৪. চতুত্থৱগ্গো
১. গিহিস্স অৰহাতিকথাৱণ্ণনা
৩৮৭. ইদানি গিহিস্স অৰহাতি কথা নাম হোতি. তত্থ যেসং যসকুলপুত্তাদীনং গিহিব্যঞ্জনে ঠিতানং অৰহত্তপ্পত্তিং দিস্ৱা ‘‘গিহি অস্স অৰহা’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি এতৰহি উত্তৰাপথকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স. তত্থ গিহিস্সাতি যো গিহিসংযোজনসম্পযুত্ততায গিহি, সো অৰহং অস্সাতি অত্থো. পৰৱাদী পন অধিপ্পাযং অসল্লক্খেত্ৱা গিহিব্যঞ্জনমত্তমেৱ পস্সন্তো পটিজানাতি. ইদানিস্স ‘‘গিহি নাম গিহিসংযোজনেন হোতি, ন ব্যঞ্জনমত্তেন. যথাহ ভগৱা –
‘অলঙ্কতো চেপি সমং চৰেয্য,
সন্তো দন্তো নিযতো ব্ৰহ্মচাৰী;
সব্বেসু ভূতেসু নিধায দণ্ডং,
সো ব্ৰাহ্মণো সো সমণো স ভিক্খূ’’’তি. (ধ. প. ১৪২);
ইমং নযং দস্সেতুং অত্থি অৰহতোতিআদি আৰদ্ধং. তং সব্বং উত্তানত্থমেৱাতি.
গিহিস্স অৰহাতিকথাৱণ্ণনা.
২. উপপত্তিকথাৱণ্ণনা
৩৮৮. ইদানি উপপত্তিকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘ওপপাতিকো হোতি তত্থপৰিনিব্বাযী’’তিৱচনানি (পু. প. ৩৫-৪০) অযোনিসো গহেত্ৱা সুদ্ধাৱাসেসু উপপত্তিযা অৰহাতি লদ্ধি, ‘‘যেসং ৱা উপহচ্চপৰিনিব্বাযী’’তি পদং পৰিৱত্তিত্ৱা ‘‘উপপজ্জপৰিনিব্বাযী’’তি পৰিযাপুণন্তানং সহ উপপত্তিযা অৰহা হোতীতি লদ্ধি, সেয্যথাপি এতৰহি উত্তৰাপথকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. তত্থ যস্মা উপপত্তিচিত্তং নাম লোকিযং, তেন সোতাপন্নাদযোপি ন হোন্তি, পগেৱ অৰহা. তস্মাস্স ইমং নযং দস্সেতুং সহ উপপত্তিযা সোতাপন্নোতিআদি আৰদ্ধং.
৩৮৯. সাৰিপুত্তোতিআদি ইমেসু মহাথেৰেসু কো একোপি সহ উপপত্তিযা অৰহা নামাতি চোদনত্থং ৱুত্তং.
৩৯০. উপপত্তেসিযেনাতি পটিসন্ধিচিত্তেন. তঞ্হি উপপত্তিং এসতি গৱেসতি, তস্মা উপপত্তেসিযন্তি ৱুচ্চতি. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.
উপপত্তিকথাৱণ্ণনা.
৩. অনাসৱকথাৱণ্ণনা
৩৯১. ইদানি অনাসৱকথা নাম হোতি. তত্থ যে ধম্মা অনাসৱস্স অৰহতো, সব্বে তে অনাসৱাতি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি এতৰহি উত্তৰাপথকানং; তে সন্ধায অৰহতোতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. অথ নং অনাসৱা নাম মগ্গাদযো, কিং তস্স তেযেৱ উপ্পজ্জন্তীতি চোদনত্থং মগ্গো ফলন্তিআদি আৰদ্ধং. চক্খু অনাসৱন্তি পুট্ঠো তস্স সাসৱত্তা পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো অনাসৱস্সেতন্তি পটিজানাতি.
৩৯২. চীৱৰপঞ্হে একোৱ ধম্মো অনাসৱো সাসৱো চ হোতীতি লক্খণৱিৰোধভযা পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো অনাসৱস্স হুত্ৱা সাসৱস্স হোতীতি পটিজানাতি. তঞ্ঞেৱ অনাসৱন্তি পঞ্হাদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. সকৱাদী পন তঞ্ঞেৱাতি অনুঞ্ঞাতত্তা ‘‘মগ্গো অনাসৱো হুত্ৱা’’তিআদীহি চোদেতি. ইমিনা উপাযেন সব্বত্থ অত্থো ৱেদিতব্বোতি.
অনাসৱকথাৱণ্ণনা.
৪. সমন্নাগতকথাৱণ্ণনা
৩৯৩. ইদানি সমন্নাগতকথা নাম হোতি. তত্থ দ্ৱে সমন্নাগমা পচ্চুপ্পন্নক্খণে সমঙ্গীভাৱসমন্নাগমো চ ৰূপাৱচৰাদীসু অঞ্ঞতৰভূমিপ্পত্তিতো পটিলাভসমন্নাগমো চ. সো যাৱ অধিগতৱিসেসা ন পৰিহাযতি, তাৱদেৱ লব্ভতি. যেসং পন ঠপেত্ৱা ইমে দ্ৱে সমন্নাগমে অঞ্ঞো উপপত্তিধম্মৱসেন একো সমন্নাগমো নাম হোতীতি লদ্ধি, সেয্যথাপি এতৰহি উত্তৰাপথকানং, তেসং পত্তিধম্মো নাম কোচি নত্থীতি অনুবোধনত্থং অৰহা চতূহি ফলেহি সমন্নাগতোতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পত্তিং সন্ধায পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. অথস্স ‘‘যদি তে অৰহা চতূহি খন্ধেহি ৱিয চতূহি ফলেহি সমন্নাগতো, এৱং সন্তে যে চতূসু ফলেসু চত্তাৰো ফস্সাদযো, তেহি তে অৰহতো সমন্নাগততা পাপুণাতী’’তি চোদনত্থং অৰহা চতূহি ফস্সেহীতিআদি আৰদ্ধং. তং সব্বং পৰৱাদিনা একক্খণে চতুন্নং ফস্সাদীনং অভাৱা পটিক্খিত্তং. অনাগামিপঞ্হাদীসুপি এসেৱ নযো.
৩৯৫. সোতাপত্তিফলং ৱীতিৱত্তোতি ন পঠমজ্ঝানং ৱিয দুতিযজ্ঝানলাভী; পুন অনুপ্পত্তিযা পন ৱীতিৱত্তোতি পুচ্ছতি. সোতাপত্তিমগ্গন্তিআদি যং ৱীতিৱত্তো, তেনস্স পুন অসমন্নাগমং দস্সেতুং আৰদ্ধং.
৩৯৬. তেহি চ অপৰিহীনোতি পঞ্হে যস্মা যথা পচ্চনীকসমুদাচাৰেন লোকিযজ্ঝানধম্মা পৰিহাযন্তি, ন এৱং লোকুত্তৰা. মগ্গেন হি যে কিলেসা পহীযন্তি, ফলেন চ পটিপ্পস্সম্ভন্তি, তে তথা পহীনাৱ তথা পটিপ্পস্সদ্ধাযেৱ চ হোন্তি, তস্মা সকৱাদিনা আমন্তাতি পটিঞ্ঞাতং. স্ৱাযমত্থো পৰতো ‘‘অৰহতা চত্তাৰো মগ্গা পটিলদ্ধা’’তিআদীসু পকাসিতোযেৱ. সেসং উত্তানত্থমেৱাতি.
সমন্নাগতকথাৱণ্ণনা.
৫. উপেক্খাসমন্নাগতকথাৱণ্ণনা
৩৯৭. অৰহা ছহি উপেক্খাহীতি কথাযপি ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. অৰহা হি ছসু দ্ৱাৰেসু উপেক্খানং উপ্পত্তিভব্বতায তাহি সমন্নাগতোতি ৱুচ্চতি, ন একক্খণে সব্বাসং উপ্পত্তিভাৱেনাতি.
উপেক্খাসমন্নাগতকথাৱণ্ণনা.
৬. বোধিযাবুদ্ধোতিকথাৱণ্ণনা
৩৯৮. ইদানি বোধিযা বুদ্ধোতিকথা নাম হোতি. তত্থ বোধীতি চতুমগ্গঞাণস্সাপি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সাপি অধিৱচনং. তস্মা যেসং যথা ওদাতেন ৱণ্ণেন ওদাতো, সামেন ৱণ্ণেন সামো, এৱং বোধিযা বুদ্ধোতি লদ্ধি, সেয্যথাপি এতৰহি উত্তৰাপথকানংযেৱ; তে সন্ধায পুচ্ছা চ অনুযোগো চ সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা চ পটিক্খেপো চ ইতৰস্স.
অতীতাযাতি পঞ্হে তস্মিং খণে অভাৱতো পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো পটিলাভং সন্ধায পটিজানাতি. পুন কিচ্চৱসেন পুট্ঠো কিচ্চাভাৱতো পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো যং তেন তায কৰণীযং কতং, তত্থ সম্মোহাভাৱং পটিজানাতি. লেসোকাসং পন অদত্ৱা দুক্খং পৰিজানাতীতিআদিনা নযেন পুট্ঠো তস্স কিচ্চস্স অভাৱা পটিক্খিপতি.
অনাগতপঞ্হে তস্মিং খণে মগ্গঞাণস্স অভাৱা পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো ‘‘অগমা ৰাজগহং বুদ্ধো’’তি (সু. নি. ৪১০) অনাগতায বোধিযা বুদ্ধভাৱং মঞ্ঞমানো পটিজানাতি. বোধিকৰণীযং কৰোতীতি পুট্ঠো তস্মিং খণে কিচ্চাভাৱেন পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো যদি ন কৰেয্য, বুদ্ধোতি ন ৱুচ্চেয্য. যস্মা অৱস্সং কৰিস্সতি, তস্মা কৰোতিযেৱ নামাতি পটিজানাতি. পুন লেসোকাসং অদত্ৱা পুট্ঠো পটিক্খিপতি. পচ্চুপ্পন্নপঞ্হো সদ্ধিং সংসন্দনায উত্তানত্থোৱ.
৩৯৯. তিস্সো বোধিযো একতো কত্ৱা পুট্ঠো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং সন্ধায তীহিপি বুদ্ধোতি ৱত্তব্বভাৱতো পটিজানাতি. পুন তীহিতি পুট্ঠো সব্বাসং একক্খণে অভাৱা পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স ৱসেন পটিজানাতি. পুন লেসোকাসং অদত্ৱা সততং সমিতন্তি পুট্ঠো পটিক্খিপতি.
ন বত্তব্বং বোধিযাতি পুচ্ছা পৰৱাদিস্স, বোধিযা অভাৱক্খণে অবুদ্ধভাৱাপত্তিতো পটিঞ্ঞা সকৱাদিস্স. ননু বোধিপটিলাভাতি পঞ্হে পন যস্মিং সন্তানে বোধিসঙ্খাতং মগ্গঞাণং উপ্পন্নং, তত্থ বুদ্ধোতি সম্মুতিসব্ভাৱতো পটিঞ্ঞা তস্সেৱ. তস্স অধিপ্পাযং অজানিত্ৱা হঞ্চীতি লদ্ধিট্ঠপনা পৰৱাদিস্স. ইদানিস্স অসল্লক্খণং পাকটং কাতুং বোধিপটিলাভা বুদ্ধোতি বোধিযা বুদ্ধোতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স. তস্সত্থো – ‘‘কিং তে যস্মা বোধিপটিলাভা বুদ্ধো, তস্মা বোধিযা বুদ্ধো’’তি. ইতৰো ‘‘বোধিপটিলাভো নাম বোধিযা উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধাযপি সন্তানে উপ্পন্নভাৱোযেৱ. বোধি নাম মগ্গক্খণে ঞাণ’’ন্তি ইমং ৱিভাগং অসল্লক্খেন্তোৱ পুন পটিজানাতি. ততো সকৱাদিনা বোধিপটিলাভা বোধীতি পুট্ঠো ৱচনোকাসং অলভন্তো পটিক্খিপতীতি.
বোধিযাবুদ্ধোতিকথাৱণ্ণনা.
ইতি ইমা তিস্সোপি কথা উত্তৰাপথকানংযেৱ.
৭. লক্খণকথাৱণ্ণনা
৪০০. ইদানি লক্খণকথা নাম হোতি. তত্থ ‘‘যেহি সমন্নাগতস্স মহাপুৰিসস্স দ্ৱেৱ গতিযো ভৱন্তী’’তি (দী. নি. ১.২৫৮) ইমং সুত্তং অযোনিসো গহেত্ৱা লক্খণসমন্নাগতো বোধিসত্তোৱ হোতীতি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি এতৰহি উত্তৰাপথকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স.
চক্কৱত্তিসত্তোতি পঞ্হেসু যস্মা চক্কৱত্তী সত্তোপি চ বোধিসত্তোপি, তস্মা অবোধিসত্তং সন্ধায পটিক্খিপতি. বোধিসত্তং সন্ধায পটিজানাতি.
৪০২. দ্ৱত্তিংসিমানীতিসুত্তং বোধিসত্তমেৱ সন্ধায ৱুত্তং. সো হি পচ্ছিমে ভৱে বুদ্ধো হোতি, ইতৰেসু চক্কৱত্তী, তস্মা আভতম্পি অনাভতসদিসমেৱাতি.
লক্খণকথাৱণ্ণনা.
৮. নিযামোক্কন্তিকথাৱণ্ণনা
৪০৩. ইদানি নিযামোক্কন্তিকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ঘটিকাৰসুত্তে জোতিপালস্স পব্বজ্জং সন্ধায ‘‘বোধিসত্তো কস্সপভগৱতো পাৱচনে ওক্কন্তনিযামো চৰিতব্ৰহ্মচৰিযো’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি এতৰহি অন্ধকানং; তে সন্ধায বোধিসত্তোতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, লদ্ধিযং ঠত্ৱা পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. ততো যস্মা নিযামোতি ৱা ব্ৰহ্মচৰিযন্তি ৱা অৰিযমগ্গস্স নামং, বোধিসত্তানঞ্চ ঠপেত্ৱা পাৰমীপূৰণং অঞ্ঞা নিযামোক্কন্তি নাম নত্থি. যদি ভৱেয্য, বোধিসত্তো সোতাপন্নো সাৱকো ভৱেয্য. ন চেতমেৱং. কেৱলঞ্হি নং বুদ্ধা অত্তনো ঞাণবলে ঠত্ৱা – ‘‘অযং বুদ্ধো ভৱিস্সতী’’তি ব্যাকৰোন্তি, তস্মা পুন বোধিসত্তোতি অনুযোগো সকৱাদিস্স. পচ্ছিমভৱং সন্ধায পটিক্খেপো ইতৰস্স. দুতিযপঞ্হে জোতিপালকালং সন্ধায পটিঞ্ঞা তস্সেৱ. সাৱকো হুত্ৱাতিআদীসুপি এসেৱ নযো. অনুস্সৱিযোতি অনুস্সৱেন পটিৱিদ্ধধম্মো. পচ্ছিমভৱং সন্ধায পটিক্খিপিত্ৱা জোতিপালকালে অনুস্সৱং সন্ধায পটিজানাতি.
৪০৪. অঞ্ঞং সত্থাৰন্তিআড়াৰঞ্চ ৰামপুত্তঞ্চ সন্ধায ৱুত্তং. আযস্মা আনন্দোতিআদি ‘‘ওক্কন্তনিযামাৱ সাৱকা হোন্তি, ন ইতৰে ওক্কন্তনিযামা এৱৰূপা হোন্তী’’তি দস্সেতুং ৱুত্তং.
সাৱকো জাতিং ৱীতিৱত্তোতি যায জাতিযা সাৱকো, তং ৱীতিৱত্তো অঞ্ঞস্মিং ভৱে অসাৱকো হোতীতি পুচ্ছতি. ইতৰো সোতাপন্নাদীনং সোতাপন্নাদিসাৱকভাৱতো পটিক্খিপতি. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.
নিযামোক্কন্তিকথাৱণ্ণনা.
৯. অপৰাপি সমন্নাগতকথাৱণ্ণনা
৪০৬. ইদানি অপৰাপি সমন্নাগতকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘চতুত্থমগ্গট্ঠো পুগ্গলো পত্তিধম্মৱসেন তীহি ফলেহি সমন্নাগতো’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি এতৰহি অন্ধকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. সেসমেত্থ হেট্ঠা চতূহি ফলেহি সমন্নাগতকথাযং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বন্তি.
অপৰাপি সমন্নাগতকথাৱণ্ণনা.
১০. সব্বসংযোজনপ্পহানকথাৱণ্ণনা
৪১৩. ইদানি সংযোজনপ্পহানকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘নিপ্পৰিযাযেনেৱ সব্বসংযোজনপ্পহানং অৰহত্ত’’ন্তি লদ্ধি, সেয্যথাপি এতৰহি অন্ধকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. পুন সব্বে সংযোজনাতি পুট্ঠো হেট্ঠা ৱুত্তমগ্গত্তযেন পহীনে সন্ধায পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো তেন মগ্গেন অপ্পহীনস্স অভাৱা পটিজানাতি. সক্কাযদিট্ঠিআদীসুপি পঠমমগ্গেন পহীনভাৱং সন্ধায পটিক্খিপতি, চতুত্থমগ্গেন অনৱসেসপ্পহানং সন্ধায পটিজানাতি. এসেৱ নযো সব্বত্থাতি.
সব্বসংযোজনপ্পহানকথাৱণ্ণনা.
চতুত্থো ৱগ্গো.