১৩. তেৰসমৱগ্গো
১. কপ্পট্ঠকথাৱণ্ণনা
৬৫৪-৬৫৭. ইদানি কপ্পট্ঠকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘সঙ্ঘং সমগ্গং ভেত্ৱান, কপ্পং নিৰযম্হি পচ্চতী’’তি ‘‘সকলম্পি কপ্পং সঙ্ঘভেদকো নিৰযে তিট্ঠতী’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি ৰাজগিৰিকানং; তে সন্ধায কপ্পট্ঠোতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. বুদ্ধো চ লোকেতি ইদং ৱিনা বুদ্ধুপ্পাদেন সঙ্ঘভেদস্স অভাৱদস্সনত্থং ৱুত্তং. কপ্পো চ সণ্ঠাতি সঙ্ঘো চ ভিজ্জতীতিআদি ‘‘যদি সো সকলং কপ্পং তিট্ঠতি, সণ্ঠহনতো পট্ঠায তং কম্মং কত্ৱা তত্থ উপ্পজ্জিত্ৱা তিট্ঠেয্যা’’তি দস্সেতুং ৱুত্তং. অতীতন্তিআদি হেট্ঠা ৱুত্তাধিপ্পাযমেৱ. কপ্পট্ঠো ইদ্ধিমাতি পঞ্হে ভাৱনামযং সন্ধায পটিক্খিপতি, পৰসমযে পনস্স জাতিমযং ইদ্ধিং ইচ্ছন্তি, তং সন্ধায পটিজানাতি. ছন্দিদ্ধিপাদোতিআদি ‘‘জাতিমযায ইদ্ধিযা ইদ্ধিমাতি লদ্ধিমত্তমেতং, কিং তেন, যদি পনস্স ইদ্ধি অত্থি, ইমিনা নযেন ইদ্ধিপাদা ভাৱিতা ভৱেয্যু’’ন্তি চোদনত্থং ৱুত্তং. আপাযিকো নেৰযিকোতি সুত্তং যং সো একং কপ্পং অসীতিভাগে কত্ৱা ততো একভাগমত্তং কালং তিট্ঠেয্য, তং আযুকপ্পং সন্ধায ৱুত্তং, তস্মা অসাধকন্তি.
কপ্পট্ঠকথাৱণ্ণনা.
২. কুসলপটিলাভকথাৱণ্ণনা
৬৫৮-৬৫৯. ইদানি কুসলপটিলাভকথা নাম হোতি. তত্থ কপ্পট্ঠো সকসমযে কামাৱচৰকুসলমেৱ পটিলভতি. যেন পন তং উপপত্তিং পটিবাহেয্য, তং মহগ্গতং লোকুত্তৰং ৱা ন পটিলভতি. যেসং পন ইমং ৱিভাগং অকত্ৱা অৱিসেসেনেৱ ‘‘সো কুসলচিত্তং ন পটিলভতী’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি উত্তৰাপথকানং; তেসং ৱিভাগদস্সনেন তং লদ্ধিং ভিন্দিতুং পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.
কুসলপটিলাভকথাৱণ্ণনা.
৩. অনন্তৰাপযুত্তকথাৱণ্ণনা
৬৬০-৬৬২. ইদানি অনন্তৰাপযুত্তকথা নাম হোতি. তত্থ অনন্তৰাপযুত্তো নাম যেন খন্ধভেদতো অনন্তৰা ৱিপাকদাযকং মাতুঘাতাদি আনন্তৰিযকম্মং আণত্তং. তত্থ যস্স নিযতায আণত্তিযা আণত্তো তং কম্মং কৰিস্সতি, সো অত্থসাধিকায চেতনায উপ্পাদিতত্তা মিচ্ছত্তনিযতো হোতি, অভব্বো সম্মত্তনিযামং ওক্কমিতুং. যস্স অনিযতায আণত্তিযা আণত্তো তং কম্মং কৰিস্সতি, সো অত্থসাধিকায চেতনায অনুপ্পাদিতত্তা ন মিচ্ছত্তনিযতো, ভব্বো সম্মত্তনিযামং ওক্কমিতুন্তি ইদং সকসমযে সন্নিট্ঠানং. যেসং পন ‘‘অনিযতাযপি আণত্তিযা অভব্বোযেৱ সম্মত্তনিযামং ওক্কমিতু’’ন্তি লদ্ধি, সেয্যথাপি উত্তৰাপথকানং; তেসং তং লদ্ধিং ভিন্দিতুং সকৱাদী পুব্বপক্খং দত্ৱা অনন্তৰাপযুত্তোতি পৰৱাদিনা অত্তানং পুচ্ছাপেতি. তেনেত্থ পঠমপুচ্ছা পৰৱাদিস্স, অত্থসাধিকচেতনায অভাৱং সন্ধায পটিঞ্ঞা সকৱাদিস্স. ততো পৰৱাদী মাতুঘাতাদিকম্মস্স আণত্তত্তাৱ ‘‘সো মিচ্ছত্তনিযতো’’তি মঞ্ঞতি. তস্মা মিচ্ছত্তনিযামঞ্চাতি পঞ্হং পুচ্ছতি. সকৱাদী পন একস্স পুগ্গলস্স দ্ৱিন্নং নিযামানং অনোক্কন্তিমত্তমেৱ সন্ধায ন হেৱন্তি পটিক্খিপতি.
ননু তং কম্মন্তি মাতুঘাতাদিকম্মং. তত্থ অনিযতাণত্তিং সন্ধায ‘‘আমন্তা’’তি পটিঞ্ঞা সকৱাদিস্স. অনিযতম্পি হি আণত্তিং পযোজেত্ৱা ঠিতস্স ‘‘অননুচ্ছৱিকং মযা কত’’ন্তি কুক্কুচ্চং উপ্পজ্জতেৱ, ৱিপ্পটিসাৰো জাযতেৱ. হঞ্চীতিআদি কুক্কুচ্চুপ্পত্তিমত্তং গহেত্ৱা পৰৱাদিনা লদ্ধিপতিট্ঠাপনত্থং ৱুত্তং.
৬৬১. ইদানি যস্স অনিযতাণত্তিকস্সাপি অনন্তৰাপযুত্তস্স পৰৱাদিনা সম্মত্তনিযামোক্কমনং পটিসিদ্ধং, তমেৱ পুগ্গলং গহেত্ৱা অনন্তৰাপযুত্তো পুগ্গলো অভব্বোতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, অত্তনো লদ্ধিৱসেন পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. অথ নং সকৱাদী ‘‘অভব্বো নাম মাতুঘাতাদিকম্মানং কাৰকো, কিং তে তেন তানি কম্মানি কতানী’’তি চোদেতুং মাতা জীৱিতা ৱোৰোপিতাতিআদিমাহ. ইতৰো তেসং ৱত্থূনং অৰোগতায তথাৰূপং কিৰিযং অপস্সন্তো ‘‘ন হেৱ’’ন্তি পটিক্খিপতি.
তং কম্মং পটিসংহৰিত্ৱাতি অনিযতাণত্তিকম্মং সন্ধায ৱুত্তং. তঞ্হি ‘‘মা খো মযা আণত্তং আকাসী’’তি আণত্তং নিৱাৰেন্তেন পটিসংহটং নাম হোতি. পটিসংহটত্তাযেৱ চেত্থ কুক্কুচ্চং পটিৱিনোদিতং, ৱিপ্পটিসাৰো পটিৱিনীতো নাম হোতি. এৱং সন্তেপি পনেত্থ পুৰিমাণত্তিযাযেৱ নিযতভাৱং মঞ্ঞমানো পৰৱাদী ‘‘আমন্তা’’তি পটিজানাতি. অথ নং সকৱাদী তস্স কম্মস্স পটিসংহটভাৱং সম্পটিচ্ছাপেত্ৱা অত্তনো লদ্ধিং পতিট্ঠাপেত্ৱা হঞ্চীতিআদিমাহ.
৬৬২. পুন অনন্তৰাপযুত্তোতি পৰিযোসানপঞ্হে পঠমপঞ্হে ৱিয পুচ্ছা পৰৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা সকৱাদিস্স. ননু তং কম্মন্তি অনুযোগো পৰৱাদিস্স, পটিসংহটকালতো পুব্বে পযুত্তকালং সন্ধায পটিঞ্ঞা সকৱাদিস্স. পযুত্তপুব্বতামত্তং গহেত্ৱা অনিযতাণত্তিৱসেন হঞ্চীতি লদ্ধিপতিট্ঠাপনং পৰৱাদিস্স. অযং পন লদ্ধি অযোনিসো পতিট্ঠিতত্তা অপ্পতিট্ঠিতাৱ হোতীতি.
অনন্তৰাপযুত্তকথাৱণ্ণনা.
৪. নিযতস্স নিযামকথাৱণ্ণনা
৬৬৩-৬৬৪. ইদানি নিযতস্স নিযামকথা নাম হোতি. তত্থ দুৱিধো নিযামো – মিচ্ছত্তনিযামো চ আনন্তৰিযকম্মং, সম্মত্তনিযামো চ অৰিযমগ্গো. ইমে দ্ৱে নিযামে ঠপেত্ৱা অঞ্ঞো নিযামো নাম নত্থি. সব্বেপি হি সেসা তেভূমকধম্মা অনিযতা নাম. তেহি সমন্নাগতোপি অনিযতোযেৱ. বুদ্ধেহি পন অত্তনো ঞাণবলেন ‘‘অযং সত্তো অনাগতে বোধিং পাপুণিস্সতী’’তি ব্যাকতো বোধিসত্তো পুঞ্ঞুস্সদত্তা নিযতোতি ৱুচ্চতি. ইতি ইমং ৱোহাৰমত্তং গহেত্ৱা ‘‘পচ্ছিমভৱিকো বোধিসত্তো তায জাতিযা ভব্বো ধম্মং অভিসমেতু’’ন্তি অধিপ্পাযেন ‘‘নিযতো নিযামং ওক্কমতী’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি পুব্বসেলিযাপৰসেলিযানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. মিচ্ছত্তনিযতোতিআদি অঞ্ঞেন নিযামেন নিযতস্স অঞ্ঞনিযামাভাৱদস্সনত্থং ৱুত্তং. পুব্বে মগ্গং ভাৱেত্ৱাতিআদি নিযামপ্পভেদদস্সনত্থং ৱুত্তং. সতিপট্ঠানন্তিআদি একস্মিম্পি নিযামে ধম্মপ্পভেদদস্সনত্থং ৱুত্তং. ভব্বো বোধিসত্তোতি ৱচনং কেৱলং বোধিসত্তস্স ভব্বতং দীপেতি, ন নিযতস্স নিযামোক্কমনং, তস্মা অসাধকং. সো হি পুব্বে একেনপি নিযতধম্মেন অনিযতো বোধিমূলে সচ্চদস্সনেন নিযামং ওক্কন্তোতি.
নিযতস্স নিযামকথাৱণ্ণনা.
৫. নিৱুতকথাৱণ্ণনা
৬৬৫-৬৬৭. ইদানি নিৱুতকথা নাম হোতি. তত্থ সুদ্ধস্স সুদ্ধকিচ্চাভাৱতো নীৱৰণেহি নিৱুতো ওফুটো পৰিযোনদ্ধো চ নীৱৰণং জহতীতি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি উত্তৰাপথকানং; তে সন্ধায নিৱুতোতিপুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. ৰত্তো ৰাগন্তিআদি নিৱুতস্স নীৱৰণজহনে দোসদস্সনত্থং ৱুত্তং. পৰিসুদ্ধে পৰিযোদাতেতিআদি ৱিক্খম্ভনৱিসুদ্ধিযা ৱিসুদ্ধস্স সমুচ্ছেদৱিসুদ্ধিদস্সনত্থং ৱুত্তং. তস্স এৱং জানতোতিআদি জানতো পস্সতো আসৱক্খযং দীপেতি, ন নিৱুতস্স নীৱৰণজহনং, তস্মা অসাধকন্তি.
নিৱুতকথাৱণ্ণনা.
৬. সম্মুখীভূতকথাৱণ্ণনা
৬৬৮-৬৭০. ইদানি সম্মুখীভূতকথা নাম হোতি. তত্থ সম্মুখীভূতোতি সংযোজনানং সম্মুখীভাৱং তেহি সমঙ্গীভাৱং উপগতো. সেসমেত্থ নিৱুতকথাসদিসমেৱাতি.
সম্মুখীভূতকথাৱণ্ণনা.
৭. সমাপন্নো অস্সাদেতীতিকথাৱণ্ণনা
৬৭১-৬৭৩. ইদানি সমাপন্নো অস্সাদেতীতিকথা নাম হোতি. তত্থ ‘‘পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, সো তদস্সাদেতী’’তিআদিৱচনং (অ. নি. ৪.১২৩) নিস্সায ‘‘সমাপন্নো অস্সাদেতি, সা চস্স ঝাননিকন্তি ঝানাৰম্মণা হোতী’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি অন্ধকানং, তে সন্ধায সমাপন্নোতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. তং ঝানং তস্স ঝানস্স আৰম্মণন্তি পঞ্হেসু তস্সেৱ তদাৰম্মণতং অপস্সন্তো সুত্তৱিৰোধভযেন পটিক্খিপতি, ‘‘তদস্সাদেতী’’তিৱচনমত্তেন পটিজানাতি. সো তদস্সাদেতীতি সুত্তং ঝানলাভিনো ঝানা ৱুট্ঠায ঝানস্সাদং সাধেতি, ন অন্তোসমাপত্তিযংযেৱ ঝাননিকন্তিযা ঝানাৰম্মণতং, তস্মা অসাধকন্তি.
সমাপন্নো অস্সাদেতীতিকথাৱণ্ণনা.
৮. অসাতৰাগকথাৱণ্ণনা
৬৭৪. ইদানি অসাতৰাগকথা নাম হোতি. তত্থ ‘‘যংকিঞ্চি ৱেদনং ৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা, সো তং ৱেদনং অভিনন্দতি অভিৱদতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৯) সুত্তে দিট্ঠাভিনন্দনৱসেন ৱুত্তং. ‘‘অভিনন্দতী’’তিৱচনং নিস্সায ‘‘দুক্খৱেদনাযপি ৰাগস্সাদৱসেন অভিনন্দনা হোতি. তস্মা অত্থি অসাতৰাগো’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি উত্তৰাপথকানং; তে সন্ধায অত্থি অসাতৰাগোতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স. তত্থ অসাতৰাগোতি অসাতে দুক্খৱেদযিতে ‘‘অহো ৱত মে এতদেৱ ভৱেয্যা’’তি ৰজ্জনা. আমন্তাতি লদ্ধিৱসেন পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৱ.
৬৭৫. সো তং ৱেদনং অভিনন্দতীতি সুত্তে পন ৱিনিৱট্টেত্ৱা দুক্খৱেদনমেৱ আৰব্ভ ৰাগুপ্পত্তি নাম নত্থি, সমূহগ্গহণেন পন ৱেদযিতলক্খণং ধম্মং দুক্খৱেদনমেৱ ৱা অত্ততো সমনুপস্সন্তো দিট্ঠিমঞ্ঞনাসঙ্খাতায দিট্ঠাভিনন্দনায ৱেদনং অভিনন্দতি, দুক্খায ৱেদনায ৱিপৰিণামং অভিনন্দতি, দুক্খায ৱেদনায অভিভূতো তস্সা পটিপক্খং কামসুখং পত্থযন্তোপি দুক্খৱেদনং অভিনন্দতি নাম. এৱং দুক্খৱেদনায অভিনন্দনা হোতীতি অধিপ্পাযো. তস্মা অসাধকমেতং অসাতৰাগস্সাতি.
অসাতৰাগকথাৱণ্ণনা.
৯. ধম্মতণ্হাঅব্যাকতাতিকথাৱণ্ণনা
৬৭৬-৬৮০. ইদানি ধম্মতণ্হা অব্যাকতাতিকথা নাম হোতি. তত্থ ৰূপতণ্হা…পে… ধম্মতণ্হাতি ইমাসু ছসু তণ্হাসু যস্মা সব্বপচ্ছিমা তণ্হা ধম্মতণ্হাতি ৱুত্তা, তস্মা সা অব্যাকতাতি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি পুব্বসেলিযানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. সেসপঞ্হানং পাড়িযা অত্থো নিয্যাতি. কামতণ্হাতিআদীহি তীহি কোট্ঠাসেহি ছপি তণ্হা সঙ্খিপিত্ৱা দস্সিতা. ৰূপাদীসু হি ছসু আৰম্মণেসু কামস্সাদৱসেন পৱত্তা তণ্হা কামতণ্হা. ‘‘ভৱিস্সতি অত্তা চ লোকো চা’’তি সস্সতদিট্ঠিসহগতা তণ্হা ভৱতণ্হা. ‘‘ন ভৱিস্সতী’’তি উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতা তণ্হা ৱিভৱতণ্হাতি. ননু সা ধম্মতণ্হাতি পদং তণ্হায ধম্মাৰম্মণং আৰব্ভ পৱত্তিং দীপেতি, ন অব্যাকতভাৱং তস্মা অসাধকন্তি.
ধম্মতণ্হা অব্যাকতাতিকথাৱণ্ণনা.
১০. ধম্মতণ্হানদুক্খসমুদযোতিকথাৱণ্ণনা
৬৮১-৬৮৫. ইদানি ধম্মতণ্হা নদুক্খসমুদযোতিকথা নাম হোতি. তত্ৰাপি যস্মা সা ধম্মতণ্হাতি ৱুত্তা, তস্মা ন দুক্খসমুদযোতি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি পুব্বসেলিযানংযেৱ; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. সেসং পুৰিমকথাসদিসমেৱাতি.
ধম্মতণ্হা নদুক্খসমুদযোতিকথাৱণ্ণনা.
তেৰসমো ৱগ্গো.