৩. ততিযৱগ্গো
১. বলকথাৱণ্ণনা
৩৫৪. ইদানি বলকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং অনুৰুদ্ধসংযুত্তে ‘‘ইমেসঞ্চ পনাহং, আৱুসো, চতুন্নং সতিপট্ঠানানং ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তা ঠানঞ্চ ঠানতো অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো যথাভূতং পজানামী’’তিআদীনি (সং. নি. ৫.৯১৩) দসসুত্তানি অযোনিসো গহেত্ৱা ‘‘তথাগতবলং সাৱকসাধাৰণ’’ন্তি লদ্ধি, সেয্যথাপি এতৰহি অন্ধকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, লদ্ধিযং ঠত্ৱা পটিঞ্ঞা পৰৱাদিস্স. তথাগতবলঞ্চ নামেতং সাৱকেহি সাধাৰণম্পি অত্থি অসাধাৰণম্পি সাধাৰণাসাধাৰণম্পি. তত্থ আসৱানং খযে ঞাণং সাধাৰণং. ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তিঞাণং অসাধাৰণং. সেসং সাধাৰণঞ্চ অসাধাৰণঞ্চ. ঠানাট্ঠানাদীনি হি সাৱকা পদেসেন জানন্তি, তথাগতা নিপ্পদেসেন. ইতি তানি উদ্দেসতো সাধাৰণানি, ন নিদ্দেসতো. অযং পন অৱিসেসেন সব্বম্পি সাধাৰণন্তি আহ. তমেনং ততো ৱিৱেচেতুং তথাগতবলং সাৱকবলন্তি পুন অনুযোগো আৰদ্ধো. তত্থ পঠমপঞ্হে নিদ্দেসতো সব্বাকাৰৱিসযতং সন্ধায পটিক্খিপতি. দুতিযপঞ্হে উদ্দেসতো ঠানাট্ঠানমত্তাদিজাননৱসেন পটিজানাতি. তঞ্ঞেৱাতিআদিপঞ্হেসু সব্বাকাৰেন নিন্নানাকৰণতায অভাৱেন পটিক্খিপতি. পুব্বযোগো চ পুব্বচৰিযা চ অত্থতো একং, তথা ধম্মক্খানঞ্চ ধম্মদেসনা চ.
ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তিপঞ্হে একদেসেন সাধাৰণতং সন্ধায সাৱকৱিসযে পটিজানাতি.
৩৫৫. ইদানি যস্মা উদ্দেসতো ঠানাট্ঠানাদীনি সাৱকো জানাতি, তস্মা সাৱকস্স তথা জাননং পকাসেত্ৱা তেন জাননমত্তসামঞ্ঞেন তেসং সাৱকসাধাৰণত্তং পতিট্ঠাপেতুং সাৱকো ঠানাট্ঠানং জানাতীতিআদযো পৰৱাদিপঞ্হা হোন্তি. তত্থ ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তিঞাণং ছন্নং অসাধাৰণঞাণানং অঞ্ঞতৰন্তি ন গহিতং. আসৱক্খযেন ৱা আসৱক্খযন্তি যং তথাগতস্স আসৱক্খযেন সদ্ধিং সাৱকস্স আসৱক্খযং পটিচ্চ ৱত্তব্বং সিযা নানাকৰণং, তং নত্থি. ৱিমুত্তিযা ৱা ৱিমুত্তিন্তি পদেপি এসেৱ নযো. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৱ.
৩৫৬. ইদানি যং সকৱাদিনা ‘‘আসৱানং খযে ঞাণং সাধাৰণ’’ন্তি অনুঞ্ঞাতং, তেন সদ্ধিং সংসন্দিত্ৱা সেসানম্পি সাধাৰণভাৱং পুচ্ছিতুং পুন আসৱানং খযেতিআদযো পৰৱাদিপঞ্হাৱ হোন্তি. তেসং ৱিস্সজ্জনে সকৱাদিনা আসৱক্খযে ৱিসেসাভাৱেন তং ঞাণং সাধাৰণন্তি অনুঞ্ঞাতং. ইতৰেসুপি ৱিসেসাভাৱেন সাধাৰণতা পটিক্খিত্তা. পুন ঠানাট্ঠানাদীনং আসৱক্খযেনেৱ সদ্ধিং সংসন্দিত্ৱা অসাধাৰণপুচ্ছা পৰৱাদিস্সেৱ. তত্থ আসৱক্খযঞাণে পটিক্খেপো, সেসেসু চ পটিঞ্ঞা সকৱাদিস্স. ততো ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তেন সদ্ধিং সংসন্দিত্ৱা অসাধাৰণপুচ্ছা পৰৱাদিস্স. সা সঙ্খিপিত্ৱা দস্সিতা. তথাপি ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তে পটিঞ্ঞা, সেসেসু চ পটিক্খেপো সকৱাদিস্স. ততো ঠানাট্ঠানাদীহি সদ্ধিং সংসন্দিত্ৱা ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তস্স সাধাৰণপুচ্ছা পৰৱাদিস্স. সাপি সঙ্খিপিত্ৱাৱ দস্সিতা. তত্থ ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তে পটিক্খেপো. সেসেসু চ পটিঞ্ঞা সকৱাদিস্সাতি.
বলকথাৱণ্ণনা.
২. অৰিযন্তিকথাৱণ্ণনা
৩৫৭. ইদানি অৰিযন্তিকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘ন কেৱলং আসৱক্খযঞাণমেৱ অৰিযং, অথ খো পুৰিমানিপি নৱ বলানি অৰিযানি’’চ্চেৱ লদ্ধি, সেয্যথাপি এতৰহি অন্ধকানং; তে সন্ধায অৰিযন্তি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. পুন যদি তং অৰিযং, মগ্গাদীসু তেন অঞ্ঞতৰেন ভৱিতব্বন্তি মগ্গাদিৱসেন পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিক্খেপো ইতৰস্স.
পুন সুঞ্ঞতাৰম্মণাদিৱসেন পুচ্ছা সকৱাদিস্স. তত্থ দ্ৱে সুঞ্ঞতা – সত্তসুঞ্ঞতা চ সঙ্খাৰসুঞ্ঞতা চ. সত্তসুঞ্ঞতা নাম দিট্ঠিযা পৰিকপ্পিতেন সত্তেন সুঞ্ঞা পঞ্চক্খন্ধা. সঙ্খাৰসুঞ্ঞতা নাম সব্বসঙ্খাৰেহি সুঞ্ঞং ৱিৱিত্তং নিস্সটং নিব্বানং. তত্থ পৰৱাদী নিব্বানাৰম্মণতং সন্ধায পটিক্খিপতি, সঙ্খাৰাৰম্মণতং সন্ধায পটিজানাতি. মনসি কৰোতীতি পুট্ঠোপি নিব্বানমেৱ সন্ধায পটিক্খিপতি, সঙ্খাৰে সন্ধায পটিজানাতি. ততো সকৱাদিনা ‘‘ঠানাট্ঠানাদিমনসিকাৰো সঙ্খাৰাৰম্মণো, সুঞ্ঞতমনসিকাৰো নিব্বানাৰম্মণো’’তি ইমং নযং গহেত্ৱা ‘‘দ্ৱিন্নং ফস্সানং দ্ৱিন্নং চিত্তানং সমোধানং হোতী’’তি পুট্ঠো লেসোকাসং অলভন্তো পটিক্খিপতি. অনিমিত্তাপণিহিতেসুপি এসেৱ নযো. সত্তনিমিত্তাভাৱতো হি খন্ধা অনিমিত্তা. সঙ্খাৰনিমিত্তাভাৱতো নিব্বানং. একধম্মস্মিম্পি আৰোপেত্ৱা ঠপেতব্বসঙ্খাতেন চ পণিদহিতব্বট্ঠেন পণিহিতসঙ্খং গতেন সত্তপণিধিনা অপ্পণিহিতা খন্ধা. তণ্হাপণিধিনা তণ্হায ৱা আৰম্মণভূতেন সব্বসঙ্খাৰপণিধিনা অপ্পণিহিতং নিব্বানং. তস্মা ইধাপি পটিক্খেপো চ পটিঞ্ঞা চ পুৰিমনযেনেৱ ৱেদিতব্বা.
৩৫৮. ততো ‘‘যথা সতিপট্ঠানাদযো লোকুত্তৰধম্মা অৰিযা চেৱ সুঞ্ঞতাদিআৰম্মণা চ, কিং তে এৱং ঠানাট্ঠানঞাণ’’ন্তি অনুলোমপটিলোমপুচ্ছা হোন্তি. তত্থ সব্বাপি পটিঞ্ঞা সব্বে চ পটিক্খেপা পৰৱাদিস্সেৱ. ইমিনাৱুপাযেন সেসঞাণেসুপি পুচ্ছাৱিস্সজ্জনং ৱেদিতব্বং. পাড়িযং পন সেসানি সঙ্খিপিত্ৱা অৱসানে চুতূপপাতঞাণমেৱ ৱিভত্তং. ততো পৰং সকসমযেপি ‘‘অৰিয’’ন্তি সিদ্ধেন আসৱানং খযঞাণেন সদ্ধিং সংসন্দিত্ৱা সেসঞাণানং অনুলোমতো চ পটিলোমতো চ অৰিযভাৱপুচ্ছা হোন্তি. তা সব্বা পৰৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা পটিক্খেপো চ সকৱাদিস্স. তে উত্তানত্থাযেৱ. পাড়িযং পনেত্থ পঠমনৱমানেৱ দস্সেত্ৱা সত্ত ঞাণানি সঙ্খিত্তানীতি.
অৰিযন্তিকথাৱণ্ণনা.
৩. ৱিমুত্তিকথাৱণ্ণনা
৩৬৩. ইদানি ৱিমুত্তিকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘ৱীতৰাগচিত্তানং ৱিমুত্তিপযোজনং নাম নত্থি. যথা পন মলীনং ৱত্থং ধোৱিযমানং মলা ৱিমুচ্চতি, এৱং সৰাগং চিত্তং ৰাগতো ৱিমুচ্চতী’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি এতৰহি অন্ধকানং; তে সন্ধায সৰাগন্তি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. ততো ৰাগসহগতন্তিআদিনা নযেন পুট্ঠো মগ্গক্খণে চিত্তং ৱিমুচ্চতি নাম. তদা চ এৱৰূপং চিত্তং নত্থীতি পটিক্খিপতি.
সফস্সন্তিআদিনা নযেন পুট্ঠোপি যথা ফস্সো চ চিত্তঞ্চ উভো ৰাগতো ৱিমুচ্চন্তি, এৱং ৰাগস্স ৱিমুত্তিং অপস্সমানো পটিক্খিপতি. সদোসাদীসুপি ইমিনাৱুপাযেন অত্থো ৱেদিতব্বো.
ৱিমুত্তিকথাৱণ্ণনা.
৪. ৱিমুচ্চমানকথাৱণ্ণনা
৩৬৬. ইদানি ৱিমুচ্চমানকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘ঝানেন ৱিক্খম্ভনৱিমুত্তিযা ৱিমুত্তং, মগ্গক্খণে সমুচ্ছেদৱিমুত্তিযা ৱিমুচ্চমানং নাম হোতী’’তি লদ্ধি, তে সন্ধায ৱিমুত্তং ৱিমুচ্চমানন্তি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস.
পুন একদেসন্তি পুচ্ছা সকৱাদিস্স. তত্থ একদেসন্তি ভাৱনপুংসকং. যথা ৱিমুত্তং, একদেসেন ৱা একদেসে ৱা অৱিমুত্তং হোতি কিং এৱং একদেসং ৱিমুত্তং, একদেসং অৱিমুত্তন্তি পুচ্ছতি. কিং কাৰণা এৱং পুচ্ছতীতি? ‘‘ৱিমুত্তং ৱিমুচ্চমান’’ন্তি ৱিপ্পকতভাৱেন ৱুত্তত্তা. যথা হি কৰিযমানা কটাদযো ৱিপ্পকতত্তা একদেসেন কতা একদেসেন অকতা হোন্তি, তথা ইদম্পি একদেসং ৱিমুত্তং একদেসং অৱিমুত্তন্তি আপজ্জতি. ততো পৰৱাদী কটাদীনং ৱিয চিত্তস্স একদেসাভাৱা পঠমপঞ্হে পটিক্খিপিত্ৱা দুতিযে ৱিমুচ্চমানস্স অপৰিনিট্ঠিতৱিমুত্তিতায পটিজানাতি. লোকিযজ্ঝানক্খণং ৱা সন্ধায পটিক্খিপতি. ন হি তং তদা সমুচ্ছেদৱিমুত্তিযা ৱিমুচ্চমানং. লোকুত্তৰজ্ঝানক্খণং সন্ধায পটিজানাতি. তঞ্হি তদা সমুচ্ছেদৱিমুত্তিযা ৱিমুত্তেকদেসেন ৱিমুচ্চমানন্তিস্স লদ্ধি. ততো সকৱাদী ‘‘যদি তে একমেৱ চিত্তং একদেসং ৱিমুত্তং একদেসং অৱিমুত্তং, এৱং সন্তে যো একেনেৱ চিত্তেন সোতাপন্নো হোতি, সোপি তে একদেসং সোতাপন্নো, একদেসং ন সোতাপন্নো আপজ্জতী’’তি চোদনত্থং একদেসং সোতাপন্নোতিআদিমাহ. ইতৰো তং ৱিধানং অপস্সন্তো পটিক্খিপতি. সেসৱাৰেসুপি এসেৱ নযো.
উপ্পাদক্খণপঞ্হে যদি একমেৱ চিত্তং ৱিমুত্তঞ্চ ৱিমুচ্চমানঞ্চ, একস্মিং খণে ৱিমুত্তং একস্মিং ৱিমুচ্চমানং আপজ্জতি. কিং তে এৱৰূপং চিত্তন্তি অত্থো.
৩৬৭. সুত্তসাধনে পঠমসুত্তং পৰৱাদিস্স. তত্ৰাস্সাযমধিপ্পাযো – ৱিমুচ্চতীতি ৱিপ্পকতনিদ্দেসো. তস্মা যং তস্স যোগিনো এৱং জানতো এৱং পস্সতো এতেহি আসৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চতি, তং ৱিমুচ্চমানং নাম হোতীতি. দুতিযসুত্তং সকৱাদিস্স. তত্ৰাস্সাযমধিপ্পাযো – যদি তে ৱিমুচ্চতীতি ৱচনতো ৱিমুত্তং ৱিমুচ্চমানং, ইধ ৱিমুচ্চতীতি ৱচনাভাৱতো ৱিমুত্তমেৱ সিযা, ন ৱিমুচ্চমানন্তি.
ইদানি ‘‘যথা তে ৱিপ্পকতৱিমুত্তিতায ৱিমুচ্চমানং, কিং এৱং ৱিপ্পকতৰাগাদিতায ৰজ্জমানাদীনিপি অত্থী’’তি চোদনত্থং পুন অত্থি চিত্তন্তিআদি আৰদ্ধং. পৰৱাদিনাপি তথাৰূপং চিত্তং অপস্সন্তেন সব্বং পটিক্খিত্তং. অথ নং সকৱাদী ‘‘দ্ৱেযেৱ কোটিযো, ততিযা নত্থী’’তি অনুবোধেন্তো ননু ৰত্তঞ্চেৱ অৰত্তঞ্চাতিআদিমাহ. তস্সত্থো – ননু ভদ্ৰমুখ, ৰাগসম্পযুত্তং চিত্তং ৰত্তং ৱিপ্পযুত্তং অৰত্তন্তি দ্ৱেৱ কোটিযো, ৰজ্জমানং নাম ততিযা কোটি নত্থীতি? দুট্ঠাদীসুপি এসেৱ নযো. অথ নং আমন্তাতি পটিজানিত্ৱা ঠিতং. ৱিমুত্তিপক্খেপি দ্ৱেযেৱ কোটিযো দস্সেতুং হঞ্চি ৰত্তঞ্চেৱাতিআদিমাহ. তস্সত্থো – যদি এতা দ্ৱে কোটিযো সম্পটিচ্ছসি, অৱিমুত্তঞ্চেৱ ৱিমুত্তঞ্চা তি ইমাপি সম্পটিচ্ছ. কিলেসসম্পযুত্তঞ্হি চিত্তং অৱিমুত্তং, ৱিপ্পযুত্তং ৱিমুত্তং. ৱিমুচ্চমানং নামাতি পৰমত্থতো ততিযা কোটি নত্থীতি.
ৱিমুচ্চমানকথাৱণ্ণনা.
৫. অট্ঠমককথাৱণ্ণনা
৩৬৮. ইদানি অট্ঠমককথা নাম হোতি. তত্থ যেসং অনুলোমগোত্ৰভুমগ্গক্খণে কিলেসানং সমুদাচাৰাভাৱতো অট্ঠমকস্স সোতাপত্তিমগ্গট্ঠপুগ্গলস্স দ্ৱে পৰিযুট্ঠানা পহীনাতি লদ্ধি, সেয্যথাপি এতৰহি অন্ধকানঞ্চেৱ সম্মিতিযানঞ্চ; তেসং অঞ্ঞতৰং সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, মগ্গক্খণতো পট্ঠায দিট্ঠিযা অনুপ্পত্তিং সন্ধায পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. ততো যস্মা দিট্ঠি নামেসা সোতাপন্নস্সেৱ পহীনা, ন মগ্গট্ঠস্স, তস্মা অট্ঠমকো পুগ্গলো সোতাপন্নোতি অনুযোগো সকৱাদিস্স. ৱিচিকিচ্ছাপঞ্হেপি এসেৱ নযো. অনুসযপঞ্হে পৰিযুট্ঠানতো অঞ্ঞো অনুসযোতি তেসং লদ্ধি, তস্মা ‘‘ন হেৱ’’ন্তি পটিক্খিত্তং.
সীলব্বতপৰামাসপঞ্হেপি সীলব্বতপৰামাসপৰিযুট্ঠানন্তি ৱোহাৰং ন পস্সতি, তস্মা পটিক্খিপতি. পৰিযুট্ঠানমেৱস্স পহীনন্তি লদ্ধি.
৩৬৯. মগ্গো ভাৱিতোতি পঞ্হে তস্মিং খণে ভাৱেতি, ন ভাৱিতো. তস্মা পটিক্খিপতি. অমগ্গেনাতিআদিঅনুযোগে পঠমমগ্গেনেৱ পহীনভাৱং সন্ধায পটিক্খিপতি. যদি হি অমগ্গেন পহীযেথ, গোত্ৰভুপুগ্গলাদীনম্পি পহীযেথাতি আপজ্জনতো. উপ্পজ্জিস্সতীতি পুচ্ছা পৰৱাদিস্স, ৱিস্সজ্জনং সকৱাদিস্স. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.
অট্ঠমককথাৱণ্ণনা.
৬. অট্ঠমকস্স ইন্দ্ৰিযকথাৱণ্ণনা
৩৭১. ইদানি অট্ঠমকস্স ইন্দ্ৰিযকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘অট্ঠমকো মগ্গক্খণে ইন্দ্ৰিযানি পটিলভতি নাম, নো চস্স পটিলদ্ধানি হোন্তী’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি এতৰহি অন্ধকানং; তে সন্ধায নত্থি সদ্ধিন্দ্ৰিযন্তি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. নত্থি সদ্ধাতি পুট্ঠো পন সদ্ধিন্দ্ৰিযতো সদ্ধায নানত্তং সল্লক্খেত্ৱা পটিক্খিপতি. সেসেসুপি এসেৱ নযো. যথা পন যস্স অত্থি মনো, তস্স মনিন্দ্ৰিযম্পি অত্থি; এৱং যস্স সদ্ধাদযো অত্থি, তস্স অত্থি সদ্ধিন্দ্ৰিযাদীনিপীতি দীপনত্থং অত্থি মনো অত্থি মনিন্দ্ৰিযন্তিআদি আৰদ্ধং. তং সব্বং উত্তানত্থমেৱ সদ্ধিং সুত্তসাধনেনাতি.
অট্ঠমকস্স ইন্দ্ৰিযকথাৱণ্ণনা.
৭. দিব্বচক্খুকথাৱণ্ণনা
৩৭৩. ইদানি দিব্বচক্খুকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং চতুত্থজ্ঝানধম্মূপত্থদ্ধং মংসচক্খুমেৱ দিব্বচক্খু নাম হোতীতি লদ্ধি, সেয্যথাপি এতৰহি অন্ধকানঞ্চেৱ সম্মিতিযানঞ্চ; তে সন্ধায মংসচক্খুন্তি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স.
পুন ‘‘মংসচক্খু দিব্বচক্খু, দিব্বচক্খু মংসচক্খূ’’তি পুট্ঠো তং মত্তমেৱ তং ন হোতীতি পটিক্খিপতি. যাদিসন্তিআদিপুচ্ছাসুপি উভিন্নং একসভাৱাভাৱেনেৱ পটিক্খিপতি.
ৱিসযোতিআদীসু উভিন্নম্পি ৰূপাযতনমেৱ ৱিসযো. মংসচক্খু পন আপাথগতমেৱ পস্সতি. ইতৰং অনাপাথগতং তিৰোপব্বতাদিগতম্পি. দিব্বচক্খুস্স চ অতিসুখুমম্পি ৰূপং গোচৰো, ন তাদিসং ইতৰস্সাতি এৱমেতেসং আনুভাৱগোচৰা অসদিসা.
উপাদিণ্ণং হুত্ৱা অনুপাদিণ্ণং হোতীতি পুট্ঠো যস্মা মংসচক্খু উপাদিণ্ণং, দিব্বচক্খু অনুপাদিণ্ণং, ন চ মংসচক্খুমেৱ দিব্বচক্খূতি ইচ্ছতি, তস্মা পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো যস্মা ‘‘মংসচক্খুস্স উপ্পাদো, মগ্গো দিব্বস্স চক্খুনো’’তি ৱচনং নিস্সায মংসচক্খুপচ্চযা দিব্বচক্খু উপ্পজ্জতি, তঞ্চ ৰূপাৱচৰিকানং চতুন্নং মহাভূতানং পসাদোতি ইচ্ছতি, তস্মা পটিজানাতি. কামাৱচৰং হুত্ৱাতি পুট্ঠোপি যস্মা ন মংসচক্খুমেৱ দিব্বচক্খূতি ইচ্ছতি, তস্মা পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো ৰূপাৱচৰজ্ঝানপচ্চযেন উপ্পন্নত্তা ৰূপাৱচৰং নাম জাতন্তি পটিজানাতি.
ৰূপাৱচৰং হুত্ৱা অৰূপাৱচৰন্তি পুট্ঠোপি ততো পৰং ভাৱনায অৰূপাৱচৰক্খণে ৰূপাৱচৰচিত্তস্স অভাৱা পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো অৰূপাৱচৰিকানং চতুন্নং মহাভূতানং পসাদো হুত্ৱা উপ্পজ্জতীতি লদ্ধিযা পটিজানাতি. অপৰিযাপন্নভাৱং পনস্স ন ইচ্ছতি, তস্মা পটিক্খিপতিযেৱ.
৩৭৪. দিব্বচক্খুং ধম্মুপত্থদ্ধন্তি কামাৱচৰধম্মেন উপত্থম্ভিতং হুত্ৱা. পুন ধম্মুপত্থদ্ধন্তি লোকুত্তৰধম্মেন উপত্থদ্ধং. দ্ৱেৱ চক্খূনীতি পুট্ঠো কিঞ্চাপি দিব্বচক্খুনো ধম্মুপত্থদ্ধস্স পঞ্ঞাচক্খুভাৱং ন ইচ্ছতি, পঞ্ঞাচক্খুস্স পন অত্থিতায পটিক্খিপতি. পুন পুট্ঠো মংসচক্খু ধম্মুপত্থদ্ধং দিব্বচক্খু হোতীতি লদ্ধিৱসেন পটিজানাতি. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.
দিব্বচক্খুকথাৱণ্ণনা.
৮. দিব্বসোতকথাৱণ্ণনা
৩৭৫. ইদানি দিব্বসোতকথা নাম হোতি. তত্থ একংযেৱ সোতন্তি পুট্ঠো দ্ৱিন্নং অত্থিতায পটিক্খিপতি. পুন পুট্ঠো যস্মা তদেৱ ধম্মুপত্থদ্ধং দিব্বসোতং নাম হোতি, তস্মা পটিজানাতি. সেসং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱাতি.
দিব্বসোতকথাৱণ্ণনা.
৯. যথাকম্মূপগতঞাণকথাৱণ্ণনা
৩৭৭. ইদানি যথাকম্মূপগতঞাণকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘ইতি দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন…পে… যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতী’’তি (দী. নি. ১.২৪৬; পটি. ম. ১.১০৬) সুত্তং অযোনিসো গহেত্ৱা যথাকম্মূপগতঞাণমেৱ দিব্বচক্খুন্তি লদ্ধি, তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. পুন যথাকম্মূপগতঞ্চ মনসি কৰোতীতি পুট্ঠো একচিত্তস্স আৰম্মণদ্ৱযাভাৱা পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো নানাচিত্তৱসেন পটিজানাতি. পুন লেসোকাসং অদত্ৱা দ্ৱিন্নং ফস্সানন্তি পুট্ঠো পটিক্খিপতি. ইতি যথা ইমিনা যথাকম্মূপগতপদেন, এৱমেৱ ইমে ৱত ভোন্তো, সত্তাতিআদিপদেহিপি সদ্ধিং যোজনাসু অত্থো ৱেদিতব্বো.
৩৭৮. আযস্মা সাৰিপুত্তো যথাকম্মূপগতং ঞাণং জানাতীতি ইদং সকৱাদী যস্মা থেৰো অপ্পিচ্ছতায অভিঞ্ঞাঞাণানি ন ৱড়ঞ্জেতীতি একচ্চে ন জানন্তি, তানি পনস্স নেৱ অত্থীতি মঞ্ঞন্তি, তস্মা তং ‘‘দিব্বচক্খুনো অলাভী থেৰো’’তি মঞ্ঞমানং পুচ্ছতি. তেনেৱ কাৰণেন ‘‘অত্থাযস্মতো সাৰিপুত্তস্স দিব্বচক্খূ’’তি পৰতো পুট্ঠো পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো যংকিঞ্চি সাৱকেন পত্তব্বং, সব্বং তং থেৰেন অনুপ্পত্তন্তি পটিজানাতি. ইদানিস্স ৱিক্খেপং কৰোন্তো সকৱাদী ননু আযস্মা সাৰিপুত্তোতিআদিমাহ. ইমঞ্হি গাথং থেৰো ৱড়ঞ্জনপণিধিযা এৱ অভাৱেন আহ, ন অভিঞ্ঞাঞাণস্স অভাৱেন. পৰৱাদী পন অভাৱেনেৱাতি অত্থং সল্লক্খেতি. তস্মা তস্স লদ্ধিযা থেৰস্স যথাকম্মূপগতঞাণমেৱ অত্থি, নো দিব্বচক্খু. তেন ৱুত্তং ‘‘তেন হি ন ৱত্তব্বং যথাকম্মূপগতঞাণং দিব্বচক্খূ’’তি.
যথাকম্মূপগতঞাণকথাৱণ্ণনা.
১০. সংৱৰকথাৱণ্ণনা
৩৭৯. ইদানি সংৱৰকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং তাৱতিংসে দেৱে উপাদায ততুত্তৰি দেৱেসু যস্মা তে পঞ্চ ৱেৰানি ন সমাচৰন্তি, তস্মা সংৱৰো অত্থীতি লদ্ধি, তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, ৱেৰসমুদাচাৰং অপস্সতো পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. ততো যস্মা সংৱৰো নাম সংৱৰিতব্বে অসংৱৰে সতি হোতি, তস্মা অসংৱৰপুচ্ছা সকৱাদিস্স, দেৱেসু পাণাতিপাতাদীনং অভাৱেন পটিক্খেপো ইতৰস্স.
অত্থি মনুস্সেসূতিআদি সংৱৰে সতি অসংৱৰস্স অসংৱৰে চ সতি সংৱৰস্স পৱত্তিদস্সনত্থং ৱুত্তং.
৩৮০. পাণাতিপাতা ৱেৰমণীতি আদিপঞ্হেসু পাণাতিপাতাদীনং অসমাচৰণৱসেন পটিঞ্ঞা, পাণাতিপাতাদীনং নত্থিতায পটিক্খেপো ৱেদিতব্বো. পটিলোমপঞ্হা উত্তানত্থাযেৱ.
অৱসানে নত্থি দেৱেসু সংৱৰোতিপঞ্হে পাণাতিপাতাদীনি কত্ৱা পুন ততো সংৱৰাভাৱং সন্ধায পটিঞ্ঞা সকৱাদিস্স. ততো ছলৱসেন যদি সংৱৰো নত্থি, সব্বে দেৱা পাণাতিপাতিনোতিআদিপুচ্ছা পৰৱাদিস্স. দেৱানং ৱেৰসমুদাচাৰস্স অভাৱেন পটিক্খেপো সকৱাদিস্স. নহেৱন্তি ৱচনমত্তং গহেত্ৱা লদ্ধিপতিট্ঠাপনং পৰৱাদিস্স. এৱং পতিট্ঠিতা পন লদ্ধি অপ্পতিট্ঠিতাৱ হোতীতি.
সংৱৰকথাৱণ্ণনা.
১১. অসঞ্ঞকথাৱণ্ণনা
৩৮১. ইদানি অসঞ্ঞকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি ৱচনতো ৱিনা ৱিঞ্ঞাণেন পটিসন্ধি নাম নত্থি. ‘‘সঞ্ঞুপ্পাদা চ পন তে দেৱা তম্হা কাযা চৱন্তী’’তি ৱচনতো অসঞ্ঞসত্তানম্পি চুতিপটিসন্ধিক্খণে সঞ্ঞা অত্থীতি লদ্ধি, সেয্যথাপি এতৰহি অন্ধকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. ততো নং সকৱাদী ‘‘কিং তে তং ঠানং সঞ্ঞাভৱো’’তিআদীহি চোদেতুং সঞ্ঞাভৱো সঞ্ঞাগতীতিআদিমাহ. তং সব্বং ততো পৰঞ্চ পাড়িনযেনেৱ ৱেদিতব্বন্তি.
অসঞ্ঞকথাৱণ্ণনা.
১২. নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকথাৱণ্ণনা
৩৮৪. ইদানি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতন’’ন্তি ৱচনতো ন ৱত্তব্বং ‘‘তস্মিং ভৱে সঞ্ঞা অত্থী’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি এতৰহি অন্ধকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. সেসমেত্থ সব্বং পাড়িনযেনেৱ ৱেদিতব্বন্তি.
নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকথাৱণ্ণনা.
ততিযো ৱগ্গো.