২. দুতিযৱগ্গো

১. পৰূপহাৰৱণ্ণনা

৩০৭. ইদানি পৰূপহাৰকথা নাম হোতি. তত্থ যে অৰহত্তং পটিজানন্তানং অপ্পত্তে পত্তসঞ্ঞীনং অধিমানিকানং কুহকানং ৱা অৰহত্তং পটিজানন্তানং সুক্কৱিস্সট্ঠিং দিস্ৱা ‘‘মাৰকাযিকা দেৱতা অৰহতো অসুচিং উপসংহৰন্তী’’তি মঞ্ঞন্তি; সেয্যথাপি এতৰহি পুব্বসেলিযা চ অপৰসেলিযা চ; তে সন্ধায অত্থি অৰহতোতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. ইদানি যস্মা সুক্কৱিস্সট্ঠি নাম ৰাগসমুট্ঠানা হোতি, তস্মা অত্থি অৰহতো ৰাগোতি অনুযোগো আৰদ্ধো. সো সব্বোপি উত্তানত্থোযেৱ.

মাৰকাযিকা দেৱতা অত্তনোতিআদিপঞ্হে যস্মা তাসং দেৱতানং সুক্কৱিস্সট্ঠি নাম নত্থি, অঞ্ঞেসম্পি সুক্কং গহেত্ৱা ন উপসংহৰন্তি, অৰহতো পন সুক্কমেৱ নত্থি, তস্মা ন হেৱন্তি পটিক্খিপতি.

নেৱ অত্তনোতিপঞ্হে পন নিম্মিনিত্ৱা উপসংহৰন্তীতি লদ্ধিযা পটিজানাতি. লোমকূপেহীতিপঞ্হে সপ্পিতেলানং ৱিয লোমকূপেহি উপসংহৰণাভাৱং দিস্ৱা পটিক্খিপতি.

৩০৮. হন্দ হীতি ৱচসাযত্থে নিপাতো. ‘‘অৰহা নু খো অহং, নো’’তি এৱং ৱিমতিং গাহযিস্সামাতি এৱং ৱচসাযং কত্ৱা উপসংহৰন্তীতি অত্থো. অত্থি অৰহতো ৱিমতীতি পুট্ঠো অট্ঠৱত্থুকং ৱিচিকিচ্ছং সন্ধায পটিক্খিপতি, দুতিযং পুট্ঠো ইত্থিপুৰিসানং নামগোত্তাদীসু সন্নিট্ঠানাভাৱং সন্ধায পটিজানাতি.

৩০৯. অত্থি তস্স আসযোতি তস্স সুক্কস্স উচ্চাৰপস্সাৱানং ৱিয পতিট্ঠানোকাসো অত্থীতি পুচ্ছতি.

৩১২. সধম্মকুসলস্সাতি অত্তনো অৰহত্তধম্মমত্তেযেৱ কুসলস্স. পঞ্ঞাৱিমুত্তং সন্ধাযেৱং ৱদতি. পৰধম্মকুসলস্সাতি সধম্মতো পৰস্মিং অট্ঠসমাপত্তিধম্মেপি কুসলস্স. উভতোভাগৱিমুত্তং সন্ধাযেৱং ৱদতি. সেসমেত্থ পাড়িঅনুসাৰেনেৱ ৱেদিতব্বন্তি.

পৰূপহাৰকথাৱণ্ণনা.

২-৩-৪. অঞ্ঞাণাদিকথাৱণ্ণনা

৩১৪. ইদানি অঞ্ঞাণং, কঙ্খা, পৰৱিতৰণাতি তিস্সো কথা নাম হোন্তি. তত্থ যেসং ‘‘অৰহতো ইত্থিপুৰিসাদীনং নামগোত্তাদীসু ঞাণপ্পৱত্তিযা অভাৱেন অত্থি অঞ্ঞাণং, তত্থেৱ সন্নিট্ঠানাভাৱেন অত্থি কঙ্খা. যস্মা চ নেসং তানি ৱত্থূনি পৰে ৱিতৰন্তি পকাসেন্তি আচিক্খন্তি, তস্মা নেসং অত্থি পৰৱিতৰণা’’তি ইমা লদ্ধিযো, সেয্যথাপি এতৰহি পুব্বসেলিযাদীনং; তেসং তা লদ্ধিযো ভিন্দিতুং তীসুপি কথাসু পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা চ পটিক্খেপো চ ইতৰস্স. তত্থ সব্বেসুপি পঞ্হেসু চেৱ ৱিস্সজ্জনেসু চ পাড়িং অনুগন্ত্ৱাৱ অত্থো ৱেদিতব্বোতি.

অঞ্ঞাণাদিকথাৱণ্ণনা.

৫. ৱচীভেদকথাৱণ্ণনা

৩২৬. ইদানি ৱচীভেদকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘সোতাপত্তিমগ্গক্খণে পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স দুক্খন্তি ৱাচা ভিজ্জতী’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি এতৰহি পুব্বসেলিযাদীনং; তে সন্ধায সমাপন্নস্স অত্থি ৱচীভেদোতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, লদ্ধিযং ঠত্ৱা পটিঞ্ঞা পৰৱাদিস্স. পুন সব্বত্থাতি তযো ভৱে সন্ধায পুট্ঠো অৰূপং সন্ধায পটিক্খিপতি. সব্বদাতি কালৱসেন পুট্ঠো পঠমমগ্গক্খণে পঠমজ্ঝানিকসমাপত্তিতো অঞ্ঞং সব্বং সমাপত্তিকালং সন্ধায পটিক্খিপতি. সব্বেসং সমাপন্নানন্তি পুট্ঠো লোকিযসমাপত্তিযো সমাপন্নে সন্ধায পটিক্খিপতি. সব্বসমাপত্তীসূতি পুট্ঠো দুতিযজ্ঝানাদিকং লোকুত্তৰং সব্বঞ্চ লোকিযসমাপত্তিং সন্ধায পটিক্খিপতি.

কাযভেদোতি অভিক্কমাদিৱসেন পৱত্তকাযৱিঞ্ঞত্তি. ইদং ‘‘যানি চিত্তানি ৱচীৱিঞ্ঞত্তিং সমুট্ঠাপেন্তি, তানেৱ কাযৱিঞ্ঞত্তিং. এৱং সন্তে কস্মা কাযভেদোপি ন হোতী’’তি চোদনত্থং পুচ্ছতি. ইতৰো লদ্ধিৱসেন পটিক্খিপতি চেৱ পটিজানাতি চ. ইদানি যদি সো মগ্গক্খণে ‘‘দুক্খ’’ন্তি ৱাচং ভাসতি, ‘‘সমুদযো’’তিআদিকম্পি ভাসেয্য. যদি ৱা তং ন ভাসতি, ইতৰম্পি ন ভাসেয্যাতি চোদনত্থং দুক্খন্তি জানন্তোতিআদযো পঞ্হা ৱুত্তা. ইতৰো পন অত্তনো লদ্ধিৱসেনেৱ পটিজানাতি চেৱ পটিক্খিপতি চ. লোকুত্তৰং পঠমজ্ঝানং সমাপন্নো দুক্খদুক্খন্তি ৱিপস্সতীতি হিস্স লদ্ধি.

৩২৮. ঞাণন্তি লোকুত্তৰং চতুসচ্চঞাণং. সোতন্তি সোতৱিঞ্ঞাণং অধিপ্পেতং, যেন তং সদ্দং সুণাতি. দ্ৱিন্নং ফস্সানন্তি সোতসম্ফস্সমনোসম্ফস্সানং.

৩২৯. নো ৱত ৰে ৱত্তব্বেতি যদি অৱিসেসেন যংকিঞ্চি সমাপন্নস্স নত্থি ৱচীভেদো, ন অৱিসেসেন ৱত্তব্বং ‘‘সমাপন্নস্স অত্থি ৱচীভেদো’’তি. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৱ সদ্ধিং সুত্তসাধনায. যং পনেতেন ‘‘সিখিস্স আনন্দ, ভগৱতো’’তি পৰিযোসানে সুত্তং আভতং, তত্থ যেন সমাপত্তিচিত্তেন সো ৱচীভেদো সমুট্ঠিতো, কাযভেদোপি তেন সমুট্ঠাতিযেৱ, ন চ তং লোকুত্তৰং পঠমজ্ঝানচিত্তং, তস্মা অসাধকন্তি.

ৱচীভেদকথাৱণ্ণনা.

৬. দুক্খাহাৰকথাৱণ্ণনা

৩৩৪. ইদানি দুক্খাহাৰকথা নাম হোতি. তত্থ ‘‘দুক্খং দুক্খন্তি ৱাচং ভাসন্তো দুক্খে ঞাণং আহৰতি, তং দুক্খাহাৰো নাম ৱুচ্চতি. তঞ্চ পনেতং মগ্গঙ্গং মগ্গপৰিযাপন্ন’’ন্তি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি এতৰহি পুব্বসেলিযানং; তে সন্ধায দুক্খাহাৰোতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা পৰৱাদিস্স. যে কেচীতি পঠমপঞ্হে অৱিপস্সকে সন্ধায পটিক্খিপতি, দুতিযপঞ্হে ৱিপস্সকে সন্ধায পটিজানাতি, তং পনস্স লদ্ধিমত্তমেৱ. তস্মা ‘‘সব্বে তে’’তি ৱাদস্স ভিন্দনত্থং বালপুথুজ্জনাতিআদিমাহ. তং উত্তানত্থমেৱাতি.

দুক্খাহাৰকথাৱণ্ণনা.

৭. চিত্তট্ঠিতিকথাৱণ্ণনা

৩৩৫. ইদানি চিত্তট্ঠিতিকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং সমাপত্তিচিত্তঞ্চেৱ ভৱঙ্গচিত্তঞ্চ অনুপ্পবন্ধেন পৱত্তমানং দিস্ৱা ‘‘একমেৱ চিত্তং চিৰং তিট্ঠতী’’তি লদ্ধি সেয্যথাপি এতৰহি হেট্ঠা ৱুত্তপ্পভেদানং অন্ধকানং, তংলদ্ধিৱিসোধনত্থং একং, চিত্তং দিৱসং তিট্ঠতীতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা পৰৱাদিস্স. উপড্ঢদিৱসো উপ্পাদক্খণোতি এত্থ ঠিতিক্খণং অনামসিত্ৱা ‘‘অনিচ্চা ৱত সঙ্খাৰা, উপ্পাদৱযধম্মিনো’’তি (সং. নি. ১.১৮৬; ২.১৪৩) দেসনানযেন উপ্পাদৱযৱসেনেৱ পুচ্ছা কতা.

তে ধম্মা চিত্তেন লহুপৰিৱত্তাতি পুট্ঠো চিত্ততো লহুতৰপৰিৱত্তিনো ধম্মে অপস্সন্তো পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো যস্স চিত্তস্স দীঘট্ঠিতিং ইচ্ছতি, তং সন্ধায পটিজানাতি. যাৱতাযুকং তিট্ঠতীতি পঞ্হে ‘‘চুল্লাসীতিসহস্সানি, কপ্পা তিট্ঠন্তি যে মৰূ’’তিআদিৱচনৱসেন (মহানি. ১০) আৰুপ্পতো অঞ্ঞত্ৰ পটিক্খিপতি, আৰুপ্পে পটিজানাতি. মুহুত্তং মুহুত্তং উপ্পজ্জতীতি পঞ্হে পৰৱাদিস্স ‘‘উপ্পাদৱযধম্মিনো’’তিআদিসুত্তৱিৰোধভযেন পটিজানাতি. ঠিতিং পনস্স লদ্ধিৱসেন ইচ্ছতি. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.

চিত্তট্ঠিতিকথাৱণ্ণনা.

৮. কুক্কুড়কথাৱণ্ণনা

৩৩৮. ইদানি কুক্কুড়কথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘সব্বং, ভিক্খৱে, আদিত্তং (সং. নি. ৪.২৮; মহাৱ. ৫৪) সব্বে সঙ্খাৰা দুক্খা’’তিআদীনি (ধ. প. ২৭৮) সুত্তানি অযোনিসো গহেত্ৱা ‘‘নিপ্পৰিযাযেনেৱ সব্বে সঙ্খাৰা কুক্কুড়া ৱীতচ্চিতঙ্গাৰসম্মিস্সা ছাৰিকনিৰযসদিসা’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি এতৰহি গোকুলিকানং; তেসং নানপ্পকাৰসুখসন্দস্সনেন তং লদ্ধিং ৱিৱেচেতুং পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা পৰৱাদিস্স. তত্থ অনোধিং কত্ৱাতি ওধিং মৰিযাদং কোট্ঠাসং অকৰিত্ৱা, অৱিসেসেন সব্বেযেৱাতি অত্থো. সেসং সব্বং পাড়িনযেনেৱ ৱেদিতব্বং সদ্ধিং সুত্তসাধনাযাতি.

কুক্কুড়কথাৱণ্ণনা.

৯. অনুপুব্বাভিসমযকথাৱণ্ণনা

৩৩৯. ইদানি অনুপুব্বাভিসমযকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং –

‘‘অনুপুব্বেন মেধাৱী, থোকং থোকং খণে খণে;

কম্মাৰো ৰজতস্সেৱ, নিদ্ধমে মলমত্তনো’’তি. (ধ. প. ২৩৯) –

আদীনি সুত্তানি অযোনিসো গহেত্ৱা ‘‘সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নো একচ্চে কিলেসে দুক্খদস্সনেন পজহতি, একচ্চে সমুদযনিৰোধমগ্গদস্সনেন, তথা সেসাপীতি এৱং সোড়সহি কোট্ঠাসেহি অনুপুব্বেন কিলেসপ্পহানং কত্ৱা অৰহত্তপটিলাভো হোতী’’তি এৱৰূপা নানাভিসমযলদ্ধি উপ্পন্না, সেয্যথাপি এতৰহি অন্ধকসব্বত্থিকসম্মিতিযভদ্ৰযানিকানং; তেসং লদ্ধিৱিৱেচনত্থং অনুপুব্বাভিসমযোতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতৰস্স. অনুপুব্বেন সোতাপত্তিমগ্গন্তি পুট্ঠো পন একস্স মগ্গস্স বহুভাৱাপত্তিভযেন পটিক্খিপতি. দুতিযং পুট্ঠো দুক্খদস্সনাদিৱসেন পটিজানাতি. তানি ৱা চত্তাৰিপি ঞাণানি একো সোতাপত্তিমগ্গোযেৱাতি পটিজানাতি, ফলং পন একমেৱ ইচ্ছতি, তস্মা পটিক্খিপতি. সকদাগামিমগ্গাদীসুপি এসেৱ নযো.

৩৪৪. মগ্গে দিট্ঠে ফলে ঠিতোতি পঞ্হে যস্মা দুক্খদস্সনাদীহি দস্সনং অপৰিনিট্ঠিতং, মগ্গদস্সনেন পৰিনিট্ঠিতং নাম হোতি, তদা সো ফলে ঠিতোতি সঙ্খং গচ্ছতি, তস্মা পটিজানাতি.

৩৪৫. দুক্খে দিট্ঠে চত্তাৰি সচ্চানীতি পুচ্ছা পৰৱাদিস্স, একাভিসমযৱসেন পটিঞ্ঞা সকৱাদিস্স. পুন দুক্খসচ্চং চত্তাৰি সচ্চানীতি অনুযোগে চতুন্নম্পি নানাসভাৱত্তা পটিক্খেপো তস্সেৱ.

ৰূপক্খন্ধে অনিচ্চতো দিট্ঠেতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, সমুদ্দতো একবিন্দুস্স ৰসে পটিৱিদ্ধে সেসউদকস্স পটিৱেধো ৱিয একধম্মে অনিচ্চাদিতো পটিৱিদ্ধে সব্বেপি পটিৱিদ্ধা হোন্তীতি লদ্ধিযা পটিঞ্ঞা পৰৱাদিস্স.

চতূহি ঞাণেহীতি দুক্খে ঞাণাদীহি. অট্ঠহি ঞাণেহীতি সাৱকানং সাধাৰণেহি সচ্চঞাণেহি চেৱ পটিসম্ভিদাঞাণেহি চ. দ্ৱাদসহি ঞাণেহীতি দ্ৱাদসঙ্গপটিচ্চসমুপ্পাদঞাণেহি. চতুচত্তাৰীসায ঞাণেহীতি ‘‘জৰামৰণে ঞাণং, জৰামৰণসমুদযে ঞাণ’’ন্তি এৱং নিদানৱগ্গে ৱুত্তঞাণেহি. সত্তসত্ততিযা ঞাণেহীতি ‘‘জৰামৰণং, ভিক্খৱে, অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং খযধম্মং ৱযধম্মং ৱিৰাগধম্মং নিৰোধধম্ম’’ন্তি (সং. নি. ২.২০) এৱং তত্থেৱ ৱুত্তঞাণেহি. সেসমেত্থ পাড়িনযেনেৱ ৱেদিতব্বং সদ্ধিং সুত্তসাধনেনাতি.

অনুপুব্বাভিসমযকথাৱণ্ণনা.

১০. ৱোহাৰকথাৱণ্ণনা

৩৪৭. ইদানি ৱোহাৰকথা নাম হোতি. তত্থ বুদ্ধো ভগৱা লোকুত্তৰেন ৱোহাৰেন ৱোহৰতীতি যেসং লদ্ধি, সেয্যথাপি এতৰহি অন্ধকানং; তে সন্ধায পুচ্ছা সকৱাদিস্স, লদ্ধিৱসেন পটিঞ্ঞা পৰৱাদিস্স. লোকুত্তৰে সোতেতিআদীনি তস্স অযুত্তৱাদীভাৱদীপনত্থং ৱুত্তানি. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – ‘‘সদ্দাযতনমেৱ তে লোকুত্তৰং, উদাহু সোতাদীনিপী’’তি.

হঞ্চি বুদ্ধস্স ভগৱতো ৱোহাৰো লোকিযে সোতে পটিহঞ্ঞতীতি এত্থ যদি সো লোকুত্তৰে পটিহঞ্ঞেয্য. লোকুত্তৰো সিযাতি এৱমত্থো ন গহেতব্বো. লোকিযে পটিহঞ্ঞমানস্স পন লোকুত্তৰতা নাম নত্থীতি অযমেত্থাধিপ্পাযো. লোকিযেন ৱিঞ্ঞাণেনাতি এত্থাপি লোকিযেনেৱাতি অত্থো. ইতৰথা অনেকন্ততা সিযা. লোকুত্তৰঞ্হি লোকিযেনপি ঞাণেন ঞাযতী. এৱং সব্বং যথানুৰূপতো ৱেদিতব্বং. সব্বে তে মগ্গং ভাৱেন্তীতি পঞ্হেসু যে মগ্গং নপ্পটিলভন্তি, তে সন্ধায পটিক্খিপতি. যে পটিলভন্তি, তে সন্ধায পটিজানাতি.

৩৫১. সোৱণ্ণমযাযাতি সুৱণ্ণমযায. ইদং পৰৱাদিস্স উদাহৰণং.

এড়ণ্ডিযাযাতি এড়ণ্ডমযায. ইদং সকৱাদিস্স উদাহৰণং. লোকিযং ৱোহৰন্তস্স লোকিযোতি অযম্পি একা লদ্ধি. সা এতৰহি একচ্চানং অন্ধকানং লদ্ধি. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.

ৱোহাৰকথাৱণ্ণনা.

১১. নিৰোধকথাৱণ্ণনা

৩৫৩. ইদানি নিৰোধকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং অপ্পটিসঙ্খানিৰোধঞ্চ পটিসঙ্খানিৰোধঞ্চ দ্ৱেপি একতো কত্ৱা নিৰোধসচ্চন্তি লদ্ধি, সেয্যথাপি এতৰহি মহিসাসকানঞ্চেৱ অন্ধকানঞ্চ; তে সন্ধায দ্ৱে নিৰোধাতি পুচ্ছা সকৱাদিস্স, পটিঞ্ঞা পৰৱাদিস্স. দ্ৱে দুক্খনিৰোধাতি পঞ্হেসু যস্মা দ্ৱে দুক্খসচ্চানি ন ইচ্ছতি, তস্মা পটিক্খিপতি. যস্মা দ্ৱীহাকাৰেহি দুক্খং নিৰুজ্ঝতীতি ইচ্ছতি, তস্মা পটিজানাতি. দ্ৱে নিৰোধসচ্চানীতিপঞ্হেসু দ্ৱিন্নং দুক্খসচ্চানং নিৰোধৱসেনঅনিচ্ছন্তো পটিক্খিপতি. দ্ৱীহাকাৰেহি দুক্খস্স নিৰুজ্ঝনতো পটিজানাতি. দ্ৱে তাণানীতিআদীসুপি এসেৱ নযো.

অত্থি দ্ৱিন্নং নিব্বানানন্তিআদীসু পুচ্ছাসু উচ্চনীচতাদীনি অপস্সন্তো পটিক্খিপতি.

অপ্পটিসঙ্খানিৰুদ্ধেতি যে পটিসঙ্খায লোকুত্তৰেন ঞাণেন অনিৰুদ্ধা সুদ্ধপকতিকত্তা ৱা উদ্দেসপৰিপুচ্ছাদীনং ৱা ৱসেন ন সমুদাচৰণতো নিৰুদ্ধাতি ৱুচ্চন্তি, তে সঙ্খাৰে. পটিসঙ্খা নিৰোধেন্তীতি. লোকুত্তৰঞাণেন নিৰোধেন্তি অনুপ্পত্তিভাৱং গমেন্তি. ননু অপ্পটিসঙ্খানিৰুদ্ধা সঙ্খাৰাতি পুচ্ছা পৰৱাদিস্স. তত্থ ভগ্গানং পুন অভঞ্জনতো অপ্পটিসঙ্খানিৰুদ্ধানং ৱা অৰিযমগ্গে উপ্পন্নে তথা নিৰুজ্ঝনতোৱ সকৱাদী অচ্চন্তভগ্গতং পটিজানাতি. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.

নিৰোধকথাৱণ্ণনা.

দুতিযো ৱগ্গো.