৬. ছট্ঠৱগ্গো

১. নিযামকথাৱণ্ণনা

৪৪৫-৪৪৭. ইদানি নিযামকথা নাম হোতি. তত্থ নিযামোতি ‘‘ভব্বো নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্ত’’ন্তি (পু. প. ১৩) ৱচনতো অৰিযমগ্গো ৱুচ্চতি. যস্মা পন তস্মিং উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধেপি পুগ্গলো অনিযতো নাম ন হোতি, তস্মা ‘‘সো নিযামো নিচ্চট্ঠেন অসঙ্খতো’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি অন্ধকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. ততো ‘‘যদি সো অসঙ্খতো, এৱৰূপেন তেন ভৱিতব্ব’’ন্তি দীপেন্তো নিব্বানন্তিআদিমাহ. সংসন্দনপুচ্ছা উত্তানত্থাযেৱ.

অত্থি কেচীতিআদি নিযামস্স সঙ্খতভাৱদীপনত্থং ৱুত্তং. মগ্গো অসঙ্খতোতিপঞ্হে তস্স উপ্পাদনিৰোধভাৱতো পটিক্খিপতীতি. নিযামো সঙ্খতোতিপঞ্হে নিৰুদ্ধেপি মগ্গে নিযামস্স অত্থিতং সন্ধায পটিক্খিপতি. সোতাপত্তিনিযামোতিআদিপঞ্হেসুপি অনুলোমতো চ পটিলোমতো চ ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. পঞ্চ অসঙ্খতানীতি পুট্ঠো পঞ্চন্নং অসঙ্খতানং আগতট্ঠানং অপস্সন্তো পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো চতুন্নং সম্মত্তনিযামানং নিযামৱচনতো নিব্বানস্স চ অসঙ্খতভাৱতো পটিজানাতি. মিচ্ছত্তনিযামপঞ্হো নিযামৱচনমত্তেন অসঙ্খততায অযুত্তভাৱদীপনত্থং ৱুত্তোতি.

নিযামকথাৱণ্ণনা.

২. পটিচ্চসমুপ্পাদকথাৱণ্ণনা

৪৪৮. ইদানি পটিচ্চসমুপ্পাদকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং নিদানৱগ্গে ‘‘উপ্পাদা ৱা তথাগতানং অনুপ্পাদা ৱা তথাগতানং ঠিতাৱ সা ধাতু ধম্মট্ঠিততা’’তিআদিৱচনতো (সং. নি. ২.২০) ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদো অসঙ্খতো’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি পুব্বসেলিযানঞ্চ মহিসাসকানঞ্চ; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স.

৪৪৯. অৱিজ্জা অসঙ্খতাতি আদযো পঞ্হা অৱিজ্জাদীনংযেৱ পটিচ্চসমুপ্পাদভাৱদস্সনত্থং ৱুত্তা. যেন পনত্থেন তত্থ একেকং অঙ্গং ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি ৱুচ্চতি, সো পটিচ্চসমুপ্পাদৱিভঙ্গে ৱুত্তোযেৱ.

৪৫১. অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰাতি যা তত্থ ধম্মট্ঠিততাতিআদি যেন সুত্তেন লদ্ধি পতিট্ঠাপিতা, তস্সেৱ অত্থদস্সনেন লদ্ধিভিন্দনত্থং ৱুত্তং. অযঞ্হেত্থ অত্থো – যা অযং হেট্ঠা ‘‘ঠিতাৱ সা ধাতু ধম্মট্ঠিততা ধম্মনিযামতা’’তি ৱুত্তা ন সা অঞ্ঞত্ৰ অৱিজ্জাদীহি ৱিসুং একা অত্থি. অৱিজ্জাদীনং পন পচ্চযানংযেৱেতং নামং. উপ্পন্নেপি হি তথাগতে অনুপ্পন্নেপি অৱিজ্জাতো সঙ্খাৰা সম্ভৱন্তি, সঙ্খাৰাদীহি চ ৱিঞ্ঞাণাদীনি, তস্মা ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তি যা এতস্মিং পদে সঙ্খাৰধম্মানং কাৰণট্ঠেন ঠিততাতি ধম্মট্ঠিততা. তেসংযেৱ চ ধম্মানং কাৰণট্ঠেনেৱ নিযামতাতি ধম্মনিযামতাতি অৱিজ্জা ৱুচ্চতি. সা চ অসঙ্খতা, নিব্বানঞ্চ অসঙ্খতন্তি পুচ্ছতি. পৰৱাদী লদ্ধিৱসেন পটিজানিত্ৱা পুন দ্ৱে অসঙ্খতানীতি পুট্ঠো সুত্তাভাৱেন পটিক্খিপিত্ৱা লদ্ধিৱসেনেৱ পটিজানাতি. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. হেট্ঠা ৱুত্তসদিসং পন তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বন্তি.

পটিচ্চসমুপ্পাদকথাৱণ্ণনা.

৩. সচ্চকথাৱণ্ণনা

৪৫২-৪৫৪. ইদানি সচ্চকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, তথানি অৱিতথানী’’তি (সং. নি. ৫.১০৯০) সুত্তং নিস্সায ‘‘চত্তাৰি সচ্চানি নিচ্চানি অসঙ্খতানী’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি পুব্বসেলিযানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. অযঞ্হিস্স অধিপ্পাযো – দুক্খসমুদযমগ্গেসু ৱত্থুসচ্চং সঙ্খতং, লক্খণসচ্চং অসঙ্খতং. নিৰোধে ৱত্থুসচ্চং নাম নত্থি অসঙ্খতমেৱ তন্তি. তস্মা আমন্তাতি আহ. তং পনস্স লদ্ধিমত্তমেৱ. সো হি দুক্খং ৱত্থুসচ্চং ইচ্ছতি, তথা সমুদযং মগ্গঞ্চ. যানি পন নেসং বাধনপভৱনিয্যানিকলক্খণানি, তানি লক্খণসচ্চং নামাতি, ন চ বাধনলক্খণাদীহি অঞ্ঞানি দুক্খাদীনি নাম অত্থীতি. তাণানীতিআদীসু অধিপ্পাযো ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.

দুক্খসচ্চন্তি পঞ্হে লদ্ধিৱসেন লক্খণং সন্ধায পটিজানাতি. দুক্খন্তি পঞ্হে ৱত্থুং সন্ধায পটিক্খিপতি. ইতো পৰং সুদ্ধিকপঞ্হা চ সংসন্দনপঞ্হা চ সব্বে পাড়িঅনুসাৰেনেৱ ৱেদিতব্বা. অৱসানে লদ্ধিপতিট্ঠাপনত্থং আহটসুত্তং অত্থস্স মিচ্ছা গহিতত্তা অনাহটসদিসমেৱাতি.

সচ্চকথাৱণ্ণনা.

৪. আৰুপ্পকথাৱণ্ণনা

৪৫৫-৪৫৬. ইদানি আৰুপ্পকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘চত্তাৰো আৰুপ্পা আনেঞ্জা’’তি ৱচনং নিস্সায ‘‘সব্বেপি তে ধম্মা অসঙ্খতা’’তি লদ্ধি, তে সন্ধায আকাসানঞ্চাযতনন্তি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৱাতি. সাধকসুত্তম্পি অত্থং অজানিত্ৱা আহটত্তা অনাহটসদিসমেৱাতি.

আৰুপ্পকথাৱণ্ণনা.

৫. নিৰোধসমাপত্তিকথাৱণ্ণনা

৪৫৭-৪৫৯. ইদানি নিৰোধসমাপত্তিকথা নাম হোতি. তত্থ নিৰোধসমাপত্তীতি চতুন্নং খন্ধানং অপ্পৱত্তি. যস্মা পন সা কৰিযমানা কৰিযতি, সমাপজ্জিযমানা সমাপজ্জিযতি, তস্মা নিপ্ফন্নাতি ৱুচ্চতি. সঙ্খতাসঙ্খতলক্খণানং পন অভাৱেন ন ৱত্তব্বা ‘‘সঙ্খতাতি ৱা অসঙ্খতা’’তি ৱা. তত্থ যেসং ‘‘যস্মা সঙ্খতা ন হোতি, তস্মা অসঙ্খতা’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি অন্ধকানঞ্চেৱ উত্তৰাপথকানঞ্চ; তে সন্ধায নিৰোধসমাপত্তীতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. উপ্পাদেন্তীতিআদি সমাপজ্জনপটিলাভৱসেনেৱ ৱুত্তং. যথা পন ৰূপাদযো অসঙ্খতধম্মে উপ্পাদেন্তি; ন তথা তং কেচি উপ্পাদেন্তি নাম. নিৰোধা ৱোদানং ৱুট্ঠানন্তি ফলসমাপত্তি ৱেদিতব্বা. অসঙ্খতা পন তং নত্থিযেৱ, তস্মা পটিক্খিপতি. তেন হীতি যস্মা সঙ্খতা ন হোতি, তস্মা অসঙ্খতাতি লদ্ধি. ইদং পন অসঙ্খতভাৱে কাৰণং ন হোতীতি ৱুত্তম্পি অৱুত্তসদিসমেৱাতি.

নিৰোধসমাপত্তিকথাৱণ্ণনা.

৬. আকাসকথাৱণ্ণনা

৪৬০-৪৬২. ইদানি আকাসকথা নাম হোতি. তত্থ তিৱিধো আকাসো – পৰিচ্ছেদাকাসো, কসিণুগ্ঘাটিমাকাসো, অজটাকাসো. ‘‘তুচ্ছাকাসো’’তিপি তস্সেৱ নামং. তেসু পৰিচ্ছেদাকাসো সঙ্খতো, ইতৰে দ্ৱে পঞ্ঞত্তিমত্তা. যেসং পন ‘‘দুৱিধোপি যস্মা সঙ্খতো ন হোতি, তস্মা অসঙ্খতো’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি উত্তৰাপথকানং মহিসাসকানঞ্চ; তে সন্ধায আকাসোতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.

আকাসকথাৱণ্ণনা.

৭. আকাসো সনিদস্সনোতিকথাৱণ্ণনা

৪৬৩-৪৬৪. ইদানি আকাসো সনিদস্সনোতিকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং তাড়চ্ছিদ্দাদীসু ঞাণপ্পৱত্তিং নিস্সায ‘‘সব্বোপি অজটাকাসো সনিদস্সনো’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি অন্ধকানং; তে সন্ধায আকাসো সনিদস্সনোতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. অথ নং ‘‘যদি সনিদস্সনো, এৱংৱিধো ভৱেয্যা’’তি চোদনত্থং ৰূপন্তিআদি ৱুত্তং. চক্খুঞ্চ পটিচ্চাতিপঞ্হেসু এৱৰূপস্স সুত্তস্স অভাৱেন পটিক্খিপিত্ৱা তুলন্তৰিকাদীনং উপলদ্ধিং নিস্সায পটিজানাতি. দ্ৱিন্নং ৰুক্খানং অন্তৰন্তি এত্থ ৰুক্খৰূপং চক্খুনা দিস্ৱা অন্তৰে ৰূপাভাৱতো আকাসন্তি মনোদ্ৱাৰৱিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতি, ন চক্খুৱিঞ্ঞাণং. সেসেসুপি এসেৱ নযো. তস্মা অসাধকমেতন্তি.

আকাসো সনিদস্সনোতিকথাৱণ্ণনা.

১০. পথৱীধাতুসনিদস্সনাতিআদিকথাৱণ্ণনা

৪৬৫-৪৭০. ইদানি পথৱীধাতু সনিদস্সনাতিআদিকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং পাসাণউদকজালৰুক্খচলনানঞ্চেৱ পঞ্চিন্দ্ৰিযপতিট্ঠোকাসানঞ্চ ৱণ্ণাযতনং কাযৱিঞ্ঞত্তিকালে হত্থপাদাদিৰূপঞ্চ দিস্ৱা ‘‘পথৱীধাতুআদযো সনিদস্সনা’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি অন্ধকানং; তে সন্ধায সব্বকথাসু আদিপুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. সেসং সব্বত্থ পাড়িঅনুসাৰেন চেৱ হেট্ঠা ৱুত্তনযেন চ ৱেদিতব্বন্তি. পথৱীধাতু সনিদস্সনাতি আদিং কত্ৱা কাযকম্মং সনিদস্সনন্তি পৰিযোসানকথা নিট্ঠিতা.

ছট্ঠো ৱগ্গো.