২. নিদ্দেসৱণ্ণনা
১. এককনিদ্দেসৱণ্ণনা
১. ইদানি যথাঠপিতং মাতিকং আদিতো পট্ঠায ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং – কতমো চ পুগ্গলো সমযৱিমুত্তোতিআদিমাহ. তত্থ ইধাতি ইমস্মিং সত্তলোকে. একচ্চো পুগ্গলোতি একো পুগ্গলো. কালেন কালন্তি এত্থ ভুম্মৱসেন অত্থো ৱেদিতব্বো. একেকস্মিং কালেতি ৱুত্তং হোতি. সমযেন সমযন্তি ইদং পুৰিমস্সেৱ ৱেৱচনং. অট্ঠ ৱিমোক্খেতি ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰঅট্ঠসমাপত্তিযো. তাসঞ্হি পচ্চনীকধম্মেহি ৱিমুচ্চনতো ৱিমোক্খোতি নামং. কাযেনাতি ৱিমোক্খসহজাতেন নামকাযেন. ফুসিত্ৱা ৱিহৰতীতি পটিলভিত্ৱা ইৰিযতি. কতমস্মিং পনেস কালে ৱিমোক্খে ফুসিত্ৱা ৱিহৰতীতি? সমাপত্তিং সমাপজ্জিতুকামস্স হি কালো নাম অত্থি, অকালো নাম অত্থি. তত্থ পাতোৱ সৰীৰপটিজগ্গনকালো, ৱত্তকৰণকালো চ সমাপজ্জনস্স অকালো নাম. সৰীৰং পন পটিজগ্গিত্ৱা ৱত্তং কত্ৱা ৱসনট্ঠানং পৱিসিত্ৱা নিসিন্নস্স যাৱ পিণ্ডায গমনকালো নাগচ্ছতি, এতস্মিং অন্তৰে সমাপজ্জনস্স কালো নাম.
পিণ্ডায গমনকালং পন সল্লক্খেত্ৱা নিক্খন্তস্স চেতিযৱন্দনকালো, ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতস্স ৱিতক্কমাড়কে ঠানকালো পিণ্ডায গমনকালো গামে চৰণকালো; আসনসালায যাগুপানকালো ৱত্তকৰণকালোতি অযম্পি সমাপজ্জনস্স অকালো নাম. আসনসালায পন ৱিৱিত্তে ওকাসে সতি যাৱ ভত্তকালো নাগচ্ছতি, এতস্মিম্পি অন্তৰে সমাপজ্জনস্স কালো নাম. ভত্তং পন ভুঞ্জনকালো, ৱিহাৰগমনকালো, পত্তচীৱৰপটিসামনকালো, দিৱাৱত্তকৰণকালো, পৰিপুচ্ছাদানকালোতি অযম্পি সমাপজ্জনস্স অকালো নাম. যো অকালো, স্ৱেৱ অসমযো. তং সব্বম্পি ঠপেত্ৱা অৱসেসে কালে কালে, সমযে সমযে ৱুত্তপ্পকাৰে অট্ঠ ৱিমোক্খে সহজাতনামকাযেন পটিলভিত্ৱা ৱিহৰন্তো, ‘‘ইধেকচ্চো পুগ্গলো…পে… ৱিহৰতী’’তি ৱুচ্চতি.
অপিচেস সফস্সকেহি সহজাতনামধম্মেহি সহজাতধম্মে ফুসতিযেৱ নাম, উপচাৰেন অপ্পনং ফুসতিযেৱ নাম. পুৰিমায অপ্পনায অপৰং অপ্পনং ফুসতিযেৱ. যেন হি সদ্ধিং যে ধম্মা সহজাতা, তেন তে পটিলদ্ধা নাম হোন্তি. ফস্সেনাপি ফুট্ঠাযেৱ নাম হোন্তি. উপচাৰম্পি অপ্পনায পটিলাভকাৰণমেৱ, তথা পুৰিমা অপ্পনা অপৰঅপ্পনায. তত্ৰাস্স এৱং সহজাতেহি সহজাতানং ফুসনা ৱেদিতব্বা – পঠমজ্ঝানঞ্হি ৱিতক্কাদীহি পঞ্চঙ্গিকং. তস্মিং ঠপেত্ৱা তানি অঙ্গানি সেসা অতিৰেকপণ্ণাসধম্মা চত্তাৰো খন্ধা নাম হোন্তি. তেন নামকাযেন পঠমজ্ঝানসমাপত্তিৱিমোক্খং ফুসিত্ৱা পটিলভিত্ৱা ৱিহৰতি. দুতিযং ঝানং পীতিসুখচিত্তেকগ্গতাহি তিৱঙ্গিকং, ততিযং সুখচিত্তেকগ্গতাহি দুৱঙ্গিকং, চতুত্থং উপেক্খাচিত্তেকগ্গতাহি দুৱঙ্গিকং, তথা আকাসানঞ্চাযতনং…পে… নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনঞ্চ. তত্থ ঠপেত্ৱা তানি অঙ্গানি সেসা অতিৰেকপণ্ণাসধম্মা চত্তাৰো খন্ধা নাম হোন্তি. তেন নামকাযেন নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিৱিমোক্খং ফুসিত্ৱা পটিলভিত্ৱা ৱিহৰতি.
পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱাতি ৱিপস্সনাপঞ্ঞায সঙ্খাৰগতং, মগ্গপঞ্ঞায চতুসচ্চধম্মে পস্সিত্ৱা. একচ্চে আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তীতি উপড্ঢুপড্ঢা পঠমমগ্গাদিৱজ্ঝা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তি. অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো সমযৱিমুত্তোতি এত্থ অট্ঠসমাপত্তিলাভী পুথুজ্জনো তেন নামকাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰতীতি ৱত্তুং ৱট্টতি. পাড়িযং পন ‘‘একচ্চে আসৱা পৰিক্খীণা’’তি ৱুত্তং. পুথুজ্জনস্স চ খীণা আসৱা নাম নত্থি, তস্মা সো ন গহিতো. অট্ঠসমাপত্তিলাভী খীণাসৱোপি তেন নামকাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰতীতি ৱত্তুং ৱট্টতি. তস্স পন অপৰিক্খীণাসৱা নাম নত্থি, তস্মা সোপি ন গহিতো. সমযৱিমুত্তোতি পন তিণ্ণং সোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামীনংযেৱেতং নামন্তি ৱেদিতব্বং.
২. অসমযৱিমুত্তনিদ্দেসে – পুৰিমসদিসং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. অসমযৱিমুত্তোতি পনেত্থ সুক্খৱিপস্সকখীণাসৱস্সেতং নামং. সুক্খৱিপস্সকা পন সোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামিনো অট্ঠসমাপত্তিলাভিনো চ খীণাসৱা পুথুজ্জনা চ ইমস্মিং দুকে ন লব্ভন্তি, দুকমুত্তকপুগ্গলা নাম হোন্তি. তস্মা সত্থা অত্তনো বুদ্ধসুবুদ্ধতায হেট্ঠা গহিতে চ অগ্গহিতে চ সঙ্কড্ঢিত্ৱা সদ্ধিং পিট্ঠিৱট্টকেহি তন্তিং আৰোপেন্তো সব্বেপি অৰিযপুগ্গলাতিআদিমাহ. তত্থ অৰিযে ৱিমোক্খেতি কিলেসেহি আৰকত্তা অৰিযেতি সঙ্খং গতে লোকুত্তৰৱিমোক্খে. ইদং ৱুত্তং হোতি – বাহিৰানঞ্হি অট্ঠন্নং সমাপত্তীনং সমাপজ্জন্তস্স সমযোপি অত্থি অসমযোপি. মগ্গৱিমোক্খেন ৱিমুচ্চনস্স সমযো ৱা অসমযো ৱা নত্থি. যস্স সদ্ধা বলৱতী, ৱিপস্সনা চ আৰদ্ধা, তস্স গচ্ছন্তস্স তিট্ঠন্তস্স নিসীদন্তস্স নিপজ্জন্তস্স খাদন্তস্স ভুঞ্জন্তস্স মগ্গফলপটিৱেধো নাম ন হোতীতি নত্থি. ইতি মগ্গৱিমোক্খেন ৱিমুচ্চনস্স সমযো ৱা অসমযো ৱা নত্থীতি হেট্ঠা গহিতে চ অগ্গহিতে চ সঙ্কড্ঢিত্ৱা ইমং পিট্ঠিৱট্টকং তন্তিং আৰোপেসি ধম্মৰাজা. সমাপত্তিলাভী পুথুজ্জনো ইমাযপি তন্তিযা অগ্গহিতোৱ. ভজাপিযমানো পন সমাপত্তিৱিক্খম্ভিতানং কিলেসানং ৱসেন সমযৱিমুত্তভাৱং ভজেয্য.
৩. কুপ্পধম্মাকুপ্পধম্মনিদ্দেসেসু – যস্স অধিগতো সমাপত্তিধম্মো কুপ্পতি নস্সতি, সো কুপ্পধম্মো. ৰূপসহগতানন্তি ৰূপনিমিত্তসঙ্খাতেন ৰূপেন সহগতানং. তেন সদ্ধিং পৱত্তানং ন ৱিনা ৰূপাৰম্মণানং চতুন্নং ৰূপাৱচৰজ্ঝানানন্তি অত্থো. অৰূপসহগতানন্তি ৰূপতো অঞ্ঞং, ন ৰূপন্তি অৰূপং. অৰূপেন সহগতানং তেন সদ্ধিং পৱত্তানং ন ৱিনা অৰূপাৰম্মণানং চতুন্নং অৰূপাৱচৰজ্ঝানানন্তি অত্থো. ন নিকামলাভীতি পঞ্চহাকাৰেহি অচিণ্ণৱসিতায ইচ্ছিতাকাৰেন অলদ্ধত্তা ন নিকামলাভী. অপ্পগুণসমাপত্তিকোতি অত্থো. ন অকিচ্ছলাভীতি কিচ্ছলাভী দুক্খলাভী. যো আগমনম্হি কিলেসে ৱিক্খম্ভেন্তো উপচাৰং পাপেন্তো অপ্পনং পাপেন্তো চিত্তমঞ্জূসং লভন্তো দুক্খেন কিচ্ছেন সসঙ্খাৰেন সপ্পযোগেন কিলমন্তো তং সম্পদং পাপুণিতুং সক্কোতি, সো ন অকিচ্ছলাভী নাম. ন অকসিৰলাভীতি অৱিপুললাভী. সমাপত্তিং অপ্পেত্ৱা অদ্ধানং ফৰিতুং ন সক্কোতি. একং দ্ৱে চিত্তৱাৰে ৱত্তেত্ৱা সহসাৱ ৱুট্ঠাতীতি অত্থো.
যত্থিচ্ছকন্তি যস্মিং ওকাসে সমাপত্তিং অপ্পেত্ৱা নিসীদিতুং ইচ্ছতি. যদিচ্ছকন্তি কসিণজ্ঝানং ৱা আনাপানজ্ঝানং ৱা ব্ৰহ্মৱিহাৰজ্ঝানং ৱা অসুভজ্ঝানং ৱাতি যং যং সমাপত্তিং অপ্পেত্ৱা নিসীদিতুং ইচ্ছতি. যাৱতিচ্ছকন্তি অদ্ধানপৰিচ্ছেদেন যত্তকং কালং ইচ্ছতি. ইদং ৱুত্তং হোতি – যত্থ যত্থ যং যং সমাপত্তিং যত্তকং অদ্ধানং সমাপজ্জিতুম্পি ৱুট্ঠাতুম্পি ইচ্ছতি, তত্থ তত্থ তং তং সমাপত্তিং তত্তকং অদ্ধানং সমাপজ্জিতুম্পি ৱুট্ঠাতুম্পি ন সক্কোতি. চন্দং ৱা সূৰিযং ৱা উল্লোকেত্ৱা ‘ইমস্মিং চন্দে ৱা সূৰিযে ৱা এত্তকং ঠানং গতে ৱুট্ঠহিস্সামী’তি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ঝানং সমাপন্নো যথাপৰিচ্ছেদেন ৱুট্ঠাতুং ন সক্কোতি, অন্তৰাৱ ৱুট্ঠাতি; সমাপত্তিযা অপ্পগুণতাযাতি.
পমাদমাগম্মাতি পমাদং পটিচ্চ. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱংৱিধো পুগ্গলো কুপ্পধম্মোতি ৱুচ্চতি. ইদং পন অট্ঠসমাপত্তিলাভিনো পুথুজ্জনস্স সোতাপন্নস্স সকদাগামিনোতি তিণ্ণং পুগ্গলানং নামং. এতেসঞ্হি সমাধিপাৰিবন্ধকা ৱিপস্সনাপাৰিবন্ধকা চ ধম্মা ন সুৱিক্খম্ভিতা, ন সুৱিক্খালিতা, তেন তেসং সমাপত্তি নস্সতি পৰিহাযতি. সা চ খো নেৱ সীলভেদেন, নাপত্তিৱীতিক্কমেন. ন গৰুকমোক্খধম্মো পনেস অপ্পমত্তকেনপি কিচ্চকৰণীযেন ৱা ৱত্তভেদমত্তকেন ৱা নস্সতি.
তত্ৰিদং ৱত্থু – একো কিৰ থেৰো সমাপত্তিং ৱড়ঞ্জেতি. তস্মিং পিণ্ডায গামং পৱিট্ঠে দাৰকা পৰিৱেণে কীড়িত্ৱা পক্কমিংসু. থেৰো আগন্ত্ৱা ‘পৰিৱেণং সম্মজ্জিতব্ব’ন্তি চিন্তেত্ৱা অসম্মজ্জিত্ৱা ৱিহাৰং পৱিসিত্ৱা ‘সমাপত্তিং অপ্পেস্সামী’তি নিসীদি. সো অপ্পেতুং অসক্কোন্তো, ‘কিং নু খো আৱৰণ’ন্তি সীলং আৱজ্জন্তো অপ্পমত্তকম্পি ৱীতিক্কমং অদিস্ৱা ‘ৱত্তভেদো নু খো অত্থী’তি ওলোকেন্তো পৰিৱেণস্স অসম্মট্ঠভাৱং ঞত্ৱা সম্মজ্জিত্ৱা পৱিসিত্ৱা নিসীদন্তো সমাপত্তিং অপ্পেন্তোৱ নিসীদি.
৪. অকুপ্পধম্মনিদ্দেসো ৱুত্তপটিপক্খৱসেনেৱ ৱেদিতব্বো. অকুপ্পধম্মোতি ইদং পন অট্ঠসমাপত্তিলাভিনো অনাগামিস্স চেৱ খীণাসৱস্স চাতি দ্ৱিন্নং পুগ্গলানং নামং. তেসঞ্হি সমাধিপাৰিবন্ধকা ৱিপস্সনাপাৰিবন্ধকা চ ধম্মা সুৱিক্খম্ভিতা সুৱিক্খালিতা; তেন তেসং ভস্সসঙ্গণিকাৰামাদিকিচ্চেন ৱা অঞ্ঞেন ৱা যেন কেনচি অত্তনো অনুৰূপেন পমাদেন ৱীতিনামেন্তানম্পি সমাপত্তি ন কুপ্পতি, ন নস্সতি. সুক্খৱিপস্সকা পন সোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামিখীণাসৱা ইমস্মিং দুকে ন লব্ভন্তি; দুকমুত্তকপুগ্গলা নাম হোন্তি. তস্মা সত্থা অত্তনো বুদ্ধসুবুদ্ধতায হেট্ঠা গহিতে চ অগ্গহিতে চ সঙ্কড্ঢিত্ৱা ইমস্মিম্পি দুকে সদ্ধিং পিট্ঠিৱট্টকেহি তন্তিং আৰোপেন্তো সব্বেপি অৰিযপুগ্গলাতিআদিমাহ. অট্ঠন্নঞ্হি সমাপত্তীনং কুপ্পনং নস্সনং ভৱেয্য, লোকুত্তৰধম্মস্স পন সকিং পটিৱিদ্ধস্স কুপ্পনং নস্সনং নাম নত্থি, তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং.
৫. পৰিহানধম্মাপৰিহানধম্মনিদ্দেসাপি কুপ্পধম্মাকুপ্পধম্মনিদ্দেসৱসেনেৱ ৱেদিতব্বা. কেৱলঞ্হি ইধ পুগ্গলস্স পমাদং পটিচ্চ ধম্মানং পৰিহানম্পি অপৰিহানম্পি গহিতন্তি ইদং পৰিযাযদেসনামত্তমেৱ নানং. সেসং সব্বত্থ তাদিসমেৱ.
৭. চেতনাভব্বনিদ্দেসে – চেতনাভব্বোতি চেতনায অপৰিহানিং আপজ্জিতুং ভব্বো. সচে অনুসঞ্চেতেতীতি, সচে সমাপজ্জতি. সমাপত্তিঞ্হি সমাপজ্জন্তো অনুসঞ্চেতেতি নাম. সো ন পৰিহাযতি, ইতৰো পৰিহাযতি.
৮. অনুৰক্খণাভব্বনিদ্দেসে – অনুৰক্খণাভব্বোতি অনুৰক্খণায অপৰিহানিং আপজ্জিতুং ভব্বো. সচে অনুৰক্খতীতি সচে অনুপকাৰধম্মে পহায উপকাৰধম্মে সেৱন্তো সমাপজ্জতি. এৱঞ্হি পটিপজ্জন্তো অনুৰক্খতি নাম. সো ন পৰিহাযতি, ইতৰো পৰিহাযতি.
ইমে দ্ৱেপি সমাপত্তিং ঠপেতুং থাৱৰং কাতুং পটিবলা. চেতনাভব্বতো পন অনুৰক্খণাভব্বোৱ বলৱতৰো. চেতনাভব্বো হি উপকাৰানুপকাৰে ধম্মে ন জানাতি. অজানন্তো উপকাৰধম্মে নুদতি নীহৰতি, অনুপকাৰধম্মে সেৱতি. সো তে সেৱন্তো সমাপত্তিতো পৰিহাযতি. অনুৰক্খণাভব্বো উপকাৰানুপকাৰে ধম্মে জানাতি. জানন্তো অনুপকাৰধম্মে নুদতি নীহৰতি, উপকাৰধম্মে সেৱতি. সো তে সেৱন্তো সমাপত্তিতো ন পৰিহাযতি.
যথা হি দ্ৱে খেত্তপালা একো পণ্ডুৰোগেন সৰোগো অক্খমো সীতাদীনং, একো অৰোগো সীতাদীনং সহো. সৰোগো হেট্ঠাকুটিং ন ওতৰতি, ৰত্তাৰক্খং দিৱাৰক্খং ৱিজহতি. তস্স দিৱা সুকমোৰাদযো খেত্তং ওতৰিত্ৱা সালিসীসং খাদন্তি, ৰত্তিং মিগসূকৰাদযো পৱিসিত্ৱা খলং তচ্ছি তং ৱিয ছেত্ৱা গচ্ছন্তি. সো অত্তনো পমত্তকাৰণা পুন বীজমত্তম্পি ন লভতি. ইতৰো ৰত্তাৰক্খং দিৱাৰক্খং ন ৱিজহতি. সো অত্তনো অপ্পমত্তকাৰণা এককৰীসতো চত্তাৰিপি অট্ঠপি সকটানি লভতি.
তত্থ সৰোগখেত্তপালো ৱিয চেতনাভব্বো, অৰোগো ৱিয অনুৰক্খণাভব্বো দট্ঠব্বো. সৰোগস্স অত্তনো পমাদেন পুন বীজমত্তস্সপি অলভনং ৱিয চেতনাভব্বস্স উপকাৰানুপকাৰে ধম্মে অজানিত্ৱা উপকাৰে পহায অনুপকাৰে সেৱন্তস্স সমাপত্তিযা পৰিহানং. ইতৰস্স অত্তনো অপ্পমাদেন এককৰীসমত্ততো চতুঅট্ঠসকটউদ্ধৰণং ৱিয অনুৰক্খণাভব্বস্স উপকাৰানুপকাৰে ধম্মে জানিত্ৱা অনুপকাৰে পহায উপকাৰে সেৱন্তস্স সমাপত্তিযা অপৰিহানং ৱেদিতব্বং. এৱং চেতনাভব্বতো অনুৰক্খণাভব্বোৱ সমাপত্তিং থাৱৰং কাতুং বলৱতৰোতি ৱেদিতব্বো.
৯. পুথুজ্জননিদ্দেসে – তীণি সংযোজনানীতি দিট্ঠিসংযোজনসীলব্বতপৰামাসসংযোজনৱিচিকিচ্ছাসংযোজনানি. এতানি হি ফলক্খণে পহীনানি নাম হোন্তি. অযং পন ফলক্খণেপি ন হোতীতি দস্সেতি. তেসং ধম্মানন্তি তেসং সংযোজনধম্মানং. মগ্গক্খণস্মিঞ্হি তেসং পহানায পটিপন্নো নাম হোতি. অযং পন মগ্গক্খণেপি ন হোতি. এত্তাৱতা ৱিস্সট্ঠকম্মট্ঠানো থূলবালপুথুজ্জনোৱ ইধ কথিতোতি ৱেদিতব্বো.
১০. গোত্ৰভুনিদ্দেসে – যেসং ধম্মানন্তি যেসং গোত্ৰভুঞাণেন সদ্ধিং উপ্পন্নানং পৰোপণ্ণাসকুসলধম্মানং. অৰিযধম্মস্সাতি লোকুত্তৰমগ্গস্স. অৱক্কন্তি হোতীতি ওক্কন্তি নিব্বত্তি পাতুভাৱো হোতি. অযং ৱুচ্চতীতি অযং নিব্বানাৰম্মণেন ঞাণেন সব্বং পুথুজ্জনসঙ্খং পুথুজ্জনগোত্তং পুথুজ্জনমণ্ডলং পুথুজ্জনপঞ্ঞত্তিং অতিক্কমিত্ৱা অৰিযসঙ্খং অৰিযগোত্তং অৰিযমণ্ডলং অৰিযপঞ্ঞত্তিং ওক্কমনতো গোত্ৰভূপুগ্গলো নাম ৱুচ্চতি.
১১. ভযূপৰতনিদ্দেসে – ভযেন উপৰতোতি ভযূপৰতো. সত্তপি সেক্খা পুথুজ্জনা চ ভাযিত্ৱা পাপতো ওৰমন্তি পাপং ন কৰোন্তি. তত্থ পুথুজ্জনা দুগ্গতিভযং, ৱট্টভযং, কিলেসভযং, উপৱাদভযন্তি চত্তাৰি ভযানি ভাযন্তি. তেসু ভাযিতব্বট্ঠেন দুগ্গতিযেৱ ভযং দুগ্গতিভযং. সেসেসুপি এসেৱ নযো. তত্থ পুথুজ্জনো ‘সচে ত্ৱং পাপং কৰিস্সসি, চত্তাৰো অপাযা মুখং ৱিৱৰিত্ৱা ঠিতচ্ছাতঅজগৰসদিসা, তেসু দুক্খং অনুভৱন্তো কথং ভৱিস্সসী’তি দুগ্গতিভযং ভাযিত্ৱা পাপং ন কৰোতি. অনমতগ্গসংসাৰৱট্টংযেৱ পন ৱট্টভযং নাম. সব্বম্পি অকুসলং কিলেসভযং নাম. গৰহা পন উপৱাদভযং নাম. তানিপি ভাযিত্ৱা পুথুজ্জনো পাপং ন কৰোতি. সোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামিনো পন তযো সেক্খা দুগ্গতিং অতীতত্তা সেসানি তীণি ভযানি ভাযিত্ৱা পাপং ন কৰোন্তি. মগ্গট্ঠকসেক্খা আগমনৱসেন ৱা অসমুচ্ছিন্নভযত্তা ৱা ভযূপৰতা নাম হোন্তি. খীণাসৱো ইমেসু চতূসু ভযেসু একম্পি ন ভাযতি. সো হি সব্বসো সমুচ্ছিন্নভযো; তস্মা অভযূপৰতোতি ৱুচ্চতি. কিং পন সো উপৱাদম্পি ন ভাযতীতি? ন ভাযতি. উপৱাদং পন ৰক্খতীতি ৱত্তুং ৱট্টতি. দোণুপ্পলৱাপিগামে খীণাসৱত্থেৰো ৱিয.
১২. অভব্বাগমননিদ্দেসে – সম্মত্তনিযামাগমনস্স অভব্বোতি অভব্বাগমনো. কম্মাৱৰণেনাতি পঞ্চৱিধেন আনন্তৰিযকম্মেন. কিলেসাৱৰণেনাতি নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিযা. ৱিপাকাৱৰণেনাতি অহেতুকদুহেতুকপটিসন্ধিযা. অস্সদ্ধাতি বুদ্ধধম্মসঙ্ঘেসু সদ্ধাৰহিতা. অচ্ছন্দিকাতি কত্তুকম্যতাকুসলচ্ছন্দৰহিতা. তে ঠপেত্ৱা জম্বুদীপং ইতৰদীপত্তযৱাসিনো ৱেদিতব্বা. তেসু হি মনুস্সা অচ্ছন্দিকভাৱং পৱিট্ঠা নাম. দুপ্পঞ্ঞাতি ভৱঙ্গপঞ্ঞাৰহিতা. অভব্বাতি অপ্পটিলদ্ধমগ্গফলূপনিস্সযা. নিযামন্তি মগ্গনিযামং, সম্মত্তনিযামং. ওক্কমিতুন্তি এতং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তসঙ্খাতং নিযামং ওক্কমিতুং পৱিসিতুং তত্থ পতিট্ঠাতুং অভব্বা.
১৩. ভব্বাগমননিদ্দেসো ৱুত্তপটিপক্খনযেন ৱেদিতব্বো. এৱমিমস্মিং দুকে যে চ পুগ্গলা পঞ্চানন্তৰিযকা, যে চ নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিকা, যেহি চ অহেতুকদুহেতুকপটিসন্ধি গহিতা, যে চ বুদ্ধাদীনং ন সদ্দহন্তি, যেসঞ্চ কত্তুকম্যতাছন্দো নত্থি, যে চ অপৰিপুণ্ণভৱঙ্গপঞ্ঞা, যেসঞ্চ মগ্গফলানং উপনিস্সযো নত্থি, তে সব্বেপি সম্মত্তনিযামং ওক্কমিতুং অভব্বা, ৱিপৰীতা ভব্বাতি ৱুত্তা.
১৪. নিযতানিযতনিদ্দেসে – আনন্তৰিকাতি আন্তৰিককম্মসমঙ্গিনো. মিচ্ছাদিট্ঠিকাতি নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিসমঙ্গিনো. সব্বেপি হেতে নিৰযস্স অত্থায নিযতত্তা নিযতা নাম. অট্ঠ পন অৰিযপুগ্গলা সম্মাভাৱায উপৰূপৰিমগ্গফলত্থায চেৱ অনুপাদাপৰিনিব্বানত্থায চ নিযতত্তা নিযতা নাম. অৱসেসপুগ্গলা পন অনিবদ্ধগতিকা. যথা আকাসে খিত্তদণ্ডো পথৱিযং পতন্তো ‘অগ্গেন ৱা মজ্ঝেন ৱা মূলেন ৱা পতিস্সতী’তি ন ঞাযতি; এৱমেৱ ‘অসুকগতিযা নাম নিব্বত্তিস্সন্তী’তি নিযমাভাৱা অনিযতা নামাতি ৱেদিতব্বা. যা পন উত্তৰকুৰুকানং নিযতগতিকতা ৱুত্তা, ন সা নিযতধম্মৱসেন. মিচ্ছত্তসম্মত্তনিযতধম্মাযেৱ হি নিযতা নাম. তেসঞ্চ ৱসেনাযং পুগ্গলনিযমো কথিতোতি.
১৫. পটিপন্নকনিদ্দেসে – মগ্গসমঙ্গিনোতি মগ্গট্ঠকপুগ্গলা. তে হি ফলত্থায পটিপন্নত্তা পটিপন্নকা নাম. ফলসমঙ্গিনোতি ফলপটিলাভসমঙ্গিতায ফলসমঙ্গিনো. ফলপটিলাভতো পট্ঠায হি তে ফলসমাপত্তিং অসমাপন্নাপি ফলে ঠিতাযেৱ নাম.
১৬. সমসীসীনিদ্দেসে – অপুব্বং অচৰিমন্তি অপুৰে অপচ্ছা, একপ্পহাৰেনেৱাতি অত্থো. পৰিযাদানন্তি পৰিক্খযো. অযং ৱুচ্চতীতি অযং পুগ্গলো সমসীসী নাম ৱুচ্চতি. সো পনেস তিৱিধো হোতি – ইৰিযাপথসমসীসী, ৰোগসমসীসী, জীৱিতসমসীসীতি. তত্থ যো চঙ্কমন্তোৱ ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা অৰহত্তং পত্ৱা চঙ্কমন্তোৱ পৰিনিব্বাতি পদুমত্থেৰো ৱিয; ঠিতকোৱ ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা অৰহত্তং পত্ৱা ঠিতকোৱ পৰিনিব্বাতি কোটপব্বতৱিহাৰৱাসীতিস্সত্থেৰো ৱিয; নিসিন্নোৱ ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা অৰহত্তং পত্ৱা নিসিন্নোৱ পৰিনিব্বাতি, নিপন্নোৱ ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা অৰহত্তং পত্ৱা নিপন্নোৱ পৰিনিব্বাতি – অযং ইৰিযাপথসমসীসী নাম.
যো পন একং ৰোগং পত্ৱা অন্তোৰোগেযেৱ ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা অৰহত্তং পত্ৱা তেনেৱ ৰোগেন পৰিনিব্বাতি – অযং ৰোগসমসীসী নাম.
কতৰো জীৱিতসমসীসী নাম? ‘‘সীসন্তি তেৰস সীসানি – পলিবোধসীসঞ্চ তণ্হা, ৱিনিবন্ধনসীসঞ্চ মানো, পৰামাসসীসঞ্চ দিট্ঠি, ৱিক্খেপসীসঞ্চ উদ্ধচ্চং, সংকিলেসসীসঞ্চ অৱিজ্জা, অধিমোক্খসীসঞ্চ সদ্ধা, পগ্গহসীসঞ্চ ৱীৰিযং, উপট্ঠানসীসঞ্চ সতি, অৱিক্খেপসীসঞ্চ সমাধি, দস্সনসীসঞ্চ পঞ্ঞা, পৱত্তসীসঞ্চ জীৱিতিন্দ্ৰিযং, গোচৰসীসঞ্চ ৱিমোক্খো, সঙ্খাৰসীসঞ্চ নিৰোধো’’তি (পটি. ম. ১.৮৭). তত্থ কিলেসসীসং অৱিজ্জং অৰহত্তমগ্গো পৰিযাদিযতি. পৱত্তসীসং জীৱিতিন্দ্ৰিযং চুতিচিত্তং পৰিযাদিযতি. অৱিজ্জাপৰিযাদাযকং চিত্তং জীৱিতিন্দ্ৰিযং পৰিযাদাতুং ন সক্কোতি. জীৱিতিন্দ্ৰিযপৰিযাদাযকং চিত্তং অৱিজ্জং পৰিযাদাতুং ন সক্কোতি. অৱিজ্জাপৰিযাদাযকং চিত্তং অঞ্ঞং, জীৱিতিন্দ্ৰিযপৰিযাদাযকং চিত্তং অঞ্ঞং. যস্স চেতং সীসদ্ৱযং সমং পৰিযাদানং গচ্ছতি, সো জীৱিতসমসীসী নাম.
কথমিদং সমং হোতীতি? ৱাৰসমতায. যস্মিঞ্হি ৱাৰে মগ্গৱুট্ঠানং হোতি – সোতাপত্তিমগ্গে পঞ্চ পচ্চৱেক্খণানি, সকদাগামিমগ্গে পঞ্চ, অনাগামিমগ্গে পঞ্চ, অৰহত্তমগ্গে চত্তাৰীতি একূনৱীসতিযা পচ্চৱেক্খণঞাণে পতিট্ঠায ভৱঙ্গং ওতৰিত্ৱা পৰিনিব্বাযতি. ইমায ৱাৰসমতায ইদং উভযসীসপৰিযাদানং সমং হোতি নাম. তেনাযং পুগ্গলো জীৱিতসমসীসীতি ৱুচ্চতি. অযমেৱ চ ইধ অধিপ্পেতো.
১৭. ঠিতকপ্পীনিদ্দেসে – ঠিতো কপ্পোতি ঠিতকপ্পো, ঠিতকপ্পো অস্স অত্থীতি ঠিতকপ্পী. কপ্পং ঠপেতুং সমত্থোতি অত্থো. উড্ডয্হনৱেলা অস্সাতি ঝাযনকালো ভৱেয্য. নেৱ তাৱাতি যাৱ এস মগ্গসমঙ্গী পুগ্গলো সোতাপত্তিফলং ন সচ্ছিকৰোতি, নেৱ তাৱ কপ্পো ঝাযেয্য. ঝাযমানোপি অজ্ঝাযিত্ৱাৱ তিট্ঠেয্য. কপ্পৱিনাসো হি নাম মহাৱিকাৰো মহাপযোগো কোটিসতসহস্সচক্কৱাড়স্স ঝাযনৱসেন মহালোকৱিনাসো. অযম্পি এৱং মহাৱিনাসো তিট্ঠেয্য ৱাতি ৱদতি. সাসনে পন ধৰমানে অযং কপ্পৱিনাসো নাম নত্থি. কপ্পৱিনাসে সাসনং নত্থি. গতকোটিকে হি কালে কপ্পৱিনাসো নাম হোতি. এৱং সন্তেপি সত্থা অন্তৰাযাভাৱং দীপেতুং ইদং কাৰণং আহৰি – ‘‘ইদম্পি ভৱেয্য, মগ্গসমঙ্গিনো পন ফলস্স অন্তৰাযো ন সক্কা কাতু’’ন্তি. অযং পন পুগ্গলো কপ্পং ঠপেন্তো কিত্তকং কালং ঠপেয্যাতি? যস্মিং ৱাৰে মগ্গৱুট্ঠানং হোতি, অথ ভৱঙ্গং আৱট্টেন্তং মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনং উপ্পজ্জতি. ততো তীণি অনুলোমানি, একং গোত্ৰভুচিত্তং, একং মগ্গচিত্তং, দ্ৱে ফলচিত্তানি, পঞ্চ পচ্চৱেক্খণঞাণানীতি এত্তকং কালং ঠপেয্য. ইমং পনত্থং বাহিৰায আগন্তুকূপমাযপি এৱং দীপযিংসু. সচে হি সোতাপত্তিমগ্গসমঙ্গিস্স মত্থকূপৰি যোজনিকং একগ্ঘনসেলং তিৱট্টায ৰজ্জুযা বন্ধিত্ৱা ওলম্বেয্য, একস্মিং ৱট্টে ছিন্নে দ্ৱীহি ওলম্বেয্য, দ্ৱীসু ছিন্নেসু একেন ওলম্বেয্যেৱ, তস্মিম্পি ছিন্নে অব্ভকূটং ৱিয আকাসে তিট্ঠেয্য, ন ত্ৱেৱ তস্স পুগ্গলস্স মগ্গানন্তৰফলস্স অন্তৰাযং কৰেয্যাতি. অযং পন দীপনা পৰিত্তা, পুৰিমাৱ মহন্তা. ন কেৱলং পন সোতাপত্তিমগ্গট্ঠোৱ কপ্পং ঠপেতি, ইতৰে মগ্গসমঙ্গিনোপি ঠপেন্তিযেৱ. তেন ভগৱা হেট্ঠা গহিতঞ্চ অগ্গহিতঞ্চ সব্বং সঙ্কড্ঢিত্ৱা সদ্ধিং পিট্ঠিৱট্টকপুগ্গলেহি ইমং তন্তিং আৰোপেসি – ‘‘সব্বেপি মগ্গসমঙ্গিনো পুগ্গলা ঠিতকপ্পিনো’’তি.
১৮. অৰিযনিদ্দেসে – কিলেসেহি আৰকত্তা অৰিযা. সদেৱকেন লোকেন অৰণীযত্তা অৰিযা. অৰিযট্ঠো নাম পৰিসুদ্ধট্ঠোতি পৰিসুদ্ধত্তাপি অৰিযা. সেসা অপৰিসুদ্ধতায অনৰিযা.
১৯. সেক্খনিদ্দেসে – মগ্গসমঙ্গিনো মগ্গক্খণে, ফলসমঙ্গিনো চ ফলক্খণে, অধিসীলসিক্খাদিকা তিস্সোপি সিক্খা সিক্খন্তিযেৱাতি সেক্খা. অৰহতা পন অৰহত্তফলক্খণে তিস্সো সিক্খা সিক্খিতা. পুন তস্স সিক্খনকিচ্চং নত্থীতি অসেক্খা. ইতি সত্ত অৰিযা সিক্খন্তীতি সেক্খা. খীণাসৱা অঞ্ঞস্স সন্তিকে সীলাদীনং সিক্খিতত্তা সিক্খিতঅসেক্খা নাম. বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধা সযম্ভূততায অসিক্খিতঅসেক্খা নাম. সেসপুগ্গলা নেৱ সিক্খন্তি ন সিক্খিতাতি নেৱসেক্খানাসেক্খা.
২০. তেৱিজ্জনিদ্দেসে – পঠমং পুব্বেনিৱাসদিব্বচক্খুঞাণানি নিব্বত্তেত্ৱা পচ্ছা অৰহত্তং পত্তোপি, পঠমং অৰহত্তং পত্ৱা পচ্ছা পুব্বেনিৱাসদিব্বচক্খুঞাণনিব্বত্তকোপি তেৱিজ্জোযেৱ নাম. সুত্তন্তকথা পন পৰিযাযদেসনা অভিধম্মকথা নিপ্পৰিযাযদেসনাতি ইমস্মিং ঠানে আগমনীযমেৱ ধুৰং. তস্মা পঠমং দ্ৱে ৱিজ্জা নিব্বত্তেত্ৱা পচ্ছা অৰহত্তং পত্তোৱ ইধ অধিপ্পেতো. ছড়ভিঞ্ঞেপি এসেৱ নযো.
২২. সম্মাসম্বুদ্ধনিদ্দেসে – পুব্বে অননুস্সুতেসূতি পচ্ছিমভৱে সচ্চপ্পটিৱেধতো পুব্বে অঞ্ঞস্স কস্সচি সন্তিকে অস্সুতপুব্বেসু. ততো পুৰিমপুৰিমেসু পন ভৱেসু সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তা বুদ্ধসাসনে পব্বজিত্ৱা তীণি পিটকানি উগ্গহেত্ৱা গতপচ্চাগতৱত্তং আৰুয্হ কম্মট্ঠানং অনুলোমং গোত্ৰভুং আহচ্চ ঠপেন্তি. তস্মা পচ্ছিমভৱস্মিংযেৱ অনাচৰিযকভাৱং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. তদা হি তথাগতো পূৰিতপাৰমিত্তা অঞ্ঞস্স সন্তিকে সামং অননুস্সুতেসু সঙ্খতাসঙ্খতধম্মেসু ‘‘ইদং দুক্খং…পে… অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’’তি অত্তপচ্চক্খেন ঞাণেন চত্তাৰি সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝতি.
তত্থ চাতি তস্মিঞ্চ চতুসচ্চসম্বোধিসঙ্খাতে অৰহত্তমগ্গে. সব্বঞ্ঞুতং পাপুণাতি বলেসু চ ৱসীভাৱন্তি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্চেৱ বলেসু চ চিণ্ণৱসীভাৱং পাপুণাতি. বুদ্ধানঞ্হি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স চেৱ দসবলঞাণস্স চ অধিগমনতো পট্ঠায অঞ্ঞং কাতব্বং নাম নত্থি. যথা পন উভতোসুজাতস্স খত্তিযকুমাৰস্স অভিসেকপ্পত্তিতো পট্ঠায ‘ইদং নাম ইস্সৰিযং অনাগত’ন্তি ন ৱত্তব্বং, সব্বং আগতমেৱ হোতি. এৱমেৱ বুদ্ধানং অৰহত্তমগ্গস্স আগমনতো পট্ঠায ‘অযং নাম গুণো ন আগতো, ন পটিৱিদ্ধো, ন পচ্চক্খো’তি ন ৱত্তব্বো, সব্বেপি সব্বঞ্ঞুগুণা আগতা পটিৱিদ্ধা পচ্চক্খকতাৱ হোন্তি. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱং পাৰমীপূৰণসিদ্ধানুভাৱেন অৰিযমগ্গেন পটিৱিদ্ধসব্বঞ্ঞুগুণো পুগ্গলো সম্মাসম্বুদ্ধোতি ৱুচ্চতি.
২৩. পচ্চেকবুদ্ধনিদ্দেসেপি – পুব্বে অননুস্সুতেসূতি পদে পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. পচ্চেকবুদ্ধোপি হি পচ্ছিমভৱে অনাচৰিযকো অত্তুক্কংসিকঞাণেনেৱ পটিৱিদ্ধসচ্চো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্চেৱ বলেসু চ চিণ্ণৱসীভাৱং ন পাপুণাতি.
২৪. উভতোভাগৱিমুত্তনিদ্দেসে – অট্ঠ ৱিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰতীতি অট্ঠ সমাপত্তিযো সহজাতনামকাযেন পটিলভিত্ৱা ৱিহৰতি. পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱাতি ৱিপস্সনাপঞ্ঞায সঙ্খাৰগতং, মগ্গপঞ্ঞায চত্তাৰি সচ্চানি পস্সিত্ৱা চত্তাৰোপি আসৱা খীণা হোন্তি. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো উভতোভাগৱিমুত্তো নামাতি ৱুচ্চতি. অযঞ্হি দ্ৱীহি ভাগেহি দ্ৱে ৱাৰে ৱিমুত্তোতি উভতোভাগৱিমুত্তো. তত্ৰাযং থেৰৱাদো – তিপিটকচূড়নাগত্থেৰো তাৱ আহ – ‘‘সমাপত্তিযা ৱিক্খম্ভনৱিমোক্খেন, মগ্গেন সমুচ্ছেদৱিমোক্খেন ৱিমুত্তোতি উভতোভাগেহি দ্ৱে ৱাৰে ৱিমুত্তো’’তি. তিপিটকমহাধম্মৰক্খিতত্থেৰো ‘‘নামনিস্সিতকো এসো’’তি ৱত্ৱা –
‘‘অচ্চী যথা ৱাতৱেগেন খিত্তা, (উপসীৱাতি ভগৱা;)
অত্থং পলেতি ন উপেতি সঙ্খং;
এৱং মুনী নামকাযা ৱিমুত্তো,
অত্থং পলেতি ন উপেতি সঙ্খ’’ন্তি. (সু. নি. ১০৮০);
ৱত্ৱা সুত্তং আহৰিত্ৱা ‘‘নামকাযতো চ ৰূপকাযতো চ সুৱিমুত্তত্তা উভতোভাগৱিমুত্তো’’তি আহ. তিপিটকচূড়াভযত্থেৰো পনাহ – ‘‘সমাপত্তিযা ৱিক্খম্ভনৱিমোক্খেন একৱাৰং ৱিমুত্তো মগ্গেন সমুচ্ছেদৱিমোক্খেন একৱাৰং ৱিমুত্তোতি উভতোভাগৱিমুত্তো’’তি. ইমে পন তযোপি থেৰা পণ্ডিতা, ‘তিণ্ণম্পি ৱাদে কাৰণং দিস্সতী’তি তিণ্ণম্পি ৱাদং তন্তিং কত্ৱা ঠপযিংসু.
সঙ্খেপতো পন অৰূপসমাপত্তিযা ৰূপকাযতো ৱিমুত্তো, মগ্গেন নামকাযতো ৱিমুত্তোতি উভোহি ভাগেহি ৱিমুত্তত্তা উভতোভাগৱিমুত্তো. সো চতুন্নং অৰূপসমাপত্তীনং একেকতো ৱুট্ঠায সঙ্খাৰে সম্মসিত্ৱা অৰহত্তং পত্তানং চতুন্নং, নিৰোধা ৱুট্ঠায অৰহত্তং পত্তস্স অনাগামিনো চ ৱসেন পঞ্চৱিধো হোতি. তত্থ পুৰিমা চত্তাৰো সমাপত্তিসীসং নিৰোধং ন সমাপজ্জন্তীতি পৰিযাযেন উভতোভাগৱিমুত্তা নাম. অট্ঠসমাপত্তিলাভী অনাগামী তং সমাপজ্জিত্ৱা ততো ৱুট্ঠায ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পত্তোতি নিপ্পৰিযাযেন উভতোভাগৱিমুত্তসেট্ঠো নাম. ননু চ অৰূপাৱচৰজ্ঝানম্পি উপেক্খাচিত্তেকগ্গতাহি দুৱঙ্গিকং ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানম্পি, তস্মা তম্পি পদট্ঠানং কত্ৱা অৰহত্তং পত্তেন উভতোভাগৱিমুত্তেন ভৱিতব্বন্তি? ন ভৱিতব্বং. কস্মা? ৰূপকাযতো অৱিমুত্তত্তা. তঞ্হি কিলেসকাযতোৱ ৱিমুত্তং, ন ৰূপকাযতো; তস্মা ততো ৱুট্ঠায অৰহত্তং পত্তো উভতোভাগৱিমুত্তো নাম ন হোতি. অৰূপাৱচৰং পন নামকাযতো চ ৱিমুত্তং ৰূপকাযতো চাতি তদেৱ পাদকং কত্ৱা অৰহত্তং পত্তো উভতোভাগৱিমুত্তো হোতীতি ৱেদিতব্বো.
২৫. পঞ্ঞাৱিমুত্তনিদ্দেসে – পঞ্ঞায ৱিমুত্তোতি পঞ্ঞাৱিমুত্তো. সো সুক্খৱিপস্সকো চতূহি ঝানেহি ৱুট্ঠায অৰহত্তং পত্তা চত্তাৰো চাতি পঞ্চৱিধো হোতি. এতেসু হি একোপি অট্ঠৱিমোক্খলাভী ন হোতি. তেনেৱ ন হেৱ খো অট্ঠ ৱিমোক্খেতিআদিমাহ. অৰূপাৱচৰজ্ঝানেসু পন একস্মিং সতি উভতোভাগৱিমুত্তোযেৱ নাম হোতীতি.
২৬. কাযসক্খিনিদ্দেসে – একচ্চে আসৱাতি হেট্ঠিমমগ্গত্তযৱজ্ঝা. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো কাযসক্খীতি ৱুচ্চতি. সো হি ফুট্ঠন্তং সচ্ছিকৰোতীতি কাযসক্খী. ঝানফস্সং পঠমং ফুসতি, পচ্ছা নিৰোধং নিব্বানং সচ্ছিকৰোতীতিপি কাযসক্খী. সো সোতাপত্তিফলট্ঠং আদিং কত্ৱা যাৱ অৰহত্তমগ্গট্ঠা ছব্বিধো হোতি.
২৭. দিট্ঠিপ্পত্তনিদ্দেসে – ইদং দুক্খন্তি ইদং দুক্খং, এত্তকং দুক্খং, ন ইতো উদ্ধং দুক্খং. দুক্খসমুদযাদীসুপি এসেৱ নযো. যথাভূতং পজানাতীতি ঠপেত্ৱা তণ্হং পঞ্চুপাদানক্খন্ধে ‘দুক্খসচ্চ’ন্তি যাথাৱসৰসতো পজানাতি. তণ্হা পন দুক্খং জনেতি নিব্বত্তেতি, পভাৱেতি, ততো তং দুক্খং সমুদেতি; তস্মা নং অযং ‘দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং পজানাতি. যস্মা পন ইদং দুক্খঞ্চ সমুদযো চ নিব্বানং পত্ৱা নিৰুজ্ঝন্তি ৱূপসম্মন্তি অপ্পৱত্তিং গচ্ছন্তি; তস্মা নং ‘অযং দুক্খনিৰোধো’তি যথাভূতং পজানাতি. অৰিযো পন অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, তং দুক্খনিৰোধং গচ্ছতি; তেন তং ‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. এত্তাৱতা নানাক্খণে সচ্চৱৱত্থানং দস্সিতং. ইদানি একক্খণে দস্সেতুং তথাগতপ্পৱেদিতাতিআদিমাহ. তত্থ তথাগতপ্পৱেদিতাতি মহাবোধিমণ্ডে নিসীদত্ৱা তথাগতেন পটিৱিদ্ধা ৱিদিতা পাকটীকতা. ধম্মাতি চতুসচ্চধম্মা. ৱোদিট্ঠা হোন্তীতি সুদিট্ঠা হোন্তি. ৱোচৰিতাতি সুচৰিতা. তেসু অনেন পঞ্ঞা সুট্ঠু চৰাপিতা হোতীতি অত্থো. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো দিট্ঠিপ্পত্তোতি ৱুচ্চতি. অযঞ্হি দিট্ঠন্তং পত্তো. ‘‘দুক্খা সঙ্খাৰা, সুখো নিৰোধো’’তি ঞাণং হোতি. দিট্ঠং ৱিদিতং সচ্ছিকতং পস্সিতং পঞ্ঞাযাতি দিট্ঠপ্পত্তো. অযম্পি কাযসক্খী ৱিয ছব্বিধোৱ হোতি.
২৮. সদ্ধাৱিমুত্তনিদ্দেসে – নো চ খো যথা দিট্ঠিপ্পত্তস্সাতি যথা দিট্ঠিপ্পত্তস্স আসৱা পৰিক্খীণা, ন এৱং সদ্ধাৱিমুত্তস্সাতি অত্থো. কিং পন নেসং কিলেসপ্পহানে নানত্তং অত্থীতি? নত্থি. অথ কস্মা সদ্ধাৱিমুত্তো দিট্ঠিপ্পত্তং ন পাপুণাতীতি? আগমনীযনানত্তেন. দিট্ঠিপ্পতো হি আগমনম্হি কিলেসে ৱিক্খম্ভেন্তো অপ্পদুক্খেন অপ্পকসিৰেন অকিলমন্তোৱ ৱিক্খম্ভেতুং সক্কোতি. সদ্ধাৱিমুত্তো পন দুক্খেন কসিৰেন কিলমন্তো হুত্ৱা ৱিক্খম্ভেতুং সক্কোতি, তস্মা দিট্ঠিপ্পত্তং ন পাপুণাতি. অপিচ নেসং পঞ্ঞাযপি নানত্তং অত্থিযেৱ. দিট্ঠিপ্পত্তস্স হি উপৰি তিণ্ণং মগ্গানং ৱিপস্সনাঞাণং তিক্খং সূৰং পসন্নং হুত্ৱা ৱহতি. সদ্ধাৱিমুত্তস্স ৱিপস্সনাঞাণং নো তিক্খং সূৰং পসন্নং হুত্ৱা ৱহতি, তস্মাপি সো দিট্ঠিপ্পত্তং ন পাপুণাতি.
যথা হি দ্ৱীসু তৰুণেসু সিপ্পং দস্সেন্তেসু একস্স হত্থে তিখিণো অসি, একস্স কুণ্ঠো. তিখিণেন অসিনা কদলী ছিজ্জমানা সদ্দং ন কৰোতি. কুণ্ঠেন অসিনা ছিজ্জমানা ‘কটকটা’তি সদ্দং কৰোতি. তত্থ তিখিণেন অসিনা সদ্দং অকৰোন্তিযা এৱ কদলিযা ছেদনং ৱিয দিট্ঠিপ্পত্তস্স তিণ্ণং মগ্গানং ৱিপস্সনাঞাণস্স তিখিণসূৰৱিপ্পসন্নভাৱো. কুণ্ঠেন অসিনা সদ্দং কৰোন্তিযাপি কদলিযা ছেদনং ৱিয সদ্ধাৱিমুত্তস্স তিণ্ণং মগ্গানং ৱিপস্সনাঞাণস্স অতিখিণঅসূৰঅপ্পসন্নভাৱো ৱেদিতব্বো. ইমং পন নযং ‘নো’তি পটিক্খিপিত্ৱা, আগমনীযনানত্তেনেৱ সদ্ধাৱিমুত্তো দিট্ঠিপ্পত্তং ন পাপুণাতীতি সন্নিট্ঠানং কতং.
আগমট্ঠকথাসু পন ৱুত্তং – ‘‘এতেসু হি সদ্ধাৱিমুত্তস্স পুব্বভাগমগ্গক্খণে সদ্দহন্তস্স ৱিয ওকপ্পেন্তস্স ৱিয অধিমুচ্চন্তস্স ৱিয চ কিলেসক্খযো হোতি. দিট্ঠিপ্পত্তস্স পুব্বভাগমগ্গক্খণে কিলেসচ্ছেদকঞাণং অদন্ধং তিখিণং সূৰং হুত্ৱা ৱহতি. তস্মা যথা নাম অতিখিণেন অসিনা কদলিং ছিন্দন্তস্স ছিন্নট্ঠানং ন মট্ঠং হোতি, অসি ন সীঘং ৱহতি, সদ্দো সুয্যতি, বলৱতৰো ৱাযামো কাতব্বো হোতি; এৱৰূপা সদ্ধাৱিমুত্তস্স পুব্বভাগমগ্গভাৱনা. যথা পন সুনিসিতেনেৱ অসিনা কদলিং ছিন্দন্তস্স ছিন্নট্ঠানং মট্ঠং হোতি, অসি সীঘং ৱহতি, সদ্দো ন সুয্যতি, বলৱৱাযামকিচ্চং ন হোতি; এৱৰূপা দিট্ঠিপ্পত্তস্স পুব্বভাগমগ্গভাৱনা ৱেদিতব্বা’’তি. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো সদ্ধাৱিমুত্তোতি ৱুচ্চতি. অযঞ্হি সদ্দহন্তো ৱিমুত্তোতি সদ্ধাৱিমুত্তো. অযম্পি কাযসক্খী ৱিয ছব্বিধোৱ হোতি.
২৯. ধম্মানুসাৰীনিদ্দেসে – পটিপন্নস্সাতি ইমিনা সোতাপত্তিমগ্গট্ঠো দস্সিতো. অধিমত্তন্তি বলৱং. পঞ্ঞং ৱাহেতীতি পঞ্ঞাৱাহী. পঞ্ঞা ইমং পুগ্গলং ৱহতীতি পঞ্ঞাৱাহীতিপি ৱুত্তং হোতি. পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমন্তি পঞ্ঞং পুৰেচাৰিকং কত্ৱা. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো ধম্মানুসাৰীতি ৱুচ্চতি. সো হি পঞ্ঞাসঙ্খাতেন ধম্মেন সৰতি অনুস্সৰতীতি ধম্মানুসাৰী. সোতাপত্তিমগ্গট্ঠস্সেৱেতং নামং. ফলে পন পত্তে দিট্ঠিপ্পত্তো নাম হোতি.
৩০. সদ্ধানুসাৰীনিদ্দেসেপি – সদ্ধং ৱাহেতীতি সদ্ধাৱাহী. সদ্ধা ইমং পুগ্গলং ৱহতীতি সদ্ধাৱাহীতিপি ৱুত্তমেৱ. সদ্ধাপুব্বঙ্গমন্তি সদ্ধং পুৰেচাৰিকং কত্ৱা. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো সদ্ধানুসাৰীতি ৱুচ্চতি. সো হি সদ্ধায সৰতি. অনুস্সৰতীতি সদ্ধানুসাৰী. সোতাপত্তিমগ্গট্ঠস্সেৱেতং নামং. ফলে পন পত্তে সদ্ধাৱিমুত্তো নাম হোতি. লোকুত্তৰধম্মঞ্হি নিব্বত্তেন্তানং দ্ৱে ধুৰানি নাম, দ্ৱে অভিনিৱেসা নাম, দ্ৱে সীসানি নাম. তত্থ সদ্ধাধুৰং পঞ্ঞাধুৰন্তি – দ্ৱে ধুৰানি নাম. একো পন ভিক্খু সমথাভিনিৱেসেন অভিনিৱিসতি, একো ৱিপস্সনাভিনিৱেসেনাতি – ইমে দ্ৱে অভিনিৱেসা নাম. একো চ মত্থকং পাপুণন্তো উভতোভাগৱিমুত্তো হোতি, একো পঞ্ঞাৱিমুত্তোতি – ইমানি দ্ৱে সীসানি নাম. যে কেচি হি লোকুত্তৰধম্মং নিব্বত্তেন্তি, সব্বে তে ইমে দ্ৱে ধম্মে ধুৰং কত্ৱা ইমেসু দ্ৱীসু ঠানেসু অভিনিৱিসিত্ৱা ইমেহি দ্ৱীহি ঠানেহি ৱিমুচ্চন্তি. তেসু যো ভিক্খু অট্ঠসমাপত্তিলাভী পঞ্ঞং ধুৰং কত্ৱা সমথৱসেন অভিনিৱিট্ঠো অঞ্ঞতৰং অৰূপসমাপত্তিং পদট্ঠানং কত্ৱা ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণাতি, সো সোতাপত্তিমগ্গক্খণে ধম্মানুসাৰী নাম. পৰতো পন ছসু ঠানেসু কাযসক্খী নাম. অৰহত্তফলে পত্তে উভতোভাগৱিমুত্তো নাম.
অপৰো পঞ্ঞমেৱ ধুৰং কত্ৱা ৱিপস্সনাৱসেন অভিনিৱিট্ঠো সুদ্ধসঙ্খাৰে ৱা ৰূপাৱচৰজ্ঝানেসু ৱা অঞ্ঞতৰং সম্মসিত্ৱা অৰহত্তং পাপুণাতি, অযম্পি সোতাপত্তিমগ্গক্খণেযেৱ ধম্মানুসাৰী নাম. পৰতো পন ছসু ঠানেসু দিট্ঠিপ্পত্তো নাম. অৰহত্তে পত্তে পঞ্ঞাৱিমুত্তো নাম. ইধ দ্ৱে নামানি অপুব্বানি, তানি পুৰিমেহি সদ্ধিং পঞ্চ হোন্তি. অপৰো অট্ঠসমাপত্তিলাভী সদ্ধং ধুৰং কত্ৱা সমাধিৱসেন অভিনিৱিট্ঠো অঞ্ঞতৰং অৰূপসমাপত্তিং পদট্ঠানং কত্ৱা ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা অৰহত্তং পাপুণাতি – অযং সোতাপত্তিমগ্গক্খণে সদ্ধানুসাৰী নাম. পৰতো ছসু ঠানেসু কাযসক্খীযেৱ নাম. অৰহত্তে পত্তে উভতোভাগৱিমুত্তোযেৱ নাম. ইধ একমেৱ নামং অপুব্বং. তেন সদ্ধিং পুৰিমানি পঞ্চ ছ হোন্তি. অপৰো সদ্ধমেৱ ধুৰং কত্ৱা ৱিপস্সনাৱসেন অভিনিৱিট্ঠো সুদ্ধসঙ্খাৰে ৱা ৰূপাৱচৰজ্ঝানেসু ৱা অঞ্ঞতৰং সম্মসিত্ৱা অৰহত্তং পাপুণাতি. অযম্পি সোতাপত্তিমগ্গক্খণে সদ্ধানুসাৰী নাম. পৰতো ছসু ঠানেসু সদ্ধাৱিমুত্তো নাম. অৰহত্তে পত্তে পঞ্ঞাৱিমুত্তো নাম. ইধাপি একমেৱ নামং অপুব্বং. তেন সদ্ধিং পুৰিমানি ছ সত্ত হোন্তি. ইমে সত্ত পুগ্গলা লোকে অগ্গদক্খিণেয্যা নামাতি.
৩১. সত্তক্খত্তুপৰমনিদ্দেসে – সত্তক্খত্তুন্তি সত্তৱাৰে. সত্তক্খত্তুপৰমা ভৱূপপত্তি অত্তভাৱগ্গহণং অস্স, ততো পৰং অট্ঠমং ভৱং নাদিযতীতি সত্তক্খত্তুপৰমো. সোতাপন্নো হোতীতি এত্থ সোতোতি অৰিযমগ্গো, তেন সমন্নাগতো সোতাপন্নো নাম. যথাহ –
‘‘সোতো সোতোতি হিদং, সাৰিপুত্ত, ৱুচ্চতি. কতমো নু খো, সাৰিপুত্ত, সোতোতি? অযমেৱ হি, ভন্তে, অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো সোতো, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধীতি. সোতাপন্নো সোতাপন্নোতি, হিদং, সাৰিপুত্ত, ৱুচ্চতি. কতমো নু খো, সাৰিপুত্ত, সোতাপন্নোতি? যো হি, ভন্তে, ইমিনা অৰিযেন অট্ঠঙ্গিকেন মগ্গেন সমন্নাগতো অযং ৱুচ্চতি সোতাপন্নো, স্ৱাযং আযস্মা এৱংনামো এৱংগোত্তো ইতি ৱা’’তি (সং. নি. ৫.১০০১).
এৱং মগ্গক্খণেপি সোতাপন্নো নাম হোতি. ইধ পন মগ্গেন ফলস্স নামং দিন্নন্তি ফলক্খণে সোতাপন্নো অধিপ্পেতো.
অৱিনিপাতধম্মোতি ৱিনিপাতসঙ্খাতং অপাযং উপপত্তিৱসেন অনাগমনসভাৱো. নিযতোতি মগ্গনিযামেন নিযতো. সম্বোধিপৰাযণোতি বুজ্ঝনকভাৱপৰাযণো. সো হি পটিলদ্ধমগ্গেন বুজ্ঝতীতি সম্বোধিপৰাযণো. উপৰি তীহি মগ্গেহি অৱস্সং বুজ্ঝিস্সতীতি সম্বোধিপৰাযণো. দেৱে চ মনুস্সে চাতি দেৱলোকঞ্চ মনুস্সলোকঞ্চ. সন্ধাৱিত্ৱা সংসৰিত্ৱাতি পটিসন্ধিৱসেন অপৰাপৰং গন্ত্ৱা. দুক্খস্সন্তং কৰোতীতি ৱট্টদুক্খস্স পৰিযন্তং পৰিৱটুমং কৰোতি. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো সত্তক্খত্তুপৰমো নাম ৱুচ্চতি. অযং পন কালেন দেৱলোকস্স কালেন মনুস্সলোকস্স ৱসেন মিস্সকভৱেন কথিতোতি ৱেদিতব্বো.
৩২. কোলংকোলনিদ্দেসে – কুলতো কুলং গচ্ছতীতি কোলংকোলো. সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযতো হি পট্ঠায নীচে কুলে উপপত্তি নাম নত্থি, মহাভোগকুলেসুযেৱ নিব্বত্ততীতি অত্থো. দ্ৱে ৱা তীণি ৱা কুলানীতি দেৱমনুস্সৱসেন দ্ৱে ৱা তযো ৱা ভৱে. ইতি অযম্পি মিস্সকভৱেনেৱ কথিতো. দেসনামত্তমেৱ চেতং – ‘দ্ৱে ৱা তীণি ৱা’তি. যাৱ ছট্ঠভৱা সংসৰন্তোপি পন কোলংকোলোৱ হোতি.
৩৩. একবীজিনিদ্দেসে – খন্ধবীজং নাম কথিতং. যস্স হি সোতাপন্নস্স একংযেৱ খন্ধবীজং অত্থি, একং অত্তভাৱগ্গহণং, সো একবীজী নাম. মানুসকং ভৱন্তি ইদং পনেত্থ দেসনামত্তমেৱ. দেৱভৱং নিব্বত্তেতীতিপি পন ৱত্তুং ৱট্টতিযেৱ. ভগৱতা গহিতনামৱসেনেৱ চেতানি এতেসং নামানি. এত্তকং ঠানং গতো সত্তক্খত্তুপৰমো নাম হোতি, এত্তকং কোলংকোলো, এত্তকং একবীজীতি ভগৱতা এতেসং নামং গহিতং. নিযমতো পন অযং সত্তক্খত্তুপৰমো, অযং কোলংকোলো, অযং একবীজীতি নত্থি.
কো পন তেসং এতং পভেদং নিযমেতীতি? কেচি তাৱ থেৰা ‘পুব্বহেতু নিযমেতী’তি ৱদন্তি, কেচি ‘পঠমমগ্গো’, কেচি ‘উপৰি তযো মগ্গা’, কেচি ‘তিণ্ণং মগ্গানং ৱিপস্সনা’তি. তত্থ ‘পুব্বহেতু নিযমেতী’তি ৱাদে ‘পঠমমগ্গস্স উপনিস্সযো কতো নাম হোতি, উপৰি তযো মগ্গা নিৰুপনিস্সযা উপ্পন্না’তি ৱচনং আপজ্জতি. ‘পঠমমগ্গো নিযমেতী’তি ৱাদে উপৰি তিণ্ণং মগ্গানং নিৰত্থকতা আপজ্জতি. ‘উপৰি তযো মগ্গা নিযমেন্তী’তি ৱাদে ‘অট্ঠমমগ্গে অনুপ্পন্নেযেৱ উপৰি তযো মগ্গা উপ্পন্না’তি আপজ্জতি. ‘তিণ্ণং মগ্গানং ৱিপস্সনা নিযমেতী’তি ৱাদো পন যুজ্জতি. সচে হি উপৰি তিণ্ণং মগ্গানং ৱিপস্সনা বলৱতী হোতি, একবীজী নাম হোতি; ততো মন্দতৰায কোলংকোলো; ততো মন্দতৰায সত্তক্খত্তুপৰমোতি.
একচ্চো হি সোতাপন্নো ৱট্টজ্ঝাসযো হোতি, ৱট্টাভিৰতো, পুনপ্পুনং ৱট্টস্মিংযেৱ ৱিচৰতি সন্দিস্সতি. অনাথপিণ্ডিকো সেট্ঠি, ৱিসাখা উপাসিকা, চূড়ৰথমহাৰথা দেৱপুত্তা, অনেকৱণ্ণো দেৱপুত্তো, সক্কো দেৱৰাজা, নাগদত্তো দেৱপুত্তোতি ইমে হি এত্তকা জনা ৱট্টজ্ঝাসযা ৱট্টাভিৰতা আদিতো পট্ঠায ছ দেৱলোকে সোধেত্ৱা অকনিট্ঠে ঠত্ৱা পৰিনিব্বাযিস্সন্তি, ইমে ইধ ন গহিতা. ন কেৱলঞ্চিমে; যোপি মনুস্সেসুযেৱ সত্তক্খত্তুং সংসৰিত্ৱা অৰহত্তং পাপুণাতি, যোপি দেৱলোকে নিব্বত্তো দেৱেসুযেৱ সত্তক্খত্তুং অপৰাপৰং সংসৰিত্ৱা অৰহত্তং পাপুণাতি, ইমেপি ইধ ন গহিতা. মিস্সকভৱৱসেনেৱ পনেত্থ সত্তক্খত্তুপৰমকোলংকোলা মানুসকভৱনিব্বত্তকোযেৱ চ একবীজী গহিতোতি ৱেদিতব্বো. তত্থ একেকো দুক্খাপটিপদাদিৱসেন চতুব্বিধভাৱং আপজ্জতি. সদ্ধাধুৰেনেৱ চত্তাৰো সত্তক্খত্তুপৰমা, চত্তাৰো কোলংকোলা, চত্তাৰো একবীজিনোতি দ্ৱাদস হোন্তি. সচে পঞ্ঞায সক্কা নিব্বত্তেতুং, ‘অহং লোকুত্তৰং ধম্মং নিব্বত্তেস্সামী’তি এৱং পঞ্ঞং ধুৰং কত্ৱা সত্তক্খত্তুপৰমাদিভাৱং পত্তাপি পটিপদাৱসেন দ্ৱাদসেৱাতি ইমে চতুৱীসতি সোতাপন্না ইহট্ঠকনিজ্ঝানিকৱসেনেৱ ইমস্মিং ঠানে কথিতাতি ৱেদিতব্বা.
৩৪. সকদাগামিনিদ্দেসে – পটিসন্ধিৱসেন সকিং আগচ্ছতীতি সকদাগামী. সকিদেৱাতি একৱাৰংযেৱ. ইমং লোকং আগন্ত্ৱাতি ইমিনা পঞ্চসু সকদাগামীসু চত্তাৰো ৱজ্জেত্ৱা একোৱ গহিতো. একচ্চো হি ইধ সকদাগামিফলং পত্ৱা ইধেৱ পৰিনিব্বাযতি, একচ্চো ইধ পত্ৱা দেৱলোকে পৰিনিব্বাযতি, একচ্চো দেৱলোকে পত্ৱা তত্থেৱ পৰিনিব্বাযতি, একচ্চো দেৱলোকে পত্ৱা ইধূপপজ্জিত্ৱা পৰিনিব্বাযতি – ইমে চত্তাৰোপি ইধ ন গহিতা. যো পন ইধ পত্ৱা দেৱলোকে যাৱতাযুকং ৱসিত্ৱা পুন ইধূপপজ্জিত্ৱা পৰিনিব্বাযতি – অযং একোৱ ইধ গহিতোতি ৱেদিতব্বো. সেসমেত্থ যং ৱত্তব্বং সিযা তং সব্বং হেট্ঠা ধম্মসঙ্গহট্ঠকথাযং লোকুত্তৰকুসলনিদ্দেসে ৱুত্তমেৱ. ইমস্স পন সকদাগামিনো একবীজিনা সদ্ধিং কিং নানাকৰণন্তি? একবীজিস্স একাৱ পটিসন্ধি, সকদাগামিস্স দ্ৱে পটিসন্ধিযো – ইদং নেসং নানাকৰণন্তি.
৩৫. অনাগামিনিদ্দেসে – ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানন্তি ওৰং ৱুচ্চতি কামধাতু. যস্স ইমানি পঞ্চ বন্ধনানি অপ্পহীনানি হোন্তি, সো ভৱগ্গে নিব্বত্তোপি গিলিতবড়িসো মচ্ছো ৱিয দীঘসুত্তকেন পাদে বদ্ধকাকো ৱিয তেহি বন্ধনেহি আকড্ঢিযমানো কামধাতুযংযেৱ পৱত্ততীতি পঞ্চ বন্ধনানি ওৰম্ভাগিযানীতি ৱুচ্চন্তি. হেট্ঠাভাগিযানি হেট্ঠাকোট্ঠাসিকানীতি অত্থো. পৰিক্খযাতি তেসং বন্ধনানং পৰিক্খযেন. ওপপাতিকোতি উপপাতযোনিকো. ইমিনাস্স গব্ভসেয্যা পটিক্খিত্তা. তত্থ পৰিনিব্বাযীতি তত্থ সুদ্ধাৱাসলোকে পৰিনিব্বাযিতা. অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকাতি পটিসন্ধিগ্গহণৱসেন তস্মা লোকা ইধ অনাৱত্তনসভাৱো. বুদ্ধদস্সনথেৰদস্সনধম্মস্সৱনানং পনত্থাযস্স আগমনং অনিৱাৰিতং. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱংৱিধো পুগ্গলো পটিসন্ধিৱসেন পুন অনাগমনতো অনাগামী নাম ৱুচ্চতি.
৩৬. অন্তৰাপৰিনিব্বাযিনিদ্দেসে – উপপন্নং ৱা সমনন্তৰাতি উপপন্নসমনন্তৰা ৱা হুত্ৱা. অপ্পত্তং ৱা ৱেমজ্ঝং আযুপ্পমাণন্তি আযুপ্পমাণং ৱেমজ্ঝং অপ্পত্তং ৱা হুত্ৱা অৰিযমগ্গং সঞ্জনেতীতি অত্থো. ৱাসদ্দৱিকপ্পতো পন ৱেমজ্ঝং পত্তন্তিপি অত্থো ৱেদিতব্বো. এৱং তযো অন্তৰাপৰিনিব্বাযিনো সিদ্ধা হোন্তি. উপৰিট্ঠিমানং সংযোজনানন্তি উপৰি পঞ্চন্নং উদ্ধম্ভাগিযসংযোজনানং অট্ঠন্নং ৱা কিলেসানং. পহানাযাতি এতেসং পজহনত্থায মগ্গং সঞ্জনেতি. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো আযুৱেমজ্ঝস্স অন্তৰাযেৱ পৰিনিব্বাযনতো অন্তৰাপৰিনিব্বাযীতি ৱুচ্চতি.
৩৭. উপহচ্চপৰিনিব্বাযিনিদ্দেসে – অতিক্কমিত্ৱা ৱেমজ্ঝং আযুপ্পমাণন্তি আযুপ্পমাণং ৱেমজ্ঝং অতিক্কমিত্ৱা. উপহচ্চ ৱা কালকিৰিযন্তি উপগন্ত্ৱা কালকিৰিযং. আযুক্খযস্স আসন্নে ঠত্ৱাতি অত্থো. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো অৱিহেসু তাৱ কপ্পসহস্সপ্পমাণস্স আযুনো পঞ্চকপ্পসতসঙ্খাতং ৱেমজ্ঝং অতিক্কমিত্ৱা ছট্ঠে ৱা কপ্পসতে সত্তমট্ঠমনৱমানং ৱা অঞ্ঞতৰস্মিং দসমেযেৱ ৱা কপ্পসতে ঠত্ৱা অৰহত্তং পত্ৱা কিলেসপৰিনিব্বানেন পৰিনিব্বাযনতো উপহচ্চপৰিনিব্বাযীতি ৱুচ্চতি.
৩৮. অসঙ্খাৰসসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিনিদ্দেসেসু – অসঙ্খাৰেন অপ্পদুক্খেন অধিমত্তপযোগং অকত্ৱাৱ কিলেসপৰিনিব্বানেন পৰিনিব্বানধম্মোতি অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী. সসঙ্খাৰেন দুক্খেন কসিৰেন অধিমত্তপযোগং কত্ৱাৱ কিলেসপৰিনিব্বানেন পৰিনিব্বাযনধম্মোতি সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী.
৪০. উদ্ধংসোতনিদ্দেসে – উদ্ধং ৱাহিভাৱেন উদ্ধমস্স তণ্হাসোতং ৱট্টসোতং ৱাতি উদ্ধংসোতো. উদ্ধং ৱা গন্ত্ৱা পটিলভিতব্বতো উদ্ধমস্স মগ্গসোতন্তি উদ্ধংসোতো. অকনিট্ঠং গচ্ছতীতি অকনিট্ঠগামী. অৱিহা চুতো অতপ্পং গচ্ছতীতিআদীসু অৱিহে কপ্পসহস্সং ৱসন্তো অৰহত্তং পত্তুং অসক্কুণিত্ৱা অতপ্পং গচ্ছতি. তত্ৰাপি দ্ৱে কপ্পসহস্সানি ৱসন্তো অৰহত্তং পত্তুং অসক্কুণিত্ৱা সুদস্সং গচ্ছতি. তত্ৰাপি চত্তাৰি কপ্পসহস্সানি ৱসন্তো অৰহত্তং পত্তুং অসক্কুণিত্ৱা সুদস্সিং গচ্ছতি. তত্ৰাপি অট্ঠ কপ্পসহস্সানি ৱসন্তো অৰহত্তং পত্তুং অসক্কুণিত্ৱা অকনিট্ঠং গচ্ছতি. তত্থ ৱসন্তো অৰিযমগ্গং সঞ্জনেতীতি অত্থো.
ইমেসং পন অনাগামীনং পভেদজাননত্থং উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামীচতুক্কং ৱেদিতব্বং. তত্থ যো অৱিহতো পট্ঠায চত্তাৰো দেৱলোকে সোধেত্ৱা অকনিট্ঠং গন্ত্ৱা পৰিনিব্বাযতি অযং উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী নাম. যো পন হেট্ঠা তযো দেৱলোকে সোধেত্ৱা সুদস্সীদেৱলোকে ঠত্ৱা পৰিনিব্বাযতি – অযং উদ্ধংসোতো, ন অকনিট্ঠগামী নাম. যো পন ইতো অকনিট্ঠমেৱ গন্ত্ৱা পৰিনিব্বাযতি, অযং ন উদ্ধংসোতো, অকনিট্ঠগামী নাম. যো পন হেট্ঠা চতূসু দেৱলোকেসু তত্থ তত্থেৱ পৰিনিব্বাযতি, অযং ন উদ্ধংসোতো, ন অকনিট্ঠগামী নামাতি. এৱমেতে অট্ঠচত্তালীস অনাগামিনো হোন্তি.
কথং? অৱিহে তাৱ তযো অন্তৰাপৰিনিব্বাযিনো, একো উপহচ্চপৰিনিব্বাযী, একো উদ্ধংসোতো তে অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিনো পঞ্চ, সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিনো পঞ্চাতি দস হোন্তি. তথা অতপ্পাসুদস্সাসুদস্সীসূতি চত্তাৰো দসকা চত্তালীসং. অকনিট্ঠে পন উদ্ধংসোতো নত্থি. তযো পন অন্তৰাপৰিনিব্বাযিনো, একো উপহচ্চপৰিনিব্বাযী. তে অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিনো চত্তাৰো, সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযিনো চত্তাৰোতি অট্ঠ. এৱং অট্ঠচত্তালীসং হোন্তি.
তে সব্বেপি পপটিকোপমায দীপিতা – দিৱসং সন্তত্তানম্পি হি আৰকণ্টকৱিপ্ফলিকনখচ্ছেদনানং অযোমুখে হঞ্ঞমানে পপটিকা উপ্পজ্জিত্ৱাৱ নিব্বাযতি – এৱৰূপো পঠমো অন্তৰাপৰিনিব্বাযী ৱেদিতব্বো. কস্মা? উপ্পন্নসমনন্তৰাৱ কিলেসপৰিনিব্বানেন পৰিনিব্বাযনতো. ততো মহন্ততৰে অযোমুখে হঞ্ঞমানে পপটিকা আকাসং উল্লঙ্ঘিত্ৱা নিব্বাযতি – এৱৰূপো দুতিযো অন্তৰাপৰিনিব্বাযী দট্ঠব্বো. কস্মা? ৱেমজ্ঝং অপ্পত্ৱা পৰিনিব্বাযনতো. ততো মহন্ততৰে অযোমুখে হঞ্ঞমানে পপটিকা আকাসং উল্লঙ্ঘিত্ৱা নিৱত্তমানা পথৱিযং অনুপহচ্চতলা হুত্ৱা পৰিনিব্বাযতি – এৱৰূপো ততিযো অন্তৰাপৰিনিব্বাযী দট্ঠব্বো. কস্মা? ৱেমজ্ঝং পত্ৱা অনুপহচ্চ পৰিনিব্বাযনতো. ততো মহন্ততৰে অযোমুখে হঞ্ঞমানে পপটিকা আকাসং উল্লঙ্ঘিত্ৱা পথৱিযং পতিত্ৱা উপহচ্চতলা হুত্ৱা নিব্বাযতি – এৱৰূপো উপহচ্চপৰিনিব্বাযী ৱেদিতব্বো. কস্মা? কালকিৰিযং উপগন্ত্ৱা আযুগতিং খেপেত্ৱা পৰিনিব্বাযনতো. ততো মহন্ততৰে অযোমুখে হঞ্ঞমানে পপটিকা পৰিত্তে তিণকট্ঠে পতিত্ৱা তং পৰিত্তং তিণকট্ঠং ঝাপেত্ৱা নিব্বাযতি – এৱৰূপো অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী ৱেদিতব্বো. কস্মা? অপ্পযোগেন লহুসায গতিযা পৰিনিব্বাযনতো. ততো মহন্ততৰে অযোমুখে হঞ্ঞমানে পপটিকা ৱিপুলে তিণকট্ঠপুঞ্জে পতিত্ৱা তং ৱিপুলং তিণকট্ঠপুঞ্জং ঝাপেত্ৱা নিব্বাযতি – এৱৰূপো সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী ৱেদিতব্বো. কস্মা? সপ্পযোগেন অলহুসায গতিযা পৰিনিব্বাযনতো. অপৰা মহন্তেসু তিণকট্ঠপুঞ্জেসু পততি, তত্থ মহন্তেসু তিণকট্ঠপুঞ্জেসু ঝাযমানেসু ৱীতচ্চিতঙ্গাৰো ৱা জালা ৱা উপ্পতিত্ৱা কম্মাৰসালং ঝাপেত্ৱা গামনিগমনগৰৰট্ঠং ঝাপেত্ৱা সমুদ্দন্তং পত্ৱা নিব্বাযতি – এৱৰূপো উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী দট্ঠব্বো. কস্মা? অনেকভৱবীজৱিপ্ফাৰং ফুস্স ফুস্স ব্যন্তীকত্ৱা পৰিনিব্বাযনতো. যস্মা পন আৰকণ্টকাদিভেদং খুদ্দকম্পি মহন্তম্পি অযোকপালমেৱ, তস্মা সুত্তে সব্বৱাৰেসু অযোকপালন্ত্ৱেৱ ৱুত্তং (অ. নি. ৭.৫৫). যথাহ –
‘‘ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – ‘নো চস্স, নো চ মে সিযা, ন ভৱিস্সতি, ন মে ভৱিস্সতি, যদত্থি যং ভূতং, তং পজহামী’’’তি উপেক্খং পটিলভতি. সো ভৱে ন ৰজ্জতি, সম্ভৱে ন ৰজ্জতি, অত্থুত্তৰি পদং সন্তং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. তঞ্চ খ্ৱস্স পদং ন সব্বেন সব্বং সচ্ছিকতং হোতি. তস্স ন সব্বেন সব্বং মানানুসযো পহীনো হোতি, ন সব্বেন সব্বং ভৱৰাগানুসযো পহীনো হোতি, ন সব্বেন সব্বং অৱিজ্জানুসযো পহীনো হোতি. সো পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা অন্তৰাপৰিনিব্বাযী হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দিৱসং সন্তত্তে অযোকপালে হঞ্ঞমানে পপটিকা নিব্বত্তিত্ৱা নিব্বাযেয্য; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… অন্তৰাপৰিনিব্বাযী হোতি.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… অন্তৰাপৰিনিব্বাযী হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দিৱসং সন্তত্তে অযোকপালে হঞ্ঞমানে পপটিকা নিব্বত্তিত্ৱা উপ্পতিত্ৱা নিব্বাযেয্য; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… অন্তৰাপৰিনিব্বাযী হোতি.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… অন্তৰাপৰিনিব্বাযী হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দিৱসং সন্তত্তে অযোকপালে হঞ্ঞমানে পপটিকা নিব্বত্তিত্ৱা উপ্পতিত্ৱা অনুপহচ্চ তলং নিব্বাযেয্য; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… অন্তৰাপৰিনিব্বাযী হোতি.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… উপহচ্চপৰিনিব্বাযী হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দিৱসং সন্তত্তে অযোকপালে হঞ্ঞমানে পপটিকা নিব্বত্তিত্ৱা উপ্পতিত্ৱা উপহচ্চ তলং নিব্বাযেয্য; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… উপহচ্চপৰিনিব্বাযী হোতি.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… পৰিক্খযা অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দিৱসং সন্তত্তে অযোকপালে হঞ্ঞমানে পপটিকা নিব্বত্তিত্ৱা উপ্পতিত্ৱা পৰিত্তে তিণপুঞ্জে ৱা কট্ঠপুঞ্জে ৱা নিপতেয্য, সা তত্থ অগ্গিম্পি জনেয্য, ধূমম্পি জনেয্য, অগ্গিম্পি জনেত্ৱা ধূমম্পি জনেত্ৱা তমেৱ পৰিত্তং তিণপুঞ্জং ৱা কট্ঠপুঞ্জং ৱা পৰিযাদিযিত্ৱা অনাহাৰা নিব্বাযেয্য; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… পৰিক্খযা অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দিৱসং সন্তত্তে অযোকপালে হঞ্ঞমানে পপটিকা নিব্বত্তিত্ৱা উপ্পতিত্ৱা ৱিপুলে তিণপুঞ্জে ৱা কট্ঠপুঞ্জে ৱা নিপতেয্য, সা তত্থ অগ্গিম্পি জনেয্য…পে… তমেৱ ৱিপুলং তিণপুঞ্জং ৱা কট্ঠপুঞ্জং ৱা পৰিযাদিযিত্ৱা অনাহাৰা নিব্বাযেয্য; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… পৰিক্খযা উদ্ধংসোতো হোতি অকনিট্ঠগামী. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দিৱসং সন্তত্তে অযোকপালে হঞ্ঞমানে পপটিকা নিব্বত্তিত্ৱা উপ্পতিত্ৱা মহন্তে তিণপুঞ্জে ৱা কট্ঠপুঞ্জে ৱা নিপতেয্য, সা তত্থ অগ্গিম্পি জনেয্য…পে… তমেৱ মহন্তং তিণপুঞ্জং ৱা কট্ঠপুঞ্জং ৱা পৰিযাদিযিত্ৱা গচ্ছম্পি দহেয্য, দাযম্পি দহেয্য, গচ্ছম্পি দহিত্ৱা দাযম্পি দহিত্ৱা হৰিতন্তং ৱা পথন্তং ৱা সেলন্তং ৱা উদকন্তং ৱা ৰমণীযং ৱা ভূমিভাগং আগম্ম অনাহাৰা নিব্বাযেয্য; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু এৱং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… পৰিক্খযা উদ্ধংসোতো হোতি অকনিট্ঠগামী’’তি (অ. নি. ৭.৫৫).
৪১-৪৪. সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নাদিনিদ্দেসা উত্তানত্থাৱ. অযং ৱুচ্চতি পুগ্গলো অৰহাতি এত্থ পন দ্ৱাদস অৰহন্তো ৱেদিতব্বা. কথং? তযো হি ৱিমোক্খা – সুঞ্ঞতো, অনিমিত্তো, অপ্পণিহিতোতি. তত্থ সুঞ্ঞতৱিমোক্খেন ৱিমুত্তখীণাসৱো পটিপদাৱসেন চতুব্বিধো হোতি; তথা অনিমিত্তঅপ্পণিহিতৱিমোক্খেহীতি – এৱং দ্ৱাদস অৰহন্তো ৱেদিতব্বা. ইতি ইমে দ্ৱাদস অৰহন্তো ৱিয দ্ৱাদসেৱ সকদাগামিনো, চতুৱীসতি সোতাপন্না, অট্ঠচত্তালীস অনাগামিনোতি এত্তকা পুগ্গলা ইতো মুচ্চিত্ৱা বহিদ্ধা নুপ্পজ্জন্তি, ইমস্মিঞ্ঞেৱ সব্বঞ্ঞুবুদ্ধসাসনে উপ্পজ্জন্তীতি.
এককনিদ্দেসৱণ্ণনা.
২. দুকনিদ্দেসৱণ্ণনা
৪৫. দুকনিদ্দেসে কোধনোতি কুজ্ঝনসীলো মহাকোধো. এৱং পুগ্গলং পুচ্ছিত্ৱাপি ধম্মেন পুগ্গলং দস্সেতুং তত্থ কতমো কোধোতিআদিমাহ. উপনাহীনিদ্দেসাদীসুপি এসেৱ নযো. কোধো কুজ্ঝনাতিআদীনি হেট্ঠা ৱুত্তত্থানেৱ. তথা উপনাহীনিদ্দেসাদীসু পুব্বকালং কোধোতিআদীনি. অযং কোধো অপ্পহীনোতি অযং এত্তকো কোধো ৱিক্খম্ভনপ্পহানেন ৱা তদঙ্গপ্পহানেন ৱা সমুচ্ছেদপ্পহানেন ৱা অপ্পহীনো. পৰতো উপনাহাদীসুপি এসেৱ নযো.
৫৩. অহিৰিকনিদ্দেসাদীসু – ইমিনা অহিৰিকেনাতি ইমিনা এৱংপকাৰেন অহিৰিকধম্মেন সমন্নাগতো. ইমিনা অনোত্তপ্পেনাতিআদীসুপি এসেৱ নযো.
৬৩. অজ্ঝত্তসংযোজনোতি অজ্ঝত্তবন্ধনো. বহিদ্ধাসংযোজনোতি বহিদ্ধাবন্ধনো. তে উভোপি ৱচ্ছকসালূপমায দীপেতব্বা. ৱচ্ছকসালায হি অন্তো বদ্ধো অন্তোযেৱ সযিতৱচ্ছকো ৱিয ইধট্ঠকসোতাপন্নসকদাগামিনো. তেসঞ্হি বন্ধনম্পি ইধেৱ, সযম্পি ইধেৱ. অন্তো বদ্ধো পন বহি সযিতৱচ্ছকো ৱিয ৰূপাৰূপভৱে সোতাপন্নসকদাগামিনো. তেসঞ্হি বন্ধনমেৱ ইধ, সযং পন ব্ৰহ্মলোকে ঠিতা. বহি বদ্ধো বহি সযিতৱচ্ছকো ৱিয ৰূপাৰূপভৱে অনাগামী. তস্স হি বন্ধনম্পি বহিদ্ধা, সযম্পি বহিদ্ধাৱ. বহি বদ্ধো পন অন্তোসযিতৱচ্ছকো ৱিয ইধট্ঠকঅনাগামী. তস্স হি বন্ধনং ৰূপাৰূপভৱেসু, সযং পন ইধ ঠিতো.
৬৫. অক্কোধননিদ্দেসাদীসু – পহীনোতি ৱিক্খম্ভনপ্পহানেন ৱা, তদঙ্গপ্পহানেন ৱা, সমুচ্ছেদপ্পহানেন ৱা পহীনো.
৮৩. দুল্লভনিদ্দেসে – দুল্লভাতি ন সুলভা. পুব্বকাৰীতি পঠমমেৱ কাৰকো. কতৱেদীতি কতং ৱেদেতি, ৱিদিতং পাকটং কৰোতি. তে অগাৰিযানগাৰিযেহি দীপেতব্বা. অগাৰিযেসু হি মাতাপিতৰো পুব্বকাৰিনো নাম. পুত্তধীতৰো পন মাতাপিতৰো পটিজগ্গন্তা অভিৱাদনাদীনি তেসং কুৰুমানা কতৱেদিনো নাম. অনগাৰিযেসু আচৰিযুপজ্ঝাযা পুব্বকাৰিনো নাম. অন্তেৱাসিকসদ্ধিৱিহাৰিকা আচৰিযুপজ্ঝাযে পটিজগ্গন্তা অভিৱাদনাদীনি তেসং কুৰুমানা কতৱেদিনো নাম. তেসং আৱিভাৱত্থায উপজ্ঝাযপোসকসোণত্থেৰাদীনং ৱত্থূনি কথেতব্বানি.
অপৰো নযো – পৰেন অকতেযেৱ উপকাৰে অত্তনি কতং উপকাৰং অনপেক্খিত্ৱা কাৰকো পুব্বকাৰী, সেয্যথাপি মাতাপিতৰো চেৱ আচৰিযুপজ্ঝাযা চ. সো দুল্লভো; সত্তানং তণ্হাভিভূতত্তা. পৰেন কতস্স উপকাৰস্স অনুৰূপপ্পৱত্তিং অত্তনি কতং উপকাৰং উপকাৰতো জানন্তো, ৱেদিযন্তো, কতঞ্ঞুকতৱেদী. সেয্যথাপি মাতাপিতুআচৰিযুপজ্ঝাযেসু সম্মা পটিপন্নো. সোপি দুল্লভো; সত্তানং অৱিজ্জাভিভূতত্তা.
অপিচ – অকাৰণৱচ্ছলো পুব্বকাৰী, সকাৰণৱচ্ছলো কতঞ্ঞুকতৱেদী. ‘কৰিস্সতি মে’তি এৱমাদিকাৰণনিৰপেক্খকিৰিযো পুব্বকাৰী. ‘কৰিস্সতি মে’তি এৱমাদিকাৰণসাপেক্খকিৰিযো কতঞ্ঞুকতৱেদী. তমোজোতিপৰাযণো পুব্বকাৰী, জোতিজোতিপৰাযণো কতঞ্ঞুকতৱেদী. দেসেতা পুব্বকাৰী, পটিপজ্জিতা কতঞ্ঞুকতৱেদী. সদেৱকে লোকে অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো পুব্বকাৰী, অৰিযসাৱকো কতঞ্ঞুকতৱেদীতি. দুকনিপাতট্ঠকথাযং (অ. নি. অট্ঠ. ২.২.১২০) পন – ‘‘‘পুব্বকাৰী’তি পঠমং উপকাৰস্স কাৰকো, ‘কতঞ্ঞুকতৱেদী’তি তেন কতং ঞত্ৱা পচ্ছা কাৰকো. তেসু পুব্বকাৰী ইণং দেমীতি সঞ্ঞং কৰোতি, পচ্ছাকাৰকো ‘ইণং জীৰাপেমী’তি সঞ্ঞং কৰোতী’’তি এত্তকমেৱ ৱুত্তং.
৮৪. দুত্তপ্পযনিদ্দেসে – দুত্তপ্পযাতি অতপ্পযা, ন সক্কা কেনচি তপ্পেতুং. যো হি উপট্ঠাককুলং ৱা ঞাতিকুলং ৱা নিস্সায ৱসমানো চীৱৰে জিণ্ণে তেহি দিন্নং চীৱৰং নিক্খিপতি, ন পৰিভুঞ্জতি. পুনপ্পুনং দিন্নম্পি গহেত্ৱা নিক্খিপতেৱ. যো চ তেনেৱ নযেন লদ্ধং লদ্ধং ৱিস্সজ্জেতি পৰস্স দেতি. পুনপ্পুনং লদ্ধম্পি তথেৱ কৰোতি. ইমে দ্ৱে পুগ্গলা সকটেহিপি পচ্চযে উপনেন্তেন তপ্পেতুং ন সক্কাতি দুত্তপ্পযা নাম.
৮৫. সুতপ্পযনিদ্দেসে – ন ৱিস্সজ্জেতীতি অত্তনো অকত্ৱা পৰস্স ন দেতি. অতিৰেকে পন সতি ন নিক্খিপতি পৰস্স দেতি. ইদং ৱুত্তং হোতি – যো পন ভিক্খু উপট্ঠাককুলা ৱা ঞাতিকুলা ৱা জিণ্ণচীৱৰো সাটকং লভিত্ৱা চীৱৰং কত্ৱা পৰিভুঞ্জতি, ন নিক্খিপতি; অগ্গড়ং দত্ৱা পাৰুপন্তোপি পুন দিয্যমানে সহসা ন পটিগ্গণ্হাতি. যো চ লদ্ধং লদ্ধং অত্তনা পৰিভুঞ্জতি, পৰেসং ন দেতি. ইমে দ্ৱেপি সুখেন সক্কা তপ্পেতুন্তি সুতপ্পযা নামাতি.
৮৬. আসৱাতি কিলেসা. ন কুক্কুচ্চাযিতব্বং কুক্কুচ্চাযতীতি ন কুক্কুচ্চাযিতব্বযুত্তকং কুক্কুচ্চাযতি. সূকৰমংসং লভিত্ৱা অচ্ছমংসন্তি কুক্কুচ্চাযতি, মিগমংসং, লভিত্ৱা দীপিমংসন্তি কুক্কুচ্চাযতি. কালে সন্তেযেৱ ‘কালো নত্থী’তি, অপ্পৱাৰেত্ৱাৱ ‘পৱাৰিতোস্মী’তি, পত্তে ৰজস্মিং অপতিতেযেৱ ‘পতিত’ন্তি, অত্তানং উদ্দিস্স মচ্ছমংসে অকতেযেৱ ‘মং উদ্দিস্স কত’ন্তি কুক্কুচ্চাযতি. কুক্কুচ্চাযিতব্বং ন কুক্কুচ্চাযতীতি কুক্কুচ্চাযিতব্বযুত্তকং ন কুক্কুচ্চাযতি. অচ্ছমংসং লভিত্ৱা সূকৰমংসন্তি ন কুক্কুচ্চাযতি…পে… অত্তানং উদ্দিস্স মচ্ছমংসে কতে ‘মং উদ্দিস্স কত’ন্তি ন কুক্কুচ্চাযতি. অঙ্গুত্তৰট্ঠকথাযং পন – ‘‘‘ন কুক্কুচ্চাযিতব্ব’ন্তি সঙ্ঘভোগস্স অপট্ঠপনং অৱিচাৰণং ন কুক্কুচ্চাযিতব্বং নাম, তং কুক্কুচ্চাযতি. ‘কুক্কুচ্চাযিতব্ব’ন্তি তস্সেৱ পট্ঠপনং ৱিচাৰণং, তং ন কুক্কুচ্চাযতী’’তি এত্তকমেৱ ৱুত্তং. ইমেসন্তি ইমেসং দ্ৱিন্নং পুগ্গলানং সুভূমিযং তিণলতাদীনি ৱিয ৰত্তিম্পি দিৱাপি আসৱা ৱড্ঢন্তিযেৱ. সুক্কপক্খে কপ্পিযমংসং লভিত্ৱা কপ্পিযমংসন্ত্ৱেৱ গণ্হন্তো ন কুক্কুচ্চাযিতব্বং ন কুক্কুচ্চাযতি নামাতি ইমিনা নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো.
৮৮. হীনাধিমুত্তোতি হীনজ্ঝাসযো. দুস্সীলোতি নিস্সীলো. পাপধম্মোতি লামকধম্মো.
৮৯. পণীতাধিমুত্তোতি পণীতজ্ঝাসযো. কল্যাণধম্মোতি ভদ্দকধম্মো, সুচিধম্মো, সুন্দৰধম্মো.
৯০. তিত্তোতি সুহিতো পৰিযোসিতো. তপ্পেতাতি অঞ্ঞেসম্পি তিত্তিকৰো. পচ্চেকসম্বুদ্ধা যে চ তথাগতসাৱকাতি এত্থ পচ্চেকবুদ্ধা নৱহি লোকুত্তৰধম্মেহি সযং তিত্তা পৰিপুণ্ণা. অঞ্ঞে পন তপ্পেতুং ন সক্কোন্তি. তেসঞ্হি ধম্মকথায অভিসমযো ন হোতি. সাৱকানং পন ধম্মকথায অপৰিমাণানম্পি দেৱমনুস্সানং অভিসমযো হোতি. এৱং সন্তেপি যস্মা পন তে ধম্মং দেসেন্তা ন অত্তনো ৱচনং কত্ৱা কথেন্তি, বুদ্ধানং ৱচনং কত্ৱা কথেন্তি. সোতুং নিসিন্নপৰিসাপি ‘অযং ভিক্খু ন অত্তনা পটিৱিদ্ধধম্মং কথেতি, বুদ্ধেহি পটিৱিদ্ধধম্মং কথেতী’তি চিত্তীকাৰং কৰোতি. ইতি সো চিত্তীকাৰো বুদ্ধানংযেৱ হোতি. এৱং তত্থ সম্মাসম্বুদ্ধোৱ তপ্পেতা নাম. যথা হি ‘অসুকস্স নাম ইদঞ্চিদঞ্চ দেথা’তি ৰঞ্ঞা আণত্তা কিঞ্চাপি আনেত্ৱা দেন্তি, অথ খো ৰাজাৱ তত্থ দাযকো. যেহিপি লদ্ধং হোতি, তে ‘ৰঞ্ঞা অম্হাকং ঠানন্তৰং দিন্নং, ইস্সৰিযৱিভৱো দিন্নো’ত্ৱেৱ গণ্হন্তি, ন ৰাজপুৰিসেহীতি. এৱংসম্পদমিদং ৱেদিতব্বং. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.
দুকনিদ্দেসৱণ্ণনা.
৩. তিকনিদ্দেসৱণ্ণনা
৯১. তিকনিদ্দেসে – দুস্সীলোতি নিস্সীলো. পাপধম্মোতি লামকধম্মো. সীলৱিপত্তিযা ৱা দুস্সীলো, দিট্ঠিৱিপত্তিযা পাপধম্মো. কাযৱচীসংৱৰভেদেন দুস্সীলো, সেসসংৱৰভেদেন পাপধম্মো. অসুদ্ধপযোগতায দুস্সীলো, অসুদ্ধাসযতায পাপধম্মো. কুসলসীলৱিৰহেন দুস্সীলো; অকুসলসীলসমন্নাগমেন পাপধম্মো. অসুচীতি অসুচীহি কাযকম্মাদীহি সমন্নাগতো. সঙ্কস্সৰসমাচাৰোতি সঙ্কায পৰেহি সৰিতব্বসমাচাৰো. কিঞ্চিদেৱ অসাৰুপ্পং দিস্ৱা ‘ইদং ইমিনা কতং ভৱিস্সতী’তি এৱং পৰেহি আসঙ্কনীযসমাচাৰো, অত্তনোযেৱ ৱা সঙ্কায সৰিতব্বসমাচাৰো – সাসঙ্কসমাচাৰোতি অত্থো. তস্স হি দিৱাট্ঠানাদীসু সন্নিপতিত্ৱা কিঞ্চিদেৱ মন্তযন্তে ভিক্খূ দিস্ৱা ‘ইমে একতো হুত্ৱা মন্তেন্তি, কচ্চি নু খো মযা কতকম্মং জানিত্ৱা মন্তেন্তী’তি এৱং সাসঙ্কসমাচাৰো হোতি.
পটিচ্ছন্নকম্মন্তোতি পটিচ্ছাদেতব্বযুত্তকেন পাপকম্মেন সমন্নাগতো. অস্সমণো সমণপটিঞ্ঞোতি অস্সমণো হুত্ৱাৱ সমণপতিৰূপকতায ‘সমণো অহ’ন্তি এৱং পটিঞ্ঞো. অব্ৰহ্মচাৰী ব্ৰহ্মচাৰিপটিঞ্ঞোতি অঞ্ঞে ব্ৰহ্মচাৰিনো সুনিৱত্থে সুপাৰুতে সুম্ভকপত্তধৰে গামনিগমজনপদৰাজধানীসু পিণ্ডায চৰিত্ৱা জীৱিকং কপ্পেন্তে দিস্ৱা সযম্পি তাদিসেন আকাৰেন তথা পটিপজ্জনতো ‘অহং ব্ৰহ্মচাৰী’তি পটিঞ্ঞং দেন্তো ৱিয হোতি. ‘অহং ভিক্খূ’তি ৱত্ৱা উপোসথগ্গাদীনি পৱিসন্তো পন ব্ৰহ্মচাৰিপটিঞ্ঞো হোতিযেৱ, তথা সঙ্ঘিকং লাভং গণ্হন্তো. অন্তোপূতীতি পূতিনা কম্মেন অন্তো অনুপৱিট্ঠো, নিগ্গুণতায ৱা গুণসাৰৱিৰহিতত্তা অন্তোপূতি. অৱস্সুতোতি ৰাগাদীহি তিন্তো. কসম্বুজাতোতি সঞ্জাতৰাগাদিকচৱৰো. অথ ৱা কসম্বু ৱুচ্চতি তিন্তকুণপগতং কসটউদকং. ইমস্মিঞ্চ সাসনে দুস্সীলো নাম জিগুচ্ছনীযত্তা তিন্তকুণপকসটউদকসদিসো. তস্মা কসম্বু ৱিয জাতোতি কসম্বুজাতো.
তস্স ন এৱং হোতীতি কস্মা ন হোতি? যত্থ পতিট্ঠিতেন সক্কা ভৱেয্য অৰহত্তং লদ্ধুং, তস্সা পতিট্ঠায ভিন্নত্তা. যথা হি চণ্ডালকুমাৰকস্স ‘অসুকো নাম খত্তিযকুমাৰো ৰজ্জে অভিসিত্তো’তি সুত্ৱাপি, যস্মিং কুলে পচ্চাজাতা অভিসেকং পাপুণন্তি, তস্মিং কুলে অপচ্চাজাতত্তা ন এৱং হোতি – ‘কুদাস্সু নামাহম্পি সো খত্তিযকুমাৰো ৱিয অভিসেকং পাপুণেয্য’ন্তি; এৱমেৱ দুস্সীলস্স ‘অসুকো নাম ভিক্খু অৰহত্তং পত্তো’তি সুত্ৱাপি, যস্মিং সীলে পতিট্ঠিতেন অৰহত্তং পত্তব্বং, তস্স অভাৱতো ‘কুদাস্সু নামাহম্পি সো সীলৱা ৱিয অৰহত্তং পাপুণেয’ন্তি ন এৱং হোতি. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো অৰহত্তাসায অভাৱা নিৰাসোতি ৱুচ্চতি.
৯২. তস্স এৱং হোতীতি কস্মা হোতি? যস্মিং পতিট্ঠিতেন সক্কা ভৱেয্য অৰহত্তং পাপুণিতুং, তস্সা পতিট্ঠায থিৰত্তা. যথা হি সুজাতস্স খত্তিযকুমাৰস্স ‘অসুকো নাম খত্তিযকুমাৰো ৰজ্জে অভিসিত্তো’তি সুত্ৱাৱ যস্মিং কুলে পচ্চাজাতা অভিসেকং পাপুণন্তি, তস্মিং পচ্চাজাতস্স এৱং হোতি – ‘কুদাস্সু নামাহম্পি, সো কুমাৰো ৱিয অভিসেকং পাপুণেয্য’ন্তি এৱমেৱ সীলৱতো ‘অসুকো নাম ভিক্খু অৰহত্তং পত্তো’তি সুত্ৱাৱ যস্মিং সীলে পতিট্ঠিতেন অৰহত্তং পত্তব্বং, তস্সা পতিট্ঠায থিৰত্তা – ‘কুদাস্সু নামাহম্পি সো ভিক্খু ৱিয অৰহত্তং পাপুণেয্য’ন্তি এৱং হোতি. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো আসংসো নাম ৱুচ্চতি. সো হি অৰহত্তং আসংসতি পত্থেতীতি আসংসো.
৯৩. যা হিস্স পুব্বে অৱিমুত্তস্সাতি যা তস্স খীণাসৱস্স পুব্বে অৰহত্তৱিমুত্তিযা অৱিমুত্তস্স ৱিমুত্তাসা অহোসি, সা পটিপ্পস্সদ্ধা, তস্মা ন এৱং হোতি. যথা হি অভিসিত্তস্স খত্তিযস্স ‘অসুকো নাম খত্তিযকুমাৰো ৰজ্জে অভিসিত্তো’তি সুত্ৱা একস্স ৰঞ্ঞো দ্ৱিন্নং ৰজ্জাভিসেকানং দ্ৱিন্নং সেতচ্ছত্তানং অভাৱা ন এৱং হোতি – ‘‘কুদাস্সু নামাহম্পি সো কুমাৰো ৱিয অভিসেকং পাপুণেয্য’’ন্তি; এৱমেৱ খীণাসৱস্স ‘অসুকো নাম ভিক্খু অৰহত্তং পত্তো’তি সুত্ৱা, দ্ৱিন্নং অৰহত্তানং অভাৱা – ‘কুদাস্সু নামাহম্পি সো ভিক্খু ৱিয অৰহত্তং পাপুণেয্য’ন্তি ন এৱং হোতি. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো অৰহত্তাসায ৱিগতত্তা ৱিগতাসোতি ৱুচ্চতি.
৯৪. গিলানূপমনিদ্দেসে – যায উপমায তে গিলানূপমাতি ৱুচ্চন্তি, তং তাৱ উপমং দস্সেতুং তযো গিলানাতিআদি ৱুত্তং. তত্থ সপ্পাযানীতি হিতানি ৱুদ্ধিকৰানি. পতিৰূপন্তি অনুচ্ছৱিকং. নেৱ ৱুট্ঠাতি তম্হা আবাধাতি ইমিনা অতেকিচ্ছেন ৱাতাপমাৰাদিনা ৰোগেন সমন্নাগতো নিট্ঠপ্পত্তো গিলানো কথিতো. ৱুট্ঠাতি তম্হা আবাধাতি ইমিনা খিপিতকচ্ছুতিণপুপ্ফকজৰাদিপ্পভেদো অপ্পমত্তকাবাধো কথিতো.
লভন্তো সপ্পাযানি ভোজনানি নো অলভন্তোতি ইমিনা পন যেসং পটিজগ্গনেন ফাসুকং হোতি, সব্বেপি তে আবাধা কথিতা. এত্থ চ পতিৰূপো উপট্ঠাকো নাম গিলানুপট্ঠাকঅঙ্গেহি সমন্নাগতো পণ্ডিতো দক্খো অনলসো ৱেদিতব্বো.
গিলানুপট্ঠাকো অনুঞ্ঞাতোতি ‘ভিক্খুসঙ্ঘেন দাতব্বো’তি অনুঞ্ঞাতো. তস্মিঞ্হি গিলানে অত্তনো ধম্মতায যাপেতুং অসক্কোন্তে ভিক্খুসঙ্ঘেন তস্স ভিক্খুনো ‘একো ভিক্খু চ সামণেৰো চ ইমং পটিজগ্গথা’তি অপলোকেত্ৱা দাতব্বা. যাৱ পন তে তং পটিজগ্গন্তি, তাৱ গিলানস্স চ তেসঞ্চ দ্ৱিন্নং যেনত্থো সব্বং ভিক্খুসঙ্ঘস্সেৱ ভাৰো. অঞ্ঞেপি গিলানা উপট্ঠাতব্বাতি ইতৰেপি দ্ৱে গিলানা উপট্ঠাতব্বা. কিং কাৰণা? যোপি হি নিট্ঠপ্পত্তগিলানো, সো অনুপট্ঠিযমানো ‘সচে মং পটিজগ্গেয্যুং, ফাসুকং মে ভৱেয্য, ন খো পন মং পটিজগ্গন্তী’তি মনোপদোসং কত্ৱা অপাযে নিব্বত্তেয্য. পটিজগ্গিযমানস্স পন এৱং হোতি – ‘ভিক্খুসঙ্ঘেন যং কত্তব্বং তং সব্বং কতং, ময্হং পন কম্মৱিপাকো ঈদিসো’তি সো ভিক্খুসঙ্ঘে মেত্তং পচ্চুপট্ঠপেত্ৱা সগ্গে নিব্বত্ততি. যো পন অপ্পমত্তকেন ব্যাধিনা সমন্নাগতো লভন্তোপি অলভন্তোপি ৱুট্ঠাতিযেৱ, তস্স ৱিনাপি ভেসজ্জেন ৱূপসমনকব্যাধি ভেসজ্জে কতে খিপ্পতৰং ৱূপসম্মতি. ততো সো বুদ্ধৱচনং ৱা উগ্গণ্হিতুং সমণধম্মং ৱা কাতুং সক্খিস্সতি. ইমিনা কাৰণেন অঞ্ঞেপি গিলানা উপট্ঠাতব্বাতি ৱুত্তং.
নেৱ ওক্কমতীতি নেৱ পৱিসতি. নিযামং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তন্তি কুসলেসু ধম্মেসু মগ্গনিযামসঙ্খাতং সম্মত্তং. ইমিনা পদপৰমো পুগ্গলো কথিতো. দুতিযৱাৰেন উগ্ঘটিতঞ্ঞূ গহিতো সাসনে নাড়কত্থেৰসদিসো. বুদ্ধন্তৰে একৱাৰং পচ্চেকবুদ্ধানং সন্তিকে ওৱাদং লভিত্ৱা পটিৱিদ্ধপচ্চেকবোধিঞাণো চ. ততিযৱাৰেন ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ পুগ্গলো কথিতো. নেয্যো পন তন্নিস্সিতোৱ হোতি.
ধম্মদেসনা অনুঞ্ঞাতাতি মাসস্স অট্ঠ ৱাৰে ধম্মকথা অনুঞ্ঞাতা. অঞ্ঞেসম্পি ধম্মো দেসেতব্বোতি ইতৰেসম্পি ধম্মো কথেতব্বো. কিং কাৰণা? পদপৰমস্স হি ইমস্মিং অত্তভাৱে ধম্মং পটিৱিজ্ঝিতুং অসক্কোন্তস্সাপি অনাগতে পচ্চযো ভৱিস্সতি. যো পন তথাগতস্স ৰূপদস্সনং লভন্তোপি অলভন্তোপি ধম্মৱিনযঞ্চ সৱনায লভন্তোপি অলভন্তোপি ধম্মং অভিসমেতি; সো অলভন্তো ন তাৱ অভিসমেতি, লভন্তো পন খিপ্পমেৱ অভিসমেস্সতীতি ইমিনা কাৰণেন তেসং ধম্মো দেসেতব্বো. ততিযস্স পন পুনপ্পুনং দেসেতব্বোৱ. কাযসক্খিদিট্ঠপ্পত্তসদ্ধাৱিমুত্তা হেট্ঠা কথিতাযেৱ.
৯৮. গূথভাণীআদীসু – সভগ্গতোতি সভাযং ঠিতো. পৰিসগ্গতোতি গামপৰিসায ঠিতো. ঞাতিমজ্ঝগতোতি দাযাদানং মজ্ঝে ঠিতো. পূগমজ্ঝগতোতি সেণীনং মজ্ঝে ঠিতো. ৰাজকুলমজ্ঝগতোতি ৰাজকুলস্স মজ্ঝে মহাৱিনিচ্ছযে ঠিতো. অভিনীতোতি পুচ্ছনত্থায নীতো. সক্খিপুট্ঠোতি সক্খিং কত্ৱা পুচ্ছিতো. এহম্ভো পুৰিসাতি আলপনমেতং. অত্তহেতু ৱা পৰহেতু ৱাতি অত্তনো ৱা পৰস্স ৱা হত্থপাদাদিহেতু ৱা ধনহেতু ৱা. আমিসকিঞ্চিক্খহেতু ৱাতি এত্থ আমিসন্তি লাভো অধিপ্পেতো. কিঞ্চিক্খন্তি যং ৱা তং ৱা অপ্পমত্তকং. অন্তমসো তিত্তিৰৱট্টকসপ্পিপিণ্ডনৱনীতপিণ্ডাদিঅপ্পমত্তকস্সাপি লঞ্জস্স হেতূতি অত্থো. সম্পজানমুসা ভাসিতা হোতীতি জানন্তোযেৱ মুসাৱাদং কত্তা হোতি. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো গূথসদিসৱচনত্তা গূথভাণীতি ৱুচ্চতি. যথা হি গূথং নাম মহাজনস্স অনিট্ঠং হোতি অকন্তং; এৱমেৱ ইমস্স পুগ্গলস্স ৱচনং দেৱমনুস্সানং অনিট্ঠং হোতি অকন্তং.
৯৯. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো পুপ্ফসদিসৱচনত্তা পুপ্ফভাণীতি ৱুচ্চতি. যথা হি ফুল্লানি ৱস্সিকানি ৱা অধিমুত্তকানি ৱা মহাজনস্স ইট্ঠানি কন্তানি হোন্তি; এৱমেৱ ইমস্স পুগ্গলস্স ৱচনং দেৱমনুস্সানং ইট্ঠং হোতি কন্তং.
১০০. নেলাতি এলং ৱুচ্চতি দোসো. নাস্সা এলন্তি নেলা. নিদ্দোসাতি অত্থো, ‘‘নেলঙ্গো সেতপচ্ছাদো’’তি (উদা. ৬৫) এত্থ ৱুত্তনেলং ৱিয. কণ্ণসুখাতি ব্যঞ্জনমধুৰতায কণ্ণানং সুখা. সূচিৱিজ্ঝনং ৱিয কণ্ণসূলং ন জনেতি. অত্থমধুৰতায সকলসৰীৰে কোপং অজনেত্ৱা পেমং জনেতীতি পেমনীযা. হদযং গচ্ছতি অপ্পটিহঞ্ঞমানা সুখেন চিত্তং পৱিসতীতি হদযঙ্গমা. গুণপৰিপুণ্ণতায পুৰে ভৱাতি পোৰী. পুৰে সংৱড্ঢনাৰী ৱিয সুকুমাৰাতিপি পোৰী. পুৰস্স এসাতিপি পোৰী. নগৰৱাসীনং কথাতি অত্থো. নগৰৱাসিনো হি যুত্তকথা হোন্তি. পিতিমত্তং পিতাতি, মাতিমত্তং মাতাতি, ভাতিমত্তং ভাতাতি ৱদন্তি. এৱৰূপী কথা বহুনো জনস্স কন্তা হোতীতি বহুজনকন্তা. বহুজনস্স কন্তভাৱেনেৱ বহুনো জনস্স মনাপা চিত্তৱুদ্ধিকৰাতি বহুজনমনাপা. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো মধুভাণীতি ৱুচ্চতি. মুদুভাণীতিপি পাঠো. উভযত্থাপি মধুৰৱচনোতি অত্থো. যথা হি চতুমধুৰং নাম মধুৰং পণীতং; এৱমেৱ ইমস্স পুগ্গলস্স ৱচনং দেৱমনুস্সানং মধুৰং হোতি.
১০১. অৰুকূপমচিত্তাদীসু – অভিসজ্জতীতি লগ্গতি. কুপ্পতীতি কোপৱসেন কুপ্পতি. ব্যাপজ্জতীতি পকতিভাৱং পজহতি, পূতিকো হোতি. পতিত্থীযতীতি থিনভাৱং থদ্ধভাৱঞ্চ আপজ্জতি. কোপন্তি দুব্বলকোধং. দোসন্তি দুস্সনৱসেন ততো বলৱতৰং. অপ্পচ্চযন্তি অতুট্ঠাকাৰং দোমনস্সং. দুট্ঠাৰুকোতি পুৰাণৱণো. কট্ঠেনাতি দণ্ডককোটিযা. কঠলাযাতি কপালেন. আসৱং দেতীতি অপৰাপৰং সৱতি. পুৰাণৱণো হি অত্তনো ধম্মতায এৱ পুব্বং লোহিতং যূসন্তি ইমানি তীণি সৱতি, ঘট্টিতো পন তানি অধিকতৰং সৱতি. এৱমেৱং খোতি এত্থ ইদং ওপম্মসংসন্দনং, দুট্ঠাৰুকো ৱিয হি কোধনো পুগ্গলো. তস্স অত্তনো ধম্মতায সৱনং ৱিয কোধনস্সপি অত্তনো ধম্মতায উদ্ধুমাতকস্স ৱিয চণ্ডিকতস্স চৰণং. কট্ঠেন ৱা কঠলায ৱা ঘট্টনং ৱিয অপ্পমত্তকম্পি ৱচনং ভিয্যোসো মত্তায সৱনং ৱিয ‘মাদিসং নাম এস এৱং ৱদতী’তি ভিয্যোসো মত্তায উদ্ধুমাযনভাৱো দট্ঠব্বো. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো অৰুকূপমচিত্তোতি ৱুচ্চতি. পুৰাণৱণসদিসচিত্তোতি অত্থো.
১০২. ৰত্তন্ধকাৰতিমিসাযাতি ৰত্তিং চক্খুৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তিনিৱাৰণেন অন্ধভাৱকৰণে বহলতমে. ৱিজ্জন্তৰিকাযাতি ৱিজ্জুপ্পত্তিক্খণে. ইধাপি ইদং ওপম্মসংসন্দনং – চক্খুমা পুৰিসো ৱিয হি যোগাৱচৰো দট্ঠব্বো. অন্ধকাৰং ৱিয সোতাপত্তিমগ্গৱজ্ঝা কিলেসা. ৱিজ্জুসঞ্চৰণং ৱিয সোতাপত্তিমগ্গঞাণস্স উপ্পত্তিকালো. ৱিজ্জন্তৰিকায চক্খুমতো পুৰিসস্স সামন্তা ৰূপদস্সনং ৱিয সোতাপত্তিমগ্গক্খণে নিব্বানদস্সনং. পুন অন্ধকাৰাৱত্থৰণং ৱিয সকদাগামিমগ্গৱজ্ঝা কিলেসা. পুন ৱিজ্জুসঞ্চৰণং ৱিয সকদাগামিমগ্গঞাণস্স উপ্পাদো. ৱিজ্জন্তৰিকায চক্খুমতো পুৰিসস্স সামন্তা ৰূপদস্সনং ৱিয সকদাগামিমগ্গক্খণে নিব্বানদস্সনং. পুন অন্ধকাৰাৱত্থৰণং ৱিয অনাগামিমগ্গৱজ্ঝা কিলেসা. পুন ৱিজ্জুসঞ্চৰণং ৱিয অনাগামিমগ্গঞাণস্স উপ্পাদো. ৱিজ্জন্তৰিকায চক্খুমতো পুৰিসস্স সামন্তা ৰূপদস্সনং ৱিয অনাগামিমগ্গক্খণে নিব্বানদস্সনং ৱেদিতব্বং. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো ৱিজ্জূপমচিত্তোতি ৱুচ্চতি. ইত্তৰকালোভাসেন ৱিজ্জুসদিসচিত্তোতি অত্থো.
১০৩. ৱজিৰূপমচিত্ততাযপি ইদং ওপম্মসংসন্দনং – ৱজিৰং ৱিয হি অৰহত্তমগ্গঞাণং দট্ঠব্বং. মণিগণ্ঠিপাসাণগণ্ঠি ৱিয অৰহত্তমগ্গৱজ্ঝা কিলেসা. ৱজিৰস্স মণিগণ্ঠিং ৱা পাসাণগণ্ঠিং ৱা ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা অগমনভাৱস্স নত্থিভাৱো ৱিয অৰহত্তমগ্গঞাণেন অচ্ছেজ্জানং কিলেসানং নত্থিভাৱো. ৱজিৰেন নিব্বিদ্ধৱেধস্স পুন অপটিপূৰণং ৱিয অৰহত্তমগ্গেন ছিন্নানং কিলেসানং পুন অনুপ্পাদো দট্ঠব্বো. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো ৱজিৰূপমচিত্তোতি ৱুচ্চতি. কিলেসানং মূলঘাতকৰণসমত্থতায ৱজিৰেন সদিসচিত্তোতি অত্থো.
১০৪. অন্ধাদীসু তথাৰূপং চক্খু ন হোতীতি তথাজাতিকং তথাসভাৱং পঞ্ঞাচক্খু ন হোতি. ফাতিং কৰেয্যাতি ফীতং ৱড্ঢিতং কৰেয্য. সাৱজ্জানৱজ্জেতি সদোসনিদ্দোসে. হীনপ্পণীতেতি অধমুত্তমে. কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগেতি কণ্হসুক্কাযেৱ অঞ্ঞমঞ্ঞপটিবাহনতো পটিপক্খৱসেন সপ্পটিভাগাতি ৱুচ্চন্তি. অযং পনেত্থ সঙ্খেপো – কুসলে ধম্মে ‘কুসলা ধম্মা’তি যেন পঞ্ঞাচক্খুনা জানেয্য, অকুসলে ধম্মে ‘অকুসলা ধম্মা’তি, সাৱজ্জাদীসুপি এসেৱ নযো. কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগেসু পন কণ্হধম্মে ‘সুক্কসুপ্পটিভাগা’তি, সুক্কধম্মে ‘কণ্হসপ্পটিভাগা’তি যেন পঞ্ঞাচক্খুনা জানেয্য. তথাৰূপম্পিস্স চক্খু ন হোতীতি ইমিনা নযেন সেসট্ঠানেসুপি অত্থো ৱেদিতব্বো. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো দিট্ঠধম্মিকভোগসংহৰণপঞ্ঞাচক্খুনো চ সম্পৰাযিকত্থসোধনপঞ্ঞাচক্খুনো চ অভাৱা অন্ধোতি ৱুচ্চতি. দুতিযো দিট্ঠধম্মিকভোগসংহৰণপঞ্ঞাচক্খুনো ভাৱা, সম্পৰাযিকত্থসোধনপঞ্ঞাচক্খুনো পন অভাৱা একচক্খূতি ৱুচ্চতি. ততিযো দ্ৱিন্নম্পি ভাৱা দ্ৱিচক্খূতি ৱুচ্চতি.
১০৭. অৱকুজ্জপঞ্ঞাদীসু ধম্মং দেসেন্তীতি উপাসকো ধম্মস্সৱনত্থায আগতোতি অত্তনো কম্মং পহায ধম্মং দেসেন্তি. আদিকল্যাণন্তি আদিম্হি কল্যাণং ভদ্দকং অনৱজ্জং নিদ্দোসং কত্ৱা দেসেন্তি. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. এত্থ পন আদীতি পুব্বপট্ঠপনা. মজ্ঝন্তি কথাৱেমজ্ঝং. পৰিযোসানন্তি সন্নিট্ঠানং. ইতিস্স ধম্মং কথেন্তা পুব্বপট্ঠপনেপি কল্যাণং ভদ্দকং অনৱজ্জমেৱ কত্ৱা কথেন্তি, ৱেমজ্ঝেপি, পৰিযোসানেপি. এত্থ চ অত্থি দেসনায আদিমজ্ঝপৰিযোসানানি, অত্থি সাসনস্স. তত্থ দেসনায তাৱ – চতুপ্পদিকগাথায পঠমপদং আদি, দ্ৱে পদানি মজ্ঝং, অৱসানপদং পৰিযোসানং. একানুসন্ধিকসুত্তস্স – নিদানং আদি, অনুসন্ধি মজ্ঝং, ইদমৱোচাতি অপ্পনা পৰিযোসানং. অনেকানুসন্ধিকস্স – পঠমো অনুসন্ধি আদি, ততো পৰং একো ৱা অনেকা ৱা মজ্ঝং, পচ্ছিমো পৰিযোসানং. অযং তাৱ দেসনায নযো.
সাসনস্স পন সীলং আদি, সমাধি মজ্ঝং, ৱিপস্সনা পৰিযোসানং. সমাধি ৱা আদি, ৱিপস্সনা মজ্ঝং, মগ্গো পৰিযোসানং. ৱিপস্সনা ৱা আদি, মগ্গো মজ্ঝং, ফলং পৰিযোসানং. মগ্গো ৱা আদি, ফলং মজ্ঝং, নিব্বানং পৰিযোসানং. দ্ৱে দ্ৱে ৱা কৰিযমানে সীলসমাধযো আদি, ৱিপস্সনামগ্গা মজ্ঝং, ফলনিব্বানানি পৰিযোসানং. সাত্থন্তি সাত্থকং কত্ৱা দেসেন্তি. সব্যঞ্জনন্তি অক্খৰপাৰিপূৰিং কত্ৱা দেসেন্তি. কেৱলপৰিপুণ্ণন্তি সকলপৰিপুণ্ণং অনূনং কত্ৱা দেসেন্তি. পৰিসুদ্ধন্তি পৰিসুদ্ধং নিজ্জটং নিগ্গণ্ঠিং কত্ৱা দেসেন্তি. ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেন্তীতি এৱং দেসেন্তা চ সেট্ঠচৰিযভূতং সিক্খত্তযসঙ্গহিতং অৰিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং পকাসেন্তি. নেৱ আদিং মনসি কৰোতীতি নেৱ পুব্বপট্ঠপনং মনসি কৰোতি. কুম্ভোতি ঘটো. নিক্কুজ্জোতি অধোমুখো ঠপিতো. এৱমেৱন্তি এত্থ কুম্ভো নিক্কুজ্জো ৱিয অৱকুজ্জপঞ্ঞো পুগ্গলো দট্ঠব্বো. উদকাসিঞ্চনকালো ৱিয ধম্মদেসনায লদ্ধকালো. উদকস্স ৱিৱট্টনকালো ৱিয তস্মিং আসনে নিসিন্নস্স উগ্গহেতুং অসমত্থকালো. উদকস্স অসণ্ঠানকালো ৱিয উট্ঠহিত্ৱা অসল্লক্খণকালো ৱেদিতব্বো. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো অৱকুজ্জপঞ্ঞোতি ৱুচ্চতি. অধোমুখপঞ্ঞোতি অত্থো.
১০৮. আকিণ্ণানীতি পক্খিত্তানি. সতিসম্মোসা পকিৰেয্যাতি মুট্ঠস্সতিতায ৱিকিৰেয্য. এৱমেৱন্তি এত্থ উচ্ছঙ্গো ৱিয উচ্ছঙ্গপঞ্ঞো পুগ্গলো দট্ঠব্বো. নানাখজ্জকানি ৱিয নানপ্পকাৰং বুদ্ধৱচনং. উচ্ছঙ্গে নানাখজ্জকানি খাদন্তস্স নিসিন্নকালো ৱিয তস্মিং আসনে নিসিন্নস্স উগ্গহণকালো. ৱুট্ঠহন্তস্স সতিসম্মোসা ৱিকিৰণকালো ৱিয তস্মা আসনা ৱুট্ঠায গচ্ছন্তস্স অসল্লক্খণকালো ৱেদিতব্বো. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো উচ্ছঙ্গপঞ্ঞোতি ৱুচ্চতি. উচ্ছঙ্গসদিসপঞ্ঞোতি অত্থো.
১০৯. উক্কুজ্জোতি উপৰিমুখো ঠপিতো. সণ্ঠাতীতি পতিট্ঠহতি. এৱমেৱ খোতি এত্থ উপৰিমুখো ঠপিতো কুম্ভো ৱিয পুথুপঞ্ঞো পুগ্গলো দট্ঠব্বো. উদকস্স আসিত্তকালো ৱিয দেসনায লদ্ধকালো. উদকস্স সণ্ঠানকালো ৱিয তত্থ নিসিন্নস্স উগ্গহণকালো. নো ৱিৱট্টনকালো ৱিয উট্ঠায গচ্ছন্তস্স সল্লক্খণকালো ৱেদিতব্বো. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো পুথুপঞ্ঞোতি ৱুচ্চতি. ৱিত্থাৰিকপঞ্ঞোতি অত্থো.
১১০. অৱীতৰাগাদীসু – যথা সোতাপন্নসকদাগামিনো, এৱং পুথুজ্জনোপি পঞ্চসু কামগুণেসু, তীসু চ ভৱেসু অৱীতৰাগো. অদব্বতায পন ন গহিতো. যথা হি ছেকো ৱড্ঢকী দব্বসম্ভাৰত্থং ৱনং পৱিট্ঠো ন আদিতো পট্ঠায সম্পত্তসম্পত্তৰুক্খে ছিন্দতি, যে পনস্স দব্বসম্ভাৰূপগা হোন্তি, তেযেৱ ছিন্দতি; এৱমিধাপি ভগৱতা দব্বজাতিকা অৰিযাৱ গহিতা, পুথুজ্জনা পন অদব্বতায ন গহিতাতি ৱেদিতব্বা. কামেসু ৱীতৰাগোতি পঞ্চসু কামগুণেসু ৱীতৰাগো. ভৱেসু অৱীতৰাগোতি ৰূপাৰূপভৱেসু অৱীতৰাগো.
১১৩. পাসাণলেখূপমাদীসু – অনুসেতীতি অপ্পহীনতায অনুসেতি. ন খিপ্পং লুজ্জতীতি ন অন্তৰা নস্সতি, কপ্পুট্ঠানেনেৱ নস্সতি. এৱমেৱন্তি এৱং তস্সাপি পুগ্গলস্স কোধো ন অন্তৰা পুনদিৱসে ৱা অপৰদিৱসে ৱা নিব্বাতি, অদ্ধনিযো পন হোতি. মৰণেনেৱ নিব্বাতীতি অত্থো. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো পাসাণলেখা ৱিয কুজ্ঝনভাৱেন চিৰট্ঠিতিকতো পাসাণলেখূপমোতি ৱুচ্চতি.
১১৪. সো চ খ্ৱস্স কোধোতি সো অপ্পমত্তকেপি কাৰণে সহসা কুদ্ধস্স কোধো. ন চিৰন্তি অচিৰং অপ্পহীনতায নানুসেতি. যথা পন পথৱিযং আকড্ঢিত্ৱা কতলেখা ৱাতাদীহি খিপ্পং নস্সতি, এৱমস্স সহসা উপ্পন্নোপি কোধো খিপ্পমেৱ নিব্বাতীতি অত্থো. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো পথৱিযং লেখা ৱিয কুজ্ঝনভাৱেন অচিৰট্ঠিতিকতো পথৱীলেখূপমোতি ৱুচ্চতি.
১১৫. আগাড়্হেনাতি অতিগাড়্হেন মম্মচ্ছেদকেন থদ্ধৱচনেন. ফৰুসেনাতি ন সোতসুখেন. অমনাপেনাতি ন চিত্তসুখেন. সংসন্দতীতি একীভৱতি. সন্ধিযতীতি ঘটযতি. সম্মোদতীতি নিৰন্তৰো হোতি. অথ ৱা – সংসন্দতীতি চিত্তকিৰিযাদীসু চিত্তেন সমোধানং গচ্ছতি. খীৰোদকং ৱিয একীভাৱং উপেতীতি অত্থো. সন্ধিযতীতি ঠানগমনাদীসু কাযকিৰিযাদীসু কাযেন সমোধানং গচ্ছতি. তিলতণ্ডুলা ৱিয মিস্সীভাৱং উপেতীতি অত্থো. সম্মোদতীতি উদ্দেসপৰিপুচ্ছাদীসু ৱচীকিৰিযাসু ৱাচায সমোধানং গচ্ছতি. ৱিপ্পৱাসগতোপি পিযসহাযকো ৱিয পিযতৰভাৱং উপেতীতি অত্থো. অপিচ – কিচ্চকৰণীযেসু তেহি সদ্ধিং আদিতোৱ এককিৰিযভাৱং উপগচ্ছন্তো সংসন্দতি. যাৱ মজ্ঝা পৱত্তন্তো সন্ধিযতি, যাৱ পৰিযোসানা অনিৱত্তন্তো সম্মোদতীতিপি ৱেদিতব্বো. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো উদকলেখা ৱিয খিপ্পং সংসন্দনতো উদকলেখূপমোতি ৱুচ্চতি.
১১৬. পোত্থকূপমেসু – যায উপমায তে পোত্থকূপমাতি ৱুচ্চন্তি, তং তাৱ উপমং দস্সেতুং তযো পোত্থকাতিআদি ৱুত্তং. তত্থ নৱোতি নৱৱাযিমো. পোত্থকোতি সাণৱাকসাটকো. দুব্বণ্ণোতি ৱিৱণ্ণো. দুক্খসম্ফস্সোতি খৰসম্ফস্সো. অপ্পগ্ঘোতি অতিবহুং অগ্ঘন্তো কহাপণগ্ঘনকো হোতি. মজ্ঝিমোতি পৰিভোগমজ্ঝিমো. সো হি নৱভাৱং অতিক্কমিত্ৱা জিণ্ণভাৱং অপ্পত্তো মজ্ঝে পৰিভোগকালেপি দুব্বণ্ণো চ দুক্খসম্ফস্সো চ অপ্পগ্ঘোযেৱ চ হোতি. অতিবহুং অগ্ঘন্তো অড্ঢং অগ্ঘতি. জিণ্ণকালে পন অড্ঢমাসকং ৱা কাকণিকং ৱা অগ্ঘতি. উক্খলিপৰিমজ্জনন্তি কাড়ুক্খলিপৰিপুঞ্ছনং.
নৱোতি উপসম্পদায পঞ্চৱস্সকালতো হেট্ঠা জাতিযা সট্ঠিৱস্সোপি নৱোযেৱ. দুব্বণ্ণতাযাতি সৰীৰৱণ্ণেনপি গুণৱণ্ণেনপি দুব্বণ্ণতায. দুস্সীলস্স হি পৰিসমজ্ঝে নিসিন্নস্স নিত্তেজতায সৰীৰৱণ্ণোপি ন সম্পজ্জতি, গুণৱণ্ণে ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. যে খো পনস্সাতি যে খো পন তস্স উপট্ঠাকা ৱা ঞাতিমিত্তাদযো ৱা এতং পুগ্গলং সেৱন্তি. তেসং তন্তি তেসং পুগ্গলানং ছ সত্থাৰে সেৱন্তানং মিচ্ছাদিট্ঠিকানং ৱিয, দেৱদত্তং সেৱন্তানং কোকালিকাদীনং ৱিয চ তং সেৱনং দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খায হোতি. মজ্ঝিমোতি পঞ্চৱস্সকালতো পট্ঠায যাৱ নৱৱস্সকালা মজ্ঝিমো নাম. থেৰোতি দসৱস্সকালতো পট্ঠায থেৰো নাম. এৱমাহংসূতি এৱং ৱদন্তি. কিং নু খো তুয্হন্তি তুয্হং বালস্স ভণিতেন কো অত্থোতি ৱুত্তং হোতি. তথাৰূপন্তি তথাজাতিকং তথাসভাৱং উক্খেপনীযকম্মস্স কাৰণভূতং.
১১৭. কাসিকৱত্থূপমেসু – কাসিকৱত্থং নাম তযো কপ্পাসংসূ গহেত্ৱা কন্তিতসুত্তেন ৱাযিতং সুখুমৱত্থং. তং নৱৱাযিমং অনগ্ঘং হোতি. পৰিভোগমজ্ঝিমং ৱীসম্পি তিংসম্পি সহস্সানি অগ্ঘতি. জিণ্ণকালে পন অট্ঠপি দসপি সহস্সানি অগ্ঘতি.
তেসং তং হোতীতি তেসং সম্মাসম্বুদ্ধাদযো সেৱন্তানং ৱিয তং সেৱনং দীঘৰত্তং হিতায সুখায হোতি. সম্মাসম্বুদ্ধঞ্হি একং নিস্সায যাৱজ্জকালা মুচ্চনকসত্তানং পমাণং নত্থি. তথা সাৰিপুত্তত্থেৰমহামোগ্গল্লানত্থেৰে অৱসেসে চ অসীতিমহাসাৱকে নিস্সায সগ্গং গতসত্তানং পমাণং নত্থি. যাৱজ্জকালা তেসং দিট্ঠানুগতিং পটিপন্নসত্তানম্পি পমাণং নত্থিযেৱ. আধেয্যং গচ্ছতীতি তস্স মহাথেৰস্স তং অত্থনিস্সিতং ৱচনং যথা গন্ধকৰণ্ডকে কাসিকৱত্থং আধাতব্বতং ঠপেতব্বতং গচ্ছতি, এৱং উত্তমঙ্গে সিৰস্মিং হদযে চ আধাতব্বতং ঠপেতব্বতম্পি গচ্ছতি. সেসমেত্থ হেট্ঠা ৱুত্তানুসাৰেনেৱ ৱেদিতব্বং.
১১৮. সুপ্পমেয্যাদীসু – সুখেন পমেতব্বোতি সুপ্পমেয্যো. ইধাতি ইমস্মিং সত্তলোকে. উদ্ধতোতি উদ্ধচ্চেন সমন্নাগতো. উন্নড়োতি উগ্গতনড়ো; তুচ্ছমানং উক্খিপিত্ৱা ঠিতোতি অত্থো. চপলোতি পত্তমণ্ডনাদিনা চাপল্লেন সমন্নাগতো. মুখৰোতি মুখখৰো. ৱিকিণ্ণৱাচোতি অসংযতৱচনো. অসমাহিতোতি চিত্তেকগ্গতাৰহিতো. ৱিব্ভন্তচিত্তোতি ভন্তচিত্তো, ভন্তগাৱীভন্তমিগীসপ্পটিভাগো. পাকটিন্দ্ৰিযোতি ৱিৱটিন্দ্ৰিযো. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো ‘সুপ্পমেয্যো’তি ৱুচ্চতি. যথা হি পৰিত্তস্স উদকস্স সুখেন পমাণং গয্হতি; এৱমেৱ ইমেহি অগুণঙ্গেহি সমন্নাগতস্স সুখেন পমাণং গয্হতি. তেনেস ‘সুপ্পমেয্যো’তি ৱুত্তো.
১১৯. দুক্খেন পমেতব্বোতি দুপ্পমেয্যো. অনুদ্ধতাদীনি ৱুত্তপটিপক্খৱসেন ৱেদিতব্বানি. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো ‘দুপ্পমেয্যো’তি ৱুচ্চতি. যথা হি মহাসমুদ্দস্স দুক্খেন পমাণং গয্হতি; এৱমেৱ ইমেহি গুণঙ্গেহি সমন্নাগতস্স দুক্খেন পমাণং গয্হতি. তাদিসো ‘অনাগামী নু খো, খীণাসৱো নু খো’তি ৱত্তব্বতং গচ্ছতি, তেনেস ‘দুপ্পমেয্যো’তি ৱুত্তো.
১২০. ন সক্কা পমেতুন্তি অপ্পমেয্যো. যথা হি আকাসস্স ন সক্কা পমাণং গহেতুং, এৱং খীণাসৱস্স. তেনেস ‘অপ্পমেয্যো’তি ৱুত্তো.
১২১. ন সেৱিতব্বাদীসু – ন সেৱিতব্বোতি ন উপসঙ্কমিতব্বো. ন ভজিতব্বোতি ন অল্লীযিতব্বো. ন পযিৰুপাসিতব্বোতি ন সন্তিকে নিসীদনৱসেন পুনপ্পুনং উপাসিতব্বো. হীনো হোতি সীলেনাতিআদীসু উপাদাযুপাদায হীনতা ৱেদিতব্বা. যো হি পঞ্চ সীলানি ৰক্খতি, সো দস সীলানি ৰক্খন্তেন ন সেৱিতব্বো. যো পন দস সীলানি ৰক্খতি, সো চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং ৰক্খন্তেন ন সেৱিতব্বো. অঞ্ঞত্ৰ অনুদ্দযা অঞ্ঞত্ৰ অনুকম্পাতি ঠপেত্ৱা অনুদ্দযঞ্চ অনুকম্পঞ্চ. অত্তনো অত্থায এৱ হি এৱৰূপো পুগ্গলো ন সেৱিতব্বো. অনুদ্দযানুকম্পাৱসেন পন তং উপসঙ্কমিতুং ৱট্টতি.
১২২. সদিসো হোতীতি সমানো হোতি. সীলসামঞ্ঞগতানং সতন্তি সীলেন সমানভাৱং গতানং সন্তানং. সীলকথা চ নো ভৱিস্সতীতি এৱং সমানসীলানং অম্হাকং সীলমেৱ আৰব্ভ কথা ভৱিস্সতি. সা চ নো ফাসু ভৱিস্সতীতি সা চ সীলকথা অম্হাকং ফাসুৱিহাৰো সুখৱিহাৰো ভৱিস্সতি. সা চ নো পৱত্তিনী ভৱিস্সতীতি সা চ অম্হাকং কথা দিৱসম্পি কথেন্তানং পৱত্তিনী ভৱিস্সতি, ন পটিহঞ্ঞিস্সতি. দ্ৱীসু হি সীলৱন্তেসু একেন সীলস্স ৱণ্ণে কথিতে ইতৰো অনুমোদতি; তেন তেসং কথা ফাসু চেৱ হোতি, পৱত্তিনী চ. একস্মিং পন দুস্সীলে সতি দুস্সীলস্স সীলকথা দুক্কথাতি নেৱ সীলকথা হোতি, ন ফাসু হোতি, ন পৱত্তিনী. সমাধিপঞ্ঞাকথাসুপি এসেৱ নযো. দ্ৱে হি সমাধিলাভিনো সমাধিকথং, সপ্পঞ্ঞা চ পঞ্ঞাকথং কথেন্তা, ৰত্তিং ৱা দিৱসং ৱা অতিক্কন্তম্পি ন জানন্তি.
১২৩. সক্কত্ৱা গৰুং কত্ৱাতি সক্কাৰঞ্চেৱ গৰুকাৰঞ্চ কৰিত্ৱা. অধিকো হোতীতি অতিৰেকো হোতি. সীলক্খন্ধন্তি সীলৰাসিং. পৰিপূৰেস্সামীতি তং অতিৰেকসীলং পুগ্গলং নিস্সায অত্তনো অপৰিপূৰং সীলৰাসিং পৰিপূৰং কৰিস্সামি. তত্থ তত্থ পঞ্ঞায অনুগ্গহেস্সামীতি এত্থ সীলস্স অসপ্পাযে অনুপকাৰধম্মে ৱজ্জেত্ৱা সপ্পাযে উপকাৰধম্মে সেৱন্তো তস্মিং তস্মিং ঠানে সীলক্খন্ধং পঞ্ঞায অনুগ্গণ্হাতি নাম. সমাধিপঞ্ঞাক্খন্ধেসুপি এসেৱ নযো.
১২৪. জিগুচ্ছিতব্বাদীসু – জিগুচ্ছিতব্বোতি গূথং ৱিয জিগুচ্ছিতব্বো. অথ খো নন্তি অথ খো অস্স. কিত্তিসদ্দোতি কথাসদ্দো. এৱমেৱন্তি এত্থ গূথকূপো ৱিয দুস্সীল্যং দট্ঠব্বং. গূথকূপে পতিত্ৱা ঠিতো ধমনীঅহি ৱিয দুস্সীলপুগ্গলো. গুথকূপতো উদ্ধৰিযমানেন তেন অহিনা পুৰিসস্স সৰীৰং আৰুড়্হেনাপি অদট্ঠভাৱো ৱিয দুস্সীলং সেৱমানস্সাপি তস্স কিৰিযায কাৰণভাৱো সৰীৰং গূথেন মক্খেত্ৱা অহিনো গতকালো ৱিয দুস্সীলং সেৱমানস্স পাপকিত্তিসদ্দস্স অব্ভুগ্গমনকালো ৱেদিতব্বো.
১২৫. তিন্দুকালাতন্তি তিন্দুকৰুক্খঅলাতং. ভিয্যোসো মত্তায চিচ্চিটাযতীতি তঞ্হি ঝাযমানং পকতিযাপি পপটিকাযো মুঞ্চন্তং চিচ্চিটাযতি চিটিচিটাতি সদ্দং কৰোতি. ঘট্টিতং পন অধিমত্তং কৰোতীতি অত্থো. এৱমেৱন্তি এৱমেৱং কোধনো অত্তনো ধম্মতাযপি উদ্ধতো চণ্ডিকতো হুত্ৱা চৰতি. অপ্পমত্তকং পন ৱচনং ৱুত্তকালে ‘মাদিসং নাম এৱং ৱদতী’তি অতিৰেকতৰং উদ্ধতো চণ্ডিকতো হুত্ৱা চৰতি. গূথকূপোতি গূথপুণ্ণকূপো, গূথৰাসিযেৱ ৱা. ওপম্মসংসন্দনং পনেত্থ পুৰিমনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. তস্মা এৱৰূপো পুগ্গলো অজ্ঝুপেক্খিতব্বো, ন সেৱিতব্বোতি যস্মা কোধনো অতিসেৱিযমানোপি অতিউপসঙ্কমিযমানোপি কুজ্ঝতিযেৱ, ‘কিং ইমিনা’তি পটিক্কমন্তোপি কুজ্ঝতিযেৱ, তস্মা পলালগ্গি ৱিয অজ্ঝুপেক্খিতব্বো, ন সেৱিতব্বো. কিং ৱুত্তং হোতি? যো হি পলালগ্গিং অতিউপসঙ্কমিত্ৱা তপ্পতি, তস্স সৰীৰং ঝাযতি. যো অতিপটিক্কমিত্ৱা তপ্পতি, তস্স সীতং ন ৱূপসম্মতি. অনুপসঙ্কমিত্ৱা অপটিক্কমিত্ৱা পন মজ্ঝত্তভাৱেন তপ্পেন্তস্স সীতং ৱূপসম্মতি, কাযোপি ন ডয্হতি. তস্মা পলালগ্গি ৱিয কোধনো পুগ্গলো মজ্ঝত্তভাৱেন অজ্ঝুপেক্খিতব্বো, ন সেৱিতব্বো, ন ভজিতব্বো, ন পযিৰুপাসিতব্বো.
১২৬. কল্যাণমিত্তোতি সুচিমিত্তো. কল্যাণসহাযোতি সুচিসহাযো. সহাযোতি সহগামী সদ্ধিংচৰো. কল্যাণসম্পৱঙ্কোতি কল্যাণেসু সুচিপুগ্গলেসু সম্পৱঙ্কো, তন্নিন্নতপ্পোণতপ্পব্ভাৰমানসোতি অত্থো.
১২৭. সীলেসু পৰিপূৰকাৰীতিআদীসু – সীলেসু পৰিপূৰকাৰিনোতি এতে অৰিযসাৱকা যানি তানি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযস্স আদিভূতানি, আদিব্ৰহ্মচৰিযকানি, পাৰাজিকসঙ্খাতানি চত্তাৰি মহাসীলসিক্খাপদানি, তেসং অৱীতিক্কমনতো যানি খুদ্দানুখুদ্দকানি আপজ্জন্তি, তেহি চ ৱুট্ঠানতো সীলেসু যং কত্তব্বং, তং পৰিপূৰং সমত্তং কৰোন্তীতি ‘সীলেসু পৰিপূৰকাৰিনো’তি ৱুচ্চন্তি. সমাধিপাৰিবন্ধকানং পন কামৰাগব্যাপাদানং, পঞ্ঞাপাৰিবন্ধকস্স চ সচ্চপটিচ্ছাদকস্স মোহস্স অসমূহতত্তা, সমাধিং পঞ্ঞঞ্চ ভাৱেন্তাপি সমাধিপঞ্ঞাসু যং কত্তব্বং তং মত্তসো পমাণেন পদেসমত্তমেৱ কৰোন্তীতি সমাধিস্মিং পঞ্ঞায চ মত্তসো কাৰিনোতি ৱুচ্চন্তি. ইমিনা উপাযেন ইতৰেসুপি দ্ৱীসু নযেসু অত্থো ৱেদিতব্বো.
তত্ৰাযং অপৰোপি সুত্তন্তনযো –
‘‘ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সীলেসু পৰিপূৰকাৰী হোতি, সমাধিস্মিং মত্তসো কাৰী, পঞ্ঞায মত্তসো কাৰী. সো যানি তানি খুদ্দানুখুদ্দকানি সিক্খাপদানি তানি আপজ্জতিপি, ৱুট্ঠাতিপি. তং কিস্স হেতু? ন হি মেত্থ, ভিক্খৱে, অভব্বতা ৱুত্তা. যানি চ খো তানি সিক্খাপদানি আদিব্ৰহ্মচৰিযকানি ব্ৰহ্মচৰিযসাৰুপ্পানি, তত্থ ধুৱসীলো চ হোতি, ঠিতসীলো চ, সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসু. সো তিণ্ণং সংযোজনানং পৰিক্খযা সোতাপন্নো হোতি, অৱিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপৰাযণো. ইধ পন, ভিক্খৱে, ভিক্খু সীলেসু…পে… সো তিণ্ণং সংযোজনানং পৰিক্খযা, ৰাগদোসমোহানং তনুত্তা, সকদাগামী হোতি; সকিদেৱ ইমং লোকং আগন্ত্ৱা দুক্খস্সন্তং কৰোতি. ইধ পন, ভিক্খৱে, ভিক্খু সীলেসু পৰিপূৰকাৰী হোতি, সমাধিস্মিং পৰিপূৰকাৰী, পঞ্ঞায মত্তসো কাৰী. সো যানি তানি…পে… সিক্খতি সিক্খাপদেসু. সো পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং…পে… অনাৱত্তিধম্মো তস্মা লোকা. ইধ পন, ভিক্খৱে, ভিক্খু সীলেসু পৰিপূৰকাৰী, সমাধিস্মিং পৰিপূৰকাৰী, পঞ্ঞায পৰিপূৰকাৰী. সো যানি তানি খুদ্দানুখুদ্দকানি…পে… সিক্খতি সিক্খাপদেসু. সো আসৱানং খযা…পে… উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তি (অ. নি. ৩.৮৭).
১৩০. সত্থাৰনিদ্দেসে – পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতীতি পহানং সমতিক্কমং পঞ্ঞপেতি. তত্ৰাতি তেসু তীসু জনেসু. তেন দট্ঠব্বোতি তেন পঞ্ঞাপনেন সো সত্থা ৰূপাৱচৰসমাপত্তিযা লাভীতি দট্ঠব্বোতি অত্থো. দুতিযৱাৰেপি এসেৱ নযো. সম্মাসম্বুদ্ধো সত্থা তেন দট্ঠব্বোতি তেন তিত্থিযেহি অসাধাৰণেন পঞ্ঞাপনেন অযং ততিযো সত্থা সব্বঞ্ঞুবুদ্ধো দট্ঠব্বো. তিত্থিযা হি কামানং পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তা ৰূপভৱং ৱক্খন্তি. ৰূপানং পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তা অৰূপভৱং ৱক্খন্তি. ৱেদনানং পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তা অসঞ্ঞভৱং ৱক্খন্তি. সম্মা পঞ্ঞপেন্তা ‘এৱং পঞ্ঞপেয্যুং’, নো চ সম্মা পঞ্ঞপেতুং সক্কোন্তি. সম্মাসম্বুদ্ধো পন কামানং পৰিঞ্ঞং পহানং অনাগামিমগ্গেন পঞ্ঞপেতি. ৰূপৱেদনানং পৰিঞ্ঞং পহানং অৰহত্তমগ্গেন পঞ্ঞপেতি. ইমে তযো সত্থাৰোতি ইমে দ্ৱে জনা বাহিৰকা, একো সম্মাসম্বুদ্ধোতি – ইমস্মিং লোকে তযো সত্থাৰো নাম.
১৩১. দুতিযে সত্থাৰনিদ্দেসে – দিট্ঠে চেৱ ধম্মেতি ইমস্মিং অত্তভাৱে. অত্তানং সচ্চতো থেততো পঞ্ঞপেতীতি ‘‘অত্তা নামেকো অত্থি নিচ্চো ধুৱো সস্সতো’’তি ভূততো থিৰতো পঞ্ঞপেতি. অভিসম্পৰাযঞ্চাতি অপৰস্মিং অত্তভাৱে এৱমেৱ পঞ্ঞপেতি. সেসমেত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বন্তি.
তিকনিদ্দেসৱণ্ণনা.
৪. চতুক্কনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৩২. চতুক্কনিদ্দেসে – অসপ্পুৰিসোতি লামকপুৰিসো. পাণং অতিপাতেতীতি পাণাতিপাতী. অদিন্নং আদিযতীতি অদিন্নাদাযী. কামেসু মিচ্ছা চৰতীতি কামেসুমিচ্ছাচাৰী. মুসা ৱদতীতি মুসাৱাদী. সুৰামেৰযমজ্জপমাদে তিট্ঠতীতি সুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠাযী.
১৩৩. পাণাতিপাতে সমাদপেতীতি যথা পাণং অতিপাতেতি, তথা নং তত্থ গহণং গণ্হাপেতি. সেসেসুপি এসেৱ নযো. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো যস্মা সযং কতেন চ দুস্সীল্যেন সমন্নাগতো যঞ্চ সমাদপিতেন কতং, ততো উপড্ঢস্স দাযাদো, তস্মা অসপ্পুৰিসেন অসপ্পুৰিসতৰোতি ৱুচ্চতি. সপ্পুৰিসোতি উত্তমপুৰিসো.
১৩৫. সপ্পুৰিসেন সপ্পুৰিসতৰোতি অত্তনা কতেন সুসীল্যেন সমন্নাগতত্তা যঞ্চ সমাদপিতো কৰোতি. ততো উপড্ঢস্স দাযাদত্তা উত্তমপুৰিসেন উত্তমপুৰিসতৰো.
১৩৬. পাপোতি অকুসলকম্মপথসঙ্খাতেন দসৱিধেন পাপেন সমন্নাগতো.
১৩৮. কল্যাণোতি কুসলকম্মপথসঙ্খাতেন দসৱিধেন কল্যাণধম্মেন সমন্নাগতো সুদ্ধকো ভদ্ৰকো. সেসমেত্থ হেট্ঠা ৱুত্তনযত্তা উত্তানত্থমেৱ.
১৪০. পাপধম্মাদীসু – পাপো ধম্মো অস্সাতি পাপধম্মো. কল্যাণো ধম্মো অস্সাতি কল্যাণধম্মো. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৱ.
১৪৪. সাৱজ্জাদীসু – সাৱজ্জোতি সদোসো. সাৱজ্জেন কাযকম্মেনাতি সদোসেন পাণাতিপাতাদিনা কাযকম্মেন. ইতৰেসুপি এসেৱ নযো. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো তীহি দ্ৱাৰেহি আযূহনকম্মস্স সদোসত্তা, গূথকুণপাদিভৰিতো পদেসো ৱিয সাৱজ্জোতি ৱুচ্চতি.
১৪৫. সাৱজ্জেন বহুলন্তি যস্স সাৱজ্জমেৱ কাযকম্মং বহু হোতি, অপ্পং অনৱজ্জং; সো সাৱজ্জেন বহুলং কাযকম্মেন সমন্নাগতো, অপ্পং অনৱজ্জেনাতি ৱুচ্চতি. ইতৰেসুপি এসেৱ নযো. কো পন এৱৰূপো হোতীতি? যো গামধম্মতায ৱা নিগমধম্মতায ৱা কদাচি কৰহচি উপোসথং সমাদিযতি, সীলানি পূৰেতি. অযং ৱুচ্চতীতি অযং এৱৰূপো পুগ্গলো তীহি দ্ৱাৰেহি আযূহনকম্মেসু সাৱজ্জস্সেৱ বহুলতায অনৱজ্জস্স অপ্পতায ৱজ্জবহুলোতি ৱুচ্চতি.
যথা হি একস্মিং পদেসে দুব্বণ্ণানি দুগ্গন্ধানি পুপ্ফানি ৰাসিকতানস্সু, তেসং উপৰি তহং তহং অতিমুত্তকৱস্সিকপাটলানি পতিতানি ভৱেয্যুং. এৱৰূপো অযং পুগ্গলো ৱেদিতব্বো. যথা পন একস্মিং পদেসে অতিমুত্তকৱস্সিকপাটলানি ৰাসিকতানস্সু, তেসং উপৰি তহং তহং দুব্বণ্ণদুগ্গন্ধানি বদৰপুপ্ফাদীনি পতিতানি ভৱেয্যুং. এৱৰূপো ততিযো পুগ্গলো ৱেদিতব্বো. চতুত্থো পন তীহিপি দ্ৱাৰেহি আযূহনকম্মস্স নিদ্দোসত্তা, চতুমধুৰভৰিতসুৱণ্ণপাতি ৱিয দট্ঠব্বো. তেসু পঠমো অন্ধবালপুথুজ্জনো. দুতিযো অন্তৰন্তৰা কুসলস্স কাৰকো লোকিযপুথুজ্জনো. ততিযো সোতাপন্নো সকদাগামিঅনাগামিনোপি এতেনেৱ সঙ্গহিতা. চতুত্থো খীণাসৱো. সো হি একন্তেন অনৱজ্জোযেৱ. অযং অঙ্গুত্তৰট্ঠকথাযো.
১৪৮. উগ্ঘটিতঞ্ঞূআদীসু – উগ্ঘটিতঞ্ঞূতি এত্থ উগ্ঘটিতং নাম ঞাণুগ্ঘাটনং, ঞাণে উগ্ঘটিতমত্তেযেৱ জানাতীতি অত্থো. সহ উদাহটৱেলাযাতি উদাহাৰে উদাহটমত্তেযেৱ. ধম্মাভিসমযোতি চতুসচ্চধম্মস্স ঞাণেন সদ্ধিং অভিসমযো. অযং ৱুচ্চতীতি অযং ‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’তিআদিনা নযেন সংখিত্তেন মাতিকায ঠপিযমানায দেসনানুসাৰেন ঞাণং পেসেত্ৱা অৰহত্তং গণ্হিতুং সমত্থো পুগ্গলো উগ্ঘটিতঞ্ঞূতি ৱুচ্চতি.
১৪৯. ৱিপঞ্চিতং ৱিত্থাৰিতমেৱ অত্থং জানাতীতি ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ. অযং ৱুচ্চতীতি অযং সঙ্খিত্তেন মাতিকং ঠপেত্ৱা ৱিত্থাৰেন অত্থে ভাজিযমানে অৰহত্তং পাপুণিতুং সমত্থো পুগ্গলো ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূতি ৱুচ্চতি.