিকৰোতোপি ৰাগাদযো উপ্পজ্জন্তি. ৱুত্তম্পি চেতং – ‘‘অপ্পেকদা, ভো ভাৰদ্ৱাজ, অসুভতো মনসিকৰিস্সামীতি সুভতোৱ মনসিকৰোতী’’তি (সং. নি. ৪.১২৭). তস্মা পৰিযুট্ঠানং চিত্তৱিপ্পযুত্তন্তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি অন্ধকানংযেৱ; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.

পৰিযুট্ঠানং চিত্তৱিপ্পযুত্তন্তিকথাৱণ্ণনা.

৭. পৰিযাপন্নকথাৱণ্ণনা

৭০৩-৭০৫. ইদানি পৰিযাপন্নকথা নাম হোতি. তত্থ যস্মা কামৰাগো কামধাতুং অনুসেতি, কামধাতুপৰিযাপন্নোতি চ ৱুচ্চতি, তস্মা ৰূপৰাগাৰূপৰাগাপি ৰূপধাতুঅৰূপধাতুযো অনুসেন্তি. ৰূপধাতুঅৰূপধাতুপৰিযাপন্নাযেৱ চ নাম হোন্তীতি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি অন্ধকানঞ্চেৱ সম্মিতিযানঞ্চ; তে সন্ধায ৰূপৰাগোতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. তত্থ অনুসেতীতি যথা কামৰাগো কামৱিতক্কসঙ্খাতং কামধাতুং সহজাতৱসেন অনুসেতি, কিং তে এৱং ৰূপৰাগো ৰূপধাতুন্তি পুচ্ছতি. পৰিযাপন্নোতি যথা চ সো তিৱিধায কামধাতুযা কিলেসকামৱসেন পৰিযাপন্নত্তা কামধাতুপৰিযাপন্নো, কিং তে এৱং ৰূপৰাগোপি ৰূপধাতুপৰিযাপন্নোতি পুচ্ছতি. ইতৰো পনস্স অধিপ্পাযং অসল্লক্খেন্তো কেৱলং লদ্ধিৱসেন আমন্তাতি পটিজানাতি. অথ নং তমত্থং সল্লক্খাপেতুং কুসলৱিপাককিৰিযসঙ্খাতেহি সমাপত্তেসিযাদীহি সংসন্দিত্ৱা পুচ্ছিতুং সমাপত্তেসিযোতিআদিমাহ. সেসমেত্থ যথাপাড়িমেৱ নিয্যাতি. ননু কামৰাগোতিআদিৱচনম্পি কামৰাগস্সেৱ কামধাতুযং অনুসযভাৱং পৰিযাপন্নতঞ্চ দীপেতি, ন ইতৰেসং ইতৰধাতূসূতি.

পৰিযাপন্নকথাৱণ্ণনা.

৮. অব্যাকতকথাৱণ্ণনা

৭০৬-৭০৮. ইদানি অব্যাকতকথা নাম হোতি. তত্থ ৱিপাককিৰিযৰূপনিব্বানসঙ্খাতং চতুব্বিধং অব্যাকতং অৱিপাকত্তা অব্যাকতন্তি ৱুত্তং. দিট্ঠিগতং ‘‘সস্সতো লোকোতি খো, ৱচ্ছ, অব্যাকতমেত’’ন্তি (সং. নি. ৪.৪১৬ থোকং ৱিসদিসং) সস্সতাদিভাৱেন অকথিতত্তা. যেসং পন ইমং ৱিভাগং অগ্গহেত্ৱা পুৰিমাব্যাকতং ৱিয দিট্ঠিগতম্পি অব্যাকতন্তি লদ্ধি, সেয্যথাপি অন্ধকানঞ্চেৱ উত্তৰাপথকানঞ্চ; তেসং তং ৱিভাগং দস্সেতুং দিট্ঠিগতং অব্যাকতন্তি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. সেসমেত্থ যথাপাড়িমেৱ নিয্যাতীতি.

অব্যাকতকথাৱণ্ণনা.

৯. অপৰিযাপন্নকথাৱণ্ণনা

৭০৯-৭১০. ইদানি অপৰিযাপন্নকথা নাম হোতি. তত্থ যস্মা পুথুজ্জনো ঝানলাভী কামেসু ৱীতৰাগোতি ৱত্তব্বো হোতি, ন পন ৱিগতদিট্ঠিকোতি, তস্মা দিট্ঠিগতং অপৰিযাপন্নন্তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি পুব্বসেলিযানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. সেসমেত্থ যথাপাড়িমেৱ নিয্যাতীতি.

অপৰিযাপন্নকথাৱণ্ণনা.

চুদ্দসমো ৱগ্গো.