৫. পঞ্চমৱগ্গো
১. ৱিমুত্তিকথাৱণ্ণনা
৪১৮. ইদানি ৱিমুত্তিকথা নাম হোতি. তত্থ ৱিপস্সনা, মগ্গো, ফলং, পচ্চৱেক্খণন্তি চতুন্নং ঞাণানং ৱিমুত্তিঞাণন্তি নামং. তেসু ৱিপস্সনাঞাণং নিচ্চনিমিত্তাদীহি ৱিমুত্তত্তা, তদঙ্গৱিমুত্তিভাৱেন ৱা ৱিমুত্তত্তা ৱিমুত্তিঞাণং. মগ্গো সমুচ্ছেদৱিমুত্তি, ফলং পটিপ্পস্সদ্ধিৱিমুত্তি, পচ্চৱেক্খণঞাণং পন ৱিমুত্তিং জানাতীতি ৱিমুত্তিঞাণং. এৱং চতুব্বিধে ৱিমুত্তিঞাণে নিপ্পৰিযাযেন ফলঞাণমেৱ ৱিমুত্তি. সেসানি ‘‘ৱিমুত্তানী’’তি ৱা ‘‘অৱিমুত্তানী’’তি ৱা ন ৱত্তব্বানি. তস্মা ‘‘ইদং নাম ৱিমুত্তিঞাণং ৱিমুত্ত’’ন্তি অৱত্ৱা অৱিসেসেনেৱ ‘‘ৱিমুত্তিঞাণং ৱিমুত্ত’’ন্তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি অন্ধকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা পৰৱাদিস্স. পুন যংকিঞ্চীতি পুট্ঠো পচ্চৱেক্খণাদীনি সন্ধায পটিক্খিপতি. পটিপন্নস্সাতি পুট্ঠো মগ্গঞাণস্স অনাসৱতং সন্ধায পটিজানাতি. যস্মা পন তং সোতাপন্নস্স ফলে ঠিতস্স ঞাণং ন হোতি, তস্মা ৱিমুত্তং নাম ন হোতীতি চোদনত্থং পুন সকৱাদী সোতাপন্নস্সাতিআদিমাহ. ইমিনা উপাযেন সব্বত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.
ৱিমুত্তিকথাৱণ্ণনা.
২. অসেখঞাণকথাৱণ্ণনা
৪২১. ইদানি অসেখকথা নাম হোতি. তত্থ যস্মা আনন্দত্থেৰাদযো সেখা ‘‘উড়াৰো ভগৱা’’তিআদিনা নযেন অসেখে জানন্তি, তস্মা ‘‘সেখস্স অসেখঞাণং অত্থী’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি উত্তৰাপথকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. জানাতি পস্সতীতি ইদং অত্তনা অধিগতস্স জাননৱসেন ৱুত্তং. গোত্ৰভুনোতিআদি হেট্ঠিমায ভূমিযং ঠিতস্স উপৰূপৰিঞাণস্স অভাৱদস্সনত্থং ৱুত্তং. ননু আযস্মা আনন্দো সেখো ‘‘উড়াৰো ভগৱা’’তি জানাতীতি পৰৱাদী অসেখে ভগৱতি পৱত্তত্তা তং অসেখঞাণন্তি ইচ্ছতি, ন পনেতং অসেখং. তস্মা এৱং পতিট্ঠাপিতাপি লদ্ধি অপ্পতিট্ঠাপিতাৱ হোতীতি.
অসেখঞাণকথাৱণ্ণনা.
৩. ৱিপৰীতকথাৱণ্ণনা
৪২৪. ইদানি ৱিপৰীতকথা নাম হোতি. তত্থ ‘‘য্ৱাযং পথৱীকসিণে পথৱীসঞ্ঞী সমাপজ্জতি, তস্স তং ঞাণং ৱিপৰীতঞাণ’’ন্তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি অন্ধকানং, তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. পথৱিং নিস্সায উপ্পন্ননিমিত্তঞ্হি ন পথৱীযেৱ, তত্ৰ চাযং পথৱীসঞ্ঞী. তস্মা ৱিপৰীতঞাণন্তি অযমেতস্স অধিপ্পাযো. ততো সকৱাদী ‘‘লক্খণপথৱীপি সসম্ভাৰপথৱীপি নিমিত্তপথৱীপি পথৱীদেৱতাপি সব্বা পথৱীযেৱ, তাসু পথৱীতি ঞাণং ৱিপৰীতং ন হোতি. অনিচ্চে নিচ্চন্তিআদিৱিপৰিযেসো পন ৱিপৰীতঞাণং নাম. কিং তে ইদং এতেসু অঞ্ঞতৰ’’ন্তি চোদেতুং অনিচ্চে নিচ্চন্তিআদিমাহ. ইতৰো ৱিপল্লাসলক্খণাভাৱং সন্ধায পটিক্খিপতি, পথৱীনিমিত্তং সন্ধায পটিজানাতি.
কুসলন্তি সেক্খপুথুজ্জনানং ঞাণং সন্ধায ৱুত্তং. অত্থি অৰহতোতি পঞ্হেসুপি ৱিপল্লাসলক্খণাভাৱেন পটিক্খিপতি. পথৱীনিমিত্তং সন্ধায পটিজানাতি. সব্বেৱ পথৱীতি সব্বং তং পথৱীকসিণং লক্খণপথৱীযেৱ হোতীতি পুচ্ছতি. সকৱাদী তথা অভাৱতো পটিক্খিপতি. ননু পথৱী অত্থি, অত্থি চ কোচি পথৱিং পথৱিতো সমাপজ্জতীতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স. তস্সত্থো – ননু নিমিত্তপথৱী অত্থি, অত্থি চ কোচি তং পথৱিং পথৱিতোযেৱ সমাপজ্জতি, ন আপতো ৱা তেজতো ৱাতি. পথৱী অত্থীতিআদি ‘‘যদি যং যথা অত্থি, তং তথা সমাপজ্জন্তস্স ঞাণং ৱিপৰীতং হোতি, নিব্বানং অত্থি, তম্পি সমাপজ্জন্তস্স সব্বৱিপৰিযেসসমুগ্ঘাতনং মগ্গঞাণম্পি তে ৱিপৰীতং হোতূ’’তি দস্সনত্থং ৱুত্তন্তি.
ৱিপৰীতকথাৱণ্ণনা.
৪. নিযামকথাৱণ্ণনা
৪২৮-৪৩১. ইদানি নিযামকথা নাম হোতি. তত্থ যো পুগ্গলো সম্মত্তনিযামং ওক্কমিস্সতি, তং ‘‘ভব্বো এস ধম্মং অভিসমেতু’’ন্তি যস্মা ভগৱা জানাতি, তস্মা ‘‘অনিযতস্স পুথুজ্জনস্সেৱ সতো পুগ্গলস্স নিযামগমনায ঞাণং অত্থী’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি এতৰহি উত্তৰাপথকানং; তে সন্ধায অনিযতস্সাতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স. তত্থ নিযামগমনাযাতি নিযামো ৱুচ্চতি মগ্গো, মগ্গগমনায মগ্গোক্কমনাযাতি অত্থো. যং পনস্স ঞাণং দিস্ৱা ভগৱা ‘‘ভব্বো অয’’ন্তি জানাতি, তং সন্ধায পটিঞ্ঞা পৰৱাদিস্স.
অথস্স সকৱাদী অযুত্তৱাদিতং দীপেতুং নিযতস্সাতি ৱিপৰীতানুযোগমাহ. তত্থ পঠমপঞ্হে মগ্গেন নিযতস্স অনিযামগমনায ঞাণং নাম নত্থীতি পটিক্খিপতি. দুতিযে নত্থিভাৱেন পটিজানাতি. ততিযে অনিযতস্স নত্থীতি পুট্ঠত্তা লদ্ধিৱিৰোধেন পটিক্খিপতি. পুন পঠমপঞ্হমেৱ চতুত্থং কত্ৱা নিযতস্স নিযামগমনাদিৱসেন তযো পঞ্হা কতা. তেসু পঠমে যস্মা আদিমগ্গেন নিযতস্স পুন তদত্থায ঞাণং নত্থি, তস্মা পটিক্খিপতি. দুতিযে নত্থিভাৱেনেৱ পটিজানাতি. ততিযে লদ্ধিৱিৰোধেনেৱ পটিক্খিপতি. পুন পঠমপঞ্হং অট্ঠমং কত্ৱা অনিযতস্স অনিযামগমনাদিৱসেন তযো পঞ্হা কতা. তেসং অত্থো ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. পুন পঠমপঞ্হমেৱ দ্ৱাদসমং কত্ৱা তংমূলকা অত্থি নিযামোতিআদযো পঞ্হা কতা. তত্থ যস্মা নিযামগমনায ঞাণং নাম মগ্গঞাণমেৱ হোতি, তস্মা তং সন্ধায অত্থি নিযামোতি ৱুত্তং. ইতৰো পন নিযামোতি ৱুত্তে পটিক্খিপতি, ঞাণন্তি ৱুত্তে পটিজানাতি. সতিপট্ঠানাদীসুপি এসেৱ নযো. পচ্চনীকং উত্তানত্থমেৱ. গোত্ৰভুনোতিআদি যেন যং অপ্পত্তং, তস্স তং নত্থীতি দস্সনত্থং ৱুত্তং. ভগৱা জানাতীতি অত্তনো ঞাণবলেন জানাতি, ন তস্স নিযামগমনঞাণসব্ভাৱতো. তস্মা ইমিনা কাৰণেন পতিট্ঠিতাপিস্স লদ্ধি অপ্পতিট্ঠিতাযেৱাতি.
নিযামকথাৱণ্ণনা.
৫. পটিসম্ভিদাকথাৱণ্ণনা
৪৩২-৪৩৩. ইদানি পটিসম্ভিদাকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘যংকিঞ্চি অৰিযানং ঞাণং, সব্বং লোকুত্তৰমেৱা’’তি গহেত্ৱা ‘‘সব্বং ঞাণং পটিসম্ভিদা’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি অন্ধকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. সম্মুতিঞাণপঞ্হেসু পথৱীকসিণসম্মুতিযং সমাপত্তিঞাণং সন্ধায পটিক্খিপতি, নিৰুত্তিঞাণং সন্ধায পটিজানাতি. যে কেচি সম্মুতিন্তি পঞ্হে পুথুজ্জনে সন্ধায পটিক্খিপতি. চেতোপৰিযাযপঞ্হেসু পুথুজ্জনস্স ঞাণং সন্ধায পটিক্খিপতি, অৰিযস্স ঞাণং সন্ধায পটিজানাতি. সব্বা পঞ্ঞাতিপঞ্হেসু কসিণসমাপত্তিপঞ্হং সন্ধায পটিক্খিপতি, লোকুত্তৰং সন্ধায পটিজানাতি. পথৱীকসিণসমাপত্তিন্তিআদি ‘‘যা এতেসু এত্তকেসু ঠানেসু পঞ্ঞা, কিং সব্বা সা পটিসম্ভিদা’’তি পুচ্ছনত্থং ৱুত্তং. তেন হি সব্বং ঞাণন্তি যস্মা সব্বা লোকুত্তৰপঞ্ঞা পটিসম্ভিদা, তস্মা সব্বন্তি ৱচনং সামঞ্ঞফলেন সদ্ধিং পতিট্ঠাপেতীতি.
পটিসম্ভিদাকথাৱণ্ণনা.
৬. সম্মুতিঞাণকথাৱণ্ণনা
৪৩৪-৪৩৫. ইদানি সম্মুতিঞাণকথা নাম হোতি. তত্থ সম্মুতিসচ্চং পৰমত্থসচ্চন্তি দ্ৱে সচ্চানি. যে পন এৱং ৱিভাগং অকত্ৱা সচ্চন্তি ৱচনসামঞ্ঞেন সম্মুতিঞাণম্পি ‘‘সচ্চাৰম্মণমেৱা’’তি ৱদন্তি, সেয্যথাপি অন্ধকা; তে অযুত্তৱাদিনোতি তেসং ৱাদৱিসোধনত্থং অযং কথা আৰদ্ধা. তত্থ ন ৱত্তব্বন্তি পুচ্ছা পৰৱাদিস্স, পৰমত্থসচ্চং সন্ধায পটিঞ্ঞা সকৱাদিস্স. সম্মুতিসচ্চম্হীতি সম্মুতিং অনুপৱিট্ঠে সচ্চম্হি. পচ্চত্তে ৱা ভুম্মৱচনং, সম্মুতিসচ্চন্তি অত্থো. সম্মুতিঞাণং সচ্চাৰম্মণঞ্ঞেৱাতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. ততো নং ‘‘যদি তং অৱিসেসেন সচ্চাৰম্মণঞ্ঞেৱ, তেন ঞাণেন দুক্খপৰিঞ্ঞাদীনি কৰেয্যা’’তি চোদেতুং তেন ঞাণেনাতিআদিমাহ.
সম্মুতিঞাণকথাৱণ্ণনা.
৭. চিত্তাৰম্মণকথাৱণ্ণনা
৪৩৬-৪৩৮. ইদানি চিত্তাৰম্মণকথা নাম হোতি. তত্থ চেতোপৰিযাযে ঞাণন্তি ৱচনমত্তমেৱ গহেত্ৱা ‘‘তং ঞাণং চিত্তাৰম্মণমেৱা’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি এতৰহি অন্ধকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. অথস্স ‘‘যো সৰাগাদিৱসেন চিত্তং জানাতি, তস্স ৰাগাদযোপি আৰম্মণা হোন্তি, তস্মা ন ৱত্তব্বং তং চিত্তাৰম্মণঞ্ঞেৱা’’তি চোদনত্থং ননু অত্থি কোচীতিআদি আৰদ্ধং. ফস্সাৰম্মণেতি ফস্সসঙ্খাতে আৰম্মণে. ৱেদনাৰম্মণেতিআদীসুপি এসেৱ নযো. পুন ফস্সাৰম্মণে ঞাণং ন ৱত্তব্বন্তি পুট্ঠো ফস্সস্স ফুসনলক্খণং মনসিকৰোতো ফস্সোৱাৰম্মণং হোতীতি পটিজানাতি. কিং পনেতং ফস্সপৰিযাযে ঞাণন্তি পুট্ঠো পন তাদিসস্স সুত্তপদস্স অভাৱা পটিক্খিপতি. ৱেদনাদীসুপি এসেৱ নযো. ইদানি যং নিস্সায লদ্ধি, তদেৱ দস্সেত্ৱা লদ্ধিং পতিট্ঠাপেতুং ননু চেতোপৰিযাযে ঞাণন্তিআদিমাহ. সা পনেসা ৱচনমত্তাভিনিৱেসেন পতিট্ঠাপিতাপি অপ্পতিট্ঠাপিতাৱ হোতীতি.
চিত্তাৰম্মণকথাৱণ্ণনা.
৮. অনাগতঞাণকথাৱণ্ণনা
৪৩৯-৪৪০. ইদানি অনাগতঞাণকথা নাম হোতি. তত্থ অনাগতং নাম অন্তৰম্পি অত্থি, অনন্তৰম্পি. তেসু অনন্তৰে একন্তেনেৱ ঞাণং নত্থি. যথা চ অনন্তৰে, তথা একৱীথিএকজৱনপৰিযাপন্নেপি. তত্থ যে সব্বস্মিম্পি অনাগতে ঞাণং ইচ্ছন্তি, সেয্যথাপি অন্ধকা; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. অথ নং ‘‘যং তে অনাগতে ঞাণং, কিং তেন অনন্তৰং অনাগতং মূলাদিৱসেন জানাতী’’তি চোদেতুং অনাগতং মূলতোতিআদিমাহ. তত্থ মূলতোতিআদীনি সব্বানি কাৰণৱেৱচনানেৱ. কাৰণঞ্হি যং অত্তনো ফলং কৰোতি, তং তত্থ মূলযতি পতিট্ঠাতীতি মূলং. ততো চ তং হিনোতি পৱত্তযতীতি হেতু. তদেৱ তং নিদেতি ‘‘হন্দ নং গণ্হথা’’তি. নিয্যাতেতি ৱিযাতি নিদানং. ততো তং সম্ভৱতীতি সম্ভৱো. পভৱতীতি পভৱো. তত্থ চ তং সমুট্ঠাতি, তং ৱা নং সমুট্ঠাপেতীতি সমুট্ঠানং. তদেৱ নং আহৰতীতি আহাৰো. তঞ্চস্স অপৰিচ্চজিতব্বট্ঠেন আৰম্মণং. তদেৱ চেতং পটিচ্চ এতীতি পচ্চযো. ততো নং সমুদেতীতি সমুদযোতি ৱুচ্চতি. যস্মা পন অনন্তৰং চিত্তং এতেহাকাৰেহি ন সক্কা জানিতুং, তস্মা ন হেৱন্তি পটিক্খিপতি. অনাগতং হেতুপচ্চযতন্তি যা অনন্তৰানাগতে চিত্তে হেতুপচ্চযতা, তং জানাতি. যে তত্থ ধম্মা হেতুপচ্চযা হোন্তি, তে জানাতীতি অত্থো. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. গোত্ৰভুনোতিআদি যস্মিং অনাগতে ঞাণং ন উপ্পজ্জতি, তং সৰূপতো দস্সেতুং ৱুত্তং. পাটলিপুত্তস্সাতি সুত্তং যস্মিং অনাগতে ঞাণং উপ্পজ্জতি, তং দস্সেতুং আহটং. যস্মা পনেতং ন সব্বস্মিং অনাগতে ঞাণস্স সাধকং; তস্মা অনাহটমেৱাতি.
অনাগতঞাণকথাৱণ্ণনা.
৯. পটুপ্পন্নঞাণকথাৱণ্ণনা
৪৪১-৪৪২. ইদানি পটুপ্পন্নঞাণকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘সব্বসঙ্খাৰেসু অনিচ্চতো দিট্ঠেসু তম্পি ঞাণং অনিচ্চতো দিট্ঠং হোতী’’তি ৱচনং নিস্সায ‘‘অৱিসেসেন সব্বস্মিং পচ্চুপ্পন্নে ঞাণং অত্থী’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি অন্ধকানং; তে সন্ধায পটুপ্পন্নেতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. অথ নং ‘‘যদি অৱিসেসেন পটুপ্পন্নে ঞাণং অত্থি, খণপচ্চুপ্পন্নেপি তেন ভৱিতব্বং. এৱং সন্তে দ্ৱিন্নং ঞাণানং একতো অভাৱা তেনেৱ ঞাণেন তং জানিতব্বং হোতী’’তি চোদনত্থং তেনাতি অনুযোগো সকৱাদিস্স. তত্থ পঠমপঞ্হে তেনেৱ তং জানিতুং ন সক্কাতি পটিক্খেপো ইতৰস্স. দুতিযপঞ্হে সন্ততিং সন্ধায পটিঞ্ঞা তস্সেৱ. পটিপাটিতো ভঙ্গং পস্সন্তো ভঙ্গানুপস্সনেনেৱ ভঙ্গানুপস্সনাঞাণং পস্সতীতি অধিপ্পাযো. তেন ঞাণেন তং ঞাণং জানাতীতিআদীসুপি এসেৱ নযো. তেন ফস্সেন তং ফস্সন্তিআদীনিস্স লেসোকাসনিৱাৰণত্থং ৱুত্তানি. যং পনেতেন লদ্ধিপতিট্ঠাপনত্থং ননু সব্বসঙ্খাৰেতিআদি ৱুত্তং. তত্থ নযতো তং ঞাণং দিট্ঠং হোতি, ন আৰম্মণতোতি অধিপ্পাযেন পটিঞ্ঞা সকৱাদিস্স. তস্মা এৱং পতিট্ঠিতাপিস্স লদ্ধি অপ্পতিট্ঠিতাৱ হোতি.
পটুপ্পন্নঞাণকথাৱণ্ণনা.
১০. ফলঞাণকথাৱণ্ণনা
৪৪৩-৪৪৪. ইদানি ফলে ঞাণকথা নাম হোতি. তত্থ ‘‘বুদ্ধাপি সত্তানং অৰিযফলপ্পত্তিযা ধম্মং দেসেন্তি সাৱকাপি, ইতি ইমিনা সামঞ্ঞেন বুদ্ধানং ৱিয সাৱকানম্পি তেন তেন সত্তেন পত্তব্বে ফলে ঞাণং অত্থী’’তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি অন্ধকানং; তে সন্ধায সাৱকস্সাতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. অথ নং ‘‘যদি সাৱকস্স ফলে ঞাণং অত্থি, যথা বুদ্ধা সমানেপি সোতাপত্তিফলে অত্তনো ঞাণবলেন ‘অযং একবীজী, অযং কোলংকোলো, অযং সত্তক্খত্তুপৰমো’তি ফলস্সকতং পঞ্ঞপেন্তি, কিং তে এৱং সাৱকোপী’’তি চোদেতুং সাৱকো ফলস্স কতং পঞ্ঞপেতীতি আহ. ইতৰো পটিক্খিপতি.
অত্থি সাৱকস্স ফলপৰোপৰিযত্তীতিআদি ফলে ঞাণস্স অত্থিতায পচ্চযপুচ্ছনত্থং ৱুত্তং. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – বুদ্ধানং ‘‘ইদং ফলং পৰং, ইদং ওপৰ’’ন্তি এৱং ফলানং উচ্চাৱচভাৱজাননসঙ্খাতা ফলে পৰোপৰিযত্তি নাম অত্থি. তথা ইন্দ্ৰিযপুগ্গলপৰোপৰিযত্তিযো, তাসং অত্থিতায তস্স তস্স পুগ্গলস্স তেসং তেসং ইন্দ্ৰিযানং ৱসেন তং তং ফলং জানন্তি, কিং তে সাৱকস্সাপি এতা পৰোপৰিযত্তিযো অত্থীতি.
অত্থি সাৱকস্স খন্ধপঞ্ঞত্তীতিআদীনিপি ‘‘যদি তে সাৱকস্স বুদ্ধানং ৱিয ফলে ঞাণং অত্থি, ইমা হি পিস্স পঞ্ঞত্তীহি ভৱিতব্বং. কিমস্স তা অত্থি, সক্কোতি সো এতা পঞ্ঞত্তিযো অত্তনো বলেন জানিতুং ৱা পঞ্ঞপেতুং ৱা’’তি চোদনত্থং ৱুত্তানি. সাৱকো জিনোতিআদি ‘‘যদি সাৱকস্স বুদ্ধানং ৱিয ফলে ঞাণং অত্থি, এৱং সন্তে স্ৱেৱ জিনো’’তি চোদনত্থং ৱুত্তং. সাৱকো অনুপ্পন্নস্সাতি পঞ্হেপি অযমেৱ নযো. অঞ্ঞাণীতি পঞ্হে অৱিজ্জাসঙ্খাতস্স অঞ্ঞাণস্স ৱিহতত্তা পটিক্খিত্তো, ন পনস্স বুদ্ধানং ৱিয ফলে ঞাণং অত্থি. তস্মা অপ্পতিট্ঠিতোৱ পৰৱাদীৱাদোতি.
ফলঞাণকথাৱণ্ণনা.
পঞ্চমো ৱগ্গো.
মহাপণ্ণাসকো সমত্তো.