নিদানকথা
যমকপাটিহীৰাৱসানস্মিঞ্হি ভগৱা তিদসপুৰে পাৰিচ্ছত্তকমূলে পণ্ডুকম্বলসিলাযং ৱস্সং উপগন্ত্ৱা মাতৰং কাযসক্খিং কত্ৱা দেৱপৰিসায অভিধম্মকথং কথেন্তো ধম্মসঙ্গণীৱিভঙ্গধাতুকথাপুগ্গলপঞ্ঞত্তিপ্পকৰণানি দেসযিত্ৱা কথাৱত্থুদেসনায ৱাৰে সম্পত্তে ‘‘অনাগতে মম সাৱকো মহাপঞ্ঞো মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেৰো নাম উপ্পন্নং সাসনমলং সোধেত্ৱা ততিযসঙ্গীতিং কৰোন্তো ভিক্খুসঙ্ঘস্স মজ্ঝে নিসিন্নো সকৱাদে পঞ্চ সুত্তসতানি পৰৱাদে পঞ্চাতি সুত্তসহস্সং সমোধানেত্ৱা ইমং পকৰণং ভাজেস্সতী’’তি তস্সোকাসং কৰোন্তো যা চেসা পুগ্গলৱাদে তাৱ চতূসু পঞ্হেসু দ্ৱিন্নং পঞ্চকানং ৱসেন অট্ঠমুখা ৱাদযুত্তি, তং আদিং কত্ৱা সব্বকথামগ্গেসু অসম্পুণ্ণভাণৱাৰমত্তায তন্তিযা মাতিকং ঠপেসি. অথাৱসেসং অভিধম্মকথং ৱিত্থাৰনযেনেৱ কথেত্ৱা ৱুত্থৱস্সো সুৱণ্ণৰজতসোপানমজ্ঝে মণিমযেন সোপানেন দেৱলোকতো সঙ্কস্সনগৰে ওৰুয্হ সত্তহিতং সম্পাদেন্তো যাৱতাযুকং ঠত্ৱা অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযি.
অথস্স মহাকস্সপপ্পমুখো ৱসীগণো অজাতসত্তুৰাজানং সহাযং গহেত্ৱা ধম্মৱিনযসৰীৰং সঙ্গহং আৰোপেসি. ততো ৱস্সসতস্স অচ্চযেন ৱজ্জিপুত্তকা ভিক্খূ দস ৱত্থূনি দীপযিংসু. তানি সুত্ৱা কাকণ্ডকস্স ব্ৰাহ্মণস্স পুত্তো যসত্থেৰো সুসুনাগপুত্তং কালাসোকং নাম ৰাজানং সহাযং গহেত্ৱা দ্ৱাদসন্নং ভিক্খুসতসহস্সানং অন্তৰে সত্তথেৰসতানি উচ্চিনিত্ৱা তানি দসৱত্থূনি মদ্দিত্ৱা ধম্মৱিনযসৰীৰং সঙ্গহং আৰোপেসি.
তেহি পন ধম্মসঙ্গাহকত্থেৰেহি নিগ্গহিতা দসসহস্সা ৱজ্জিপুত্তকা ভিক্খূ পক্খং পৰিযেসমানা অত্তনো অনুৰূপং দুব্বলপক্খং লভিত্ৱা ৱিসুং মহাসঙ্ঘিকাচৰিযকুলং নাম অকংসু. ততো ভিজ্জিত্ৱা অপৰানি দ্ৱে আচৰিযকুলানি জাতানি – গোকুলিকা চ একব্যোহাৰিকা চ. গোকুলিকনিকাযতো ভিজ্জিত্ৱা অপৰানি দ্ৱে আচৰিযকুলানি জাতানি – পণ্ণত্তিৱাদা চ বাহুলিযা চ. বহুস্সুতিকাতিপি তেসংযেৱ নামং. তেসংযেৱ অন্তৰে চেতিযৱাদা নাম অপৰে আচৰিযৱাদা উপ্পন্না. এৱং মহাসঙ্ঘিকাচৰিযকুলতো দুতিযে ৱস্সসতে পঞ্চাচৰিযকুলানি উপ্পন্নানি. তানি মহাসঙ্ঘিকেহি সদ্ধিং ছ হোন্তি.
তস্মিংযেৱ দুতিযে ৱস্সসতে থেৰৱাদতো ভিজ্জিত্ৱা দ্ৱে আচৰিযৱাদা উপ্পন্না – মহিসাসকা চ ৱজ্জিপুত্তকা চ. তত্থ ৱজ্জিপুত্তকৱাদতো ভিজ্জিত্ৱা অপৰে চত্তাৰো আচৰিযৱাদা উপ্পন্না – ধম্মুত্তৰিযা, ভদ্ৰযানিকা, ছন্নাগাৰিকা, সমিতিযাতি. পুন তস্মিংযেৱ দুতিযে ৱস্সসতে মহিসাসকৱাদতো ভিজ্জিত্ৱা সব্বত্থিৱাদা ধম্মগুত্তিকাতি দ্ৱে আচৰিযৱাদা উপ্পন্না. পুন সব্বত্থিৱাদকুলতো ভিজ্জিত্ৱা কস্সপিকা নাম জাতা. কস্সপিকেসু ভিন্নেসু অপৰে সঙ্কন্তিকা নাম জাতা. সঙ্কন্তিকেসু ভিন্নেসু সুত্তৱাদা নাম জাতাতি থেৰৱাদতো ভিজ্জিত্ৱা ইমে একাদস আচৰিযৱাদা উপ্পন্না. তে থেৰৱাদেহি সদ্ধিং দ্ৱাদস হোন্তি. ইতি ইমে চ দ্ৱাদস, মহাসঙ্ঘিকানঞ্চ ছ আচৰিযৱাদাতি সব্বেৱ অট্ঠাৰস আচৰিযৱাদা দুতিযে ৱস্সসতে উপ্পন্না. অট্ঠাৰস নিকাযাতিপি, অট্ঠাৰসাচৰিযকুলানীতিপি এতেসংযেৱ নামং. এতেসু পন সত্তৰস ৱাদা ভিন্নকা, থেৰৱাদো অসম্ভিন্নকোতি ৱেদিতব্বো. ৱুত্তম্পি চেতং দীপৱংসে –
‘‘নিক্কড্ঢিতা পাপভিক্খূ, থেৰেহি ৱজ্জিপুত্তকা;
অঞ্ঞং পক্খং লভিত্ৱান, অধম্মৱাদী বহূ জনা.
‘‘দসসহস্সা সমাগন্ত্ৱা, অকংসু ধম্মসঙ্গহং;
তস্মাযং ধম্মসঙ্গীতি, মহাসঙ্গীতি ৱুচ্চতি.
‘‘মহাসঙ্গীতিকা ভিক্খূ, ৱিলোমং অকংসু সাসনে;
ভিন্দিত্ৱা মূলসঙ্গহং, অঞ্ঞং অকংসু সঙ্গহং.
‘‘অঞ্ঞত্ৰ সঙ্গহিতা সুত্তং, অঞ্ঞত্ৰ অকৰিংসু তে;
অত্থং ধম্মঞ্চ ভিন্দিংসু, ৱিনযে নিকাযেসু চ পঞ্চসু.
‘‘পৰিযাযদেসিতঞ্চাপি, অথো নিপ্পৰিযাযদেসিতং;
নীতত্থঞ্চেৱ নেয্যত্থং, অজানিত্ৱান ভিক্খৱো.
‘‘অঞ্ঞং সন্ধায ভণিতং, অঞ্ঞং অত্থং ঠপযিংসু তে;
ব্যঞ্জনচ্ছাযায তে ভিক্খূ, বহুং অত্থং ৱিনাসযুং.
‘‘ছড্ডেত্ৱান একদেসং, সুত্তং ৱিনযগম্ভীৰং;
পতিৰূপং সুত্তং ৱিনযং, তঞ্চ অঞ্ঞং কৰিংসু তে.
‘‘পৰিৱাৰং অত্থুদ্ধাৰং, অভিধম্মং ছপ্পকৰণং;
পটিসম্ভিদঞ্চ নিদ্দেসং, একদেসঞ্চ জাতকং.
‘‘এত্তকং ৱিস্সজ্জিত্ৱান, অঞ্ঞানি অকৰিংসু তে;
নামং লিঙ্গং পৰিক্খাৰং, আকপ্পকৰণানি চ.
‘‘পকতিভাৱং জহিত্ৱা, তঞ্চ অঞ্ঞং অকংসু তে;
পুব্বঙ্গমা ভিন্নৱাদা, মহাসঙ্গীতিকাৰকা.
‘‘তেসঞ্চ অনুকাৰেন, ভিন্নৱাদা বহূ অহু;
ততো অপৰকালম্হি, তস্মিং ভেদো অজাযথ.
‘‘গোকুলিকা একব্যোহাৰি, দ্ৱিধা ভিজ্জিত্থ ভিক্খৱো;
গোকুলিকানং দ্ৱে ভেদা, অপৰকালম্হি জাযথ.
‘‘বহুস্সুতিকা চ পঞ্ঞত্তি, দ্ৱিধা ভিজ্জিত্থ ভিক্খৱো;
চেতিযা চ পুনৱাদী, মহাসঙ্গীতিভেদকা.
‘‘পঞ্চৱাদা ইমে সব্বে, মহাসঙ্গীতিমূলকা;
অত্থং ধম্মঞ্চ ভিন্দিংসু, একদেসঞ্চ সঙ্গহং.
‘‘গন্থঞ্চ একদেসঞ্হি, ছড্ডেত্ৱা অঞ্ঞং অকংসু তে;
নামং লিঙ্গং পৰিক্খাৰং, আকপ্পকৰণানি চ.
‘‘পকতিভাৱং জহিত্ৱা, তঞ্চ অঞ্ঞং অকংসু তে;
ৱিসুদ্ধত্থেৰৱাদম্হি, পুন ভেদো অজাযথ.
‘‘মহিসাসকা ৱজ্জিপুত্তকা, দ্ৱিধা ভিজ্জিত্থ ভিক্খৱো;
ৱজ্জিপুত্তকৱাদম্হি, চতুধা ভেদো অজাযথ.
‘‘ধম্মুত্তৰিকা ভদ্দযানিকা, ছন্নাগাৰিকা চ সমিতি;
মহিসাসকানং দ্ৱে ভেদা, অপৰকালম্হি অজাযথ.
‘‘সব্বত্থিৱাদা ধম্মগুত্তা, দ্ৱিধা ভিজ্জিত্থ ভিক্খৱো;
সব্বত্থিৱাদানং কস্সপিকা, সঙ্কন্তিকস্সপিকেন চ.
‘‘সঙ্কন্তিকানং সুত্তৱাদী, অনুপুব্বেন ভিজ্জথ;
ইমে একাদস ৱাদা, সম্ভিন্না থেৰৱাদতো.
‘‘অত্থং ধম্মঞ্চ ভিন্দিংসু, একদেসঞ্চ সঙ্গহং;
গন্থঞ্চ একদেসঞ্হি, ছড্ডেত্ৱা অঞ্ঞং অকংসু তে.
‘‘নামং লিঙ্গং পৰিক্খাৰং, আকপ্পকৰণানি চ;
পকতিভাৱং জহিত্ৱা, তঞ্চ অঞ্ঞং অকংসু তে.
‘‘সত্তৰস ভিন্নৱাদা, একৱাদো অভিন্নকো;
সব্বেৱট্ঠাৰস হোন্তি, ভিন্নৱাদেন তে সহ.
‘‘নিগ্ৰোধোৱ মহাৰুক্খো, থেৰ ৱাদানমুত্তমো;
অনূনং অনধিকঞ্চ, কেৱলং জিনসাসনং.
‘‘সন্তকা ৱিয ৰুক্খম্হি, নিব্বত্তা ৱাদসেসকা;
পঠমে ৱস্সসতে নত্থি, দুতিযে ৱস্সসতন্তৰে;
ভিন্না সত্তৰস ৱাদা, উপ্পন্না জিনসাসনে’’তি.
অপৰাপৰং পন হেমৱতিকা, ৰাজগিৰিকা, সিদ্ধত্থিকা, পুব্বসেলিযা, অপৰসেলিযা, ৱাজিৰিযাতি অঞ্ঞেপি ছ আচৰিযৱাদা উপ্পন্না. তে ইধ অনধিপ্পেতা. পুৰিমকানং পন অট্ঠাৰসন্নং আচৰিযৱাদানং ৱসেন পৱত্তমানে সাসনে পটিলদ্ধসদ্ধো অসোকো ধম্মৰাজা দিৱসে দিৱসে বুদ্ধপূজায সতসহস্সং, ধম্মপূজায সতসহস্সং, সঙ্ঘপূজায সতসহস্সং, অত্তনো আচৰিযস্স নিগ্ৰোধত্থেৰস্স সতসহস্সং, চতূসু দ্ৱাৰেসু ভেসজ্জত্থায সতসহস্সন্তি পঞ্চসতসহস্সানি পৰিচ্চজন্তো সাসনে উড়াৰং লাভসক্কাৰং পৱত্তেসি.
তিত্থিযা হতলাভসক্কাৰা অন্তমসো ঘাসচ্ছাদনমত্তম্পি অলভন্তা লাভসক্কাৰং পত্থযমানা ভিক্খূসু পব্বজিত্ৱা সকানি সকানি দিট্ঠিগতানি – ‘‘অযং ধম্মো, অযং ৱিনযো, ইদং সত্থুসাসন’’ন্তি দীপেন্তি. পব্বজ্জং অলভমানাপি সযমেৱ কেসে ছিন্দিত্ৱা কাসাযানি ৱত্থানি অচ্ছাদেত্ৱা ৱিহাৰেসু ৱিচৰন্তা উপোসথকম্মাদিকৰণকালে সঙ্ঘমজ্ঝং পৱিসন্তি. তে ভিক্খুসঙ্ঘেন ধম্মেন ৱিনযেন সত্থুসাসনেন নিগ্গয্হমানাপি ধম্মৱিনযানুলোমায পটিপত্তিযা অসণ্ঠহন্তা অনেকৰূপং সাসনস্স অব্বুদঞ্চ মলঞ্চ কণ্টকঞ্চ সমুট্ঠাপেন্তি. কেচি অগ্গিং পৰিচৰন্তি, কেচি পঞ্চাতপে তপন্তি, কেচি আদিচ্চং অনুপৰিৱত্তন্তি, কেচি ‘‘ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ ৱোভিন্দিস্সামা’’তি তথা তথা পগ্গণ্হিংসু. তদা ভিক্খুসঙ্ঘো ন তেহি সদ্ধিং উপোসথং ৱা পৱাৰণং ৱা অকাসি. অসোকাৰামে সত্ত ৱস্সানি উপোসথো উপচ্ছিজ্জি.
ৰাজা ‘‘আণায কাৰেস্সামী’’তি ৱাযমন্তোপি কাৰেতুং নাসক্খি, অঞ্ঞদত্থু দুগ্গহিতগাহিনা বালেন অমচ্চেন অনেকেসু ভিক্খূসু জীৱিতা ৱোৰোপিতেসু ৱিপ্পটিসাৰী অহোসি. সো তঞ্চ ৱিপ্পটিসাৰং তঞ্চ সাসনে উপ্পন্নং অব্বুদং ৱূপসমেতুকামো ‘‘কো নু খো ইমস্মিং অত্থে পটিবলো’’তি সঙ্ঘং পুচ্ছিত্ৱা ‘‘মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেৰো, মহাৰাজা’’তি সুত্ৱা সঙ্ঘস্স ৱচনেন অহোগঙ্গাপব্বততো থেৰং পক্কোসাপেত্ৱা ইদ্ধিপাটিহাৰিযদস্সনেন থেৰস্স আনুভাৱে নিব্বিচিকিচ্ছো অত্তনো কুক্কুচ্চং পুচ্ছিত্ৱা ৱিপ্পটিসাৰং ৱূপসমেসি. থেৰোপি তং ৰাজুয্যানেযেৱ ৱসন্তো সত্ত দিৱসানি সমযং উগ্গণ্হাপেসি. সো উগ্গহিতসমযো সত্তমে দিৱসে অসোকাৰামে ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতাপেত্ৱা সাণিপাকাৰং পৰিক্খিপাপেত্ৱা সাণিপাকাৰন্তৰে নিসিন্নো একলদ্ধিকে একলদ্ধিকে ভিক্খূ একতো একতো কাৰেত্ৱা একমেকং ভিক্খুসমূহং পক্কোসাপেত্ৱা পুচ্ছি – ‘‘ভন্তে, কিংৱাদী সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি? ততো সস্সতৱাদিনো – ‘‘সস্সতৱাদী’’তি আহংসু. একচ্চসস্সতিকা, অন্তানন্তিকা, অমৰাৱিক্খেপিকা, অধিচ্চসমুপ্পন্নিকা, সঞ্ঞীৱাদা, অসঞ্ঞীৱাদা, নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৱাদা, উচ্ছেদৱাদা, দিট্ঠধম্মনিব্বানৱাদা – ‘‘দিট্ঠধম্মনিব্বানৱাদী’’তি আহংসু. ৰাজা পঠমমেৱ সমযস্স উগ্গহিতত্তা নযিমে ভিক্খূ অঞ্ঞতিত্থিযা ইমেতি ঞত্ৱা তেসং সেতকানি ৱত্থানি দত্ৱা উপ্পব্বাজেসি. তে সব্বেপি সট্ঠিসহস্সা অহেসুং.
অথঞ্ঞে ভিক্খূ পক্কোসাপেত্ৱা পুচ্ছি – ‘‘কিংৱাদী, ভন্তে, সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি? ‘‘ৱিভজ্জৱাদী, মহাৰাজা’’তি. এৱং ৱুত্তে ৰাজা থেৰং পুচ্ছি – ‘‘ৱিভজ্জৱাদী, ভন্তে, সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি? ‘‘আম, মহাৰাজা’’তি. ততো ৰাজা ‘সুদ্ধং দানি, ভন্তে, সাসনং, কৰোতু ভিক্খুসঙ্ঘো উপোসথ’ন্তি আৰক্খং দত্ৱা নগৰং পাৱিসি. সমগ্গো সঙ্ঘো সন্নিপতিত্ৱা উপোসথং অকাসি. তস্মিং সন্নিপাতে সট্ঠিভিক্খুসতসহস্সানি অহেসুং. তস্মিং সমাগমে মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেৰো যানি চ তদা উপ্পন্নানি ৱত্থূনি, যানি চ আযতিং উপ্পজ্জিস্সন্তি, সব্বেসম্পি তেসং পটিবাহনত্থং সত্থাৰা দিন্ননযৱসেনেৱ তথাগতেন ঠপিতমাতিকং ৱিভজন্তো সকৱাদে পঞ্চ সুত্তসতানি পৰৱাদে পঞ্চাতি সুত্তসহস্সং আহৰিত্ৱা ইমং পৰপ্পৱাদমথনং আযতিলক্খণং কথাৱত্থুপ্পকৰণং অভাসি.
ততো সট্ঠিসতসহস্সসঙ্খ্যেসু ভিক্খূ উচ্চিনিত্ৱা তিপিটকপৰিযত্তিধৰানং পভিন্নপটিসম্ভিদানং ভিক্খূনং সহস্সমেকং গহেত্ৱা যথা মহাকস্সপত্থেৰো চ যসত্থেৰো চ ধম্মঞ্চ ৱিনযঞ্চ সঙ্গাযিংসু; এৱমেৱ সঙ্গাযন্তো সাসনমলং ৱিসোধেত্ৱা ততিযসঙ্গীতিং অকাসি. তত্থ অভিধম্মং সঙ্গাযন্তো ইমং যথাভাসিতং পকৰণং সঙ্গহং আৰোপেসি. তেন ৱুত্তং –
‘‘যং পুগ্গলকথাদীনং, কথানং ৱত্থুভাৱতো;
কথাৱত্থুপ্পকৰণং, সঙ্খেপেন অদেসযী.
‘‘মাতিকাঠপনেনেৱ, ঠপিতস্স সুৰালযে;
তস্স মোগ্গলিপুত্তেন, ৱিভত্তস্স মহীতলে.
‘‘ইদানি যস্মা সম্পত্তো, অত্থসংৱণ্ণনাক্কমো;
তস্মা নং ৱণ্ণযিস্সামি, তং সুণাথ সমাহিতা’’তি.
নিদানকথা নিট্ঠিতা.