১১. একাদসমৱগ্গো
১-৩. তিস্সোপি অনুসযকথাৱণ্ণনা
৬০৫-৬১৩. ইদানি অনুসযা অব্যাকতা, অহেতুকা, চিত্তৱিপ্পযুত্তাতি তিস্সোপি অনুসযকথা নাম হোন্তি. তত্থ যস্মা পুথুজ্জনো কুসলাব্যাকতে চিত্তে ৱত্তমানে ‘‘সানুসযো’’তি ৱত্তব্বো, যো চস্স তস্মিং খণে হেতু, ন তেন হেতুনা অনুসযা সহেতুকা, ন তেন চিত্তেন সম্পযুত্তা, তস্মা ‘‘তে অব্যাকতা, অহেতুকা, চিত্তৱিপ্পযুত্তা’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি মহাসংঘিকানঞ্চেৱ সম্মিতিযানঞ্চ; তে সন্ধায তীসুপি কথাসু পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. সেসং হেট্ঠা ৱুত্তনযত্তা সক্কা পাড়িমগ্গেনেৱ জানিতুন্তি, তস্মা ন ৱিত্থাৰিতন্তি.
তিস্সোপি অনুসযকথাৱণ্ণনা.
৪. ঞাণকথাৱণ্ণনা
৬১৪-৬১৫. ইদানি ঞাণকথা নাম হোতি. তত্থ মগ্গঞাণেন অঞ্ঞাণে ৱিগতেপি পুন চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিৱসেন ঞাণৱিপ্পযুত্তচিত্তে ৱত্তমানে যস্মা তং মগ্গচিত্তং ন পৱত্ততি, তস্মা ‘‘ন ৱত্তব্বং ঞাণী’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি মহাসংঘিকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. অথ নং ‘‘যদি অঞ্ঞাণে ৱিগতে ‘ঞাণী’তি পঞ্ঞত্তি ন সিযা, ৰাগাদীসু ৱিগতেসু ৱীতৰাগাদিপঞ্ঞত্তিপি ন সিযাতি পুগ্গলপঞ্ঞত্তিযং অকোৱিদোসী’’তি চোদেতুং ৰাগে ৱিগতেতিআদিমাহ. ইতৰো তেসু ৱিগতেসু সৰাগাদিভাৱে যুত্তিং অপস্সন্তো পটিক্খিপতি. পৰিযোসানে যস্মা ঞাণপটিলাভেন সো ঞাণীতি ৱত্তব্বতং অৰহতি, তস্মা ন হেৱন্তি পটিক্খেপো সকৱাদিস্সাতি.
ঞাণকথাৱণ্ণনা.
৫. ঞাণং চিত্তৱিপ্পযুত্তন্তিকথাৱণ্ণনা
৬১৬-৬১৭. ইদানি ঞাণং চিত্তৱিপ্পযুত্তন্তিকথা নাম হোতি. তত্থ যস্মা অৰহা চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিসমঙ্গী পটিলদ্ধং মগ্গঞাণং সন্ধায ‘‘ঞাণী’’তি ৱুচ্চতি, ন চস্স তং তেন চিত্তেন সম্পযুত্তং, তস্মা ‘‘ঞাণং চিত্তৱিপ্পযুত্ত’’ন্তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি পুব্বসেলিযানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. অথ নং ‘‘যদি তে ঞাণং চিত্তৱিপ্পযুত্তং চিত্তৱিপ্পযুত্তেসু ৰূপাদীসু অঞ্ঞতৰং সিযা’’তি চোদেতুং ৰূপন্তিআদিমাহ. ইতৰো পটিক্খিপতি. সেসং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ. পৰিযোসানে পন পঞ্ঞৱাতি পুট্ঠো পটিলাভৱসেন তং পৱত্তিং ইচ্ছতি, তস্মা পটিজানাতীতি.
ঞাণং চিত্তৱিপ্পযুত্তন্তিকথাৱণ্ণনা.
৬. ইদং দুক্খন্তিকথাৱণ্ণনা
৬১৮-৮২০. ইদানি ইদং দুক্খন্তিকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘লোকুত্তৰমগ্গক্খণে যোগাৱচৰো ইদং দুক্খন্তি ৱাচং ভাসতি, এৱমস্স ইদং দুক্খন্তি ৱাচং ভাসতো চ ইদং দুক্খন্তি ঞাণং পৱত্ততী’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি অন্ধকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, মগ্গক্খণে তথা ৱাচাভাসনং ঞাণপ্পৱত্তিঞ্চ সন্ধায পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. যস্মা পন সো সেসসচ্চপটিসংযুত্তং ৱাচং পুথুজ্জনোৱ ভাসতি, ন চ তস্স তথা ঞাণপ্পৱত্তীতি ইচ্ছতি, তস্মা সমুদযাদিপঞ্হেসু পটিক্খিপতি. ৰূপং অনিচ্চন্তিআদি দুক্খপৰিযাযদস্সনৱসেন ৱুত্তং. ইতৰো পন সকসমযে তাদিসং ৱোহাৰং অপস্সন্তো পটিক্খিপতি. ইতি চ দন্তি চাতিআদি যদি তস্স দুক্খে ঞাণং পৱত্ততি, ই-কাৰ দং-কাৰ দু-কাৰ খ-কাৰেসু পটিপাটিযা চতূহি ঞাণেহি পৱত্তিতব্বন্তি দস্সেতুং ৱুত্তং. ইতৰো পন তথা ন ইচ্ছতি, তস্মা পটিক্খিপতি.
ইদং দুক্খন্তিকথাৱণ্ণনা.
৭. ইদ্ধিবলকথাৱণ্ণনা
৬২১-৬২৪. ইদানি ইদ্ধিবলকথা নাম হোতি. তত্থ ইদ্ধিপাদভাৱনানিসংসস্স অত্থং অযোনিসো গহেত্ৱা ‘‘ইদ্ধিবলেন সমন্নাগতো কপ্পং তিট্ঠেয্যা’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি মহাসংঘিকানং; তে সন্ধায ইদ্ধিবলেন সমন্নাগতো কপ্পং তিট্ঠেয্যাতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স. তত্থ কপ্পো নাম মহাকপ্পো, কপ্পেকদেসো, আযুকপ্পোতি তিৱিধো. ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, কপ্পস্স অসঙ্খ্যেয্যানী’’তি (অ. নি. ৪.১৫৬) এত্থ হি মহাকপ্পোৱ কপ্পোতি ৱুত্তো. ‘‘ব্ৰহ্মকাযিকানং দেৱানং কপ্পো আযুপ্পমাণ’’ন্তি (অ. নি. ৪.১২৩) এত্থ কপ্পেকদেসা. ‘‘কপ্পং নিৰযম্হি পচ্চতি, কপ্পং সগ্গম্হি মোদতী’’তি (চূড়ৱ. ৩৫৪) এত্থ আযুকপ্পো. আযুকপ্পনং আযুৱিধানং কম্মস্স ৱিপাকৱসেন ৱা ৱস্সগণনায ৱা আযুপৰিচ্ছেদোতি অত্থো. তেসু মহাকপ্পং সন্ধায পুচ্ছতি, ইতৰো পটিজানাতি.
অথ নং সকৱাদী ‘‘সচে তে ইদ্ধিবলেন সমন্নাগতো, ‘যো চিৰং জীৱতি, সো ৱস্সসতং অপ্পং ৱা ভিয্যো’তি (সং. নি. ২.১৪৩) এৱং পৰিচ্ছিন্না আযুকপ্পা উদ্ধং মহাকপ্পং ৱা মহাকপ্পেকদেসং ৱা জীৱেয্য ইদ্ধিমযিকেনস্স আযুনা ভৱিতব্ব’’ন্তি চোদেতুং ইদ্ধিমযিকো সো আযূতিআদিমাহ. ইতৰো ‘‘জীৱিতিন্দ্ৰিযং নাম ইদ্ধিমযিকং নত্থি, কম্মসমুট্ঠানমেৱা’’তি ৱুত্তত্তা পটিক্খিপতি. কো পনেত্থ ইদ্ধিমতো ৱিসেসো, ননু অনিদ্ধিমাপি আযুকপ্পং তিট্ঠেয্যাতি? অযং ৱিসেসো – ইদ্ধিমা হি যাৱতাযুকং জীৱিতপ্পৱত্তিযা অন্তৰাযকৰে ধম্মে ইদ্ধিবলেন পটিবাহিত্ৱা অন্তৰা অকালমৰণং নিৱাৰেতুং সক্কোতি, অনিদ্ধিমতো এতং বলং নত্থি. অযমেতেসং ৱিসেসো.
অতীতং অনাগতন্তি ইদং অৱিসেসেন কপ্পং তিট্ঠেয্যাতি পটিঞ্ঞাতত্তা চোদেতি. দ্ৱে কপ্পেতিআদি ‘‘যদি ইদ্ধিমা জীৱিতপৰিচ্ছেদং অতিক্কমিতুং সক্কোতি, ন কেৱলং একং অনেকেপি কপ্পে তিট্ঠেয্যা’’তি চোদনত্থং ৱুত্তং. উপ্পন্নো ফস্সোতিআদি ন সব্বং ইদ্ধিযা লব্ভতি, ইদ্ধিযা অৱিসযোপি অত্থীতি দস্সেতুং ৱুত্তং. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.
ইদ্ধিবলকথাৱণ্ণনা.
৮. সমাধিকথাৱণ্ণনা
৬২৫-৬২৬. ইদানি সমাধিকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং একচিত্তক্খণে উপ্পন্নাপি একগ্গতা সমাধানট্ঠেন সমাধীতি অগ্গহেত্ৱা ‘‘সত্ত ৰত্তিন্দিৱানি একন্তসুখপটিসংৱেদী ৱিহৰিতু’’ন্তিআদিৱচনং (ম. নি. ১.১৮০) নিস্সায ‘‘চিত্তসন্ততি সমাধী’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি সব্বত্থিৱাদানঞ্চেৱ উত্তৰাপথকানঞ্চ; তে সন্ধায চিত্তসন্ততীতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. অথ নং ‘‘যদি চিত্তসন্ততি সমাধি, চিত্তসন্ততি নাম অতীতাপি অত্থি, অনাগতাপি অত্থি. ন হি একং পচ্চুপ্পন্নচিত্তমেৱ চিত্তসন্ততি নাম হোতি, কিং তে সব্বাপি সা সমাধী’’তি চোদেতুং অতীতাতিআদিমাহ, ইতৰো তথা অনিচ্ছন্তো পটিক্খিপতি.
ননু অতীতং নিৰুদ্ধন্তিআদি ‘‘চিত্তসন্ততিযং পচ্চুপ্পন্নমেৱ চিত্তং কিচ্চকৰং, অতীতানাগতং নিৰুদ্ধত্তা অনুপ্পন্নত্তা চ নত্থি, কথং তং সমাধি নাম হোতী’’তি দস্সেতুং ৱুত্তং. একচিত্তক্খণিকোতি পুচ্ছা পৰৱাদিস্স. ততো যা সকসমযে ‘‘সমাধিং, ভিক্খৱে, ভাৱেথা’’তিআদীসু পচ্চুপ্পন্নকুসলচিত্তসম্পযুত্তা একগ্গতা সমাধীতি ৱুত্তা, তং সন্ধায পটিঞ্ঞা সকৱাদিস্স. চক্খুৱিঞ্ঞাণসমঙ্গীতিআদি ‘‘একচিত্তক্খণিকো’’তি ৱচনমত্তং গহেত্ৱা ছলেন ৱুত্তং, তেনেৱ সকৱাদিনা পটিক্খিত্তং. ননু ৱুত্তং ভগৱতাতি সুত্তং পুৰিমপচ্ছিমৱসেন পৱত্তমানস্স সমাধিস্স অব্বোকিণ্ণতং সাধেতি, ন সন্ততিযা সমাধিভাৱং, তস্মা অসাধকন্তি.
সমাধিকথাৱণ্ণনা.
৯. ধম্মট্ঠিততাকথাৱণ্ণনা
৬২৭. ইদানি ধম্মট্ঠিততাকথা নাম হোতি. তত্থ ‘‘ঠিতাৱ সা ধাতূ’’তি ৱচনং নিস্সায ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদসঙ্খাতা ধম্মট্ঠিততা নাম একা অত্থি, সা চ পৰিনিপ্ফন্না’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি অন্ধকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. অথ নং ‘‘যদি পৰিনিপ্ফন্নানং অৱিজ্জাদীনং অঞ্ঞা ধম্মট্ঠিততা নাম পৰিনিপ্ফন্না অত্থি, তাযপি চ তে ধম্মট্ঠিততায অঞ্ঞা ঠিততা পৰিনিপ্ফন্না আপজ্জতী’’তি চোদেতুং তায ঠিততাতিআদিমাহ. পৰৱাদী এৱৰূপায লদ্ধিযা অভাৱেন পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো অনন্তৰপচ্চযতঞ্চেৱ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতঞ্চ সন্ধায পটিজানাতি. সেসং হেট্ঠা ৱুত্তনযত্তা উত্তানত্থমেৱাতি.
ধম্মট্ঠিততাকথাৱণ্ণনা.
১০. অনিচ্চতাকথাৱণ্ণনা
৬২৮. ইদানি অনিচ্চতাকথা নাম হোতি. তত্থ ‘‘অনিচ্চানং ৰূপাদীনং অনিচ্চতাপি ৰূপাদযো ৱিয পৰিনিপ্ফন্না’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি অন্ধকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. অথ নং ‘‘যদি তে ৰূপাদযো ৱিয অনিচ্চতা পৰিনিপ্ফন্না, তস্সাপি অঞ্ঞায পৰিনিপ্ফন্নায অনিচ্চতায ভৱিতব্ব’’ন্তি চোদেতুং তায অনিচ্চতাযাতিআদিমাহ. ইতৰো দ্ৱিন্নং অনিচ্চতায একতো অভাৱেন পটিক্খিপিত্ৱা পুন যস্মা সা অনিচ্চতা নিচ্চা ন হোতি, তেনেৱ অনিচ্চেন সদ্ধিং অন্তৰধাযতি, তস্মা পটিজানাতি. অথস্স সকৱাদী লেসোকাসং অদত্ৱা যা তেন দুতিযা অনিচ্চতা পটিঞ্ঞাতা, তাযপি ততো পৰাযপীতি পৰম্পৰৱসেন অনুপচ্ছেদদোসং আৰোপেন্তো তায তাযেৱাতিআদিমাহ. জৰা পৰিনিপ্ফন্নাতিআদি যস্মা উপ্পন্নস্স জৰামৰণতো অঞ্ঞা অনিচ্চতা নাম নত্থি, তস্মা অনিচ্চতাৱিভাগানুযুঞ্জনৱসেন ৱুত্তং. তত্ৰাপি পৰৱাদিনো পুৰিমনযেনেৱ পটিঞ্ঞা চ পটিক্খেপো চ ৱেদিতব্বো.
৬২৯. ৰূপং পৰিনিপ্ফন্নন্তিআদি যেসং সা অনিচ্চতা, তেহি সদ্ধিং সংসন্দনত্থং ৱুত্তং. তত্থ ‘‘যথা পৰিনিপ্ফন্নানং ৰূপাদীনং অনিচ্চতাজৰামৰণানি অত্থি, এৱং পৰিনিপ্ফন্নানং অনিচ্চতাদীনং তানি নত্থী’’তি মঞ্ঞমানো একন্তেন পটিক্খিপতিযেৱাতি.
অনিচ্চতাকথাৱণ্ণনা.
একাদসমো ৱগ্গো.