১০. দসমৱগ্গো

১. নিৰোধকথাৱণ্ণনা

৫৭১-৫৭২. ইদানি নিৰোধকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘উপপত্তেসিযন্তি সঙ্খং গতস্স ভৱঙ্গচিত্তস্স ভঙ্গক্খণেন সহেৱ কিৰিযাতি সঙ্খং গতা কুসলা ৱা অকুসলা ৱা চত্তাৰো খন্ধা চিত্তসমুট্ঠানৰূপঞ্চাতি পঞ্চক্খন্ধা উপ্পজ্জন্তি. তেসু হি অনুপ্পন্নেসু ভৱঙ্গে নিৰুদ্ধে সন্ততিৱিচ্ছেদো ভৱেয্যা’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি অন্ধকানং; তে সন্ধায উপপত্তেসিযেতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. তত্থ উপপত্তেসিযেতি চতূসুপি পদেসু বহুৱচনভুম্মত্থে একৱচনভুম্মং. উপপত্তেসিযেসু পঞ্চসু খন্ধেসু অনিৰুদ্ধেসূতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. দসন্নন্তি উপপত্তেসিযখন্ধানঞ্চ কিৰিযখন্ধানঞ্চ ৱসেন ৱুত্তং. তত্থ পঠমপঞ্হে খন্ধলক্খণৱসেন কিৰিযৱসেন চ পঞ্চেৱ নাম তে খন্ধাতি পটিক্খিপতি. দুতিযপঞ্হে পুৰিমপচ্ছিমৱসেন উপপত্তেসিযকিৰিযৱসেন চ নানত্তং সন্ধায পটিজানাতি. দ্ৱিন্নং পন ফস্সানং চিত্তানঞ্চ সমোধানং পুট্ঠো সুত্তলেসাভাৱেন পটিক্খিপতি.

কিৰিযা চত্তাৰোতি ৰূপেন ৱিনা কুসলা অকুসলা ৱা চত্তাৰো গহিতা. কিৰিযাঞাণন্তি পৰৱাদিনা চক্খুৱিঞ্ঞাণসমঙ্গিক্খণে অৰহতো অনুঞ্ঞাতং অনাৰম্মণঞাণং. নিৰুদ্ধে মগ্গো উপ্পজ্জতীতি পুচ্ছা পৰৱাদিস্স, অনিৰুদ্ধে অনুপ্পজ্জনতো পটিঞ্ঞা সকৱাদিস্স. মতো মগ্গং ভাৱেতীতি ছলেন পুচ্ছা পৰৱাদিস্স. যস্মা পন পটিসন্ধিতো যাৱ চুতিচিত্তা সত্তো জীৱতিযেৱ নাম, তস্মা সকৱাদী ন হেৱন্তি পটিক্খিপতি.

নিৰোধকথাৱণ্ণনা.

২. ৰূপংমগ্গোতিকথাৱণ্ণনা

৫৭৩-৫৭৫. ইদানি ৰূপং মগ্গোতিকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘সম্মাৱাচাকম্মন্তাজীৱা ৰূপ’’ন্তি লদ্ধি, সেয্যথাপি মহিসাসকসম্মিতিযমহাসংঘিকানং; তে সন্ধায মগ্গসমঙ্গিস্সাতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. অথ নং ‘‘যদি তে সম্মাৱাচাদযো ৰূপং, ন ৱিৰতিযো, যথা সম্মাদিট্ঠাদিমগ্গো সাৰম্মণাদিসভাৱো, এৱং তম্পি ৰূপং সিযা’’তি চোদেতুং সাৰম্মণোতিআদিমাহ. তত্থ পটিক্খেপো চ পটিঞ্ঞা চ পৰৱাদিনো লদ্ধিঅনুৰূপেন ৱেদিতব্বা. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.

ৰূপং মগ্গোতিকথাৱণ্ণনা.

৩. পঞ্চৱিঞ্ঞাণসমঙ্গিস্স মগ্গকথাৱণ্ণনা

৫৭৬. ইদানি পঞ্চৱিঞ্ঞাণসমঙ্গিস্স মগ্গকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতী’’তি সুত্তং নিস্সায ‘‘পঞ্চৱিঞ্ঞাণসমঙ্গিস্স অত্থি মগ্গভাৱনা’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি মহাসংঘিকানং, তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. অথ নং ‘‘সচে তস্স মগ্গভাৱনা অত্থি, পঞ্চৱিঞ্ঞাণগতিকেন ৱা মগ্গেন, মগ্গগতিকেহি ৱা পঞ্চৱিঞ্ঞাণেহি ভৱিতব্বং, ন চ তানি মগ্গগতিকানি অনিব্বানাৰম্মণত্তা অলোকুত্তৰত্তা চ, ন মগ্গো পঞ্চৱিঞ্ঞাণগতিকো তেসং লক্খণেন অসঙ্গহিতত্তা’’তি চোদেতুং ননু পঞ্চৱিঞ্ঞাণা উপ্পন্নৱত্থুকাতিআদিমাহ. তত্ৰাযং অধিপ্পাযো – যদি পঞ্চৱিঞ্ঞাণসমঙ্গিস্স মগ্গভাৱনা সিযা, যেন মনোৱিঞ্ঞাণেন মগ্গো সম্পযুত্তো, তম্পি পঞ্চৱিঞ্ঞাণসমঙ্গিস্স সিযা. এৱং সন্তে যদিদং ‘‘পঞ্চৱিঞ্ঞাণা উপ্পন্নৱত্থুকা’’তিআদি লক্খণং ৱুত্তং, তং এৱং অৱত্ৱা ‘‘ছ ৱিঞ্ঞাণা’’তি ৱত্তব্বং সিযা. তথা পন অৱত্ৱা ‘‘পঞ্চৱিঞ্ঞাণা’’ত্ৱেৱ ৱুত্তং, তস্মা ন ৱতব্বং ‘‘পঞ্চৱিঞ্ঞাণসমঙ্গিস্স অত্থি মগ্গভাৱনা’’তি. যস্মা চেত্থ অযমেৱ অধিপ্পাযো, তস্মা সকৱাদী তং লক্খণং পৰৱাদিং সম্পটিচ্ছাপেত্ৱা নো চ ৱত ৰে ৱত্তব্বে পঞ্চৱিঞ্ঞাণসমঙ্গিস্স অত্থি মগ্গভাৱনাতি আহ.

অপৰো নযো – পঞ্চৱিঞ্ঞাণা উপ্পন্নৱত্থুকা, মগ্গো অৱত্থুকোপি হোতি. তে চ উপ্পন্নাৰম্মণা, মগ্গো নৱত্তব্বাৰম্মণো. তে পুৰেজাতৱত্থুকাৱ মগ্গো অৱত্থুকোপি. তে পুৰেজাতাৰম্মণা, মগ্গো অপুৰেজাতাৰম্মণো. তে অজ্ঝত্তিকৱত্থুকাৱ মগ্গো অৱত্থুকোপি হোতি. তে চ ৰূপাদিৱসেন বাহিৰাৰম্মণা, মগ্গো নিব্বানাৰম্মণো. তে অনিৰুদ্ধং ৱত্থুং নিস্সযং কত্ৱা পৱত্তনতো অসম্ভিন্নৱত্থুকা, মগ্গো অৱত্থুকোপি. তে অনিৰুদ্ধানেৱ ৰূপাদীনি আৰব্ভ পৱত্তনতো অসম্ভিন্নাৰম্মণা, মগ্গো নিব্বানাৰম্মণো. তে নানাৱত্থুকা, মগ্গো অৱত্থুকো ৱা একৱত্থুকো ৱা. তে নানাৰম্মণা মগ্গো একাৰম্মণো. তে অত্তনো অত্তনোৱ ৰূপাদিগোচৰে পৱত্তনতো ন অঞ্ঞমঞ্ঞস্স গোচৰৱিসযং পচ্চনুভোন্তি, মগ্গো ৰূপাদীসু একম্পি গোচৰং ন কৰোতি. তে কিৰিযমনোধাতুং পুৰেচাৰিকং কত্ৱা উপ্পজ্জনতো ন অসমন্নাহাৰা ন অমনসিকাৰা উপ্পজ্জন্তি, মগ্গো নিৰাৱজ্জনোৱ. তে সম্পটিচ্ছনাদীহি ৱোকিণ্ণা উপ্পজ্জন্তি, মগ্গস্স ৱোকাৰোযেৱ নত্থি. তে অঞ্ঞমঞ্ঞং পুব্বচৰিমভাৱেন উপ্পজ্জন্তি, মগ্গস্স তেহি সদ্ধিং পুৰিমপচ্ছিমতাৱ নত্থি, তেসং অনুপ্পত্তিকালে তিক্খৱিপস্সনাসমযে, তেসং অনুপ্পত্তিদেসে আৰুপ্পেপি চ উপ্পজ্জনতো. তে সম্পটিচ্ছনাদীহি অন্তৰিতত্তা ন অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সমনন্তৰা উপ্পজ্জন্তি, মগ্গস্স সম্পটিচ্ছনাদীহি অন্তৰিতভাৱোৱ নত্থি. তেসং অঞ্ঞত্ৰ অভিনিপাতা আভোগমত্তম্পি কিচ্চং নত্থি, মগ্গস্স কিলেসসমুগ্ঘাতনং কিচ্চন্তি. যস্মা চেত্থ অযম্পি অধিপ্পাযো, তস্মা সকৱাদী ইমেহাকাৰেহি পৰৱাদিং মগ্গস্স অপঞ্চৱিঞ্ঞাণগতিকভাৱং সম্পটিচ্ছাপেত্ৱা নো চ ৱত ৰে ৱত্তব্বে পঞ্চৱিঞ্ঞাণসমঙ্গিস্স অত্থি মগ্গভাৱনাতি আহ.

৫৭৭. সুঞ্ঞতং আৰব্ভাতি ‘‘যথা লোকুত্তৰমগ্গো সুঞ্ঞতং নিব্বানং আৰব্ভ, লোকিযো সুদ্ধসঙ্খাৰপুঞ্জং আৰব্ভ উপ্পজ্জতি, কিং তে এৱং চক্খুৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি পুচ্ছতি. ইতৰো ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চা’’তি ৱচনতো পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো ‘‘ন নিমিত্তগ্গাহী’’তি ৱচনতো যং তত্থ অনিমিত্তং, তদেৱ সুঞ্ঞতন্তি সন্ধায পটিজানাতি. চক্খুঞ্চ পটিচ্চাতি পঞ্হদ্ৱযেপি এসেৱ নযো.

৫৭৮-৫৭৯. চক্খুৱিঞ্ঞাণং অতীতানাগতং আৰব্ভাতি এত্থ অযমধিপ্পাযো – মনোৱিঞ্ঞাণসমঙ্গিস্স অত্থি মগ্গভাৱনা, মনোৱিঞ্ঞাণঞ্চ অতীতানাগতম্পি আৰব্ভ উপ্পজ্জতি, কিং তে এৱং চক্খুৱিঞ্ঞাণম্পীতি. ফস্সং আৰব্ভাতিআদীসুপি এসেৱ নযো. চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা ন নিমিত্তগ্গাহীতি এত্থ জৱনক্খণে ন নিমিত্তগ্গাহিতা ৱুত্তা, ন চক্খুৱিঞ্ঞাণক্খণে. তস্মা লোকিযমগ্গম্পি সন্ধাযেতং অসাধকন্তি.

পঞ্চৱিঞ্ঞাণসমঙ্গিস্স মগ্গকথাৱণ্ণনা.

৪. পঞ্চৱিঞ্ঞাণা কুসলাপীতিকথাৱণ্ণনা

৫৮০-৫৮৩. ইদানি পঞ্চৱিঞ্ঞাণা কুসলাপীতিকথা নাম হোতি. সা হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ অত্থতো ৱেদিতব্বাতি.

পঞ্চৱিঞ্ঞাণা কুসলাপীতিকথাৱণ্ণনা.

৫. পঞ্চৱিঞ্ঞাণা সাভোগাতিকথাৱণ্ণনা

৫৮৪-৫৮৬. ইদানি পঞ্চৱিঞ্ঞাণা সাভোগাতিকথা নাম হোতি. তত্থ আভোগো নাম কুসলাকুসলৱসেন হোতি সত্থাৰা চ ‘‘চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা নিমিত্তগ্গাহী হোতি, ন নিমিত্তগ্গাহী হোতী’’তিআদি ৱুত্তং, তং অযোনিসো গহেত্ৱা ‘‘পঞ্চৱিঞ্ঞাণা সাভোগা’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি মহাসংঘিকানং, তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. সেসমেত্থ পুৰিমকথাসদিসমেৱাতি.

পঞ্চৱিঞ্ঞাণা সাভোগাতিকথাৱণ্ণনা.

৬. দ্ৱীহি সীলেহীতিকথাৱণ্ণনা

৫৮৭-৫৮৯. ইদানি দ্ৱীহি সীলেহীতিকথা নাম হোতি. তত্থ ‘‘সীলে পতিট্ঠায নৰো সপঞ্ঞো’’তিআদিৱচনতো (সং. নি. ১.২৩) যস্মা লোকিযেন সীলেন সীলৱা লোকুত্তৰং মগ্গং ভাৱেতি, তস্মা ‘‘পুৰিমেন চ লোকিযেন মগ্গক্খণে লোকুত্তৰেন চাতি দ্ৱীহি সীলেহি সমন্নাগতো নাম হোতী’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি মহাসংঘিকানংযেৱ, তে সন্ধায মগ্গসমঙ্গীতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. অথ নং ‘‘যদি সো একক্খণে লোকিযলোকুত্তৰেহি দ্ৱীহি সীলেহি সমন্নাগতো, দ্ৱীহি ফস্সাদীহিপি তেন সমন্নাগতেন ভৱিতব্ব’’ন্তি চোদেতুং দ্ৱীহি ফস্সেহীতিআদিমাহ. ইতৰো তথাৰূপং নযং অপস্সন্তো পটিক্খিপতি. লোকিযেন চ লোকুত্তৰেন চাতি পঞ্হে পুব্বে সমাদিন্নঞ্চ মগ্গক্খণে উপ্পন্নসম্মাৱাচাদীনি চ সন্ধায পটিজানাতি.

লোকিযে সীলে নিৰুদ্ধেতি পুচ্ছা পৰৱাদিস্স, খণভঙ্গনিৰোধং সন্ধায পটিঞ্ঞা সকৱাদিস্স. ইতৰো পন তং ৱীতিক্কমং ৱিয সল্লক্খেন্তো দুস্সীলোতিআদিমাহ. লদ্ধিপতিট্ঠাপনং পনস্স পুব্বে অভিন্নসীলতংযেৱ দীপেতি, ন দ্ৱীহি সমন্নাগততং. তস্মা অপ্পতিট্ঠিতাৱ লদ্ধীতি.

দ্ৱীহি সীলেহীতিকথাৱণ্ণনা.

৭. সীলং অচেতসিকন্তিকথাৱণ্ণনা

৫৯০-৫৯৪. ইদানি সীলং অচেতসিকন্তিকথা নাম হোতি. তত্থ যস্মা সীলে উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধেপি সমাদানহেতুকো সীলোপচযো নাম অত্থি, যেন সো সীলৱাযেৱ নাম হোতি, তস্মা ‘‘সীলং অচেতসিক’’ন্তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি মহাসংঘিকানং, তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. সেসমেত্থ ‘‘দানং অচেতসিক’’ন্তিকথাযং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. লদ্ধিপতিট্ঠাপনম্পি অযোনিসো গহিতত্তা অপ্পতিট্ঠাপনমেৱাতি.

সীলং অচেতসিকন্তিকথাৱণ্ণনা.

৮. সীলং ন চিত্তানুপৰিৱত্তীতিকথাৱণ্ণনা

৫৯৫-৫৯৭. ইদানি সীলং ন চিত্তানুপৰিৱত্তীতিকথা নাম হোতি. তত্থ ন চিত্তানুপৰিৱত্তীতি ভাসন্তৰমেৱ নানং, সেসং পুৰিমকথাসদিসমেৱাতি.

সীলং ন চিত্তানুপৰিৱত্তীতিকথাৱণ্ণনা.

৯. সমাদানহেতুকথাৱণ্ণনা

৫৯৮-৬০০. ইদানি সমাদানহেতুকথা নাম হোতি. তত্থ ‘‘আৰামৰোপা’’তি গাথায অত্থং অযোনিসো গহেত্ৱা ‘‘সদা পুঞ্ঞং পৱড্ঢতী’’তি ৱচনতো ‘‘সমাদানহেতুকং সীলং ৱড্ঢতী’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি মহাসংঘিকানঞ্ঞেৱ, তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, চিত্তৱিপ্পযুত্তং সীলোপচযং সন্ধায পটিঞ্ঞা পৰৱাদিস্স. সেসং পুৰিমকথাসদিসমেৱাতি.

সমাদানহেতুকথাৱণ্ণনা.

১০. ৱিঞ্ঞত্তি সীলন্তিকথাৱণ্ণনা

৬০১-৬০২. ইদানি ৱিঞ্ঞত্তি সীলন্তিকথা নাম হোতি. তত্থ কাযৱিঞ্ঞত্তি কাযকম্মং, ৱচীৱিঞ্ঞত্তি ৱচীকম্মন্তি গহিতত্তা ‘‘ৱিঞ্ঞত্তি সীল’’ন্তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি মহাসংঘিকানঞ্চেৱ সম্মিতিযানঞ্চ; তে সন্ধায ৱিঞ্ঞত্তীতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. অথ নং যস্মা সীলং নাম ৱিৰতি, ন ৰূপধম্মো, তস্মা তেনত্থেন চোদেতুং পাণাতিপাতা ৱেৰমণীতিআদিমাহ. অভিৱাদনং সীলন্তিআদি যথাৰূপং ৱিঞ্ঞত্তিং সো ‘‘সীল’’ন্তি মঞ্ঞতি তং উদ্ধৰিত্ৱা দস্সেতুং ৱুত্তং. যস্মা পন সা ৱিৰতি ন হোতি, তস্মা পুন পাণাতিপাতাতিআদিমাহ. লদ্ধি পনস্স ছলেন পতিট্ঠিতত্তা অপ্পতিট্ঠিতাযেৱাতি.

ৱিঞ্ঞত্তি সীলন্তিকথাৱণ্ণনা.

১১. অৱিঞ্ঞত্তি দুস্সীল্যন্তিকথাৱণ্ণনা

৬০৩-৬০৪. ইদানি অৱিঞ্ঞত্তি দুস্সীল্যন্তিকথা নাম হোতি. তত্থ চিত্তৱিপ্পযুত্তং অপুঞ্ঞূপচযঞ্চেৱ আণত্তিযা চ পাণাতিপাতাদীসু অঙ্গপাৰিপূৰিং সন্ধায ‘‘অৱিঞ্ঞত্তি দুস্সীল্য’’ন্তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি মহাসংঘিকানং, তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. অথ নং ‘‘সচে সা দুস্সীল্যং, পাণাতিপাতাদীসু অঞ্ঞতৰা সিযা’’তি চোদেতুং পাণাতিপাতোতিআদিমাহ. পাপকম্মং সমাদিযিত্ৱাতি ‘‘অসুকং নাম ঘাতেস্সামি, অসুকং ভণ্ডং অৱহৰিস্সামী’’তি এৱং পাপসমাদানং কত্ৱা. উভো ৱড্ঢন্তীতি পুট্ঠো দানক্খণে পাপস্স অনুপ্পত্তিং সন্ধায পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো চিত্তৱিপ্পযুত্তং পাপূপচযং সন্ধায পটিজানাতি. সেসমেত্থ পৰিভোগমযকথাযং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. লদ্ধিপতিট্ঠাপনম্পিস্স পাপসমাদিন্নপুব্বভাগমেৱ সাধেতি; ন অৱিঞ্ঞত্তিযা দুস্সীলভাৱন্তি.

অৱিঞ্ঞত্তি দুস্সীল্যন্তিকথাৱণ্ণনা.

দসমো ৱগ্গো.

দুতিযপণ্ণাসকো সমত্তো.