১. এককনিদ্দেসৱণ্ণনা
১. ইদানি যথাঠপিতং মাতিকং আদিতো পট্ঠায ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং – কতমো চ পুগ্গলো সমযৱিমুত্তোতিআদিমাহ. তত্থ ইধাতি ইমস্মিং সত্তলোকে. একচ্চো পুগ্গলোতি একো পুগ্গলো. কালেন কালন্তি এত্থ ভুম্মৱসেন অত্থো ৱেদিতব্বো. একেকস্মিং কালেতি ৱুত্তং হোতি. সমযেন সমযন্তি ইদং পুৰিমস্সেৱ ৱেৱচনং. অট্ঠ ৱিমোক্খেতি ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰঅট্ঠসমাপত্তিযো. তাসঞ্হি পচ্চনীকধম্মেহি ৱিমুচ্চনতো ৱিমোক্খোতি নামং. কাযেনাতি ৱিমোক্খসহজাতেন নামকাযেন. ফুসিত্ৱা ৱিহৰতীতি পটিলভিত্ৱা ইৰিযতি. কতমস্মিং পনেস কালে ৱিমোক্খে ফুসিত্ৱা ৱিহৰতীতি? সমাপত্তিং সমাপজ্জিতুকামস্স হি কালো নাম অত্থি, অকালো নাম অত্থি. তত্থ পাতোৱ সৰীৰপটিজগ্গনকালো, ৱত্তকৰণকালো চ সমাপজ্জনস্স অকালো নাম. সৰীৰং পন পটিজগ্গিত্ৱা ৱত্তং কত্ৱা ৱসনট্ঠানং পৱিসিত্ৱা নিসিন্নস্স যাৱ পিণ্ডায গমনকালো নাগচ্ছতি, এতস্মিং অন্তৰে সমাপজ্জনস্স কালো নাম.
পিণ্ডায গমনকালং পন সল্লক্খেত্ৱা নিক্খন্তস্স চেতিযৱন্দনকালো, ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতস্স ৱিতক্কমাড়কে ঠানকালো পিণ্ডায গমনকালো গামে চৰণকালো; আসনসালায যাগুপানকালো ৱত্তকৰণকালোতি অযম্পি সমাপজ্জনস্স অকালো নাম. আসনসালায পন ৱিৱিত্তে ওকাসে সতি যাৱ ভত্তকালো নাগচ্ছতি, এতস্মিম্পি অন্তৰে সমাপজ্জনস্স কালো নাম. ভত্তং পন ভুঞ্জনকালো, ৱিহাৰগমনকালো, পত্তচীৱৰপটিসামনকালো, দিৱাৱত্তকৰণকালো, পৰিপুচ্ছাদানকালোতি অযম্পি সমাপজ্জনস্স অকালো নাম. যো অকালো, স্ৱেৱ অসমযো. তং সব্বম্পি ঠপেত্ৱা অৱসেসে কালে কালে, সমযে সমযে ৱুত্তপ্পকাৰে অট্ঠ ৱিমোক্খে সহজাতনামকাযেন পটিলভিত্ৱা ৱিহৰন্তো, ‘‘ইধেকচ্চো পুগ্গলো…পে… ৱিহৰতী’’তি ৱুচ্চতি.
অপিচেস সফস্সকেহি সহজাতনামধম্মেহি সহজাতধম্মে ফুসতিযেৱ নাম, উপচাৰেন অপ্পনং ফুসতিযেৱ নাম. পুৰিমায অপ্পনায অপৰং অপ্পনং ফুসতিযেৱ. যেন হি সদ্ধিং যে ধম্মা সহজাতা, তেন তে পটিলদ্ধা নাম হোন্তি. ফস্সেনাপি ফুট্ঠাযেৱ নাম হোন্তি. উপচাৰম্পি অপ্পনায পটিলাভকাৰণমেৱ, তথা পুৰিমা অপ্পনা অপৰঅপ্পনায. তত্ৰাস্স এৱং সহজাতেহি সহজাতানং ফুসনা ৱেদিতব্বা – পঠমজ্ঝানঞ্হি ৱিতক্কাদীহি পঞ্চঙ্গিকং. তস্মিং ঠপেত্ৱা তানি অঙ্গানি সেসা অতিৰেকপণ্ণাসধম্মা চত্তাৰো খন্ধা নাম হোন্তি. তেন নামকাযেন পঠমজ্ঝানসমাপত্তিৱিমোক্খং ফুসিত্ৱা পটিলভিত্ৱা ৱিহৰতি. দুতিযং ঝানং পীতিসুখচিত্তেকগ্গতাহি তিৱঙ্গিকং, ততিযং সুখচিত্তেকগ্গতাহি দুৱঙ্গিকং, চতুত্থং উপেক্খাচিত্তেকগ্গতাহি দুৱঙ্গিকং, তথা আকাসানঞ্চাযতনং…পে… নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনঞ্চ. তত্থ ঠপেত্ৱা তানি অঙ্গানি সেসা অতিৰেকপণ্ণাসধম্মা চত্তাৰো খন্ধা নাম হোন্তি. তেন নামকাযেন নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিৱিমোক্খং ফুসিত্ৱা পটিলভিত্ৱা ৱিহৰতি.
পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱাতি ৱিপস্সনাপঞ্ঞায সঙ্খাৰগতং, মগ্গপঞ্ঞায চতুসচ্চধম্মে পস্সিত্ৱা. একচ্চে আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তীতি উপড্ঢুপড্ঢা পঠমমগ্গাদিৱজ্ঝা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তি. অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো সমযৱিমুত্তোতি এত্থ অট্ঠসমাপত্তিলাভী পুথুজ্জনো তেন নামকাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰতীতি ৱত্তুং ৱট্টতি. পাড়িযং পন ‘‘একচ্চে আসৱা পৰিক্খীণা’’তি ৱুত্তং. পুথুজ্জনস্স চ খীণা আসৱা নাম নত্থি, তস্মা সো ন গহিতো. অট্ঠসমাপত্তিলাভী খীণাসৱোপি তেন নামকাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰতীতি ৱত্তুং ৱট্টতি. তস্স পন অপৰিক্খীণাসৱা নাম নত্থি, তস্মা সোপি ন গহিতো. সমযৱিমুত্তোতি পন তিণ্ণং সোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামীনংযেৱেতং নামন্তি ৱেদিতব্বং.
২. অসমযৱিমুত্তনিদ্দেসে – পুৰিমসদিসং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. অসমযৱিমুত্তোতি পনেত্থ সুক্খৱিপস্সকখীণাসৱস্সেতং নামং. সুক্খৱিপস্সকা পন সোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামিনো অট্ঠসমাপত্তিলাভিনো চ খীণাসৱা পুথুজ্জনা চ ইমস্মিং দুকে ন লব্ভন্তি, দুকমুত্তকপুগ্গলা নাম হোন্তি. তস্মা সত্থা অত্তনো বুদ্ধসুবুদ্ধতায হেট্ঠা গহিতে চ অগ্গহিতে চ সঙ্কড্ঢিত্ৱা সদ্ধিং পিট্ঠিৱট্টকেহি তন্তিং আৰোপেন্তো সব্বেপি অৰিযপুগ্গলাতিআদিমাহ. তত্থ অৰিযে ৱিমোক্খেতি কিলেসেহি আৰকত্তা অৰিযেতি সঙ্খং গতে লোকুত্তৰৱিমোক্খে. ইদং ৱুত্তং হোতি – বাহিৰানঞ্হি অট্ঠন্নং সমাপত্তীনং সমাপজ্জন্তস্স সমযোপি অত্থি অসমযোপি. মগ্গৱিমোক্খেন ৱিমুচ্চনস্স সমযো ৱা অসমযো ৱা নত্থি. যস্স সদ্ধা বলৱতী, ৱিপস্সনা চ আৰদ্ধা, তস্স গচ্ছন্তস্স তিট্ঠন্তস্স নিসীদন্তস্স নিপজ্জন্তস্স খাদন্তস্স ভুঞ্জন্তস্স মগ্গফলপটিৱেধো নাম ন হোতীতি নত্থি. ইতি মগ্গৱিমোক্খেন ৱিমুচ্চনস্স সমযো ৱা অসমযো ৱা নত্থীতি হেট্ঠা গহিতে চ অগ্গহিতে চ সঙ্কড্ঢিত্ৱা ইমং পিট্ঠিৱট্টকং তন্তিং আৰোপেসি ধম্মৰাজা. সমাপত্তিলাভী পুথুজ্জনো ইমাযপি তন্তিযা অগ্গহিতোৱ. ভজাপিযমানো পন সমাপত্তিৱিক্খম্ভিতানং কিলেসানং ৱসেন সমযৱিমুত্তভাৱং ভজেয্য.
৩. কুপ্পধম্মাকুপ্পধম্মনিদ্দেসেসু – যস্স অধিগতো সমাপত্তিধম্মো কুপ্পতি নস্সতি, সো কুপ্পধম্মো. ৰূপসহগতানন্তি ৰূপনিমিত্তসঙ্খাতেন ৰূপেন সহগতানং. তেন সদ্ধিং পৱত্তানং ন ৱিনা ৰূপাৰম্মণানং চতুন্নং ৰূপাৱচৰজ্ঝানানন্তি অত্থো. অৰূপসহগতানন্তি ৰূপতো অঞ্ঞং, ন ৰূপন্তি অৰূপং. অৰূপেন সহগতানং তেন সদ্ধিং পৱত্তানং ন ৱিনা অৰূপাৰম্মণানং চতুন্নং অৰূপাৱচৰজ্ঝানানন্তি অত্থো. ন নিকামলাভীতি পঞ্চহাকাৰেহি অচিণ্ণৱসিতায ইচ্ছিতাকাৰেন অলদ্ধত্তা ন নিকামলাভী. অপ্পগুণসমাপত্তিকোতি অত্থো. ন অকিচ্ছলাভীতি কিচ্ছলাভী দুক্খলাভী. যো আগমনম্হি কিলেসে ৱিক্খম্ভেন্তো উপচাৰং পাপেন্তো অপ্পনং পাপেন্তো চিত্তমঞ্জূসং লভন্তো দুক্খেন কিচ্ছেন সসঙ্খাৰেন সপ্পযোগেন কিলমন্তো তং সম্পদং পাপুণিতুং সক্কোতি, সো ন অকিচ্ছলাভী নাম. ন অকসিৰলাভীতি অৱিপুললাভী. সমাপত্তিং অপ্পেত্ৱা অদ্ধানং ফৰিতুং ন সক্কোতি. একং দ্ৱে চিত্তৱাৰে ৱত্তেত্ৱা সহসাৱ ৱুট্ঠাতীতি অত্থো.
যত্থিচ্ছকন্তি যস্মিং ওকাসে সমাপত্তিং অপ্পেত্ৱা নিসীদিতুং ইচ্ছতি. যদিচ্ছকন্তি কসিণজ্ঝানং ৱা আনাপানজ্ঝানং ৱা ব্ৰহ্মৱিহাৰজ্ঝানং ৱা অসুভজ্ঝানং ৱাতি যং যং সমাপত্তিং অপ্পেত্ৱা নিসীদিতুং ইচ্ছতি. যাৱতিচ্ছকন্তি অদ্ধানপৰিচ্ছেদেন যত্তকং কালং ইচ্ছতি. ইদং ৱুত্তং হোতি – যত্থ যত্থ যং যং সমাপত্তিং যত্তকং অদ্ধানং সমাপজ্জিতুম্পি ৱুট্ঠাতুম্পি ইচ্ছতি, তত্থ তত্থ তং তং সমাপত্তিং তত্তকং অদ্ধানং সমাপজ্জিতুম্পি ৱুট্ঠাতুম্পি ন সক্কোতি. চন্দং ৱা সূৰিযং ৱা উল্লোকেত্ৱা ‘ইমস্মিং চন্দে ৱা সূৰিযে ৱা এত্তকং ঠানং গতে ৱুট্ঠহিস্সামী’তি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ঝানং সমাপন্নো যথাপৰিচ্ছেদেন ৱুট্ঠাতুং ন সক্কোতি, অন্তৰাৱ ৱুট্ঠাতি; সমাপত্তিযা অপ্পগুণতাযাতি.
পমাদমাগম্মাতি পমাদং পটিচ্চ. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱংৱিধো পুগ্গলো কুপ্পধম্মোতি ৱুচ্চতি. ইদং পন অট্ঠসমাপত্তিলাভিনো পুথুজ্জনস্স সোতাপন্নস্স সকদাগামিনোতি তিণ্ণং পুগ্গলানং নামং. এতেসঞ্হি সমাধিপাৰিবন্ধকা ৱিপস্সনাপাৰিবন্ধকা চ ধম্মা ন সুৱিক্খম্ভিতা, ন সুৱিক্খালিতা, তেন তেসং সমাপত্তি নস্সতি পৰিহাযতি. সা চ খো নেৱ সীলভেদেন, নাপত্তিৱীতিক্কমেন. ন গৰুকমোক্খধম্মো পনেস অপ্পমত্তকেনপি কিচ্চকৰণীযেন ৱা ৱত্তভেদমত্তকেন ৱা নস্সতি.
তত্ৰিদং ৱত্থু – একো কিৰ থেৰো সমাপত্তিং ৱড়ঞ্জেতি. তস্মিং পিণ্ডায গামং পৱিট্ঠে দাৰকা পৰিৱেণে কীড়িত্ৱা পক্কমিংসু. থেৰো আগন্ত্ৱা ‘পৰিৱেণং সম্মজ্জিতব্ব’ন্তি চিন্তেত্ৱা অসম্মজ্জিত্ৱা ৱিহাৰং পৱিসিত্ৱা ‘সমাপত্তিং অপ্পেস্সামী’তি নিসীদি. সো অপ্পেতুং অসক্কোন্তো, ‘কিং নু খো আৱৰণ’ন্তি সীলং আৱজ্জন্তো অপ্পমত্তকম্পি ৱীতিক্কমং অদিস্ৱা ‘ৱত্তভেদো নু খো অত্থী’তি ওলোকেন্তো পৰিৱেণস্স অসম্মট্ঠভাৱং ঞত্ৱা সম্মজ্জিত্ৱা পৱিসিত্ৱা নিসীদন্তো সমাপত্তিং অপ্পেন্তোৱ নিসীদি.
৪. অকুপ্পধম্মনিদ্দেসো ৱুত্তপটিপক্খৱসেনেৱ ৱেদিতব্বো. অকুপ্পধম্মোতি ইদং পন অট্ঠসমাপত্তিলাভিনো অনাগামিস্স চেৱ খীণাসৱস্স চাতি দ্ৱিন্নং পুগ্গলানং নামং. তেসঞ্হি সমাধিপাৰিবন্ধকা ৱিপস্সনাপাৰিবন্ধকা চ ধম্মা সুৱিক্খম্ভিতা সুৱিক্খালিতা; তেন তেসং ভস্সসঙ্গণিকাৰামাদিকিচ্চেন ৱা অঞ্ঞেন ৱা যেন কেনচি অত্তনো অনুৰূপেন পমাদেন ৱীতিনামেন্তানম্পি সমাপত্তি ন কুপ্পতি, ন নস্সতি. সুক্খৱিপস্সকা পন সোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামিখীণাসৱা ইমস্মিং দুকে ন লব্ভন্তি; দুকমুত্তকপুগ্গলা নাম হোন্তি. তস্মা সত্থা অত্তনো বুদ্ধসুবুদ্ধতায হেট্ঠা গহিতে চ অগ্গহিতে চ সঙ্কড্ঢিত্ৱা ইমস্মিম্পি দুকে সদ্ধিং পিট্ঠিৱট্টকেহি তন্তিং আৰোপেন্তো সব্বেপি অৰিযপুগ্গলাতিআদিমাহ. অট্ঠন্নঞ্হি সমাপত্তীনং কুপ্পনং নস্সনং ভৱেয্য, লোকুত্তৰধম্মস্স পন সকিং পটিৱিদ্ধস্স কুপ্পনং নস্সনং নাম নত্থি, তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং.
৫. পৰিহানধম্মাপৰিহানধম্মনিদ্দেসাপি কুপ্পধম্মাকুপ্পধম্মনিদ্দেসৱসেনেৱ ৱেদিতব্বা. কেৱলঞ্হি ইধ পুগ্গলস্স পমাদং পটিচ্চ ধম্মানং পৰিহানম্পি অপৰিহানম্পি গহিতন্তি ইদং পৰিযাযদেসনামত্তমেৱ নানং. সেসং সব্বত্থ তাদিসমেৱ.
৭. চেতনাভব্বনিদ্দেসে – চেতনাভব্বোতি চেতনায অপৰিহানিং আপজ্জিতুং ভব্বো. সচে অনুসঞ্চেতেতীতি, সচে সমাপজ্জতি. সমাপত্তিঞ্হি সমাপজ্জন্তো অনুসঞ্চেতেতি নাম. সো ন পৰিহাযতি, ইতৰো পৰিহাযতি.
৮. অনুৰক্খণাভব্বনিদ্দেসে – অনুৰক্খণাভব্বোতি অনুৰক্খণায অপৰিহানিং আপজ্জিতুং ভব্বো. সচে অনুৰক্খতীতি সচে অনুপকাৰধম্মে পহায উপকাৰধম্মে সেৱন্তো সমাপজ্জতি. এৱঞ্হি পটিপজ্জন্তো অনুৰক্খতি নাম. সো ন পৰিহাযতি, ইতৰো পৰিহাযতি.
ইমে দ্ৱেপি সমাপত্তিং ঠপেতুং থাৱৰং কাতুং পটিবলা. চেতনাভব্বতো পন অনুৰক্খণাভব্বোৱ বলৱতৰো. চেতনাভব্বো হি উপকাৰানুপকাৰে ধম্মে ন জানাতি. অজানন্তো উপকাৰধম্মে নুদতি নীহৰতি, অনুপকাৰধম্মে সেৱতি. সো তে সেৱন্তো সমাপত্তিতো পৰিহাযতি. অনুৰক্খণাভব্বো উপকাৰানুপকাৰে ধম্মে জানাতি. জানন্তো অনুপকাৰধম্মে নুদতি নীহৰতি, উপকাৰধম্মে সেৱতি. সো তে সেৱন্তো সমাপত্তিতো ন পৰিহাযতি.
যথা হি দ্ৱে খেত্তপালা একো পণ্ডুৰোগেন সৰোগো অক্খমো সীতাদীনং, একো অৰোগো সীতাদীনং সহো. সৰোগো হেট্ঠাকুটিং ন ওতৰতি, ৰত্তাৰক্খং দিৱাৰক্খং ৱিজহতি. তস্স দিৱা সুকমোৰাদযো খেত্তং ওতৰিত্ৱা সালিসীসং খাদন্তি, ৰত্তিং মিগসূকৰাদযো পৱিসিত্ৱা খলং তচ্ছি তং ৱিয ছেত্ৱা গচ্ছন্তি. সো অত্তনো পমত্তকাৰণা পুন বীজমত্তম্পি ন লভতি. ইতৰো ৰত্তাৰক্খং দিৱাৰক্খং ন ৱিজহতি. সো অত্তনো অপ্পমত্তকাৰণা এককৰীসতো চত্তাৰিপি অট্ঠপি সকটানি লভতি.
তত্থ সৰোগখেত্তপালো ৱিয চেতনাভব্বো, অৰোগো ৱিয অনুৰক্খণাভব্বো দট্ঠব্বো. সৰোগস্স অত্তনো পমাদেন পুন বীজমত্তস্সপি অলভনং ৱিয চেতনাভব্বস্স উপকাৰানুপকাৰে ধম্মে অজানিত্ৱা উপকাৰে পহায অনুপকাৰে সেৱন্তস্স সমাপত্তিযা পৰিহানং. ইতৰস্স অত্তনো অপ্পমাদেন এককৰীসমত্ততো চতুঅট্ঠসকটউদ্ধৰণং ৱিয অনুৰক্খণাভব্বস্স উপকাৰানুপকাৰে ধম্মে জানিত্ৱা অনুপকাৰে পহায উপকাৰে সেৱন্তস্স সমাপত্তিযা অপৰিহানং ৱেদিতব্বং. এৱং চেতনাভব্বতো অনুৰক্খণাভব্বোৱ সমাপত্তিং থাৱৰং কাতুং বলৱতৰোতি ৱেদিতব্বো.
৯. পুথুজ্জননিদ্দেসে – তীণি সংযোজনানীতি দিট্ঠিসংযোজনসীলব্বতপৰামাসসংযোজনৱিচিকিচ্ছাসংযোজনানি. এতানি হি ফলক্খণে পহীনানি নাম হোন্তি. অযং পন ফলক্খণেপি ন হোতীতি দস্সেতি. তেসং ধম্মানন্তি তেসং সংযোজনধম্মানং. মগ্গক্খণস্মিঞ্হি তেসং পহানায পটিপন্নো নাম হোতি. অযং পন মগ্গক্খণেপি ন হোতি. এত্তাৱতা ৱিস্সট্ঠকম্মট্ঠানো থূলবালপুথুজ্জনোৱ ইধ কথিতোতি ৱেদিতব্বো.
১০. গোত্ৰভুনিদ্দেসে – যেসং ধম্মানন্তি যেসং গোত্ৰভুঞাণেন সদ্ধিং উপ্পন্নানং পৰোপণ্ণাসকুসলধম্মানং. অৰিযধম্মস্সাতি লোকুত্তৰমগ্গস্স. অৱক্কন্তি হোতীতি ওক্কন্তি নিব্বত্তি পাতুভাৱো হোতি. অযং ৱুচ্চতীতি অযং নিব্বানাৰম্মণেন ঞাণেন সব্বং পুথুজ্জনসঙ্খং পুথুজ্জনগোত্তং পুথুজ্জনমণ্ডলং পুথুজ্জনপঞ্ঞত্তিং অতিক্কমিত্ৱা অৰিযসঙ্খং অৰিযগোত্তং অৰিযমণ্ডলং অৰিযপঞ্ঞত্তিং ওক্কমনতো গোত্ৰভূপুগ্গলো নাম ৱুচ্চতি.
১১. ভযূপৰতনিদ্দেসে – ভযেন উপৰতোতি ভযূপৰতো. সত্তপি সেক্খা পুথুজ্জনা চ ভাযিত্ৱা পাপতো ওৰমন্তি পাপং ন কৰোন্তি. তত্থ পুথুজ্জনা দুগ্গতিভযং, ৱট্টভযং, কিলেসভযং, উপৱাদভযন্তি চত্তাৰি ভযানি ভাযন্তি. তেসু ভাযিতব্বট্ঠেন দুগ্গতিযেৱ ভযং দুগ্গতিভযং. সেসেসুপি এসেৱ নযো. তত্থ পুথুজ্জনো ‘সচে ত্ৱং পাপং কৰিস্সসি, চত্তাৰো অপাযা মুখং ৱিৱৰিত্ৱা ঠিতচ্ছাতঅজগৰসদিসা, তেসু দুক্খং অনুভৱন্তো কথং ভৱিস্সসী’তি দুগ্গতিভযং ভাযিত্ৱা পাপং ন কৰোতি. অনমতগ্গসংসাৰৱট্টংযেৱ পন ৱট্টভযং নাম. সব্বম্পি অকুসলং কিলেসভযং নাম. গৰহা পন উপৱাদভযং নাম. তানিপি ভাযিত্ৱা পুথুজ্জনো পাপং ন কৰোতি. সোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামিনো পন তযো সেক্খা দুগ্গতিং অতীতত্তা সেসানি তীণি ভযানি ভাযিত্ৱা পাপং ন কৰোন্তি. মগ্গট্ঠকসেক্খা আগমনৱসেন ৱা অসমুচ্ছিন্নভযত্তা ৱা ভযূপৰতা নাম হোন্তি. খীণাসৱো ইমেসু চতূসু ভযেসু একম্পি ন ভাযতি. সো হি সব্বসো সমুচ্ছিন্নভযো; তস্মা অভযূপৰতোতি ৱুচ্চতি. কিং পন সো উপৱাদম্পি ন ভাযতীতি? ন ভাযতি. উপৱাদং পন ৰক্খতীতি ৱত্তুং ৱট্টতি. দোণুপ্পলৱাপিগামে খীণাসৱত্থেৰো ৱিয.
১২. অভব্বাগমননিদ্দেসে – সম্মত্তনিযামাগমনস্স অভব্বোতি অভব্বাগমনো. কম্মাৱৰণেনাতি পঞ্চৱিধেন আনন্তৰিযকম্মেন. কিলেসাৱৰণেনাতি নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিযা. ৱিপাকাৱৰণেনাতি অহেতুকদুহেতুকপটিসন্ধিযা. অস্সদ্ধাতি বুদ্ধধম্মসঙ্ঘেসু সদ্ধাৰহিতা. অচ্ছন্দিকাতি কত্তুকম্যতাকুসলচ্ছন্দৰহিতা. তে ঠপেত্ৱা জম্বুদীপং ইতৰদীপত্তযৱাসিনো ৱেদিতব্বা. তেসু হি মনুস্সা অচ্ছন্দিকভাৱং পৱিট্ঠা নাম. দুপ্পঞ্ঞাতি ভৱঙ্গপঞ্ঞাৰহিতা. অভব্বাতি অপ্পটিলদ্ধমগ্গফলূপনিস্সযা. নিযামন্তি মগ্গনিযামং, সম্মত্তনিযামং. ওক্কমিতুন্তি এতং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তসঙ্খাতং নিযামং ওক্কমিতুং পৱিসিতুং তত্থ পতিট্ঠাতুং অভব্বা.
১৩. ভব্বাগমননিদ্দেসো ৱুত্তপটিপক্খনযেন ৱেদিতব্বো. এৱমিমস্মিং দুকে যে চ পুগ্গলা পঞ্চানন্তৰিযকা, যে চ নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিকা, যেহি চ অহেতুকদুহেতুকপটিসন্ধি গহিতা, যে চ বুদ্ধাদীনং ন সদ্দহন্তি, যেসঞ্চ কত্তুকম্যতাছন্দো নত্থি, যে চ অপৰিপুণ্ণভৱঙ্গপঞ্ঞা, যেসঞ্চ মগ্গফলানং উপনিস্সযো নত্থি, তে সব্বেপি সম্মত্তনিযামং ওক্কমিতুং অভব্বা, ৱিপৰীতা ভব্বাতি ৱুত্তা.
১৪. নিযতানিযতনিদ্দেসে – আনন্তৰিকাতি আন্তৰিককম্মসমঙ্গিনো. মিচ্ছাদিট্ঠিকাতি নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিসমঙ্গিনো. সব্বেপি হেতে নিৰযস্স অত্থায নিযতত্তা নিযতা নাম. অট্ঠ পন অৰিযপুগ্গলা সম্মাভাৱায উপৰূপৰিমগ্গফলত্থায চেৱ অনুপাদাপৰিনিব্বানত্থায চ নিযতত্তা নিযতা নাম. অৱসেসপুগ্গলা পন অনিবদ্ধগতিকা. যথা আকাসে খিত্তদণ্ডো পথৱিযং পতন্তো ‘অগ্গেন ৱা মজ্ঝেন ৱা মূলেন ৱা পতিস্সতী’তি ন ঞাযতি; এৱমেৱ ‘অসুকগতিযা নাম নিব্বত্তিস্সন্তী’তি নিযমাভাৱা অনিযতা নামাতি ৱেদিতব্বা. যা পন উত্তৰকুৰুকানং নিযতগতিকতা ৱুত্তা, ন সা নিযতধম্মৱসেন. মিচ্ছত্তসম্মত্তনিযতধম্মাযেৱ হি নিযতা নাম. তেসঞ্চ ৱসেনাযং পুগ্গলনিযমো কথিতোতি.
১৫. পটিপন্নকনিদ্দেসে – মগ্গসমঙ্গিনোতি মগ্গট্ঠকপুগ্গলা. তে হি ফলত্থায পটিপন্নত্তা পটিপন্নকা নাম. ফলসমঙ্গিনোতি ফলপটিলাভসমঙ্গিতায ফলসমঙ্গিনো. ফলপটিলাভতো পট্ঠায হি তে ফলসমাপত্তিং অসমাপন্নাপি ফলে ঠিতাযেৱ নাম.
১৬. সমসীসীনিদ্দেসে – অপুব্বং অচৰিমন্তি অপুৰে অপচ্ছা, একপ্পহাৰেনেৱাতি অত্থো. পৰিযাদানন্তি পৰিক্খযো. অযং ৱুচ্চতীতি অযং পুগ্গলো সমসীসী নাম ৱুচ্চতি. সো পনেস তিৱিধো হোতি – ইৰিযাপথসমসীসী, ৰোগসমসীসী, জীৱিতসমসীসীতি. তত্থ যো চঙ্কমন্তোৱ ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা অৰহত্তং পত্ৱা চঙ্কমন্তোৱ পৰিনিব্বাতি পদুমত্থেৰো ৱিয; ঠিতকোৱ ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা অৰহত্তং পত্ৱা ঠিতকোৱ পৰিনিব্বাতি কোটপব্বতৱিহাৰৱাসীতিস্সত্থেৰো ৱিয; নিসিন্নোৱ ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা অৰহত্তং পত্ৱা নিসিন্নোৱ পৰিনিব্বাতি, নিপন্নোৱ ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা অৰহত্তং পত্ৱা নিপন্নোৱ পৰিনিব্বাতি – অযং ইৰিযাপথসমসীসী নাম.
যো পন একং ৰোগং পত্ৱা অন্তোৰোগেযেৱ ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা অৰহত্তং পত্ৱা তেনেৱ ৰোগেন পৰিনিব্বাতি – অযং ৰোগসমসীসী নাম.
কতৰো জীৱিতসমসীসী নাম? ‘‘সীসন্তি তেৰস সীসানি – পলিবোধসীসঞ্চ তণ্হা, ৱিনিবন্ধনসীসঞ্চ মানো, পৰামাসসীসঞ্চ দিট্ঠি, ৱিক্খেপসীসঞ্চ উদ্ধচ্চং, সংকিলেসসীসঞ্চ অৱিজ্জা, অধিমোক্খসীসঞ্চ সদ্ধা, পগ্গহসীসঞ্চ ৱীৰিযং, উপট্ঠানসীসঞ্চ সতি, অৱিক্খেপসীসঞ্চ সমাধি, দস্সনসীসঞ্চ পঞ্ঞা, পৱত্তসীসঞ্চ জীৱিতিন্দ্ৰিযং, গোচৰসীসঞ্চ ৱিমোক্খো, সঙ্খাৰসীসঞ্চ নিৰোধো’’তি (পটি. ম. ১.৮৭). তত্থ কিলেসসীসং অৱিজ্জং অৰহত্তমগ্গো পৰিযাদিযতি. পৱত্তসীসং জীৱিতিন্দ্ৰিযং চুতিচিত্তং পৰিযাদিযতি. অৱিজ্জাপৰিযাদাযকং চিত্তং জীৱিতিন্দ্ৰিযং পৰিযাদাতুং ন সক্কোতি. জীৱিতিন্দ্ৰিযপৰিযাদাযকং চিত্তং অৱিজ্জং পৰিযাদাতুং ন সক্কোতি. অৱিজ্জাপৰিযাদাযকং চিত্তং অঞ্ঞং, জীৱিতিন্দ্ৰিযপৰিযাদাযকং চিত্তং অঞ্ঞং. যস্স চেতং সীসদ্ৱযং সমং পৰিযাদানং গচ্ছতি, সো জীৱিতসমসীসী নাম.
কথমিদং সমং হোতীতি? ৱাৰসমতায. যস্মিঞ্হি ৱাৰে মগ্গৱুট্ঠানং হোতি – সোতাপত্তিমগ্গে পঞ্চ পচ্চৱেক্খণানি, সকদাগামিমগ্গে পঞ্চ, অনাগামিমগ্গে পঞ্চ, অৰহত্তমগ্গে চত্তাৰীতি একূনৱীসতিযা পচ্চৱেক্খণঞাণে পতিট্ঠায ভৱঙ্গং ওতৰিত্ৱা পৰিনিব্বাযতি. ইমায ৱাৰসমতায ইদং উভযসীসপৰিযাদানং সমং হোতি নাম. তেনাযং পুগ্গলো জীৱিতসমসীসীতি ৱুচ্চতি. অযমেৱ চ ইধ অধিপ্পেতো.
১৭. ঠিতকপ্পীনিদ্দেসে – ঠিতো কপ্পোতি ঠিতকপ্পো, ঠিতকপ্পো অস্স অত্থীতি ঠিতকপ্পী. কপ্পং ঠপেতুং সমত্থোতি অত্থো. উড্ডয্হনৱেলা অস্সাতি ঝাযনকালো ভৱেয্য. নেৱ তাৱাতি যাৱ এস মগ্গসমঙ্গী পুগ্গলো সোতাপত্তিফলং ন সচ্ছিকৰোতি, নেৱ তাৱ কপ্পো ঝাযেয্য. ঝাযমানোপি অজ্ঝাযিত্ৱাৱ তিট্ঠেয্য. কপ্পৱিনাসো হি নাম মহাৱিকাৰো মহাপযোগো কোটিসতসহস্সচক্কৱাড়স্স ঝাযনৱসেন মহালোকৱিনাসো. অযম্পি এৱং মহাৱিনাসো তিট্ঠেয্য ৱাতি ৱদতি. সাসনে পন ধৰমানে অযং কপ্পৱিনাসো নাম নত্থি. কপ্পৱিনাসে সাসনং নত্থি. গতকোটিকে হি কালে কপ্পৱিনাসো নাম হোতি. এৱং সন্তেপি সত্থা অন্তৰাযাভাৱং দীপেতুং ইদং কাৰণং আহৰি – ‘‘ইদম্পি ভৱেয্য, মগ্গসমঙ্গিনো পন ফলস্স অন্তৰাযো ন সক্কা কাতু’’ন্তি. অযং পন পুগ্গলো কপ্পং ঠপেন্তো কিত্তকং কালং ঠপেয্যাতি? যস্মিং ৱাৰে মগ্গৱুট্ঠানং হোতি, অথ ভৱঙ্গং আৱট্টেন্তং মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনং উপ্পজ্জতি. ততো তীণি অনুলোমানি, একং গোত্ৰভুচিত্তং, একং মগ্গচিত্তং, দ্ৱে ফলচিত্তানি, পঞ্চ পচ্চৱেক্খণঞাণানীতি এত্তকং কালং ঠপেয্য. ইমং পনত্থং বাহিৰায আগন্তুকূপমাযপি এৱং দীপযিংসু. সচে হি সোতাপত্তিমগ্গসমঙ্গিস্স মত্থকূপৰি যোজনিকং একগ্ঘনসেলং তিৱট্টায ৰজ্জুযা বন্ধিত্ৱা ওলম্বেয্য, একস্মিং ৱট্টে ছিন্নে দ্ৱীহি ওলম্বেয্য, দ্ৱীসু ছিন্নেসু একেন ওলম্বেয্যেৱ, তস্মিম্পি ছিন্নে অব্ভকূটং ৱিয আকাসে তিট্ঠেয্য, ন ত্ৱেৱ তস্স পুগ্গলস্স মগ্গানন্তৰফলস্স অন্তৰাযং কৰেয্যাতি. অযং পন দীপনা পৰিত্তা, পুৰিমাৱ মহন্তা. ন কেৱলং পন সোতাপত্তিমগ্গট্ঠোৱ কপ্পং ঠপেতি, ইতৰে মগ্গসমঙ্গিনোপি ঠপেন্তিযেৱ. তেন ভগৱা হেট্ঠা গহিতঞ্চ অগ্গহিতঞ্চ সব্বং সঙ্কড্ঢিত্ৱা সদ্ধিং পিট্ঠিৱট্টকপুগ্গলেহি ইমং তন্তিং আৰোপেসি – ‘‘সব্বেপি মগ্গসমঙ্গিনো পুগ্গলা ঠিতকপ্পিনো’’তি.
১৮. অৰিযনিদ্দেসে – কিলেসেহি আৰকত্তা অৰিযা. সদেৱকেন লোকেন অৰণীযত্তা অৰিযা. অৰিযট্ঠো নাম পৰিসুদ্ধট্ঠোতি পৰিসুদ্ধত্তাপি অৰিযা. সেসা অপৰিসুদ্ধতায অনৰিযা.
১৯. সেক্খনিদ্দেসে – মগ্গসমঙ্গিনো মগ্গক্খণে, ফলসমঙ্গিনো চ ফলক্খণে, অধিসীলসিক্খাদিকা তিস্সোপি সিক্খা সিক্খন্তিযেৱাতি সেক্খা. অৰহতা পন অৰহত্তফলক্খণে তিস্সো সিক্খা সিক্খিতা. পুন তস্স সিক্খনকিচ্চং নত্থীতি অসেক্খা. ইতি সত্ত অৰিযা সিক্খন্তীতি সেক্খা. খীণাসৱা অঞ্ঞস্স সন্তিকে সীলাদীনং সিক্খিতত্তা সিক্খিতঅসেক্খা নাম. বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধা সযম্ভূততায অসিক্খিতঅসেক্খা নাম. সেসপুগ্গলা নেৱ সিক্খন্তি ন সিক্খিতাতি নেৱসেক্খানাসেক্খা.
২০. তেৱিজ্জনিদ্দেসে – পঠমং পুব্বেনিৱাসদিব্বচক্খুঞাণানি নিব্বত্তেত্ৱা পচ্ছা অৰহত্তং পত্তোপি, পঠমং অৰহত্তং পত্ৱা পচ্ছা পুব্বেনিৱাসদিব্বচক্খুঞাণনিব্বত্তকোপি তেৱিজ্জোযেৱ নাম. সুত্তন্তকথা পন পৰিযাযদেসনা অভিধম্মকথা নিপ্পৰিযাযদেসনাতি ইমস্মিং ঠানে আগমনীযমেৱ ধুৰং. তস্মা পঠমং দ্ৱে ৱিজ্জা নিব্বত্তেত্ৱা পচ্ছা অৰহত্তং পত্তোৱ ইধ অধিপ্পেতো. ছড়ভিঞ্ঞেপি এসেৱ নযো.
২২. সম্মাসম্বুদ্ধনিদ্দেসে – পুব্বে অননুস্সুতেসূতি পচ্ছিমভৱে সচ্চপ্পটিৱেধতো পুব্বে অঞ্ঞস্স কস্সচি সন্তিকে অস্সুতপুব্বেসু. ততো পুৰিমপুৰিমেসু পন ভৱেসু সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তা বুদ্ধসাসনে পব্বজিত্ৱা তীণি পিটকানি উগ্গহেত্ৱা গতপচ্চাগতৱত্তং আৰুয্হ কম্মট্ঠানং অনুলোমং গোত্ৰভুং আহচ্চ ঠপেন্তি. তস্মা পচ্ছিমভৱস্মিংযেৱ অনাচৰিযকভাৱং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. তদা হি তথাগতো পূৰিতপাৰমিত্তা অঞ্ঞস্স সন্তিকে সামং অননুস্সুতেসু সঙ্খতাসঙ্খতধম্মেসু ‘‘ইদং দুক্খং…পে… অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’’তি অত্তপচ্চক্খেন ঞাণেন চত্তাৰি সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝতি.
তত্থ চাতি তস্মিঞ্চ চতুসচ্চসম্বোধিসঙ্খাতে অৰহত্তমগ্গে. সব্বঞ্ঞুতং পাপুণাতি বলেসু চ ৱসীভাৱন্তি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্চেৱ বলেসু চ চিণ্ণৱসীভাৱং পাপুণাতি. বুদ্ধানঞ্হি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স চেৱ দসবলঞাণস্স চ অধিগমনতো পট্ঠায অঞ্ঞং কাতব্বং নাম নত্থি. যথা পন উভতোসুজাতস্স খত্তিযকুমাৰস্স অভিসেকপ্পত্তিতো পট্ঠায ‘ইদং নাম ইস্সৰিযং অনাগত’ন্তি ন ৱত্তব্বং, সব্বং আগতমেৱ হোতি. এৱমেৱ বুদ্ধানং অৰহত্তমগ্গস্স আগমনতো পট্ঠায ‘অযং নাম গুণো ন আগতো, ন পটিৱিদ্ধো, ন পচ্চক্খো’তি ন ৱত্তব্বো, সব্বেপি সব্বঞ্ঞুগুণা আগতা পটিৱিদ্ধা পচ্চক্খকতাৱ হোন্তি. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱং পাৰমীপূৰণসিদ্ধানুভাৱেন অৰিযমগ্গেন পটিৱিদ্ধসব্বঞ্ঞুগুণো পুগ্গলো সম্মাসম্বুদ্ধোতি ৱুচ্চতি.
২৩. পচ্চেকবুদ্ধনিদ্দেসেপি – পুব্বে অননুস্সুতেসূতি পদে পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. পচ্চেকবুদ্ধোপি হি পচ্ছিমভৱে অনাচৰিযকো অত্তুক্কংসিকঞাণেনেৱ পটিৱিদ্ধসচ্চো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্চেৱ বলেসু চ চিণ্ণৱসীভাৱং ন পাপুণাতি.
২৪. উভতোভাগৱিমুত্তনিদ্দেসে – অট্ঠ ৱিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰতীতি অট্ঠ সমাপত্তিযো সহজাতনামকাযেন পটিলভিত্ৱা ৱিহৰতি. পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱাতি ৱিপস্সনাপঞ্ঞায সঙ্খাৰগতং, মগ্গপঞ্ঞায চত্তাৰি সচ্চানি পস্সিত্ৱা চত্তাৰোপি আসৱা খীণা হোন্তি. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো উভতোভাগৱিমুত্তো নামাতি ৱুচ্চতি. অযঞ্হি দ্ৱীহি ভাগেহি দ্ৱে ৱাৰে ৱিমুত্তোতি উভতোভাগৱিমুত্তো. তত্ৰাযং থেৰৱাদো – তিপিটকচূড়নাগত্থেৰো তাৱ আহ – ‘‘সমাপত্তিযা ৱিক্খম্ভনৱিমোক্খেন, মগ্গেন সমুচ্ছেদৱিমোক্খেন ৱিমুত্তোতি উভতোভাগেহি দ্ৱে ৱাৰে ৱিমুত্তো’’তি. তিপিটকমহাধম্মৰক্খিতত্থেৰো ‘‘নামনিস্সিতকো এসো’’তি ৱত্ৱা –
‘‘অচ্চী যথা ৱাতৱেগেন খিত্তা, (উপসীৱাতি ভগৱা;)
অত্থং পলেতি ন উপেতি সঙ্খং;
এৱং মুনী নামকাযা ৱিমুত্তো,
অত্থং পলেতি ন উপেতি সঙ্খ’’ন্তি. (সু. নি. ১০৮০);
ৱত্ৱা সুত্তং আহৰিত্ৱা ‘‘নামকাযতো চ ৰূপকাযতো চ সুৱিমুত্তত্তা উভতোভাগৱিমুত্তো’’তি আহ. তিপিটকচূড়াভযত্থেৰো পনাহ – ‘‘সমাপত্তিযা ৱিক্খম্ভনৱিমোক্খেন একৱাৰং ৱিমুত্তো মগ্গেন সমুচ্ছেদৱিমোক্খেন একৱাৰং ৱিমুত্তোতি উভতোভাগৱিমুত্তো’’তি. ইমে পন তযোপি থেৰা পণ্ডিতা, ‘তিণ্ণম্পি ৱাদে কাৰণং দিস্সতী’তি তিণ্ণম্পি ৱাদং তন্তিং কত্ৱা ঠপযিংসু.
সঙ্খেপতো পন অৰূপসমাপত্তিযা ৰূপকাযতো ৱিমুত্তো, মগ্গেন নামকাযতো ৱিমুত্তোতি উভোহি ভাগেহি ৱিমুত্তত্তা উভতোভাগৱিমুত্তো. সো চতুন্নং অৰূপসমাপত্তীনং একেকতো ৱুট্ঠায সঙ্খাৰে সম্মসিত্ৱা অৰহত্তং পত্তানং চতুন্নং, নিৰোধা ৱুট্ঠায অৰহত্তং পত্তস্স অনাগামিনো চ ৱসেন পঞ্চৱিধো হোতি. তত্থ পুৰিমা চত্তাৰো সমাপত্তিসীসং নিৰোধং ন সমাপজ্জন্তীতি পৰিযাযেন উভতোভাগৱিমুত্তা নাম. অট্ঠসমাপত্তিলাভী অনাগামী তং সমাপজ্জিত্ৱা ততো ৱুট্ঠায ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পত্তোতি নিপ্পৰিযাযেন উভতোভাগৱিমুত্তসেট্ঠো নাম. ননু চ অৰূপাৱচৰজ্ঝানম্পি উপেক্খাচিত্তেকগ্গতাহি দুৱঙ্গিকং ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানম্পি, তস্মা তম্পি পদট্ঠানং কত্ৱা অৰহত্তং পত্তেন উভতোভাগৱিমুত্তেন ভৱিতব্বন্তি? ন ভৱিতব্বং. কস্মা? ৰূপকাযতো অৱিমুত্তত্তা. তঞ্হি কিলেসকাযতোৱ ৱিমুত্তং, ন ৰূপকাযতো; তস্মা ততো ৱুট্ঠায অৰহত্তং পত্তো উভতোভাগৱিমুত্তো নাম ন হোতি. অৰূপাৱচৰং পন নামকাযতো চ ৱিমুত্তং ৰূপকাযতো চাতি তদেৱ পাদকং কত্ৱা অৰহত্তং পত্তো উভতোভাগৱিমুত্তো হোতীতি ৱেদিতব্বো.
২৫. পঞ্ঞাৱিমুত্তনিদ্দেসে – পঞ্ঞায ৱিমুত্তোতি পঞ্ঞাৱিমুত্তো. সো সুক্খৱিপস্সকো চতূহি ঝানেহি ৱুট্ঠায অৰহত্তং পত্তা চত্তাৰো চাতি পঞ্চৱিধো হোতি. এতেসু হি একোপি অট্ঠৱিমোক্খলাভী ন হোতি. তেনেৱ ন হেৱ খো অট্ঠ ৱিমোক্খেতিআদিমাহ. অৰূপাৱচৰজ্ঝানেসু পন একস্মিং সতি উভতোভাগৱিমুত্তোযেৱ নাম হোতীতি.
২৬. কাযসক্খিনিদ্দেসে – একচ্চে আসৱাতি হেট্ঠিমমগ্গত্তযৱজ্ঝা. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো কাযসক্খীতি ৱুচ্চতি. সো হি ফুট্ঠন্তং সচ্ছিকৰোতীতি কাযসক্খী. ঝানফস্সং পঠমং ফুসতি, পচ্ছা নিৰোধং নিব্বানং সচ্ছিকৰোতীতিপি কাযসক্খী. সো সোতাপত্তিফলট্ঠং আদিং কত্ৱা যাৱ অৰহত্তমগ্গট্ঠা ছব্বিধো হোতি.
২৭. দিট্ঠিপ্পত্তনিদ্দেসে – ইদং দুক্খন্তি ইদং দুক্খং, এত্তকং দুক্খং, ন ইতো উদ্ধং দুক্খং. দুক্খসমুদযাদীসুপি এসেৱ নযো. যথাভূতং পজানাতীতি ঠপেত্ৱা তণ্হং পঞ্চুপাদানক্খন্ধে ‘দুক্খসচ্চ’ন্তি যাথাৱসৰসতো পজানাতি. তণ্হা পন দুক্খং জনেতি নিব্বত্তেতি, পভাৱেতি, ততো তং দুক্খং সমুদেতি; তস্মা নং অযং ‘দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং পজানাতি. যস্মা পন ইদং দুক্খঞ্চ সমুদযো চ নিব্বানং পত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তি ৱূপসম্মন্তি অপ্পৱত্তিং গচ্ছন্তি; তস্মা নং ‘অযং দুক্খনিৰোধো’তি যথাভূতং পজানাতি. অৰিযো পন অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, তং দুক্খনিৰোধং গচ্ছতি; তেন তং ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. এত্তাৱতা নানাক্খণে সচ্চৱৱত্থানং দস্সিতং. ইদানি একক্খণে দস্সেতুং তথাগতপ্পৱেদিতাতিআদিমাহ. তত্থ তথাগতপ্পৱেদিতাতি মহাবোধিমণ্ডে নিসীদত্ৱা তথাগতেন পটিৱিদ্ধা ৱিদিতা পাকটীকতা. ধম্মাতি চতুসচ্চধম্মা. ৱোদিট্ঠা হোন্তীতি সুদিট্ঠা হোন্তি. ৱোচৰিতাতি সুচৰিতা. তেসু অনেন পঞ্ঞা সুট্ঠু চৰাপিতা হোতীতি অত্থো. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো দিট্ঠিপ্পত্তোতি ৱুচ্চতি. অযঞ্হি দিট্ঠন্তং পত্তো. ‘‘দুক্খা সঙ্খাৰা, সুখো নিৰোধো’’তি ঞাণং হোতি. দিট্ঠং ৱিদিতং সচ্ছিকতং পস্সিতং পঞ্ঞাযাতি দিট্ঠপ্পত্তো. অযম্পি কাযসক্খী ৱিয ছব্বিধোৱ হোতি.
২৮. সদ্ধাৱিমুত্তনিদ্দেসে – নো চ খো যথা দিট্ঠিপ্পত্তস্সাতি যথা দিট্ঠিপ্পত্তস্স আসৱা পৰিক্খীণা, ন এৱং সদ্ধাৱিমুত্তস্সাতি অত্থো. কিং পন নেসং কিলেসপ্পহানে নানত্তং অত্থীতি? নত্থি. অথ কস্মা সদ্ধাৱিমুত্তো দিট্ঠিপ্পত্তং ন পাপুণাতীতি? আগমনীযনানত্তেন. দিট্ঠিপ্পতো হি আগমনম্হি কিলেসে ৱিক্খম্ভেন্তো অপ্পদুক্খেন অপ্পকসিৰেন অকিলমন্তোৱ ৱিক্খম্ভেতুং সক্কোতি. সদ্ধাৱিমুত্তো পন দুক্খেন কসিৰেন কিলমন্তো হুত্ৱা ৱিক্খম্ভেতুং সক্কোতি, তস্মা দিট্ঠিপ্পত্তং ন পাপুণাতি. অপিচ নেসং পঞ্ঞাযপি নানত্তং অত্থিযেৱ. দিট্ঠিপ্পত্তস্স হি উপৰি তিণ্ণং মগ্গানং ৱিপস্সনাঞাণং তিক্খং সূৰং পসন্নং হুত্ৱা ৱহতি. সদ্ধাৱিমুত্তস্স ৱিপস্সনাঞাণং নো তিক্খং সূৰং পসন্নং হুত্ৱা ৱহতি, তস্মাপি সো দিট্ঠিপ্পত্তং ন পাপুণাতি.
যথা হি দ্ৱীসু তৰুণেসু সিপ্পং দস্সেন্তেসু একস্স হত্থে তিখিণো অসি, একস্স কুণ্ঠো. তিখিণেন অসিনা কদলী ছিজ্জমানা সদ্দং ন কৰোতি. কুণ্ঠেন অসিনা ছিজ্জমানা ‘কটকটা’তি সদ্দং কৰোতি. তত্থ তিখিণেন অসিনা সদ্দং অকৰোন্তিযা এৱ কদলিযা ছেদনং ৱিয দিট্ঠিপ্পত্তস্স তিণ্ণং মগ্গানং ৱিপস্সনাঞাণস্স তিখিণসূৰৱিপ্পসন্নভাৱো. কুণ্ঠেন অসিনা সদ্দং কৰোন্তিযাপি কদলিযা ছেদনং ৱিয সদ্ধাৱিমুত্তস্স তিণ্ণং মগ্গানং ৱিপস্সনাঞাণস্স অতিখিণঅসূৰঅপ্পসন্নভাৱো ৱেদিতব্বো. ইমং পন নযং ‘নো’তি পটিক্খিপিত্ৱা, আগমনীযনানত্তেনেৱ সদ্ধাৱিমুত্তো দিট্ঠিপ্পত্তং ন পাপুণাতীতি সন্নিট্ঠানং কতং.
আগমট্ঠকথাসু পন ৱুত্তং – ‘‘এতেসু হি সদ্ধাৱিমুত্তস্স পুব্বভাগমগ্গক্খণে সদ্দহন্তস্স ৱিয ওকপ্পেন্তস্স ৱিয অধিমুচ্চন্তস্স ৱিয চ কিলেসক্খযো হোতি. দিট্ঠিপ্পত্তস্স পুব্বভাগমগ্গক্খণে কিলেসচ্ছেদকঞাণং অদন্ধং তিখিণং সূৰং হুত্ৱা ৱহতি. তস্মা যথা নাম অতিখিণেন অসিনা কদলিং ছিন্দন্তস্স ছিন্নট্ঠানং ন মট্ঠং হোতি, অসি ন সীঘং ৱহতি, সদ্দো সুয্যতি, বলৱতৰো ৱাযামো কাতব্বো হোতি; এৱৰূপা সদ্ধাৱিমুত্তস্স পুব্বভাগমগ্গভাৱনা. যথা পন সুনিসিতেনেৱ অসিনা কদলিং ছিন্দন্তস্স ছিন্নট্ঠানং মট্ঠং হোতি, অসি সীঘং ৱহতি, সদ্দো ন সুয্যতি, বলৱৱাযামকিচ্চং ন হোতি; এৱৰূপা দিট্ঠিপ্পত্তস্স পুব্বভাগমগ্গভাৱনা ৱেদিতব্বা’’তি. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো সদ্ধাৱিমুত্তোতি ৱুচ্চতি. অযঞ্হি সদ্দহন্তো ৱিমুত্তোতি সদ্ধাৱিমুত্তো. অযম্পি কাযসক্খী ৱিয ছব্বিধোৱ হোতি.
২৯. ধম্মানুসাৰীনিদ্দেসে – পটিপন্নস্সাতি ইমিনা সোতাপত্তিমগ্গট্ঠো দস্সিতো. অধিমত্তন্তি বলৱং. পঞ্ঞং ৱাহেতীতি পঞ্ঞাৱাহী. পঞ্ঞা ইমং পুগ্গলং ৱহতীতি পঞ্ঞাৱাহীতিপি ৱুত্তং হোতি. পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমন্তি পঞ্ঞং পুৰেচাৰিকং কত্ৱা. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো ধম্মানুসাৰীতি ৱুচ্চতি. সো হি পঞ্ঞাসঙ্খাতেন ধম্মেন সৰতি অনুস্সৰতীতি ধম্মানুসাৰী. সোতাপত্তিমগ্গট্ঠস্সেৱেতং নামং. ফলে পন পত্তে দিট্ঠিপ্পত্তো নাম হোতি.
৩০. সদ্ধানুসাৰীনিদ্দেসেপি – সদ্ধং ৱাহেতীতি সদ্ধাৱাহী. সদ্ধা ইমং পুগ্গলং ৱহতীতি সদ্ধাৱাহীতিপি ৱুত্তমেৱ. সদ্ধাপুব্বঙ্গমন্তি সদ্ধং পুৰেচাৰিকং কত্ৱা. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো সদ্ধানুসাৰীতি ৱুচ্চতি. সো হি সদ্ধায সৰতি. অনুস্সৰতীতি সদ্ধানুসাৰী. সোতাপত্তিমগ্গট্ঠস্সেৱেতং নামং. ফলে পন পত্তে সদ্ধাৱিমুত্তো নাম হোতি. লোকুত্তৰধম্মঞ্হি নিব্বত্তেন্তানং দ্ৱে ধুৰানি নাম, দ্ৱে অভিনিৱেসা নাম, দ্ৱে সীসানি নাম. তত্থ সদ্ধাধুৰং পঞ্ঞাধুৰন্তি – দ্ৱে ধুৰানি নাম. একো পন ভিক্খু সমথাভিনিৱেসেন অভিনিৱিসতি, একো ৱিপস্সনাভিনিৱেসেনাতি – ইমে দ্ৱে অভিনিৱেসা নাম. একো চ মত্থকং পাপুণন্তো উভতোভাগৱিমুত্তো হোতি, একো পঞ্ঞাৱিমুত্তোতি – ইমানি দ্ৱে সীসানি নাম. যে কেচি হি লোকুত্তৰধম্মং নিব্বত্তেন্তি, সব্বে তে ইমে দ্ৱে ধম্মে ধুৰং কত্ৱা ইমেসু দ্ৱীসু ঠানেসু অভিনিৱিসিত্ৱা ইমেহি দ্ৱীহি ঠানেহি ৱিমুচ্চন্তি. তেসু যো ভিক্খু অট্ঠসমাপত্তিলাভী পঞ্ঞং ধুৰং কত্ৱা সমথৱসেন অভিনিৱিট্ঠো অঞ্ঞতৰং অৰূপসমাপত্তিং পদট্ঠানং কত্ৱা ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণাতি, সো সোতাপত্তিমগ্গক্খণে ধম্মানুসাৰী নাম. পৰতো পন ছসু ঠানেসু কাযসক্খী নাম. অৰহত্তফলে পত্তে উভতোভাগৱিমুত্তো নাম.
অপৰো পঞ্ঞমেৱ ধুৰং কত্ৱা ৱিপস্সনাৱসেন অভিনিৱিট্ঠো সুদ্ধসঙ্খাৰে ৱা ৰূপাৱচৰজ্ঝানেসু ৱা অঞ্ঞতৰং সম্মসিত্ৱা অৰহত্তং পাপুণাতি, অযম্পি সোতাপত্তিমগ্গক্খণেযেৱ ধম্মানুসাৰী নাম. পৰতো পন ছসু ঠানেসু দিট্ঠিপ্পত্তো নাম. অৰহত্তে পত্তে পঞ্ঞাৱিমুত্তো নাম. ইধ দ্ৱে নামানি অপুব্বানি, তানি পুৰিমেহি সদ্ধিং পঞ্চ হোন্তি. অপৰো অট্ঠসমাপত্তিলাভী সদ্ধং ধুৰং কত্ৱা সমাধিৱসেন অভিনিৱিট্ঠো অঞ্ঞতৰং অৰূপসমাপত্তিং পদট্ঠানং কত্ৱা ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণাতি – অযং সোতাপত্তিমগ্গক্খণে সদ্ধানুসাৰী নাম. পৰতো ছসু ঠানেসু কাযসক্খীযেৱ নাম. অৰহত্তে পত্তে উভতোভাগৱিমুত্তোযেৱ নাম. ইধ একমেৱ নামং অপুব্বং. তেন সদ্ধিং পুৰিমানি পঞ্চ ছ হোন্তি. অপৰো সদ্ধমেৱ ধুৰং কত্ৱা ৱিপস্সনাৱসেন অভিনিৱিট্ঠো সুদ্ধসঙ্খাৰে ৱা ৰূপাৱচৰজ্ঝানেসু ৱা অঞ্ঞতৰং সম্মসিত্ৱা অৰহত্তং পাপুণাতি. অযম্পি সোতাপত্তিমগ্গক্খণে সদ্ধানুসাৰী নাম. পৰতো ছসু ঠানেসু সদ্ধাৱিমুত্তো নাম. অৰহত্তে পত্তে পঞ্ঞাৱিমুত্তো নাম. ইধাপি একমেৱ নামং অপুব্বং. তেন সদ্ধিং পুৰিমানি ছ সত্ত হোন্তি. ইমে সত্ত পুগ্গলা লোকে অগ্গদক্খিণেয্যা নামাতি.
৩১. সত্তক্খত্তুপৰমনিদ্দেসে – সত্তক্খত্তুন্তি সত্তৱাৰে. সত্তক্খত্তুপৰমা ভৱূপপত্তি অত্তভাৱগ্গহণং অস্স, ততো পৰং অট্ঠমং ভৱং নাদিযতীতি সত্তক্খত্তুপৰমো. সোতাপন্নো হোতীতি এত্থ সোতোতি অৰিযমগ্গো, তেন সমন্নাগতো সোতাপন্নো নাম. যথাহ –
‘‘সোতো সোতোতি হিদং, সাৰিপুত্ত, ৱুচ্চতি. কতমো নু খো, সাৰিপুত্ত, সোতোতি? অযমেৱ হি, ভন্তে, অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো সোতো, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধীতি. সোতাপন্নো সোতাপন্নোতি, হিদং, সাৰিপুত্ত, ৱুচ্চতি. কতমো নু খো, সাৰিপুত্ত, সোতাপন্নোতি? যো হি, ভন্তে, ইমিনা অৰিযেন অট্ঠঙ্গিকেন মগ্গেন সমন্নাগতো অযং ৱুচ্চতি সোতাপন্নো, স্ৱাযং আযস্মা এৱংনামো এৱংগোত্তো ইতি ৱা’’তি (সং. নি. ৫.১০০১).
এৱং মগ্গক্খণেপি সোতাপন্নো নাম হোতি. ইধ পন মগ্গেন ফলস্স নামং দিন্নন্তি ফলক্খণে সোতাপন্নো অধিপ্পেতো.
অৱিনিপাতধম্মোতি ৱিনিপাতসঙ্খাতং অপাযং উপপত্তিৱসেন অনাগমনসভাৱো. নিযতোতি মগ্গনিযামেন নিযতো. সম্বোধিপৰাযণোতি বুজ্ঝনকভাৱপৰাযণো. সো হি পটিলদ্ধমগ্গেন বুজ্ঝতীতি সম্বোধিপৰাযণো. উপৰি তীহি মগ্গেহি অৱস্সং বুজ্ঝিস্সতীতি সম্বোধিপৰাযণো. দেৱে চ মনুস্সে চাতি দেৱলোকঞ্চ মনুস্সলোকঞ্চ. সন্ধাৱিত্ৱা সংসৰিত্ৱাতি পটিসন্ধিৱসেন অপৰাপৰং গন্ত্ৱা. দুক্খস্সন্তং কৰোতীতি ৱট্টদুক্খস্স পৰিযন্তং পৰিৱটুমং কৰোতি. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো সত্তক্খত্তুপৰমো নাম ৱুচ্চতি. অযং পন কালেন দেৱলোকস্স কালেন মনুস্সলোকস্স ৱসেন মিস্সকভৱেন কথিতোতি ৱেদিতব্বো.
৩২. কোলংকোলনিদ্দেসে – কুলতো কুলং গচ্ছতীতি কোলংকোলো. সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযতো হি পট্ঠায নীচে কুলে উপপত্তি নাম নত্থি, মহাভোগকুলেসুযেৱ নিব্বত্ততীতি অত্থো. দ্ৱে ৱা তীণি ৱা কুলানীতি দেৱমনুস্সৱসেন দ্ৱে ৱা তযো ৱা ভৱে. ইতি অযম্পি মিস্সকভৱেনেৱ কথিতো. দেসনামত্তমেৱ চেতং – ‘দ্ৱে ৱা তীণি ৱা’তি. যাৱ ছট্ঠভৱা সংসৰন্তোপি পন কোলংকোলোৱ হোতি.
৩৩. একবীজিনিদ্দেসে – খন্ধবীজং নাম কথিতং. যস্স হি সোতাপন্নস্স একংযেৱ খন্ধবীজং অত্থি, একং অত্তভাৱগ্গহণং, সো একবীজী নাম. মানুসকং ভৱন্তি ইদং পনেত্থ দেসনামত্তমেৱ. দেৱভৱং নিব্বত্তেতীতিপি পন ৱত্তুং ৱট্টতিযেৱ. ভগৱতা গহিতনামৱসেনেৱ চেতানি এতেসং নামানি. এত্তকং ঠানং গতো সত্তক্খত্তুপৰমো নাম হোতি, এত্তকং কোলংকোলো, এত্তকং একবীজীতি ভগৱতা এতেসং নামং গহিতং. নিযমতো পন অযং সত্তক্খত্তুপৰমো, অযং কোলংকোলো, অযং একবীজীতি নত্থি.
কো পন তেসং এতং পভেদং নিযমেতীতি? কেচি তাৱ থেৰা ‘পুব্বহেতু নিযমেতী’তি ৱদন্তি, কেচি ‘পঠমমগ্গো’, কেচি ‘উপৰি তযো মগ্গা’, কেচি ‘তিণ্ণং মগ্গানং ৱিপস্সনা’তি. তত্থ ‘পুব্বহেতু নিযমেতী’তি ৱাদে ‘পঠমমগ্গস্স উপনিস্সযো কতো নাম হোতি, উপৰি তযো মগ্গা নিৰুপনিস্সযা উপ্পন্না’তি ৱচনং আপজ্জতি. ‘পঠমমগ্গো নিযমেতী’তি ৱাদে উপৰি তিণ্ণং মগ্গানং নিৰত্থকতা আপজ্জতি. ‘উপৰি তযো মগ্গা নিযমেন্তী’তি ৱাদে ‘অট্ঠমমগ্গে অনুপ্পন্নেযেৱ উপৰি তযো মগ্গা উপ্পন্না’তি আপজ্জতি. ‘তিণ্ণং মগ্গানং ৱিপস্সনা নিযমেতী’তি ৱাদো পন যুজ্জতি. সচে হি উপৰি তিণ্ণং মগ্গানং ৱিপস্সনা বলৱতী হোতি, একবীজী নাম হোতি; ততো মন্দতৰায কোলংকোলো; ততো মন্দতৰায সত্তক্খত্তুপৰমোতি.
একচ্চো হি সোতাপন্নো ৱট্টজ্ঝাসযো হোতি, ৱট্টাভিৰতো, পুনপ্পুনং ৱট্টস্মিংযেৱ ৱিচৰতি সন্দিস্সতি. অনাথপিণ্ডিকো সেট্ঠি, ৱিসাখা উপাসিকা, চূড়ৰথমহাৰথা দেৱপুত্তা, অনেকৱণ্ণো দেৱপুত্তো, সক্কো দেৱৰাজা, নাগদত্তো দেৱপুত্তোতি ইমে হি এত্তকা জনা ৱট্টজ্ঝাসযা ৱট্টাভিৰতা আদিতো পট্ঠায ছ দেৱলোকে সোধেত্ৱা অকনিট্ঠে ঠত্ৱা পৰিনিব্বাযিস্সন্তি, ইমে ইধ ন গহিতা. ন কেৱলঞ্চিমে; যোপি মনুস্সেসুযেৱ সত্তক্খত্তুং সংসৰিত্ৱা অৰহত্তং পাপুণাতি, যোপি দেৱলোকে নিব্বত্তো দেৱেসুযেৱ সত্তক্খত্তুং অপৰাপৰং সংসৰিত্ৱা অৰহত্তং পাপুণাতি, ইমেপি ইধ ন গহিতা. মিস্সকভৱৱসেনেৱ পনেত্থ সত্তক্খত্তুপৰমকোলংকোলা মানুসকভৱনিব্বত্তকোযেৱ চ একবীজী গহিতোতি ৱেদিতব্বো. তত্থ একেকো দুক্খাপটিপদাদিৱসেন চতুব্বিধভাৱং আপজ্জতি. সদ্ধাধুৰেনেৱ চত্তাৰো সত্তক্খত্তুপৰমা, চত্তাৰো কোলংকোলা, চত্তাৰো একবীজিনোতি দ্ৱাদস হোন্তি. সচে পঞ্ঞায সক্কা নিব্বত্তেতুং, ‘অহং লোকুত্তৰং ধম্মং নিব্বত্তেস্সামী’তি এৱং পঞ্ঞং ধুৰং কত্ৱা সত্তক্খত্তুপৰমাদিভাৱং পত্তাপি পটিপদাৱসেন দ্ৱাদসেৱাতি ইমে চতুৱীসতি সোতাপন্না ইহট্ঠকনিজ্ঝানিকৱসেনেৱ ইমস্মিং ঠানে কথিতাতি ৱেদিতব্বা.
৩৪. সকদাগামিনিদ্দেসে – পটিসন্ধিৱসেন সকিং আগচ্ছতীতি সকদাগামী. সকিদেৱাতি একৱাৰংযেৱ. ইমং লোকং আগন্ত্ৱাতি ইমিনা পঞ্চসু সকদাগামীসু চত্তাৰো ৱজ্জেত্ৱা একোৱ গহিতো. একচ্চো হি ইধ সকদাগামিফলং পত্ৱা ইধেৱ পৰিনিব্বাযতি, একচ্চো ইধ পত্ৱা দেৱলোকে পৰিনিব্বাযতি, একচ্চো দেৱলোকে পত্ৱা তত্থেৱ পৰিনিব্বাযতি, একচ্চো দেৱলোকে পত্ৱা ইধূপপজ্জিত্ৱা পৰিনিব্বাযতি – ইমে চত্তাৰোপি ইধ ন গহিতা. যো পন ইধ পত্ৱা দেৱলোকে যাৱতাযুকং ৱসিত্ৱা পুন ইধূপপজ্জিত্ৱা পৰিনিব্বাযতি – অযং একোৱ ইধ গহিতোতি ৱেদিতব্বো. সেসমেত্থ যং ৱত্তব্বং সিযা তং সব্বং হেট্ঠা ধম্মসঙ্গহট্ঠকথাযং লোকুত্তৰকুসলনিদ্দেসে ৱুত্তমেৱ. ইমস্স পন সকদাগামিনো একবীজিনা সদ্ধিং কিং নানাকৰণন্তি? একবীজিস্স একাৱ পটিসন্ধি, সকদাগামিস্স দ্ৱে পটিসন্ধিযো – ইদং নেসং নানাকৰণন্তি.
৩৫. অনাগামিনিদ্দেসে – ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানন্তি ওৰং ৱুচ্চতি কামধাতু. যস্স ইমানি পঞ্চ বন্ধনানি অপ্পহীনানি হোন্তি, সো ভৱগ্গে নিব্বত্তোপি গিলিতবড়িসো মচ্ছো ৱিয দীঘসুত্তকেন পাদে বদ্ধকাকো ৱিয তেহি বন্ধনেহি আকড্ঢিযমানো কামধাতুযংযেৱ পৱত্ততীতি পঞ্চ বন্ধনানি ওৰম্ভাগিযানীতি ৱুচ্চন্তি. হেট্ঠাভাগিযানি হেট্ঠাকোট্ঠাসিকানীতি অত্থো. পৰিক্খযাতি তেসং বন্ধনানং পৰিক্খযেন. ওপপাতিকোতি উপপাতযোনিকো. ইমিনাস্স গব্ভসেয্যা পটিক্খিত্তা. তত্থ পৰিনিব্বাযীতি তত্থ সুদ্ধাৱাসলোকে পৰিনিব্বাযিতা. অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকাতি পটিসন্ধিগ্গহণৱসেন তস্মা লোকা ইধ অনাৱত্তনসভাৱো. বুদ্ধদস্সনথেৰদস্সনধম্মস্সৱনানং পনত্থাযস্স আগমনং অনিৱাৰিতং. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱংৱিধো পুগ্গলো পটিসন্ধিৱসেন পুন অনাগমনতো অনাগামী নাম ৱুচ্চতি.
৩৬. অন্তৰাপৰিনিব্বাযিনিদ্দেসে – উপপন্নং ৱা সমনন্তৰাতি উপপন্নসমনন্তৰা ৱা হুত্ৱা. অপ্পত্তং ৱা ৱেমজ্ঝং আযুপ্পমাণন্তি আযুপ্পমাণং ৱেমজ্ঝং অপ্পত্তং ৱা হুত্ৱা অৰিযমগ্গং সঞ্জনেতীতি অত্থো. ৱাসদ্দৱিকপ্পতো পন ৱেমজ্ঝং পত্তন্তিপি অত্থো ৱেদিতব্বো. এৱং তযো অন্তৰাপৰিনিব্বাযিনো সিদ্ধা হোন্তি. উপৰিট্ঠিমানং সংযোজনানন্তি উপৰি পঞ্চন্নং উদ্ধম্ভাগিযসংযোজনানং অট্ঠন্নং ৱা কিলেসানং. পহানাযাতি এতেসং পজহনত্থায মগ্গং সঞ্জনেতি. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো আযুৱেমজ্ঝস্স অন্তৰাযেৱ পৰিনিব্বাযনতো অন্তৰাপৰিনিব্বাযীতি ৱুচ্চতি.
৩৭. উপহচ্চপৰিনিব্বাযিনিদ্দেসে – অতিক্কমিত্ৱা ৱেমজ্ঝং আযুপ্পমাণন্তি আযুপ্পমাণং ৱেমজ্ঝং অতিক্কমিত্ৱা. উপহচ্চ ৱা কালকিৰিযন্তি উপগন্ত্ৱা কালকিৰিযং. আযুক্খযস্স আসন্নে ঠত্ৱাতি অত্থো. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো অৱিহেসু তাৱ কপ্পসহস্সপ্পমাণস্স আযুনো পঞ্চকপ্পসতসঙ্খাতং ৱেমজ্ঝং অতিক্কমিত্ৱা ছট্ঠে ৱা কপ্পসতে সত্তমট্ঠমনৱমানং ৱা অঞ্ঞতৰস্মিং দসমেযেৱ ৱা কপ্পসতে ঠত্ৱা অৰহত্তং পত্ৱা কিলেসপৰিনিব্বানেন পৰিনিব্বাযনতো উপহচ্চপৰিনিব্বাযীতি ৱুচ্চতি.
৩৮. অসঙ্খাৰসসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিনিদ্দেসেসু – অসঙ্খাৰেন অপ্পদুক্খেন অধিমত্তপযোগং অকত্ৱাৱ কিলেসপৰিনিব্বানেন পৰিনিব্বানধম্মোতি অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী. সসঙ্খাৰেন দুক্খেন কসিৰেন অধিমত্তপযোগং কত্ৱাৱ কিলেসপৰিনিব্বানেন পৰিনিব্বাযনধম্মোতি সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী.
৪০. উদ্ধংসোতনিদ্দেসে – উদ্ধং ৱাহিভাৱেন উদ্ধমস্স তণ্হাসোতং ৱট্টসোতং ৱাতি উদ্ধংসোতো. উদ্ধং ৱা গন্ত্ৱা পটিলভিতব্বতো উদ্ধমস্স মগ্গসোতন্তি উদ্ধংসোতো. অকনিট্ঠং গচ্ছতীতি অকনিট্ঠগামী. অৱিহা চুতো অতপ্পং গচ্ছতীতিআদীসু অৱিহে কপ্পসহস্সং ৱসন্তো অৰহত্তং পত্তুং অসক্কুণিত্ৱা অতপ্পং গচ্ছতি. তত্ৰাপি দ্ৱে কপ্পসহস্সানি ৱসন্তো অৰহত্তং পত্তুং অসক্কুণিত্ৱা সুদস্সং গচ্ছতি. তত্ৰাপি চত্তাৰি কপ্পসহস্সানি ৱসন্তো অৰহত্তং পত্তুং অসক্কুণিত্ৱা সুদস্সিং গচ্ছতি. তত্ৰাপি অট্ঠ কপ্পসহস্সানি ৱসন্তো অৰহত্তং পত্তুং অসক্কুণিত্ৱা অকনিট্ঠং গচ্ছতি. তত্থ ৱসন্তো অৰিযমগ্গং সঞ্জনেতীতি অত্থো.
ইমেসং পন অনাগামীনং পভেদজাননত্থং উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামীচতুক্কং ৱেদিতব্বং. তত্থ যো অৱিহতো পট্ঠায চত্তাৰো দেৱলোকে সোধেত্ৱা অকনিট্ঠং গন্ত্ৱা পৰিনিব্বাযতি অযং উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী নাম. যো পন হেট্ঠা তযো দেৱলোকে সোধেত্ৱা সুদস্সীদেৱলোকে ঠত্ৱা পৰিনিব্বাযতি – অযং উদ্ধংসোতো, ন অকনিট্ঠগামী নাম. যো পন ইতো অকনিট্ঠমেৱ গন্ত্ৱা পৰিনিব্বাযতি, অযং ন উদ্ধংসোতো, অকনিট্ঠগামী নাম. যো পন হেট্ঠা চতূসু দেৱলোকেসু তত্থ তত্থেৱ পৰিনিব্বাযতি, অযং ন উদ্ধংসোতো, ন অকনিট্ঠগামী নামাতি. এৱমেতে অট্ঠচত্তালীস অনাগামিনো হোন্তি.
কথং? অৱিহে তাৱ তযো অন্তৰাপৰিনিব্বাযিনো, একো উপহচ্চপৰিনিব্বাযী, একো উদ্ধংসোতো তে অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিনো পঞ্চ, সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিনো পঞ্চাতি দস হোন্তি. তথা অতপ্পাসুদস্সাসুদস্সীসূতি চত্তাৰো দসকা চত্তালীসং. অকনিট্ঠে পন উদ্ধংসোতো নত্থি. তযো পন অন্তৰাপৰিনিব্বাযিনো, একো উপহচ্চপৰিনিব্বাযী. তে অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিনো চত্তাৰো, সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিনো চত্তাৰোতি অট্ঠ. এৱং অট্ঠচত্তালীসং হোন্তি.
তে সব্বেপি পপটিকোপমায দীপিতা – দিৱসং সন্তত্তানম্পি হি আৰকণ্টকৱিপ্ফলিকনখচ্ছেদনানং অযোমুখে হঞ্ঞমানে পপটিকা উপ্পজ্জিত্ৱাৱ নিব্বাযতি – এৱৰূপো পঠমো অন্তৰাপৰিনিব্বাযী ৱেদিতব্বো. কস্মা? উপ্পন্নসমনন্তৰাৱ কিলেসপৰিনিব্বানেন পৰিনিব্বাযনতো. ততো মহন্ততৰে অযোমুখে হঞ্ঞমানে পপটিকা আকাসং উল্লঙ্ঘিত্ৱা নিব্বাযতি – এৱৰূপো দুতিযো অন্তৰাপৰিনিব্বাযী দট্ঠব্বো. কস্মা? ৱেমজ্ঝং অপ্পত্ৱা পৰিনিব্বাযনতো. ততো মহন্ততৰে অযোমুখে হঞ্ঞমানে পপটিকা আকাসং উল্লঙ্ঘিত্ৱা নিৱত্তমানা পথৱিযং অনুপহচ্চতলা হুত্ৱা পৰিনিব্বাযতি – এৱৰূপো ততিযো অন্তৰাপৰিনিব্বাযী দট্ঠব্বো. কস্মা? ৱেমজ্ঝং পত্ৱা অনুপহচ্চ পৰিনিব্বাযনতো. ততো মহন্ততৰে অযোমুখে হঞ্ঞমানে পপটিকা আকাসং উল্লঙ্ঘিত্ৱা পথৱিযং পতিত্ৱা উপহচ্চতলা হুত্ৱা নিব্বাযতি – এৱৰূপো উপহচ্চপৰিনিব্বাযী ৱেদিতব্বো. কস্মা? কালকিৰিযং উপগন্ত্ৱা আযুগতিং খেপেত্ৱা পৰিনিব্বাযনতো. ততো মহন্ততৰে অযোমুখে হঞ্ঞমানে পপটিকা পৰিত্তে তিণকট্ঠে পতিত্ৱা তং পৰিত্তং তিণকট্ঠং ঝাপেত্ৱা নিব্বাযতি – এৱৰূপো অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী ৱেদিতব্বো. কস্মা? অপ্পযোগেন লহুসায গতিযা পৰিনিব্বাযনতো. ততো মহন্ততৰে অযোমুখে হঞ্ঞমানে পপটিকা ৱিপুলে তিণকট্ঠপুঞ্জে পতিত্ৱা তং ৱিপুলং তিণকট্ঠপুঞ্জং ঝাপেত্ৱা নিব্বাযতি – এৱৰূপো সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী ৱেদিতব্বো. কস্মা? সপ্পযোগেন অলহুসায গতিযা পৰিনিব্বাযনতো. অপৰা মহন্তেসু তিণকট্ঠপুঞ্জেসু পততি, তত্থ মহন্তেসু তিণকট্ঠপুঞ্জেসু ঝাযমানেসু ৱীতচ্চিতঙ্গাৰো ৱা জালা ৱা উপ্পতিত্ৱা কম্মাৰসালং ঝাপেত্ৱা গামনিগমনগৰৰট্ঠং ঝাপেত্ৱা সমুদ্দন্তং পত্ৱা নিব্বাযতি – এৱৰূপো উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী দট্ঠব্বো. কস্মা? অনেকভৱবীজৱিপ্ফাৰং ফুস্স ফুস্স ব্যন্তীকত্ৱা পৰিনিব্বাযনতো. যস্মা পন আৰকণ্টকাদিভেদং খুদ্দকম্পি মহন্তম্পি অযোকপালমেৱ, তস্মা সুত্তে সব্বৱাৰেসু অযোকপালন্ত্ৱেৱ ৱুত্তং (অ. নি. ৭.৫৫). যথাহ –
‘‘ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – ‘নো চস্স, নো চ মে সিযা, ন ভৱিস্সতি, ন মে ভৱিস্সতি, যদত্থি যং ভূতং, তং পজহামী’’’তি উপেক্খং পটিলভতি. সো ভৱে ন ৰজ্জতি, সম্ভৱে ন ৰজ্জতি, অত্থুত্তৰি পদং সন্তং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. তঞ্চ খ্ৱস্স পদং ন সব্বেন সব্বং সচ্ছিকতং হোতি. তস্স ন সব্বেন সব্বং মানানুসযো পহীনো হোতি, ন সব্বেন সব্বং ভৱৰাগানুসযো পহীনো হোতি, ন সব্বেন সব্বং অৱিজ্জানুসযো পহীনো হোতি. সো পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা অন্তৰাপৰিনিব্বাযী হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দিৱসং সন্তত্তে অযোকপালে হঞ্ঞমানে পপটিকা নিব্বত্তিত্ৱা নিব্বাযেয্য; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… অন্তৰাপৰিনিব্বাযী হোতি.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… অন্তৰাপৰিনিব্বাযী হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দিৱসং সন্তত্তে অযোকপালে হঞ্ঞমানে পপটিকা নিব্বত্তিত্ৱা উপ্পতিত্ৱা নিব্বাযেয্য; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… অন্তৰাপৰিনিব্বাযী হোতি.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… অন্তৰাপৰিনিব্বাযী হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দিৱসং সন্তত্তে অযোকপালে হঞ্ঞমানে পপটিকা নিব্বত্তিত্ৱা উপ্পতিত্ৱা অনুপহচ্চ তলং নিব্বাযেয্য; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… অন্তৰাপৰিনিব্বাযী হোতি.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… উপহচ্চপৰিনিব্বাযী হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দিৱসং সন্তত্তে অযোকপালে হঞ্ঞমানে পপটিকা নিব্বত্তিত্ৱা উপ্পতিত্ৱা উপহচ্চ তলং নিব্বাযেয্য; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… উপহচ্চপৰিনিব্বাযী হোতি.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… পৰিক্খযা অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দিৱসং সন্তত্তে অযোকপালে হঞ্ঞমানে পপটিকা নিব্বত্তিত্ৱা উপ্পতিত্ৱা পৰিত্তে তিণপুঞ্জে ৱা কট্ঠপুঞ্জে ৱা নিপতেয্য, সা তত্থ অগ্গিম্পি জনেয্য, ধূমম্পি জনেয্য, অগ্গিম্পি জনেত্ৱা ধূমম্পি জনেত্ৱা তমেৱ পৰিত্তং তিণপুঞ্জং ৱা কট্ঠপুঞ্জং ৱা পৰিযাদিযিত্ৱা অনাহাৰা নিব্বাযেয্য; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… পৰিক্খযা অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দিৱসং সন্তত্তে অযোকপালে হঞ্ঞমানে পপটিকা নিব্বত্তিত্ৱা উপ্পতিত্ৱা ৱিপুলে তিণপুঞ্জে ৱা কট্ঠপুঞ্জে ৱা নিপতেয্য, সা তত্থ অগ্গিম্পি জনেয্য…পে… তমেৱ ৱিপুলং তিণপুঞ্জং ৱা কট্ঠপুঞ্জং ৱা পৰিযাদিযিত্ৱা অনাহাৰা নিব্বাযেয্য; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… পৰিক্খযা উদ্ধংসোতো হোতি অকনিট্ঠগামী. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দিৱসং সন্তত্তে অযোকপালে হঞ্ঞমানে পপটিকা নিব্বত্তিত্ৱা উপ্পতিত্ৱা মহন্তে তিণপুঞ্জে ৱা কট্ঠপুঞ্জে ৱা নিপতেয্য, সা তত্থ অগ্গিম্পি জনেয্য…পে… তমেৱ মহন্তং তিণপুঞ্জং ৱা কট্ঠপুঞ্জং ৱা পৰিযাদিযিত্ৱা গচ্ছম্পি দহেয্য, দাযম্পি দহেয্য, গচ্ছম্পি দহিত্ৱা দাযম্পি দহিত্ৱা হৰিতন্তং ৱা পথন্তং ৱা সেলন্তং ৱা উদকন্তং ৱা ৰমণীযং ৱা ভূমিভাগং আগম্ম অনাহাৰা নিব্বাযেয্য; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… পৰিক্খযা উদ্ধংসোতো হোতি অকনিট্ঠগামী’’তি (অ. নি. ৭.৫৫).
৪১-৪৪. সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নাদিনিদ্দেসা উত্তানত্থাৱ. অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো অৰহাতি এত্থ পন দ্ৱাদস অৰহন্তো ৱেদিতব্বা. কথং? তযো হি ৱিমোক্খা – সুঞ্ঞতো, অনিমিত্তো, অপ্পণিহিতোতি. তত্থ সুঞ্ঞতৱিমোক্খেন ৱিমুত্তখীণাসৱো পটিপদাৱসেন চতুব্বিধো হোতি; তথা অনিমিত্তঅপ্পণিহিতৱিমোক্খেহীতি – এৱং দ্ৱাদস অৰহন্তো ৱেদিতব্বা. ইতি ইমে দ্ৱাদস অৰহন্তো ৱিয দ্ৱাদসেৱ সকদাগামিনো, চতুৱীসতি সোতাপন্না, অট্ঠচত্তালীস অনাগামিনোতি এত্তকা পুগ্গলা ইতো মুচ্চিত্ৱা বহিদ্ধা নুপ্পজ্জন্তি, ইমস্মিঞ্ঞেৱ সব্বঞ্ঞুবুদ্ধসাসনে উপ্পজ্জন্তীতি.
এককনিদ্দেসৱণ্ণনা.