ৰূপাৱচৰকুসলৱণ্ণনা

চতুক্কনযো পঠমজ্ঝানং

১৬০. ইদানি ৰূপাৱচৰকুসলং দস্সেতুং কতমে ধম্মা কুসলাতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ ৰূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৱেতীতি ৰূপং ৱুচ্চতি ৰূপভৱো. উপপত্তীতি নিব্বত্তি জাতি সঞ্জাতি. মগ্গোতি উপাযো. ৱচনত্থো পনেত্থ – তং উপপত্তিং মগ্গতি গৱেসতি জনেতি নিপ্ফাদেতীতি মগ্গো. ইদং ৱুত্তং হোতি – যেন মগ্গেন ৰূপভৱে উপপত্তি হোতি নিব্বত্তি জাতি সঞ্জাতি, তং মগ্গং ভাৱেতীতি. কিং পনেতেন নিযমতো ৰূপভৱে উপপত্তি হোতীতি? ন হোতি. ‘‘সমাধিং, ভিক্খৱে, ভাৱেথ, সমাহিতো যথাভূতং পজানাতি পস্সতী’’তি (সং. নি. ৩.৫; ৪.৯৯; ৫.১০৭১; নেত্তি. ৪০; মি. প. ২.১.১৫) এৱং ৱুত্তেন হি নিব্বেধভাগিযেন ৰূপভৱাতিক্কমোপি হোতি. ৰূপূপপত্তিযা পন ইতো অঞ্ঞো মগ্গো নাম নত্থি, তেন ৱুত্তং ‘ৰূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৱেতী’তি. অত্থতো চাযং মগ্গো নাম চেতনাপি হোতি, চেতনায সম্পযুত্তধম্মাপি, তদুভযম্পি. ‘‘নিৰযঞ্চাহং, সাৰিপুত্ত, পজানামি নিৰযগামিঞ্চ মগ্গ’’ন্তি (ম. নি. ১.১৫৩) হি এত্থ চেতনা মগ্গো নাম.

‘‘সদ্ধা হিৰিযং কুসলঞ্চ দানং, ধম্মা এতে সপ্পুৰিসানুযাতা;

এতঞ্হি মগ্গং দিৱিযং ৱদন্তি, এতেন হি গচ্ছতি দেৱলোক’’ন্তি. (অ. নি. ৮.৩২);

এত্থ চেতনাসম্পযুত্তধম্মা মগ্গো নাম. ‘‘অযং, ভিক্খৱে, মগ্গো, অযং পটিপদা’’তি সঙ্খাৰুপপত্তিসুত্তাদীসু (ম. নি. ৩.১৬১ আদযো) চেতনাপি চেতনাসম্পযুত্তধম্মাপি মগ্গো নাম. ইমস্মিং পন ঠানে ‘ঝান’ন্তি ৱচনতো চেতনাসম্পযুত্তা অধিপ্পেতা. যস্মা পন ঝানচেতনা পটিসন্ধিং আকড্ঢতি, তস্মা চেতনাপি চেতনাসম্পযুত্তধম্মাপি ৱট্টন্তিযেৱ.

ভাৱেতীতি জনেতি উপ্পাদেতি ৱড্ঢেতি. অযং তাৱ ইধ ভাৱনায অত্থো. অঞ্ঞত্থ পন উপসগ্গৱসেন সম্ভাৱনা পৰিভাৱনা ৱিভাৱনাতি এৱং অঞ্ঞথাপি অত্থো হোতি. তত্থ ‘‘ইধুদাযি মম সাৱকা অধিসীলে সম্ভাৱেন্তি – সীলৱা সমণো গোতমো, পৰমেন সীলক্খন্ধেন সমন্নাগতো’’তি (ম. নি. ২.২৪৩) অযং সম্ভাৱনা নাম; ওকপ্পনাতি অত্থো. ‘‘সীলপৰিভাৱিতো সমাধি মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো, সমাধিপৰিভাৱিতা পঞ্ঞা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা, পঞ্ঞাপৰিভাৱিতং চিত্তং সম্মদেৱ আসৱেহি ৱিমুচ্চতী’’তি (দী. নি. ২.১৮৬) অযং পৰিভাৱনা নাম; ৱাসনাতি অত্থো. ‘‘ইঙ্ঘ ৰূপং ৱিভাৱেহি, ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং ৱিভাৱেহী’’তি অযং ৱিভাৱনা নাম; অন্তৰধাপনাতি অত্থো. ‘‘পুন চপৰং, উদাযি, অক্খাতা মযা সাৱকানং পটিপদা, যথাপটিপন্না মে সাৱকা চত্তাৰো সতিপট্ঠানে ভাৱেন্তী’’তি (ম. নি. ২.২৪৭), অযং পন উপ্পাদনৱড্ঢনট্ঠেন ভাৱনা নাম. ইমস্মিম্পি ঠানে অযমেৱ অধিপ্পেতা. তেন ৱুত্তং – ‘ভাৱেতীতি জনেতি উপ্পাদেতি ৱড্ঢেতী’তি.

কস্মা পনেত্থ, যথা কামাৱচৰকুসলনিদ্দেসে ধম্মপুব্বঙ্গমা দেসনা কতা তথা অকত্ৱা, পুগ্গলপুব্বঙ্গমা কতাতি? পটিপদায সাধেতব্বতো. ইদঞ্হি চতূসু পটিপদাসু অঞ্ঞতৰায সাধেতব্বং; ন কামাৱচৰং ৱিয ৱিনা পটিপদায উপ্পজ্জতি. পটিপদা চ নামেসা পটিপন্নকে সতি হোতীতি এতমত্থং দস্সেতুং পুগ্গলপুব্বঙ্গমং দেসনং কৰোন্তো ‘ৰূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৱেতী’তি আহ.

ৱিৱিচ্চেৱ কামেহীতি কামেহি ৱিৱিচ্চিত্ৱা, ৱিনা হুত্ৱা, অপক্কমিত্ৱা. যো পনাযমেত্থ ‘এৱ’-কাৰো সো নিযমত্থোতি ৱেদিতব্বো. যস্মা চ নিযমত্থো, তস্মা তস্মিং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰণসমযে অৱিজ্জমানানম্পি কামানং তস্স পঠমজ্ঝানস্স পটিপক্খভাৱং, কামপৰিচ্চাগেনেৱ চস্স অধিগমং দীপেতি. কথং? ‘ৱিৱিচ্চেৱ কামেহী’তি এৱঞ্হি নিযমে কৰিযমানে ইদং পঞ্ঞাযতি – নূনিমস্স কামা পটিপক্খভূতা যেসু সতি ইদং ন পৱত্ততি, অন্ধকাৰে সতি পদীপোভাসো ৱিয? তেসং পৰিচ্চাগেনেৱ চস্স অধিগমো হোতি ওৰিমতীৰপৰিচ্চাগেন পাৰিমতীৰস্সেৱ. তস্মা নিযমং কৰোতীতি.

তত্থ সিযা – ‘কস্মা পনেস পুব্বপদেযেৱ ৱুত্তো, ন উত্তৰপদে? কিং অকুসলেহি ধম্মেহি অৱিৱিচ্চাপি ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰেয্যা’তি? ন খো পনেতং এৱং দট্ঠব্বং. তংনিস্সৰণতো হি পুব্বপদে এস ৱুত্তো. কামধাতুসমতিক্কমনতো হি কামৰাগপটিপক্খতো চ ইদং ঝানং কামানমেৱ নিস্সৰণং. যথাহ – ‘‘কামানমেতং নিস্সৰণং যদিদং নেক্খম্ম’’ন্তি (ইতিৱু. ৭২; দী. নি. ৩.৩৫৩). উত্তৰপদেপি পন, যথা ‘‘ইধেৱ, ভিক্খৱে, সমণো, ইধ দুতিযো সমণো’’তি (ম. নি. ১.১৩৯; অ. নি. ৪.২৪১) এত্থ ‘এৱ’-কাৰো আনেত্ৱা ৱুচ্চতি, এৱং ৱত্তব্বো. ন হি সক্কা ইতো অঞ্ঞেহিপি নীৱৰণসঙ্খাতেহি অকুসলেহি ধম্মেহি অৱিৱিচ্চ ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰিতুং, তস্মা ‘ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চেৱ অকুসলেহি ধম্মেহী’তি এৱং পদদ্ৱযেপি এস দট্ঠব্বো. পদদ্ৱযেপি চ কিঞ্চাপি ৱিৱিচ্চাতি ইমিনা সাধাৰণৱচনেন তদঙ্গৱিৱেকাদযো কাযৱিৱেকাদযো চ সব্বেপি ৱিৱেকা সঙ্গহং গচ্ছন্তি, তথাপি কাযৱিৱেকো চিত্তৱিৱেকো ৱিক্খম্ভনৱিৱেকোতি তযো এৱ ইধ দট্ঠব্বা.

কামেহীতি ইমিনা পন পদেন যে চ নিদ্দেসে ‘‘কতমে ৱত্থুকামা? মনাপিযা ৰূপা’’তিআদিনা (মহানি. ১) নযেন ৱত্থুকামা ৱুত্তা, যে চ তত্থেৱ ৱিভঙ্গে চ ‘‘ছন্দো কামো, ৰাগো কামো, ছন্দৰাগো কামো; সঙ্কপ্পো কামো, ৰাগো কামো, সঙ্কপ্পৰাগো কামো; ইমে ৱুচ্চন্তি কামা’’তি (মহানি. ১; ৱিভ. ৫৬৪) এৱং কিলেসকামা ৱুত্তা, তে সব্বেপি সঙ্গহিতাইচ্চেৱ দট্ঠব্বা. এৱঞ্হি সতি ৱিৱিচ্চেৱ কামেহীতি ৱত্থুকামেহিপি ৱিৱিচ্চেৱাতি অত্থো যুজ্জতি. তেন কাযৱিৱেকো ৱুত্তো হোতি.

ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহীতি কিলেসকামেহি সব্বাকুসলেহি ৱা ৱিৱিচ্চাতি অত্থো যুজ্জতি. তেন চিত্তৱিৱেকো ৱুত্তো হোতি. পুৰিমেন চেত্থ ৱত্থুকামেহি ৱিৱেকৱচনতো এৱ কামসুখপৰিচ্চাগো, দুতিযেন কিলেসকামেহি ৱিৱেকৱচনতো নেক্খম্মসুখপৰিগ্গহো ৱিভাৱিতো হোতি. এৱং ৱত্থুকামকিলেসকামৱিৱেকৱচনতোযেৱ চ এতেসং পঠমেন সংকিলেসৱত্থুপ্পহানং, দুতিযেন সংকিলেসপ্পহানং; পঠমেন লোলভাৱস্স হেতুপৰিচ্চাগো, দুতিযেন বালভাৱস্স; পঠমেন চ পযোগসুদ্ধি, দুতিযেন আসযপোসনং ৱিভাৱিতং হোতীতি ঞাতব্বং. এস তাৱ নযো ‘কামেহী’তি এত্থ ৱুত্তকামেসু ৱত্থুকামপক্খে.

কিলেসকামপক্খে পন ‘ছন্দোতি চ ৰাগো’তি চ এৱমাদীহি অনেকভেদো কামচ্ছন্দোযেৱ কামোতি অধিপ্পেতো. সো চ অকুসলপৰিযাপন্নোপি সমানো ‘‘তত্থ কতমো কামচ্ছন্দো কামো’’তিআদিনা নযেন ৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৫৬৪) ঝানপটিপক্খতো ৱিসুং ৱুত্তো. কিলেসকামত্তা ৱা পুৰিমপদে ৱুত্তো, অকুসলপৰিযাপন্নত্তা দুতিযপদে. অনেকভেদতো চস্স ‘কামতো’তি অৱত্ৱা ‘কামেহী’তি ৱুত্তং. অঞ্ঞেসম্পি চ ধম্মানং অকুসলভাৱে ৱিজ্জমানে ‘‘তত্থ কতমে অকুসলা ধম্মা? কামচ্ছন্দো’’তিআদিনা নযেন ৱিভঙ্গে উপৰিঝানঙ্গপচ্চনীকপটিপক্খভাৱদস্সনতো নীৱৰণানেৱ ৱুত্তানি. নীৱৰণানি হি ঝানঙ্গপচ্চনীকানি. তেসং ঝানঙ্গানেৱ পটিপক্খানি, ৱিদ্ধংসকানি, ৱিঘাতকানীতি ৱুত্তং হোতি. তথা হি ‘‘সমাধি কামচ্ছন্দস্স পটিপক্খো, পীতি ব্যাপাদস্স, ৱিতক্কো থিনমিদ্ধস্স, সুখং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স, ৱিচাৰো ৱিচিকিচ্ছাযা’’তি পেটকে ৱুত্তং.

এৱমেত্থ ‘ৱিৱিচ্চেৱ কামেহী’তি ইমিনা কামচ্ছন্দস্স ৱিক্খম্ভনৱিৱেকো ৱুত্তো হোতি. ‘ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহী’তি ইমিনা পঞ্চন্নম্পি নীৱৰণানং. অগ্গহিতগ্গহণেন পন পঠমেন কামচ্ছন্দস্স, দুতিযেন সেসনীৱৰণানং; তথা পঠমেন তীসু অকুসলমূলেসু পঞ্চকামগুণভেদৱিসযস্স লোভস্স, দুতিযেন আঘাতৱত্থুভেদাদিৱিসযানং দোসমোহানং. ওঘাদীসু ৱা ধম্মেসু পঠমেন কামোঘকামযোগকামাসৱকামুপাদানঅভিজ্ঝাকাযগন্থকামৰাগসংযোজনানং, দুতিযেন অৱসেসওঘযোগাসৱউপাদানগন্থসংযোজনানং. পঠমেন চ তণ্হায তংসম্পযুত্তকানঞ্চ, দুতিযেন অৱিজ্জায তংসম্পযুত্তকানঞ্চ. অপিচ পঠমেন লোভসম্পযুত্তঅট্ঠচিত্তুপ্পাদানং, দুতিযেন সেসানং চতুন্নং অকুসলচিত্তুপ্পাদানং ৱিক্খম্ভনৱিৱেকো ৱুত্তো হোতীতি ৱেদিতব্বো. অযং তাৱ ‘ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহী’তি এত্থ অত্থপ্পকাসনা.

এত্তাৱতা চ পঠমস্স ঝানস্স পহানঙ্গং দস্সেত্ৱা ইদানি সম্পযোগঙ্গং দস্সেতুং সৱিতক্কং সৱিচাৰন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ হেট্ঠা ৱুত্তলক্খণাদিৱিভাগেন অপ্পনাসম্পযোগতো ৰূপাৱচৰভাৱপ্পত্তেন ৱিতক্কেন চেৱ ৱিচাৰেন চ সহ ৱত্ততি. ৰুক্খো ৱিয পুপ্ফেন চ ফলেন চাতি ইদং ঝানং সৱিতক্কং সৱিচাৰন্তি ৱুচ্চতি. ৱিভঙ্গে পন ‘‘ইমিনা চ ৱিতক্কেন ইমিনা চ ৱিচাৰেন উপেতো হোতি সমুপেতো’’তিআদিনা (ৱিভ. ৫৬৫) নযেন পুগ্গলাধিট্ঠানা দেসনা কতা. অত্থো পন তত্ৰপি এৱমেৱ দট্ঠব্বো.

ৱিৱেকজন্তি – এত্থ ৱিৱিত্তি ৱিৱেকো. নীৱৰণৱিগমোতি অত্থো. ৱিৱিত্তোতি ৱা ৱিৱেকো, নীৱৰণৱিৱিত্তো ঝানসম্পযুত্তধম্মৰাসীতি অত্থো. তস্মা ৱিৱেকা, তস্মিং ৱা ৱিৱেকে, জাতন্তি ৱিৱেকজং. পীতিসুখন্তি – এত্থ পীতিসুখানি হেট্ঠা পকাসিতানেৱ. তেসু পন ৱুত্তপ্পকাৰায পঞ্চৱিধায পীতিযা যা অপ্পনাসমাধিস্স মূলং হুত্ৱা ৱড্ঢমানা সমাধিসম্পযোগং গতা ফৰণাপীতি – অযং ইমস্মিং অত্থে অধিপ্পেতা পীতীতি. অযঞ্চ পীতি ইদঞ্চ সুখং অস্স ঝানস্স, অস্মিং ৱা ঝানে অত্থীতি ইদং ঝানং পীতিসুখন্তি ৱুচ্চতি. অথ ৱা পীতি চ সুখঞ্চ পীতিসুখং, ধম্মৱিনযাদযো ৱিয. ৱিৱেকজং পীতিসুখমস্স ঝানস্স, অস্মিং ৱা ঝানে, অত্থীতি এৱম্পি ৱিৱেকজং পীতিসুখং. যথেৱ হি ঝানং এৱং পীতিসুখম্পেত্থ ৱিৱেকজমেৱ হোতি. তঞ্চস্স অত্থি. তস্মা একপদেনেৱ ‘ৱিৱেকজং পীতিসুখ’ন্তি ৱত্তুং যুজ্জতি. ৱিভঙ্গে পন ‘‘ইদং সুখং ইমায পীতিযা সহগত’’ন্তিআদিনা নযেন ৱুত্তং. অত্থো পন তত্থাপি এৱমেৱ দট্ঠব্বো.

পঠমং ঝানন্তি – এত্থ গণনানুপুব্বতা পঠমং. পঠমং উপ্পন্নন্তি পঠমং. পঠমং সমাপজ্জিতব্বন্তিপি পঠমং. ইদং পন ন একন্তলক্খণং. চিণ্ণৱসীভাৱো হি অট্ঠসমাপত্তিলাভী আদিতো পট্ঠায মত্থকং পাপেন্তোপি সমাপজ্জিতুং সক্কোতি. মত্থকতো পট্ঠায আদিং পাপেন্তোপি সমাপজ্জিতুং সক্কোতি. অন্তৰন্তৰা ওক্কমন্তোপি সক্কোতি. এৱং পুব্বুপ্পত্তিযট্ঠেন পন পঠমং নাম হোতি.

ঝানন্তি দুৱিধং ঝানং – আৰম্মণূপনিজ্ঝানং লক্খণূপনিজ্ঝানন্তি. তত্থ অট্ঠ সমাপত্তিযো পথৱিকসিণাদিআৰম্মণং উপনিজ্ঝাযন্তীতি আৰম্মণূপনিজ্ঝানন্তি সঙ্খ্যং গতা. ৱিপস্সনামগ্গফলানি পন লক্খণূপনিজ্ঝানং নাম. তত্থ ৱিপস্সনা অনিচ্চাদিলক্খণস্স উপনিজ্ঝানতো লক্খণূপনিজ্ঝানং. ৱিপস্সনায কতকিচ্চস্স মগ্গেন ইজ্ঝনতো মগ্গো লক্খণূপনিজ্ঝানং. ফলং পন নিৰোধসচ্চং তথলক্খণং উপনিজ্ঝাযতীতি লক্খণূপনিজ্ঝানং নাম. তেসু ইমস্মিং অত্থে আৰম্মণূপনিজ্ঝানং অধিপ্পেতং. তস্মা আৰম্মণূপনিজ্ঝানতো পচ্চনীকজ্ঝাপনতো ৱা ঝানন্তি ৱেদিতব্বং.

উপসম্পজ্জাতি উপগন্ত্ৱা, পাপুণিত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. উপসম্পাদযিত্ৱা ৱা নিপ্ফাদেত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. ৱিভঙ্গে পন ‘‘উপসম্পজ্জাতি পঠমস্স ঝানস্স লাভো পটিলাভো পত্তি সম্পত্তি ফুসনা সচ্ছিকিৰিযা উপসম্পদা’’তি (ৱিভ. ৫৭০) ৱুত্তং. তস্সাপি এৱমেৱত্থো দট্ঠব্বো. ৱিহৰতীতি তদনুৰূপেন ইৰিযাপথৱিহাৰেন ইতিৱুত্তপ্পকাৰজ্ঝানসমঙ্গী হুত্ৱা অত্তভাৱস্স ইৰিযনং ৱুত্তিং পালনং যপনং যাপনং চাৰং ৱিহাৰং অভিনিপ্ফাদেতি. ৱুত্তঞ্হেতং ৱিভঙ্গে – ‘‘ৱিহৰতীতি ইৰিযতি ৱত্ততি পালেতি যপেতি যাপেতি চৰতি ৱিহৰতি, তেন ৱুচ্চতি ৱিহৰতী’’তি (ৱিভ. ৫১২, ৫৭১).

পথৱিকসিণন্তি এত্থ পথৱিমণ্ডলম্পি সকলট্ঠেন পথৱিকসিণন্তি ৱুচ্চতি. তং নিস্সায পটিলদ্ধং নিমিত্তম্পি. পথৱিকসিণনিমিত্তে পটিলদ্ধজ্ঝানম্পি. তত্থ ইমস্মিং অত্থে ঝানং পথৱীকসিণন্তি ৱেদিতব্বং. পথৱিকসিণসঙ্খাতং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতীতি অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো. ইমস্মিং পন পথৱিকসিণে পৰিকম্মং কত্ৱা চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানানি নিব্বত্তেত্ৱা ঝানপদট্ঠানং ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পত্তুকামেন কুলপুত্তেন কিং কত্তব্বন্তি? আদিতো তাৱ পাতিমোক্খসংৱৰইন্দ্ৰিযসংৱৰআজীৱপাৰিসুদ্ধিপচ্চযসন্নিস্সিতসঙ্খাতানি চত্তাৰি সীলানি ৱিসোধেত্ৱা সুপৰিসুদ্ধে সীলে পতিট্ঠিতেন, য্ৱাস্স আৱাসাদীসু দসসু পলিবোধেসু পলিবোধো অত্থি, তং উপচ্ছিন্দিত্ৱা কম্মট্ঠানদাযকং কল্যাণমিত্তং উপসঙ্কমিত্ৱা পাড়িযা আগতেসু অট্ঠতিংসায কম্মট্ঠানেসু অত্তনো চৰিযানুকূলং কম্মট্ঠানং উপপৰিক্খন্তেন সচস্স ইদং পথৱিকসিণং অনুকূলং হোতি, ইদমেৱ কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা ঝানভাৱনায অননুৰূপং ৱিহাৰং পহায অনুৰূপে ৱিহাৰে ৱিহৰন্তেন খুদ্দকপলিবোধুপচ্ছেদং কত্ৱা কসিণপৰিকম্মনিমিত্তানুৰক্খণসত্তঅসপ্পাযপৰিৱজ্জনসত্তসপ্পাযসেৱনদসৱিধঅপ্পনাকোসল্লপ্পভেদং সব্বং ভাৱনাৱিধানং অপৰিহাপেন্তেন ঝানাধিগমত্থায পটিপজ্জিতব্বং. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৱিত্থাৰো পন ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.৫১ আদযো) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. যথা চেত্থ এৱং ইতো পৰেসুপি. সব্বকম্মট্ঠানানঞ্হি ভাৱনাৱিধানং সব্বং অট্ঠকথানযেন গহেত্ৱা ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱিত্থাৰিতং. কিং তেন তত্থ তত্থ পুন ৱুত্তেনাতি ন নং পুন ৱিত্থাৰযাম. পাড়িযা পন হেট্ঠা অনাগতং অত্থং অপৰিহাপেন্তা নিৰন্তৰং অনুপদৱণ্ণনমেৱ কৰিস্সাম.

তস্মিং সমযেতি তস্মিং পঠমজ্ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰণসমযে. ফস্সো হোতি…পে… অৱিক্খেপো হোতীতি ইমে কামাৱচৰপঠমকুসলচিত্তে ৱুত্তপ্পকাৰায পদপটিপাটিযা ছপণ্ণাস ধম্মা হোন্তি. কেৱলঞ্হি তে কামাৱচৰা, ইমে ভূমন্তৰৱসেন মহগ্গতা ৰূপাৱচৰাতি অযমেত্থ ৱিসেসো. সেসং তাদিসমেৱ. যেৱাপনকা পনেত্থ ছন্দাদযো চত্তাৰোৱ লব্ভন্তি. কোট্ঠাসৱাৰসুঞ্ঞতৱাৰা পাকতিকা এৱাতি.

পঠমং.

দুতিযজ্ঝানং

১৬১-১৬২. দুতিযজ্ঝাননিদ্দেসে ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমাতি ৱিতক্কস্স চ ৱিচাৰস্স চাতি ইমেসং দ্ৱিন্নং ৱূপসমা, সমতিক্কমা; দুতিযজ্ঝানক্খণে অপাতুভাৱাতি ৱুত্তং হোতি. তত্থ কিঞ্চাপি দুতিযজ্ঝানে সব্বেপি পঠমজ্ঝানধম্মা ন সন্তি, অঞ্ঞেযেৱ হি পঠমজ্ঝানে ফস্সাদযো অঞ্ঞে ইধ, ওড়াৰিকস্স পন ওড়াৰিকস্স অঙ্গস্স সমতিক্কমা পঠমজ্ঝানতো পৰেসং দুতিযজ্ঝানাদীনং অধিগমো হোতীতি দীপনত্থং ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমাতি এৱং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. অজ্ঝত্তন্তি ইধ – নিযকজ্ঝত্তং অধিপ্পেতং. ৱিভঙ্গে পন ‘‘অজ্ঝত্তং পচ্চত্ত’’ন্তি (ৱিভ. ৫৭৩) এত্তকমেৱ ৱুত্তং. যস্মা নিযকজ্ঝত্তং অধিপ্পেতং, তস্মা অত্তনি জাতং, অত্তনো সন্তানে নিব্বত্তন্তি অযমেত্থ অত্থো.

সম্পসাদনন্তি সম্পসাদনং ৱুচ্চতি সদ্ধা. সম্পসাদনযোগতো ঝানম্পি সম্পসাদনং, নীলৱণ্ণযোগতো নীলৱত্থং ৱিয. যস্মা ৱা তং ঝানং সম্পসাদনসমন্নাগতত্তা ৱিতক্কৱিচাৰক্খোভৱূপসমনেন চ চেতো সম্পসাদযতি, তস্মাপি সম্পসাদনন্তি ৱুত্তং. ইমস্মিঞ্চ অত্থৱিকপ্পে ‘সম্পসাদনং চেতসো’তি এৱং পদসম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. পুৰিমস্মিং পন অত্থৱিকপ্পে ‘চেতসো’তি এতং একোদিভাৱেন সদ্ধিং যোজেতব্বং.

তত্ৰাযং অত্থযোজনা – একো উদেতীতি একোদি, ৱিতক্কৱিচাৰেহি অনজ্ঝাৰুড়্হত্তা অগ্গো সেট্ঠো হুত্ৱা উদেতীতি অত্থো. সেট্ঠোপি হি লোকে একোতি ৱুচ্চতি. ৱিতক্কৱিচাৰৱিৰহতো ৱা একো অসহাযো হুত্ৱাতিপি ৱত্তুং ৱট্টতি. অথ ৱা সম্পযুত্তধম্মে উদাযতীতি উদি. উট্ঠাপেতীতি অত্থো. সেট্ঠট্ঠেন একো চ সো উদি চাতি একোদি. সমাধিস্সেতং অধিৱচনং. ইতি ইমং একোদিং ভাৱেতি ৱড্ঢেতীতি ইদং দুতিযজ্ঝানং একোদিভাৱং. সো পনাযং একোদি যস্মা চেতসো, ন সত্তস্স, ন জীৱস্স, তস্মা এতং ‘চেতসো একোদিভাৱ’ন্তি ৱুত্তং.

‘ননু চাযং সদ্ধা পঠমজ্ঝানেপি অত্থি, অযঞ্চ একোদিনামকো সমাধি, অথ কস্মা ইদমেৱ সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৱঞ্চাতি ৱুত্তন্তি? ৱুচ্চতে – ‘অদুঞ্হি পঠমজ্ঝানং ৱিতক্কৱিচাৰক্খোভেন ৱীচিতৰঙ্গসমাকুলমিৱ জলং ন সুপ্পসন্নং হোতি, তস্মা সতিযাপি সদ্ধায সম্পসাদন’ন্তি ন ৱুত্তং. ন সুপ্পসন্নত্তা এৱ চেত্থ সমাধিপি ন সুট্ঠু পাকটো. তস্মা একোদিভাৱন্তিপি ন ৱুত্তং. ইমস্মিং পন ঝানে ৱিতক্কৱিচাৰপলিবোধাভাৱেন লদ্ধোকাসা বলৱতী সদ্ধা, বলৱসদ্ধাসহাযপটিলাভেনেৱ সমাধিপি পাকটো. তস্মা ইদমেৱ এৱং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ৱিভঙ্গে পন ‘‘সম্পসাদনন্তি যা সদ্ধা সদ্দহনা ওকপ্পনা অভিপ্পসাদো; চেতসো একোদিভাৱন্তি যা চিত্তস্স ঠিতি…পে… সম্মাসমাধী’’তি (ৱিভ. ৫৭৪-৫৭৫) এত্তকমেৱ ৱুত্তং. এৱং ৱুত্তেন পনেতেন সদ্ধিং অযং অত্থৱণ্ণনা যথা ন ৱিৰুজ্ঝতি অঞ্ঞদত্থু সংসন্দতি চেৱ সমেতি চ, এৱং ৱেদিতব্বা.

অৱিতক্কং অৱিচাৰন্তি ভাৱনায পহীনত্তা এতস্মিং এতস্স ৱা ৱিতক্কো নত্থীতি অৱিতক্কং. ইমিনাৱ নযেন অৱিচাৰং. ৱিভঙ্গেপি ৱুত্তং – ‘‘ইতি অযঞ্চ ৱিতক্কো অযঞ্চ ৱিচাৰো সন্তা হোন্তি সমিতা ৱূপসন্তা অত্থঙ্গতা অব্ভত্থঙ্গতা অপ্পিতা ব্যপ্পিতা সোসিতা ৱিসোসিতা ব্যন্তীকতা, তেন ৱুচ্চতি অৱিতক্কং অৱিচাৰ’’ন্তি.

এত্থাহ – ননু চ ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমাতি ইমিনাপি অযমত্থো সিদ্ধো? অথ কস্মা পুন ‘ৱুত্তং অৱিতক্কং অৱিচাৰ’ন্তি? ৱুচ্চতে – এৱমেতং, সিদ্ধোৱাযমত্থো, ন পনেতং তদত্থদীপকং. ননু অৱোচুম্হ – ‘ওড়াৰিকস্স পন ওড়াৰিকস্স অঙ্গস্স সমতিক্কমা পঠমজ্ঝানতো পৰেসং দুতিযজ্ঝানাদীনং সমধিগমো হোতীতি দীপনত্থং ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমাতি এৱং ৱুত্ত’ন্তি.

অপিচ ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা ইদং সম্পসাদনং, ন কিলেসকালুসিযস্স; ৱিতক্কৱিচাৰানঞ্চ ৱূপসমা একোদিভাৱং, ন উপচাৰজ্ঝানমিৱ নীৱৰণপ্পহানা; ন পঠমজ্ঝানমিৱ চ অঙ্গপাতুভাৱাতি এৱং সম্পসাদনএকোদিভাৱানং হেতুপৰিদীপকমিদং ৱচনং. তথা ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা ইদং অৱিতক্কং অৱিচাৰং, ন ততিযচতুত্থজ্ঝানানি ৱিয, চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনি ৱিয চ, অভাৱাতি এৱং অৱিতক্কঅৱিচাৰভাৱস্স হেতুপৰিদীপকঞ্চ, ন ৱিতক্কৱিচাৰাভাৱমত্তপৰিদীপকং. ৱিতক্কৱিচাৰাভাৱমত্তপৰিদীপকমেৱ পন অৱিতক্কং অৱিচাৰন্তি ইদং ৱচনং, তস্মা পুৰিমং ৱত্ৱাপি পুন ৱত্তব্বমেৱাতি.

সমাধিজন্তি পঠমজ্ঝানসমাধিতো সম্পযুত্তসমাধিতো ৱা জাতন্তি অত্থো. তত্থ কিঞ্চাপি পঠমম্পি সম্পযুত্তসমাধিতো জাতং, অথ খো অযমেৱ সমাধি ‘সমাধী’তি ৱত্তব্বতং অৰহতি, ৱিতক্কৱিচাৰক্খোভৱিৰহেন অতিৱিয অচলত্তা সুপ্পসন্নত্তা চ. তস্মা ইমস্স ৱণ্ণভণনত্থং ইদমেৱ সমাধিজন্তি ৱুত্তং. পীতিসুখন্তি ইদং ৱুত্তনযমেৱ.

দুতিযন্তি গণনানুপুব্বতা দুতিযং. ইদং দুতিযং সমাপজ্জতীতিপি দুতিযং. তস্মিং সমযে ফস্সো হোতীতিআদীসু ঝানপঞ্চকে ৱিতক্কৱিচাৰপদানি মগ্গপঞ্চকে চ সম্মাসঙ্কপ্পপদং পৰিহীনং. তেসং ৱসেন সৱিভত্তিকাৱিভত্তিকপদৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো. কোট্ঠাসৱাৰেপি তিৱঙ্গিকং ঝানং হোতি, চতুৰঙ্গিকো মগ্গো হোতীতি আগতং. সেসং পঠমজ্ঝানসদিসমেৱাতি.

দুতিযং.

ততিযজ্ঝানং

১৬৩. ততিযজ্ঝাননিদ্দেসে পীতিযা চ ৱিৰাগাতি ৱিৰাগো নাম ৱুত্তপ্পকাৰায পীতিযা জিগুচ্ছনং ৱা সমতিক্কমো ৱা. উভিন্নং পন অন্তৰা ‘চ’-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. সো ৱূপসমং ৱা সম্পিণ্ডেতি ৱিতক্কৱিচাৰৱূপসমং ৱা. তত্থ যদা ৱূপসমমেৱ সম্পিণ্ডেতি তদা পীতিযা ৱিৰাগা চ, কিঞ্চ ভিয্যো ‘ৱূপসমা’ চাতি এৱং যোজনা ৱেদিতব্বা. ইমিস্সা চ যোজনায ৱিৰাগো জিগুচ্ছনত্থো হোতি. তস্মা পীতিযা জিগুচ্ছনা চ ৱূপসমা চাতি অযমত্থো দট্ঠব্বো. যদা পন ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমং সম্পিণ্ডেতি তদা পীতিযা চ ৱিৰাগা কিঞ্চ ভিয্যো ‘ৱিতক্কৱিচাৰানঞ্চ ৱূপসমা’তি এৱং যোজনা ৱেদিতব্বা. ইমিস্সা চ যোজনায ৱিৰাগো সমতিক্কমনত্থো হোতি, তস্মা পীতিযা চ সমতিক্কমা ৱিতক্কৱিচাৰানঞ্চ ৱূপসমাতি অযমত্থো দট্ঠব্বো.

কামঞ্চেতে ৱিতক্কৱিচাৰা দুতিযজ্ঝানেযেৱ ৱূপসন্তা, ইমস্স পন ঝানস্স মগ্গপৰিদীপনত্থং ৱণ্ণভণনত্থঞ্চেতং ৱুত্তং. ৱিতক্কৱিচাৰানঞ্চ ৱূপসমাতি হি ৱুত্তে ইদং পঞ্ঞাযতি – নূন ৱিতক্কৱিচাৰৱূপসমো মগ্গো ইমস্স ঝানস্সাতি? যথা চ ততিযে অৰিযমগ্গে অপ্পহীনানম্পি সক্কাযদিট্ঠাদীনং ‘‘পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পহানা’’তি (ম. নি. ২.১৩২) এৱং পহানং ৱুচ্চমানং ৱণ্ণভণনং হোতি, তদধিগমায উস্সুক্কানং উস্সাহজনকং, এৱমেৱ ইধ অৱূপসন্তানম্পি ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমো ৱুচ্চমানো ৱণ্ণভণনং হোতি. তেনাযমত্থো ৱুত্তো – ‘পীতিযা চ সমতিক্কমা ৱিতক্কৱিচাৰানঞ্চ ৱূপসমা’তি.

উপেক্খকো চ ৱিহৰতীতি – এত্থ উপপত্তিতো ইক্খতীতি উপেক্খা. সমং পস্সতি, অপক্খপতিতা হুত্ৱা পস্সতীতি অত্থো. তায ৱিসদায ৱিপুলায থামগতায সমন্নাগতত্তা ততিযজ্ঝানসমঙ্গী উপেক্খকোতি ৱুচ্চতি.

উপেক্খা পন দসৱিধা হোতি – ছড়ঙ্গুপেক্খা ব্ৰহ্মৱিহাৰুপেক্খা বোজ্ঝঙ্গুপেক্খা ৱীৰিযুপেক্খা সঙ্খাৰুপেক্খা ৱেদনুপেক্খা ৱিপস্সনুপেক্খা তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খা ঝানুপেক্খা পাৰিসুদ্ধুপেক্খাতি.

তত্থ যা ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা নেৱ সুমনো হোতি, ন দুম্মনো, উপেক্খকো চ ৱিহৰতি সতো সম্পজানো’’তি (অ. নি. ৫.১; মহানি. ৯০; চূড়নি. মেত্তগূমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ১৮; পটি. ম. ৩.১৭) এৱমাগতা খীণাসৱস্স ছসু দ্ৱাৰেসু ইট্ঠানিট্ঠছড়াৰম্মণাপাথে পৰিসুদ্ধপকতিভাৱাৱিজহনাকাৰভূতা উপেক্খা, অযং ‘ছড়ঙ্গুপেক্খা’ নাম.

যা পন ‘‘উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতী’’তি (দী. নি. ১.৫৫৬; ম. নি. ১.৭৭) এৱমাগতা সত্তেসু মজ্ঝত্তাকাৰভূতা উপেক্খা, অযং ‘ব্ৰহ্মৱিহাৰুপেক্খা’ নাম.

যা ‘‘উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিত’’ন্তি (ম. নি. ১.২৭; ৩.২৪৭) এৱমাগতা সহজাতধম্মানং মজ্ঝত্তাকাৰভূতা উপেক্খা, অযং ‘বোজ্ঝঙ্গুপেক্খা’ নাম.

যা পন ‘‘কালেন কালং উপেক্খানিমিত্তং মনসি কৰোতী’’তি (অ. নি. ৩.১০৩) এৱমাগতা অনচ্চাৰদ্ধনাতিসিথিলৱীৰিযসঙ্খাতা উপেক্খা, অযং ‘ৱীৰিযুপেক্খা’ নাম.

যা ‘‘কতি সঙ্খাৰুপেক্খা সমথৱসেন উপ্পজ্জন্তি, কতি সঙ্খাৰুপেক্খা ৱিপস্সনাৱসেন উপ্পজ্জন্তি? অট্ঠ সঙ্খাৰুপেক্খা সমথৱসেন উপ্পজ্জন্তি, দস সঙ্খাৰুপেক্খা ৱিপস্সনাৱসেন উপ্পজ্জন্তী’’তি (পটি. ম. ১.৫৭) এৱমাগতা নীৱৰণাদিপটিসঙ্খাসন্তিট্ঠনাগহণে মজ্ঝত্তভূতা উপেক্খা, অযং ‘সঙ্খাৰুপেক্খা’ নাম.

যা পন ‘‘যস্মিং সমযে কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি উপেক্খাসহগত’’ন্তি (ধ. স. ১৫০) এৱমাগতা অদুক্খমসুখসঙ্খাতা উপেক্খা অযং ‘ৱেদনুপেক্খা’ নাম.

যা ‘‘যদত্থি, যং ভূতং, তং পজহতি, উপেক্খং পটিলভতী’’তি (ম. নি. ৩.৭১; অ. নি. ৭.৫৫) এৱমাগতা ৱিচিননে মজ্ঝত্তভূতা উপেক্খা, অযং ‘ৱিপস্সনুপেক্খা’ নাম.

যা পন ছন্দাদীসু যেৱাপনকেসু আগতা সহজাতানং সমৱাহিতভূতা উপেক্খা অযং, ‘তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খা’ নাম.

যা ‘‘উপেক্খকো চ ৱিহৰতী’’তি (ধ. স. ১৬৩; দী. নি. ১.২৩০) এৱমাগতা অগ্গসুখেপি তস্মিং অপক্খপাতজননী উপেক্খা, অযং ‘ঝানুপেক্খা’ নাম.

যা ‘‘উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝান’’ন্তি এৱমাগতা সব্বপচ্চনীকপৰিসুদ্ধা পচ্চনীকৱূপসমনেপি অব্যাপাৰভূতা উপেক্খা, অযং ‘পাৰিসুদ্ধুপেক্খা’ নাম.

তত্থ ছড়ঙ্গুপেক্খা চ ব্ৰহ্মৱিহাৰুপেক্খা চ বোজ্ঝঙ্গুপেক্খা চ তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খা চ ঝানুপেক্খা চ পাৰিসুদ্ধুপেক্খা চ অত্থতো একা তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খাৱ হোতি. তেন তেন অৱত্থাভেদেন পনস্সা অযং ভেদো. একস্সাপি সতো সত্তস্স কুমাৰযুৱথেৰ সেনাপতিৰাজাদিৱসেন ভেদো ৱিয. তস্মা তাসু যত্থ ছড়ঙ্গুপেক্খা ন তত্থ বোজ্ঝঙ্গুপেক্খাদযো, যত্থ ৱা পন বোজ্ঝঙ্গুপেক্খা ন তত্থ ছড়ঙ্গুপেক্খাদযো হোন্তীতি ৱেদিতব্বা.

যথা চেতাসং অত্থতো একীভাৱো, এৱং সঙ্খাৰুপেক্খাৱিপস্সনুপেক্খানম্পি. পঞ্ঞা এৱ হি এসা কিচ্চৱসেন দ্ৱিধা ভিন্না. যথা হি পুৰিসস্স সাযং গেহং পৱিট্ঠং সপ্পং অজপদদণ্ডং গহেত্ৱা পৰিযেসমানস্স তং থুসকোট্ঠকে নিপন্নং দিস্ৱা ‘সপ্পো নু খো নো’তি অৱলোকেন্তস্স সোৱত্থিকত্তযং দিস্ৱা নিব্বেমতিকস্স ‘সপ্পো, ন সপ্পো’তি ৱিচিননে মজ্ঝত্ততা হোতি; এৱমেৱ যা আৰদ্ধৱিপস্সকস্স ৱিপস্সনাঞাণেন লক্খণত্তযে দিট্ঠে সঙ্খাৰানং অনিচ্চভাৱাদিৱিচিননে মজ্ঝত্ততা উপ্পজ্জতি, অযং ‘ৱিপস্সনুপেক্খা’. যথা পন তস্স পুৰিসস্স অজপদদণ্ডকেন গাড়্হং সপ্পং গহেত্ৱা ‘কিন্তাহং ইমং সপ্পং অৱিহেঠেন্তো অত্তানঞ্চ ইমিনা অডংসাপেন্তো মুঞ্চেয্য’ন্তি মুঞ্চনাকাৰমেৱ পৰিযেসতো গহণে মজ্ঝত্ততা হোতি; এৱমেৱ যা লক্খণত্তযস্স দিট্ঠত্তা, আদিত্তে ৱিয তযো ভৱে পস্সতো, সঙ্খাৰগ্গহণে মজ্ঝত্ততা, অযং ‘সঙ্খাৰুপেক্খা’. ইতি ৱিপস্সনুপেক্খায সিদ্ধায সঙ্খাৰুপেক্খাপি সিদ্ধাৱ হোতি. ইমিনা পনেসা ৱিচিননগ্গহণেসু মজ্ঝত্তসঙ্খাতেন কিচ্চেন দ্ৱিধা ভিন্নাতি. ৱিৰিযুপেক্খা পন ৱেদনুপেক্খা চ অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ অৱসেসাহি চ অত্থতো ভিন্নাযেৱাতি.

ইমাসু দসসু উপেক্খাসু ‘ঝানুপেক্খা’ ইধ অধিপ্পেতা. সা মজ্ঝত্তলক্খণা অনাভোগৰসা অব্যাপাৰপচ্চুপট্ঠানা পীতিৱিৰাগপদট্ঠানাতি. এত্থাহ – ননু চাযং অত্থতো তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খাৱ হোতি? সা চ পঠমদুতিযজ্ঝানেসুপি অত্থি, তস্মা তত্ৰাপি ‘উপেক্খকো চ ৱিহৰতী’তি এৱমযং ৱত্তব্বা সিযা. সা কস্মা ন ৱুত্তাতি? অপৰিব্যত্তকিচ্চতো. অপৰিব্যত্তঞ্হি তস্সা তত্থ কিচ্চং, ৱিতক্কাদীহি অভিভূতত্তা. ইধ পনাযং ৱিতক্কৱিচাৰপীতীহি অনভিভূতত্তা উক্খিত্তসিৰা ৱিয হুত্ৱা পৰিব্যত্তকিচ্চা জাতা, তস্মা ৱুত্তাতি.

নিট্ঠিতা উপেক্খকো চ ৱিহৰতীতি এতস্স

সব্বসো অত্থৱণ্ণনা.

ইদানি সতো চ সম্পজানোতি এত্থ সৰতীতি সতো. সম্পজানাতীতি সম্পজানো. ইতি পুগ্গলেন সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ ৱুত্তং. তত্থ সৰণলক্খণা সতি, অসম্মুস্সনৰসা, আৰক্খপচ্চুপট্ঠানা. অসম্মোহলক্খণং সম্পজঞ্ঞং, তীৰণৰসং, পৱিচযপচ্চুপট্ঠানং.

তত্থ কিঞ্চাপি ইদং সতিসম্পজঞ্ঞং পুৰিমজ্ঝানেসুপি অত্থি – মুট্ঠস্সতিস্স হি অসম্পজানস্স উপচাৰমত্তম্পি ন সম্পজ্জতি, পগেৱ অপ্পনা – ওড়াৰিকত্তা পন তেসং ঝানানং, ভূমিযং ৱিয পুৰিসস্স, চিত্তস্স গতি সুখা হোতি, অব্যত্তং তত্থ সতিসম্পজঞ্ঞকিচ্চং. ওড়াৰিকঙ্গপ্পহানেন পন সুখুমত্তা ইমস্স ঝানস্স, পুৰিসস্স খুৰধাৰাযং ৱিয, সতিসম্পজঞ্ঞকিচ্চপৰিগ্গহিতা এৱ চিত্তস্স গতি ইচ্ছিতব্বাতি ইধেৱ ৱুত্তং. কিঞ্চ ভিয্যো? যথা ধেনুপগো ৱচ্ছো ধেনুতো অপনীতো অৰক্খিযমানো পুনদেৱ ধেনুং উপগচ্ছতি, এৱমিদং ততিযজ্ঝানসুখং পীতিতো অপনীতম্পি সতিসম্পজঞ্ঞাৰক্খেন অৰক্খিযমানং পুনদেৱ পীতিং উপগচ্ছেয্য, পীতিসম্পযুত্তমেৱ সিযা. সুখে ৱাপি সত্তা সাৰজ্জন্তি, ইদঞ্চ অতিমধুৰং সুখং, ততো পৰং সুখাভাৱা. সতিসম্পজঞ্ঞানুভাৱেন পনেত্থ সুখে অসাৰজ্জনা হোতি, নো অঞ্ঞথাতি ইমম্পি অত্থৱিসেসং দস্সেতুং ইদমিধেৱ ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.

ইদানি সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৱেদেতীতি এত্থ কিঞ্চাপি ততিযজ্ঝানসমঙ্গিনো সুখপটিসংৱেদনাভোগো নত্থি, এৱং সন্তেপি যস্মা তস্স নামকাযেন সম্পযুত্তং সুখং, যং ৱা তং নামকাযসম্পযুত্তং সুখং, তংসমুট্ঠানেনস্স যস্মা অতিপণীতেন ৰূপেন ৰূপকাযো ফুটো, যস্স ফুটত্তা ঝানা ৱুট্ঠিতোপি সুখং পটিসংৱেদেয্য, তস্মা এতমত্থং দস্সেন্তো ‘সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৱেদেতী’তি আহ.

ইদানি যং তং অৰিযা আচিক্খন্তি উপেক্খকো সতিমা সুখৱিহাৰীতি এত্থ যংঝানহেতু যংঝানকাৰণা তং ততিযজ্ঝানসমঙ্গীপুগ্গলং বুদ্ধাদযো অৰিযা ‘‘আচিক্খন্তি দেসেন্তি পঞ্ঞাপেন্তি পট্ঠপেন্তি ৱিৱৰন্তি ৱিভজন্তি উত্তানীকৰোন্তি পকাসে’’ন্তি পসংসন্তীতি অধিপ্পাযো – কিন্তি? ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৱিহাৰী’তি – তং ততিযজ্ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতীতি এৱমেত্থ যোজনা ৱেদিতব্বা.

কস্মা পন তং তে এৱং পসংসন্তীতি? পসংসাৰহতো. অযঞ্হি যস্মা অতিমধুৰসুখে সুখপাৰমিপ্পত্তেপি ততিযজ্ঝানে উপেক্খকো, ন তত্থ সুখাভিসঙ্গেন আকড্ঢীযতি, ‘যথা চ পীতি ন উপ্পজ্জতি’ এৱং উপট্ঠিতসতিতায সতিমা, যস্মা চ অৰিযকন্তং অৰিযজনসেৱিতমেৱ অসংকিলিট্ঠং সুখং নামকাযেন পটিসংৱেদেতি তস্মা পসংসাৰহো; ইতি পসংসাৰহতো নং অৰিযা তে এৱং পসংসাহেতুভূতে গুণে পকাসেন্তা ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৱিহাৰী’তি এৱং পসংসন্তীতি ৱেদিতব্বং.

ততিযন্তি গণনানুপুব্বতা ততিযং. ইদং ততিযং সমাপজ্জতীতিপি ততিযং. তস্মিং সমযে ফস্সো হোতীতিআদীসু ঝানপঞ্চকে পীতিপদম্পি পৰিহীনং. তস্সাপি ৱসেন সৱিভত্তিকাৱিভত্তিকপদৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো. কোট্ঠাসৱাৰেপি দুৱঙ্গিকং ঝানং হোতীতি আগতং. সেসং দুতিযজ্ঝানসদিসমেৱাতি.

ততিযং.

চতুত্থজ্ঝানং

১৬৫. চতুত্থজ্ঝাননিদ্দেসে সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানাতি কাযিকসুখস্স চ কাযিকদুক্খস্স চ পহানা. পুব্বেৱাতি তঞ্চ খো পুব্বেৱ ন চতুত্থজ্ঝানক্খণে. সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমাতি চেতসিকসুখস্স চ চেতসিকদুক্খস্স চাতি ইমেসম্পি দ্ৱিন্নং পুব্বেৱ অত্থঙ্গমা; পহানা ইচ্চেৱ ৱুত্তং হোতি. কদা পন নেসং পহানং হোতি? চতুন্নং ঝানানং উপচাৰক্খণে. সোমনস্সঞ্হি চতুত্থজ্ঝানস্স উপচাৰক্খণেযেৱ পহীযতি. দুক্খদোমনস্সসুখানি পঠমদুতিযততিযজ্ঝানানং উপচাৰক্খণেসু. এৱমেতেসং পহানক্কমেন অৱুত্তানং ইন্দ্ৰিযৱিভঙ্গে পন ইন্দ্ৰিযানং উদ্দেসক্কমেনেৱ ইধাপি ৱুত্তানং সুখদুক্খসোমনস্সদোমনস্সানং পহানং ৱেদিতব্বং.

যদি পনেতানি তস্স তস্স ঝানস্স উপচাৰক্খণেযেৱ পহীযন্তি, অথ কস্মা ‘‘কত্থ চুপ্পন্নং দুক্খিন্দ্ৰিযং অপৰিসেসং নিৰুজ্ঝতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, এত্থুপ্পন্নং দুক্খিন্দ্ৰিযং অপৰিসেসং নিৰুজ্ঝতি. কত্থ চুপ্পন্নং দোমনস্সিন্দ্ৰিযং… সুখিন্দ্ৰিযং… সোমনস্সিন্দ্ৰিযং অপৰিসেসং নিৰুজ্ঝতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সুখস্স চ পহানা…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. এত্থুপ্পন্নং সোমনস্সিন্দ্ৰিযং অপৰিসেসং নিৰুজ্ঝতী’’তি (সং. নি. ৫.৫১০) এৱং ঝানেস্ৱেৱ নিৰোধো ৱুত্তোতি? অতিসযনিৰোধত্তা. অতিসযনিৰোধো হি তেসং পঠমজ্ঝানাদীসু, ন নিৰোধোযেৱ. নিৰোধোযেৱ পন উপচাৰক্খণে, নাতিসযনিৰোধো. তথা হি নানাৱজ্জনে পঠমজ্ঝানুপচাৰে নিৰুদ্ধস্সাপি দুক্খিন্দ্ৰিযস্স ডংসমকসাদিসম্ফস্সেন ৱা, ৱিসমাসনুপতাপেন ৱা সিযা উপ্পত্তি, নত্ৱেৱ অন্তোঅপ্পনাযং. উপচাৰে ৱা নিৰুদ্ধম্পেতং ন সুট্ঠু নিৰুদ্ধং হোতি, পটিপক্খেন অৱিহতত্তা. অন্তোঅপ্পনাযং পন পীতিফৰণেন সব্বো কাযো সুখোক্কন্তো হোতি. সুখোক্কন্তকাযস্স চ সুট্ঠু নিৰুদ্ধং হোতি দুক্খিন্দ্ৰিযং, পটিপক্খেন ৱিহতত্তা. নানাৱজ্জনেযেৱ চ দুতিযজ্ঝানুপচাৰে পহীনস্স দোমনস্সিন্দ্ৰিযস্স যস্মা এতং ৱিতক্কৱিচাৰপচ্চযেপি কাযকিলমথে চিত্তুপঘাতে চ সতি উপ্পজ্জতি, ৱিতক্কৱিচাৰাভাৱে নেৱ উপ্পজ্জতি; যত্থ পন উপ্পজ্জতি তত্থ ৱিতক্কৱিচাৰভাৱে; অপ্পহীনা এৱ চ দুতিযজ্ঝানুপচাৰে ৱিতক্কৱিচাৰাতি তত্থস্স সিযা উপ্পত্তি, নত্ৱেৱ দুতিযজ্ঝানে, পহীনপচ্চযত্তা. তথা ততিযজ্ঝানুপচাৰে পহীনস্সাপি সুখিন্দ্ৰিযস্স পীতিসমুট্ঠানপণীতৰূপফুটকাযস্স সিযা উপ্পত্তি, নত্ৱেৱ ততিযজ্ঝানে. ততিযজ্ঝানে হি সুখস্স পচ্চযভূতা পীতি সব্বসো নিৰুদ্ধাতি. তথা চতুত্থজ্ঝানুপচাৰে পহীনস্সাপি সোমনস্সিন্দ্ৰিযস্স আসন্নত্তা, অপ্পনাপ্পত্তায উপেক্খায অভাৱেন সম্মা অনতিক্কন্তত্তা চ, সিযা উপ্পত্তি, নত্ৱেৱ চতুত্থজ্ঝানে. তস্মা এৱ চ ‘এত্থুপ্পন্নং দুক্খিন্দ্ৰিযং অপৰিসেসং নিৰুজ্ঝতী’তি তত্থ তত্থ অপৰিসেসগ্গহণং কতন্তি.

এত্থাহ – ‘অথেৱং তস্স তস্স ঝানস্সুপচাৰে পহীনাপি এতা ৱেদনা ইধ কস্মা সমাহটা’তি? ‘সুখগ্গহণত্থং’. যা হি অযং ‘অদুক্খমসুখ’ন্তি এত্থ অদুক্খমসুখা ৱেদনা ৱুত্তা, সা সুখুমা, দুব্বিঞ্ঞেয্যা, ন সক্কা সুখেন গহেতুং. তস্মা যথা নাম দুট্ঠস্স যথা তথা ৱা উপসঙ্কমিত্ৱা গহেতুং অসক্কুণেয্যস্স গোণস্স গহণত্থং গোপো একস্মিং ৱজে সব্বা গাৱো সমাহৰতি, অথেকেকং নীহৰন্তো পটিপাটিযা আগতং ‘অযং সো, গণ্হথ ন’ন্তি তম্পি গাহাপযতি; এৱমেৱ ভগৱা সুখগহণত্থং সব্বাপি এতা সমাহৰীতি. এৱঞ্হি সমাহটা এতা দস্সেত্ৱা যং নেৱ সুখং ন দুক্খং, ন সোমনস্সং ন দোমনস্সং, অযং অদুক্খমসুখাৱেদনাতি সক্কা হোতি এসা গাহযিতুং.

অপিচ অদুক্খমসুখায চেতোৱিমুত্তিযা পচ্চযদস্সনত্থঞ্চাপি এতা ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. সুখদুক্খপ্পহানাদযো হি তস্সা পচ্চযা. যথাহ – ‘‘চত্তাৰো খো, আৱুসো, পচ্চযা অদুক্খমসুখায চেতোৱিমুত্তিযা সমাপত্তিযা. ইধাৱুসো ভিক্খু, সুখস্স চ পহানা…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, ইমে খো, আৱুসো, চত্তাৰো পচ্চযা অদুক্খমসুখায চেতোৱিমুত্তিযা সমাপত্তিযা’’তি (ম. নি. ১.৪৫৮). যথা ৱা অঞ্ঞত্থ পহীনাপি সক্কাযদিট্ঠিআদযো ততিযমগ্গস্স ৱণ্ণভণনত্থং তত্থ পহীনাতি ৱুত্তা, এৱং ৱণ্ণভণনত্থম্পেতস্স ঝানস্সেতা ইধ ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. পচ্চযঘাতেন ৱা এত্থ ৰাগদোসানং অতিদূৰভাৱং দস্সেতুম্পেতা ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. এতাসু হি সুখং সোমনস্সস্স পচ্চযো, সোমনস্সং ৰাগস্স; দুক্খং দোমনস্সস্স, দোমনস্সং দোসস্স. সুখাদিঘাতেন চ সপ্পচ্চযা ৰাগদোসা হতাতি অতিদূৰে হোন্তীতি.

অদুক্খমসুখন্তি দুক্খাভাৱেন অদুক্খং, সুখাভাৱেন অসুখং. এতেনেত্থ দুক্খসুখপ্পটিপক্খভূতং ততিযৱেদনং দীপেতি, ন দুক্খসুখাভাৱমত্তং. ততিযৱেদনা নাম অদুক্খমসুখা. উপেক্খাতিপি ৱুচ্চতি. সা ইট্ঠানিট্ঠৱিপৰীতানুভৱনলক্খণা, মজ্ঝত্তৰসা, অৱিভূতপচ্চুপট্ঠানা, সুখনিৰোধপদট্ঠানাতি ৱেদিতব্বা.

উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিন্তি উপেক্খায জনিতসতিপাৰিসুদ্ধিং. ইমস্মিঞ্হি ঝানে সুপৰিসুদ্ধা সতি. যা চ তস্সা সতিযা পাৰিসুদ্ধি সা উপেক্খায কতা, ন অঞ্ঞেন. তস্মা এতং উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধীতি ৱুচ্চতি. ৱিভঙ্গেপি ৱুত্তং – ‘‘অযং সতি ইমায উপেক্খায ৱিসদা হোতি পৰিসুদ্ধা পৰিযোদাতা, তেন ৱুচ্চতি উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধী’’তি (ৱিভ. ৫৯৭). যায চ উপেক্খায এত্থ সতি পাৰিসুদ্ধি হোতি সা অত্থতো তত্ৰমজ্ঝত্ততাতি ৱেদিতব্বা. ন কেৱলঞ্চেত্থ তায সতিযেৱ পৰিসুদ্ধা অপিচ খো সব্বেপি সম্পযুত্তধম্মা. সতিসীসেন পন দেসনা ৱুত্তা.

তত্থ কিঞ্চাপি অযং উপেক্খা হেট্ঠাপি তীসু ঝানেসু ৱিজ্জতি – যথা পন দিৱা সূৰিযপ্পভাভিভৱা সোম্মভাৱেন চ অত্তনো উপকাৰকত্তেন ৱা সভাগায ৰত্তিযা অলাভা দিৱা ৱিজ্জমানাপি চন্দলেখা অপৰিসুদ্ধা হোতি অপৰিযোদাতা – এৱমযম্পি তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খাচন্দলেখা ৱিতক্কাদিপচ্চনীকধম্মতেজাভিভৱা সভাগায চ উপেক্খাৱেদনাৰত্তিযা অপ্পটিলাভা ৱিজ্জমানাপি পঠমাদিজ্ঝানভেদেসু অপৰিসুদ্ধা হোতি. তস্সা চ অপৰিসুদ্ধায দিৱা অপৰিসুদ্ধচন্দলেখায পভা ৱিয সহজাতাপি সতিআদযো অপৰিসুদ্ধাৱ হোন্তি. তস্মা তেসু একম্পি ‘উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধী’তি ন ৱুত্তং. ইধ পন ৱিতক্কাদিপচ্চনীকধম্মতেজাভিভৱাভাৱা সভাগায চ উপেক্খা ৱেদনাৰত্তিযা পটিলাভা অযং তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খাচন্দলেখা অতিৱিয পৰিসুদ্ধা. তস্সা পৰিসুদ্ধত্তা পৰিসুদ্ধচন্দলেখায পভা ৱিয সহজাতাপি সতিআদযো পৰিসুদ্ধা হোন্তি পৰিযোদাতা. তস্মা ইদমেৱ উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধীতি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.

চতুত্থন্তি গণনানুপুব্বতা চতুত্থং. ইদং চতুত্থং সমাপজ্জতীতিপি চতুত্থং. ফস্সো হোতীতিআদীসু ফস্সপঞ্চকে তাৱ ৱেদনাতি উপেক্খাৱেদনা ৱেদিতব্বা. ঝানপঞ্চকইন্দ্ৰিযঅট্ঠকেসু পন উপেক্খা হোতি উপেক্খিন্দ্ৰিযং হোতীতি (ধ. স. ১৬৫) ৱুত্তমেৱ. সেসানি ততিযে পৰিহীনপদানি ইধাপি পৰিহীনানেৱ. কোট্ঠাসৱাৰেপি দুৱঙ্গিকং ঝানন্তি উপেক্খাচিত্তেকগ্গতাৱসেনেৱ ৱেদিতব্বং. সেসং সব্বং ততিযসদিসমেৱাতি.

চতুক্কনযো নিট্ঠিতো.

পঞ্চকনযো

১৬৭. ইদানি কতমে ধম্মা কুসলাতি পঞ্চকনযো আৰদ্ধো. কস্মাতি চে, পুগ্গলজ্ঝাসযৱসেন চেৱ দেসনাৱিলাসেন চ. সন্নিসিন্নদেৱপৰিসায কিৰ একচ্চানং দেৱানং ৱিতক্কো এৱ ওড়াৰিকতো উপট্ঠাসি, ৱিচাৰপীতিসুখচিত্তেকগ্গতা সন্ততো. তেসং সপ্পাযৱসেন সত্থা চতুৰঙ্গিকং অৱিতক্কং ৱিচাৰমত্তং দুতিযজ্ঝানং নাম ভাজেসি. একচ্চানং ৱিচাৰো ওড়াৰিকতো উপট্ঠাসি, পীতিসুখচিত্তেকগ্গতা সন্ততো. তেসং সপ্পাযৱসেন তিৱঙ্গিকং ততিযজ্ঝানং নাম ভাজেসি. একচ্চানং পীতি ওড়াৰিকতো উপট্ঠাসি, সুখচিত্তেকগ্গতা সন্ততো. তেসং সপ্পাযৱসেন দুৱঙ্গিকং চতুত্থজ্ঝানং নাম ভাজেসি. একচ্চানং সুখং ওড়াৰিকতো উপট্ঠাসি, উপেক্খাচিত্তেকগ্গতা সন্ততো. তেসং সপ্পাযৱসেন দুৱঙ্গিকং পঞ্চমজ্ঝানং নাম ভাজেসি. অযং তাৱ ‘পুগ্গলজ্ঝাসযো’.

যস্সা পন ধম্মধাতুযা সুপ্পটিৱিদ্ধত্তা দেসনাৱিলাসপ্পত্তো নাম হোতি – সা তথাগতস্স সুট্ঠু পটিৱিদ্ধা – তস্মা ঞাণমহত্ততায দেসনাৱিধানেসু কুসলো দেসনাৱিলাসপ্পত্তো সত্থা যং যং অঙ্গং লব্ভতি তস্স তস্স ৱসেন যথা যথা ইচ্ছতি তথা তথা দেসনং নিযামেতীতি সো ইধ পঞ্চঙ্গিকং পঠমজ্ঝানং ভাজেসি, চতুৰঙ্গিকং অৱিতক্কং ৱিচাৰমত্তং দুতিযজ্ঝানং, ভাজেসি তিৱঙ্গিকং ততিযজ্ঝানং, ভাজেসি দুৱঙ্গিকং চতুত্থজ্ঝানং, দুৱঙ্গিকমেৱ পঞ্চমজ্ঝানং ভাজেসি. অযং ‘দেসনাৱিলাসো’ নাম.

অপিচ যে ভগৱতা ‘‘তযোমে, ভিক্খৱে, সমাধী – সৱিতক্কসৱিচাৰো সমাধি, অৱিতক্কৱিচাৰমত্তো সমাধি, অৱিতক্কঅৱিচাৰো সমাধী’’তি (দী. নি. ৩.৩০৫) সুত্তন্তে তযো সমাধী দেসিতা, তেসু হেট্ঠা সৱিতক্কসৱিচাৰো সমাধি অৱিতক্কঅৱিচাৰো সমাধি চ ভাজেত্ৱা দস্সিতো, অৱিতক্কৱিচাৰমত্তো ন দস্সিতো. তং দস্সেতুম্পি অযং পঞ্চকনযো আৰদ্ধোতি ৱেদিতব্বো.

তত্থ দুতিযজ্ঝাননিদ্দেসে ফস্সাদীসু ৱিতক্কমত্তং পৰিহাযতি, কোট্ঠাসৱাৰে ‘‘চতুৰঙ্গিকং ঝানং হোতি চতুৰঙ্গিকো মগ্গো হোতী’’তি অযমেৱ ৱিসেসো. সেসং সব্বং পঠমজ্ঝানসদিসমেৱ. যানি চ চতুক্কনযে দুতিযততিযচতুত্থানি তানেৱ ইধ ততিযচতুত্থপঞ্চমানি. তেসং অধিগমপটিপাটিদীপনত্থং অযং নযো ৱেদিতব্বো –

একো কিৰ অমচ্চপুত্তো ৰাজানং উপট্ঠাতুং জনপদতো নগৰং আগতো. সো একদিৱসমেৱ ৰাজানং দিস্ৱা পানব্যসনেন সব্বং ৱিভৱজাতং নাসেসি. তং একদিৱসং সুৰামদমত্তং নিচ্চোড়ং কত্ৱা জিণ্ণকটসাৰকমত্তেন পটিচ্ছাদেত্ৱা পানাগাৰতো নীহৰিংসু. তমেনং সঙ্কাৰকূটে নিপজ্জিত্ৱা নিদ্দাযন্তং একো অঙ্গৱিজ্জাপাঠকো দিস্ৱা ‘অযং পুৰিসো মহাজনস্স অৱস্সযো ভৱিস্সতি, পটিজগ্গিতব্বো এসো’তি সন্নিট্ঠানং কত্ৱা মত্তিকায ন্হাপেত্ৱা থূলসাটকযুগং নিৱাসাপেত্ৱা পুন গন্ধোদকেন ন্হাপেত্ৱা সুখুমেন দুকূলযুগড়েন অচ্ছাদেত্ৱা পাসাদং আৰোপেত্ৱা সুভোজনং ভোজেত্ৱা ‘এৱং নং পৰিচাৰেয্যাথা’তি পৰিচাৰকে পটিপাদেত্ৱা পক্কামি. অথ নং তে সযনং আৰোপেসুং. পানাগাৰগমনপটিবাহনত্থঞ্চ নং চত্তাৰো তাৱ জনা চতূসু হত্থপাদেসু উপ্পীড়েত্ৱা অট্ঠংসু. একো পাদে পৰিমজ্জি. একো তালৱণ্টং গহেত্ৱা বীজি. একো ৱীণং ৱাদযমানো গাযন্তো নিসীদি.

সো সযনুপগমনেন ৱিগতকিলমথো থোকং নিদ্দাযিত্ৱা ৱুট্ঠিতো হত্থপাদনিপ্পীড়নং অসহমানো ‘কো মে হত্থপাদে উপ্পীড়েতি? অপগচ্ছথা’তি তজ্জেসি. তে একৱচনেনেৱ অপগচ্ছিংসু. ততো পুন থোকং নিদ্দাযিত্ৱা ৱুট্ঠিতো পাদপৰিমজ্জনং অসহমানো ‘কো মে পাদে পৰিমজ্জতি? অপগচ্ছা’তি আহ. সোপি একৱচনেনেৱ অপগচ্ছি. পুন থোকং নিদ্দাযিত্ৱা ৱুট্ঠিতো ৱাতৱুট্ঠি ৱিয তালৱণ্টৱাতং অসহন্তো ‘কো এস? অপগচ্ছতূ’তি আহ. সোপি একৱচনেনেৱ অপগচ্ছি. পুন থোকং নিদ্দাযিত্ৱা ৱুট্ঠিতো কণ্ণসূলং ৱিয গীতৱাদিতসদ্দং অসহমানো ৱীণাৱাদকং তজ্জেসি. সোপি একৱচনেনেৱ অপগচ্ছি. অথেৱং অনুক্কমেন পহীনকিলমথুপ্পীড়নপৰিমজ্জনৱাতপ্পহাৰগীতৱাদিতসদ্দুপদ্দৱো সুখং সযিত্ৱা ৱুট্ঠায ৰঞ্ঞো সন্তিকং অগমাসি. ৰাজাপিস্স মহন্তং ইস্সৰিযমদাসি. সো মহাজনস্স অৱস্সযো জাতো.

তত্থ পানব্যসনেন পাৰিজুঞ্ঞপ্পত্তো সো অমচ্চপুত্তো ৱিয অনেকব্যসনপাৰিজুঞ্ঞপ্পত্তো ঘৰাৱাসগতো কুলপুত্তো দট্ঠব্বো. অঙ্গৱিজ্জাপাঠকো পুৰিসো ৱিয তথাগতো. তস্স পুৰিসস্স ‘অযং মহাজনস্স অৱস্সযো ভৱিস্সতি, পটিজগ্গনং অৰহতী’তি সন্নিট্ঠানং ৱিয তথাগতস্স ‘অযং মহাজনস্স অৱস্সযো ভৱিস্সতি, পব্বজ্জং অৰহতি কুলপুত্তো’তি সন্নিট্ঠানকৰণং.

অথস্স অমচ্চপুত্তস্স মত্তিকামত্তেন ন্হাপনং ৱিয কুলপুত্তস্সাপি পব্বজ্জাপটিলাভো. অথস্স থূলসাটকনিৱাসনং ৱিয ইমস্সাপি দসসিক্খাপদসঙ্খাতসীলৱত্থনিৱাসনং. পুন তস্স গন্ধোদকন্হাপনং ৱিয ইমস্সাপি পাতিমোক্খসংৱৰাদিসীলগন্ধোদকন্হাপনং. পুন তস্স সুখুমদুকূলযুগড়চ্ছাদনং ৱিয ইমস্সাপি যথাৱুত্তসীলৱিসুদ্ধিসম্পদাসঙ্খাতদুকূলচ্ছাদনং.

দুকূলচ্ছাদিতস্স পনস্স পাসাদাৰোপনং ৱিয ইমস্সাপি সীলৱিসুদ্ধিদুকূলচ্ছাদিতস্স সমাধিভাৱনাপাসাদাৰোহনং. ততো তস্স সুভোজনভুঞ্জনং ৱিয ইমস্সাপি সমাধিউপকাৰকসতিসম্পজঞ্ঞাদিধম্মামতপৰিভুঞ্জনং.

ভুত্তভোজনস্স পন তস্স পৰিচাৰকেহি সযনাৰোপনং ৱিয ইমস্সাপি ৱিতক্কাদীহি উপচাৰজ্ঝানাৰোপনং. পুন তস্স পানাগাৰগমনপটিবাহনত্থং হত্থপাদুপ্পীড়নকপুৰিসচতুক্কং ৱিয ইমস্সাপি কামসঞ্ঞাভিমুখগমনপটিবাহনত্থং আৰম্মণে চিত্তুপ্পীড়নকো নেক্খম্মৱিতক্কো. তস্স পাদপৰিমজ্জকপুৰিসো ৱিয ইমস্সাপি আৰম্মণে চিত্তানুমজ্জনকো ৱিচাৰো. তস্স তালৱণ্টৱাতদাযকো ৱিয ইমস্সাপি চেতসো সীতলভাৱদাযিকা পীতি.

তস্স সোতানুগ্গহকৰো গন্ধব্বপুৰিসো ৱিয ইমস্সাপি চিত্তানুগ্গাহকং সোমনস্সং. তস্স সযনুপগমনেন ৱিগতকিলমথস্স থোকং নিদ্দুপগমনং ৱিয ইমস্সাপি উপচাৰজ্ঝানসন্নিস্সযেন ৱিগতনীৱৰণকিলমথস্স পঠমজ্ঝানুপগমনং.

অথস্স নিদ্দাযিত্ৱা ৱুট্ঠিতস্স হত্থপাদুপ্পীড়নাসহনেন হত্থপাদুপ্পীড়কানং সন্তজ্জনং তেসঞ্চ অপগমনেন পুন থোকং নিদ্দুপগমনং ৱিয ইমস্সাপি পঠমজ্ঝানতো ৱুট্ঠিতস্স চিত্তুপ্পীড়কৱিতক্কাসহনেন ৱিতক্কদোসদস্সনং, ৱিতক্কপ্পহানা চ পুন অৱিতক্কৱিচাৰমত্তদুতিযজ্ঝানুপগমনং.

ততো তস্স পুনপ্পুনং নিদ্দাযিত্ৱা ৱুট্ঠিতস্স যথাৱুত্তেন কমেন পাদপৰিমজ্জনাদীনং অসহনেন পটিপাটিযা পাদপৰিমজ্জকাদীনং সন্তজ্জনং, তেসং তেসঞ্চ অপগমনেন পুনপ্পুনং থোকং নিদ্দুপগমনং ৱিয ইমস্সাপি পুনপ্পুনং দুতিযাদীহি ঝানেহি ৱুট্ঠিতস্স যথাৱুত্তদোসানং ৱিচাৰাদীনং অসহনেন পটিপাটিযা ৱিচাৰাদিদোসদস্সনং. তেসং তেসঞ্চ পহানা পুনপ্পুনং অৱিতক্কঅৱিচাৰনিপ্পীতিক পহীনসোমনস্সজ্ঝানুপগমনং.

তস্স পন সযনা ৱুট্ঠায ৰঞ্ঞো সন্তিকং গতস্স ইস্সৰিযপ্পত্তি ৱিয ইমস্সাপি পঞ্চমজ্ঝানতো ৱুট্ঠিতস্স ৱিপস্সনা মগ্গং উপগতস্স অৰহত্তপ্পত্তি.

তস্স পত্তিস্সৰিযস্স বহূনং জনানং অৱস্সযভাৱো ৱিয ইমস্সাপি অৰহত্তপ্পত্তস্স বহূনং অৱস্সযভাৱো ৱেদিতব্বো. এত্তাৱতা হি এস অনুত্তৰং পুঞ্ঞক্খেত্তং নাম হোতীতি.

পঞ্চকনযো নিট্ঠিতো.

এত্তাৱতা চতুক্কপঞ্চকনযদ্ৱযভেদো সুদ্ধিকনৱকো নাম পকাসিতো হোতি. অত্থতো পনেস পঞ্চকনযে চতুক্কনযস্স পৱিট্ঠত্তা ঝানপঞ্চকো এৱাতি ৱেদিতব্বো.

পটিপদাচতুক্কং

১৭৬-১৮০. ইদানি যস্মা এতং ঝানং নাম পটিপদাকমেন সিজ্ঝতি, তস্মা তস্স পটিপদাভেদং দস্সেতুং পুন কতমে ধম্মা কুসলাতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ দুক্খা পটিপদা অস্সাতি দুক্খপটিপদং. দন্ধা অভিঞ্ঞা অস্সাতি দন্ধাভিঞ্ঞং. ইতি দুক্খপটিপদন্তি ৱা দন্ধাভিঞ্ঞন্তি ৱা পথৱীকসিণন্তি ৱা তীণিপি ঝানস্সেৱ নামানি. দুক্খপটিপদং খিপ্পাভিঞ্ঞন্তিআদীসুপি এসেৱ নযো.

তত্থ পঠমসমন্নাহাৰতো পট্ঠায যাৱ তস্স তস্স ঝানস্স উপচাৰং উপ্পজ্জতি তাৱ পৱত্তা ঝানভাৱনা ‘পটিপদা’তি ৱুচ্চতি. উপচাৰতো পন পট্ঠায যাৱ অপ্পনা তাৱ পৱত্তা পঞ্ঞা ‘অভিঞ্ঞা’তি ৱুচ্চতি. সা পনেসা পটিপদা একচ্চস্স দুক্খা হোতি. নীৱৰণাদিপচ্চনীকধম্মসমুদাচাৰগহনতায কিচ্ছা অসুখসেৱনাতি অত্থো. একচ্চস্স তদভাৱেন সুখা. অভিঞ্ঞাপি একচ্চস্স দন্ধা হোতি, মন্দা, অসীঘপ্পৱত্তি. একচ্চস্স খিপ্পা অমন্দা সীঘপ্পৱত্তি. তস্মা যো আদিতো কিলেসে ৱিক্খম্ভেন্তো দুক্খেন সসঙ্খাৰেন সপ্পযোগেন কিলমন্তো ৱিক্খম্ভেতি, তস্স দুক্খা পটিপদা নাম হোতি. যো পন ৱিক্খম্ভিতকিলেসো অপ্পনাপৰিৱাসং ৱসন্তো চিৰেন অঙ্গপাতুভাৱং পাপুণাতি, তস্স দন্ধাভিঞ্ঞা নাম হোতি. যো খিপ্পং অঙ্গপাতুভাৱং পাপুণাতি তস্স খিপ্পাভিঞ্ঞা নাম হোতি. যো কিলেসে ৱিক্খম্ভেন্তো সুখেন অকিলমন্তো ৱিক্খম্ভেতি, তস্স সুখা পটিপদা নাম হোতি.

তত্থ যানি সপ্পাযাসপ্পাযানি চ পলিবোধুপচ্ছেদাদীনি পুব্বকিচ্চানি চ অপ্পনাকোসল্লানি চ ৱিসুদ্ধিমগ্গে চিত্তভাৱনানিদ্দেসে নিদ্দিট্ঠানি, তেসু যো অসপ্পাযসেৱী হোতি, তস্স দুক্খা পটিপদা দন্ধা চ অভিঞ্ঞা হোতি. সপ্পাযসেৱিনো সুখা পটিপদা খিপ্পা চ অভিঞ্ঞা. যো পন পুব্বভাগে অসপ্পাযং সেৱিত্ৱা অপৰভাগে সপ্পাযসেৱী হোতি, পুব্বভাগে ৱা সপ্পাযং সেৱিত্ৱা অপৰভাগে অসপ্পাযসেৱী, তস্স ৱোমিস্সকতা ৱেদিতব্বা. তথা পলিবোধুপচ্ছেদাদিকং পুব্বকিচ্চং অসম্পাদেত্ৱা ভাৱনং অনুযুত্তস্স দুক্খা পটিপদা হোতি, ৱিপৰিযাযেন সুখা. অপ্পনাকোসল্লানি পন অসম্পাদেন্তস্স দন্ধা অভিঞ্ঞা হোতি, সম্পাদেন্তস্স খিপ্পা.

অপিচ তণ্হাঅৱিজ্জাৱসেন সমথৱিপস্সনাকতাধিকাৰৱসেন চাপি এতাসং পভেদো ৱেদিতব্বো. তণ্হাভিভূতস্স হি দুক্খা পটিপদা হোতি, অনভিভূতস্স সুখা. অৱিজ্জাভিভূতস্স চ দন্ধা অভিঞ্ঞা হোতি, অনভিভূতস্স খিপ্পা. যো চ সমথে অকতাধিকাৰো তস্স দুক্খা পটিপদা হোতি, কতাধিকাৰস্স সুখা. যো পন ৱিপস্সনায অকতাধিকাৰো হোতি, তস্স দন্ধা অভিঞ্ঞা হোতি, কতাধিকাৰস্স খিপ্পা.

কিলেসিন্দ্ৰিযৱসেন চাপি এতাসং পভেদো ৱেদিতব্বো. তিব্বকিলেসস্স হি মুদিন্দ্ৰিযস্স দুক্খা পটিপদা হোতি দন্ধা চ অভিঞ্ঞা, তিক্খিন্দ্ৰিযস্স পন খিপ্পা অভিঞ্ঞা. মন্দকিলেসস্স চ মুদিন্দ্ৰিযস্স সুখা পটিপদা হোতি দন্ধা চ অভিঞ্ঞা, তিক্খিন্দ্ৰিযস্স পন খিপ্পা অভিঞ্ঞাতি.

ইতি ইমাসু পটিপদাঅভিঞ্ঞাসু যো পুগ্গলো দুক্খায পটিপদায দন্ধায অভিঞ্ঞায ঝানং পাপুণাতি, তস্স তং ঝানং দুক্খপটিপদং দন্ধাভিঞ্ঞন্তি ৱুচ্চতি. সেসেসুপি এসেৱ নযো.

তত্থ ‘তদনুধম্মতা সতি সন্তিট্ঠতি ঠিতিভাগিনী পঞ্ঞা’তি (ৱিভ. ৭৯৯) এৱং ৱুত্তসতিযা ৱা তংতংঝাননিকন্তিযা ৱা ৱিক্খম্ভনে পটিপদা, তংতংঝানুপচাৰপ্পত্তস্স অপ্পনায পৰিৱাসে অভিঞ্ঞা চ ৱেদিতব্বা. আগমনৱসেনাপি চ পটিপদা অভিঞ্ঞা হোন্তিযেৱ. দুক্খপটিপদঞ্হি দন্ধাভিঞ্ঞং পঠমজ্ঝানং পত্ৱা পৱত্তং দুতিযম্পি তাদিসমেৱ হোতি. ততিযচতুত্থেসুপি এসেৱ নযো. যথা চ চতুক্কনযে এৱং পঞ্চকনযেপি পটিপদাৱসেন চতুধা ভেদো ৱেদিতব্বো. ইতি পটিপদাৱসেনপি চত্তাৰো নৱকা ৱুত্তা হোন্তি. তেসু পাঠতো ছত্তিংস চিত্তানি, অত্থতো পন পঞ্চকনযে চতুক্কনযস্স পৱিট্ঠত্তা ৱীসতিমেৱ ভৱন্তীতি.

পটিপদাচতুক্কং.

আৰম্মণচতুক্কং

১৮১. ইদানি যস্মা এতং ঝানং নাম যথা পটিপদাভেদেন এৱং আৰম্মণভেদেনাপি চতুব্বিধং হোতি. তস্মাস্স তং পভেদং দস্সেতুং পুন কতমে ধম্মা কুসলাতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ পৰিত্তং পৰিত্তাৰম্মণন্তিআদীসু যং অপ্পগুণং হোতি, উপৰিজ্ঝানস্স পচ্চযো ভৱিতুং ন সক্কোতি, ইদং পৰিত্তং নাম. যং পন অৱড্ঢিতে সুপ্পমত্তে ৱা সৰাৱমত্তে ৱা আৰম্মণে পৱত্তং, তং পৰিত্তং আৰম্মণং অস্সাতি পৰিত্তাৰম্মণং. যং পগুণং সুভাৱিতং উপৰিজ্ঝানস্স পচ্চযো ভৱিতুং সক্কোতি, ইদং অপ্পমাণং নাম. যং ৱিপুলে আৰম্মণে পৱত্তং তং ৱুড্ঢিপ্পমাণত্তা অপ্পমাণং আৰম্মণং অস্সাতি অপ্পমাণাৰম্মণং. ৱুত্তলক্খণৱোমিস্সকতায পন ৱোমিস্সকনযো ৱেদিতব্বো. ইতি আৰম্মণৱসেনপি চত্তাৰো নৱকা ৱুত্তা হোন্তি. চিত্তগণনাপেত্থ পুৰিমসদিসা এৱাতি.

আৰম্মণচতুক্কং.

আৰম্মণপটিপদামিস্সকং

১৮৬. ইদানি আৰম্মণপটিপদামিস্সকং সোড়সক্খত্তুকনযং দস্সেতুং পুন কতমে ধম্মা কুসলাতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ পঠমনযে ৱুত্তজ্ঝানং দুক্খপটিপদত্তা দন্ধাভিঞ্ঞত্তা পৰিত্তত্তা পৰিত্তাৰম্মণত্তাতি চতূহি কাৰণেহি হীনং, সোড়সমনযে ৱুত্তজ্ঝানং সুখপটিপদত্তা খিপ্পাভিঞ্ঞত্তা অপ্পমাণত্তা অপ্পমাণাৰম্মণত্তাতি চতূহি কাৰণেহি পণীতং. সেসেসু চুদ্দসসু একেন দ্ৱীহি তীহি চ কাৰণেহি হীনপ্পণীততা ৱেদিতব্বা.

কস্মা পনাযং নযো দেসিতোতি? ঝানুপ্পত্তিকাৰণত্তা. সম্মাসম্বুদ্ধেন হি পথৱীকসিণে সুদ্ধিকজ্ঝানং চতুক্কনযৱসেন পঞ্চকনযৱসেন চ দস্সিতং; তথা সুদ্ধিকপটিপদা, তথা সুদ্ধিকাৰম্মণং. তত্থ যা দেৱতা পথৱীকসিণে সুদ্ধিকজ্ঝানং চতুক্কনযৱসেন দেসিযমানং বুজ্ঝিতুং সক্কোন্তি, তাসং সপ্পাযৱসেন সুদ্ধিকজ্ঝানে চতুক্কনযো দেসিতো. যা পঞ্চকনযৱসেন দেসিযমানং বুজ্ঝিতুং সক্কোন্তি, তাসং সপ্পাযৱসেন পঞ্চকনযো. যা সুদ্ধিকপটিপদায, সুদ্ধিকাৰম্মণে চতুক্কনযৱসেন দেসিযমানং বুজ্ঝিতুং সক্কোন্তি, তাসং সপ্পাযৱসেন সুদ্ধিকপটিপদায সুদ্ধিকাৰম্মণে চতুক্কনযো দেসিতো. যা পঞ্চকনযৱসেন দেসিযমানং বুজ্ঝিতুং সক্কোন্তি তাসং সপ্পাযৱসেন পঞ্চকনযো. ইতি হেট্ঠা পুগ্গলজ্ঝাসযৱসেন দেসনা কতা.

দেসনাৱিলাসপ্পত্তো চেস পভিন্নপটিসম্ভিদো দসবলচতুৱেসাৰজ্জৱিসদঞাণো ধম্মানং যাথাৱসৰসলক্খণস্স সুপ্পটিৱিদ্ধত্তা ধম্মপঞ্ঞত্তিকুসলতায যো যো নযো লব্ভতি তস্স তস্স ৱসেন দেসনং নিযমেতুং সক্কোতি, তস্মা ইমায দেসনাৱিলাসপ্পত্তিযাপি তেন এসা পথৱীকসিণে সুদ্ধিকচতুক্কনযাদিৱসেন দেসনা কতা.

যস্মা পন যে কেচি ঝানং উপ্পাদেন্তি নাম ন তে আৰম্মণপটিপদাহি ৱিনা উপ্পাদেতুং সক্কোন্তি, তস্মা নিযমতো ঝানুপ্পত্তিকাৰণত্তা অযং সোড়সক্খত্তুকনযো কথিতো.

এত্তাৱতা সুদ্ধিকনৱকো, চত্তাৰো পটিপদানৱকা, চত্তাৰো আৰম্মণনৱকা, ইমে চ সোড়স নৱকাতি পঞ্চৱীসতি নৱকা কথিতা হোন্তি. তত্থ একেকস্মিং নৱকে চতুক্কপঞ্চকৱসেন দ্ৱে দ্ৱে নযাতি পঞ্ঞাস নযা. তত্থ ‘‘পঞ্চৱীসতিযা চতুক্কনযেসু সতং, পঞ্চকনযেসু পঞ্চৱীসসত’’ন্তি পাঠতো পঞ্চৱীসাধিকানি দ্ৱে ঝানচিত্তসতানি হোন্তি. পঞ্চকনযে পন চতুক্কনযস্স পৱিট্ঠত্তা অত্থতো পঞ্চৱীসাধিকমেৱ চিত্তসতং হোতি. যানি চেতানি পাঠে পঞ্চৱীসাধিকানি দ্ৱে চিত্তসতানি তেসু একেকস্স নিদ্দেসে ধম্মৱৱত্থানাদযো তযো তযো মহাৱাৰা হোন্তি. তে পন তত্থ তত্থ নযমত্তমেৱ দস্সেত্ৱা সংখিত্তাতি.

পথৱীকসিণং.

২০৩. ইদানি যস্মা আপোকসিণাদীসুপি এতানি ঝানানি উপ্পজ্জন্তি, তস্মা তেসং দস্সনত্থং পুন কতমে ধম্মা কুসলাতিআদি আৰদ্ধং. তেসু সব্বো পাড়িনযো চ অত্থৱিভাৱনা চ চিত্তগণনা চ ৱাৰসঙ্খেপো চ পথৱীকসিণে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. ভাৱনানযো পন কসিণপৰিকম্মং আদিং কত্ৱা সব্বো ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি ১.৯১ আদযো) পকাসিতোযেৱ. মহাসকুলুদাযিসুত্তে পন দসকসিণানি (ম. নি. ২.২৫০) ৱুত্তানি. তেসু ৱিঞ্ঞাণকসিণং আকাসে পৱত্তিতমহগ্গতৱিঞ্ঞাণম্পি তত্থ পৰিকম্মং কত্ৱা নিব্বত্তা ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসমাপত্তিপি হোতীতি সব্বপ্পকাৰেন আৰুপ্পদেসনমেৱ ভজতি, তস্মা ইমস্মিং ঠানে ন কথিতং.

আকাসকসিণন্তি পন কসিণুগ্ঘাটিমমাকাসম্পি, তং আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তক্খন্ধাপি, ভিত্তিচ্ছিদ্দাদীসু অঞ্ঞতৰস্মিং গহেতব্বনিমিত্তপৰিচ্ছেদাকাসম্পি, তং আৰম্মণং কত্ৱা উপ্পন্নং চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানম্পি ৱুচ্চতি. তত্থ পুৰিমনযো আৰুপ্পদেসনং ভজতি, পচ্ছিমনযো ৰূপাৱচৰদেসনং. ইতি মিস্সকত্তা ইমং ৰূপাৱচৰদেসনং ন আৰুড়্হং. পৰিচ্ছেদাকাসে নিব্বত্তজ্ঝানং পন ৰূপূপপত্তিযা মগ্গো হোতি তস্মা তং গহেতব্বং. তস্মিং পন চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানমেৱ উপ্পজ্জতি, অৰূপজ্ঝানং নুপ্পজ্জতি. কস্মা? কসিণুগ্ঘাটনস্স অলাভতো. তঞ্হি পুনপ্পুনং উগ্ঘাটিযমানম্পি আকাসমেৱ হোতীতি ন তত্থ কসিণুগ্ঘাটনং লব্ভতি, তস্মা তত্থুপ্পন্নং ঝানং দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰায সংৱত্ততি, অভিঞ্ঞাপাদকং হোতি, ৱিপস্সনাপাদকং হোতি, নিৰোধপাদকং ন হোতি. অনুপুব্বনিৰোধো পনেত্থ যাৱ পঞ্চমজ্ঝানা লব্ভতি ৱট্টপাদকং হোতিযেৱ. যথা চেতং এৱং পুৰিমকসিণেসু উপ্পন্নং ঝানম্পি. নিৰোধপাদকভাৱো পনেত্থ ৱিসেসো. সেসমেত্থ আকাসকসিণে যং ৱত্তব্বং সিযা তং সব্বং ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.৯৮-৯৯) ৱুত্তমেৱ.

‘একোপি হুত্ৱা বহুধা হোতী’তিআদিনযং (দী. নি. ১.২৩৯; পটি. ম. ১.১০২) পন ৱিকুব্বনং ইচ্ছন্তেন পুৰিমেসু অট্ঠসু কসিণেসু অট্ঠ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৱা কসিণানুলোমতো কসিণপটিলোমতো, কসিণানুলোমপটিলোমতো; ঝানানুলোমতো, ঝানপটিলোমতো, ঝানানুলোমপটিলোমতো; ঝানুক্কন্তিকতো, কসিণুক্কন্তিকতো, ঝানকসিণুক্কন্তিকতো; অঙ্গসঙ্কন্তিকতো, আৰম্মণসঙ্কন্তিকতো, অঙ্গাৰম্মণসঙ্কন্তিকতো; অঙ্গৱৱত্থানতো, আৰম্মণৱৱত্থানতোতি ইমেহি চুদ্দসহাকাৰেহি চিত্তং পৰিদমেতব্বং. তেসং ৱিত্থাৰকথা ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ২.৩৬৫-৩৬৬) ৱুত্তাযেৱ.

এৱং পন চুদ্দসহাকাৰেহি চিত্তং অপৰিদমেত্ৱা, পুব্বে অভাৱিতভাৱনো আদিকম্মিকো যোগাৱচৰো ইদ্ধিৱিকুব্বনং সম্পাদেস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. আদিকম্মিকস্স হি কসিণপৰিকম্মম্পি ভাৰো; সতেসু সহস্সেসু ৱা একোৱ সক্কোতি. কতকসিণপৰিকম্মস্স নিমিত্তুপ্পাদনং ভাৰো; সতেসু সহস্সেসু ৱা একোৱ সক্কোতি. উপ্পন্নে নিমিত্তে তং ৱড্ঢেত্ৱা অপ্পনাধিগমো ভাৰো, সতেসু সহস্সেসু ৱা একোৱ সক্কোতি. অধিগতপ্পনস্স চুদ্দসহাকাৰেহি চিত্তপৰিদমনং ভাৰো; সতেসু সহস্সেসু ৱা একোৱ সক্কোতি. চুদ্দসহাকাৰেহি পৰিদমিতচিত্তস্সাপি ইদ্ধিৱিকুব্বনং নাম ভাৰো, সতেসু সহস্সেসু ৱা একোৱ সক্কোতি. ৱিকুব্বনপ্পত্তস্সাপি খিপ্পনিসন্তিভাৱো নাম ভাৰো; সতেসু সহস্সেসু ৱা একোৱ খিপ্পনিসন্তি হোতি. থেৰম্বত্থলে মহাৰোহনগুত্তত্থেৰস্স গিলানুপট্ঠানং আগতেসু তিংসমত্তেসু ইদ্ধিমন্তসহস্সেসু উপসম্পদায অট্ঠৱস্সিকো ৰক্খিতত্থেৰো ৱিয. সব্বং ৱত্থু ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ২.৩৬৭) ৱিত্থাৰিতমেৱাতি.

কসিণকথা.

অভিভাযতনকথা

২০৪. এৱং অট্ঠসু কসিণেসু ৰূপাৱচৰকুসলং নিদ্দিসিত্ৱা, ইদানি যস্মা সমানেপি আৰম্মণে ভাৱনায অসমানং ইমেসু অট্ঠসু কসিণেসু অঞ্ঞম্পি অভিভাযতনসঙ্খাতং ৰূপাৱচৰকুসলং পৱত্ততি, তস্মা তং দস্সেতুং পুন কতমে ধম্মা কুসলাতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞীতি অলাভিতায ৱা অনত্থিকতায ৱা অজ্ঝত্তৰূপে পৰিকম্মসঞ্ঞাৱিৰহিতো. বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতীতি বহিদ্ধা অট্ঠসু কসিণেসু কতপৰিকম্মতায পৰিকম্মৱসেন চেৱ অপ্পনাৱসেন চ তানি বহিদ্ধা অট্ঠসু কসিণেসু ৰূপানি পস্সতি. পৰিত্তানীতি অৱড্ঢিতানি. তানি অভিভুয্যাতি যথা নাম সম্পন্নগহণিকো কটচ্ছুমত্তং ভত্তং লভিত্ৱা ‘কিং এত্থ ভুঞ্জিতব্বং অত্থী’তি সঙ্কড্ঢিত্ৱা এককবড়মেৱ কৰোতি, এৱমেৱ ঞাণুত্তৰিকো পুগ্গলো ৱিসদঞাণো ‘কিমেত্থ পৰিত্তকে আৰম্মণে সমাপজ্জিতব্বং অত্থি, নাযং মম ভাৰো’তি তানি ৰূপানি অভিভৱিত্ৱা সমাপজ্জতি. সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৱেত্থ অপ্পনং নিব্বত্তেতীতি অত্থো. জানামি পস্সামীতি ইমিনা পনস্স পুব্বভাগো কথিতো. আগমট্ঠকথাসু পন ৱুত্তং – ইমিনাস্স পন আভোগো কথিতো. সো চ খো সমাপত্তিতো ৱুট্ঠিতস্স, ন অন্তোসমাপত্তিযন্তি (অ. নি. অট্ঠ. ৩.৮.৬৫).

অপ্পমাণানীতি ৱড্ঢিতপ্পমাণানি. অভিভুয্যাতি এত্থ পন যথা মহগ্ঘসো পুৰিসো একং ভত্তৱড্ঢিতকং লভিত্ৱা ‘অঞ্ঞাপি হোতু ‘কিমেসা ময্হং কৰিস্সতী’তি তং ন মহন্ততো পস্সতি, এৱমেৱ ঞাণুত্তৰো পুগ্গলো ৱিসদঞ্ঞাণো ‘কিমেত্থ সমাপজ্জিতব্বং, ন ইদং অপ্পমাণং, ন ময্হং চিত্তেকগ্গতাকৰণে ভাৰো অত্থী’তি তানি অভিভৱিত্ৱা সমাপজ্জতি. সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৱেত্থ অপ্পনং নিব্বত্তেতীতি অত্থো.

পৰিত্তং পৰিত্তাৰম্মণং অপ্পমাণং পৰিত্তাৰম্মণন্তি ইধ পৰিত্তানীতি আগতত্তা অপ্পমাণাৰম্মণতা ন গহিতা, পৰতো অপ্পমাণানীতি আগতত্তা পৰিত্তাৰম্মণতা. অট্ঠকথাযং পন ৱুত্তং – ‘ইমস্মিং ঠানে চত্তাৰি চত্তাৰি আৰম্মণানি অগ্গহেত্ৱা দ্ৱে দ্ৱেৱ গহিতানি. কিং কাৰণা? চতূসু হি গহিতেসু দেসনা সোড়সক্খত্তুকা হোতি, সত্থাৰা চ হেট্ঠা সোড়সক্খত্তুকা দেসনা কিলঞ্জম্হি তিলে পত্থৰন্তেন ৱিয ৱিত্থাৰতো কথিতা. তস্স ইমস্মিং ঠানে অট্ঠক্খত্তুকং দেসনং কাতুং অজ্ঝাসযো. তস্মা দ্ৱে দ্ৱেযেৱ গহিতানীতি ৱেদিতব্বানীতি.

সুৱণ্ণদুব্বণ্ণানীতি পৰিসুদ্ধাপৰিসুদ্ধৱণ্ণানি. পৰিসুদ্ধানি হি নীলাদীনি সুৱণ্ণানি, অপৰিসুদ্ধানি চ দুব্বণ্ণানীতি ইধ অধিপ্পেতানি. আগমট্ঠকথাসু পন ‘সুৱণ্ণানি ৱা হোন্তু দুব্বণ্ণানি ৱা, পৰিত্তঅপ্পমাণৱসেনেৱ ইমানি অভিভাযতনানি দেসিতানী’তি (অ. নি. অট্ঠ. ৩.৮.৬৫) ৱুত্তং. ইমেসু পন চতূসু পৰিত্তং ৱিতক্কচৰিতৱসেন আগতং, অপ্পমাণং মোহচৰিতৱসেন, সুৱণ্ণং দোসচৰিতৱসেন, দুব্বণ্ণং ৰাগচৰিতৱসেন. এতেসঞ্হি এতানি সপ্পাযানি. সা চ তেসং সপ্পাযতা ৱিত্থাৰতো ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.৪৩) চৰিযনিদ্দেসে ৱুত্তা.

কস্মা পন, যথা সুত্তন্তে ‘‘অজ্ঝত্তং ৰূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি পৰিত্তানী’’তিআদি (দী. নি. ২.১৭৩; ম. নি. ২.২৪৯; অ. নি. ৮.৬৫) ৱুত্তং, এৱং অৱত্ৱা ইধ চতূসুপি অভিভাযতনেসু অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞিতাৱ ৱুত্তাতি? অজ্ঝত্তৰূপানং অনভিভৱনীযতো. তত্থ ৱা হি ইধ ৱা বহিদ্ধাৰূপানেৱ অভিভৱিতব্বানি, তস্মা তানি নিযমতো ৱত্তব্বানীতি তত্ৰপি ইধপি ৱুত্তানি. অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞীতি ইদং পন সত্থু দেসনাৱিলাসমত্তমেৱ. অযং তাৱ চতূসু অভিভাযতনেসু অপুব্বপদৱণ্ণনা. সুদ্ধিকনযপটিপদাভেদো পনেত্থ পথৱীকসিণে ৱুত্তনযেনেৱ একেকস্মিং অভিভাযতনে ৱেদিতব্বো. কেৱলঞ্চেত্থ আৰম্মণচতুক্কং আৰম্মণদুকং হোতি, সোড়সক্খত্তুকঞ্চ অট্ঠক্খত্তুকং. সেসং তাদিসমেৱ. এৱমেত্থ একেকস্মিং অভিভাযতনে একো সুদ্ধিকনৱকো, চত্তাৰো পটিপদানৱকা, দ্ৱে আৰম্মণনৱকা, আৰম্মণপটিপদামিস্সকে অট্ঠ নৱকাতি পন্নৰস নৱকাতি চতূসুপি অভিভাযতনেসু সমসট্ঠি নৱকা ৱেদিতব্বা.

২৪৬. পঞ্চমঅভিভাযতনাদীসু নীলানীতি সব্বসঙ্গাহিকৱসেন ৱুত্তং. নীলৱণ্ণানীতি ৱণ্ণৱসেন, নীলনিদস্সনানীতি নিদস্সনৱসেন, অপঞ্ঞাযমানৱিৱৰানি, অসম্ভিন্নৱণ্ণানি, একনীলানেৱ হুত্ৱা দিস্সন্তীতি ৱুত্তং হোতি. নীলনিভাসানীতি ইদং পন ওভাসনৱসেন ৱুত্তং; নীলোভাসানি নীলপ্পভাযুত্তানীতি অত্থো. এতেন নেসং সুৱিসুদ্ধতং দস্সেতি. সুৱিসুদ্ধৱণ্ণৱসেন হি ইমানি চত্তাৰি অভিভাযতনানি ৱুত্তানি. পীতানীতিআদীসুপি ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. নীলকসিণং উগ্গণ্হন্তো নীলস্মিং নিমিত্তং গণ্হাতি. পুপ্ফস্মিং ৱা ৱত্থস্মিং ৱা ৱণ্ণধাতুযা ৱাতিআদিকং পনেত্থ কসিণকৰণঞ্চ পৰিকম্মঞ্চ অপ্পনাৱিধানঞ্চ সব্বং ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.৯৩ আদযো) ৱিত্থাৰতো ৱুত্তমেৱ. যথা চ পথৱীকসিণে এৱমেত্থ একেকস্মিং অভিভাযতনে পঞ্চৱীসতি পঞ্চৱীসতি নৱকা ৱেদিতব্বা.

অভিভাযতনকথা.

ৱিমোক্খকথা

২৪৮. ইদানি যস্মা ইদং ৰূপাৱচৰকুসলং নাম ন কেৱলং আৰম্মণসঙ্খাতানং আযতনানং অভিভৱনতো অভিভাযতনৱসেনেৱ উপ্পজ্জতি, অথ খো ৱিমোক্খৱসেনপি উপ্পজ্জতি, তস্মা তম্পি নযং দস্সেতুং পুন কতমে ধম্মা কুসলাতিআদি আৰদ্ধং.

কেনট্ঠেন পন ৱিমোক্খো ৱেদিতব্বোতি? অধিমুচ্চনট্ঠেন. কো অযং অধিমুচ্চনট্ঠো নাম? পচ্চনীকধম্মেহি চ সুট্ঠু ৱিমুচ্চনট্ঠো, আৰম্মণে চ অভিৰতিৱসেন সুট্ঠু ৱিমুচ্চনট্ঠো. পিতুঅঙ্কে ৱিস্সট্ঠঅঙ্গপচ্চঙ্গস্স দাৰকস্স সযনং ৱিয অনিগ্গহিতভাৱেন নিৰাসঙ্কতায আৰম্মণে পৱত্তীতি ৱুত্তং হোতি. এৱংলক্খণঞ্হি ৱিমোক্খভাৱপ্পত্তং ৰূপাৱচৰকুসলং দস্সেতুং অযং নযো আৰদ্ধো.

তত্থ ৰূপীতি অজ্ঝত্তং কেসাদীসু উপ্পাদিতং ৰূপজ্ঝানং ৰূপং, তদস্সত্থীতি ৰূপী. অজ্ঝত্তঞ্হি নীলপৰিকম্মং কৰোন্তো কেসে ৱা পিত্তে ৱা অক্খিতাৰকায ৱা কৰোতি. পীতপৰিকম্মং কৰোন্তো মেদে ৱা ছৱিযা ৱা অক্খীনং পীতট্ঠানে ৱা কৰোতি. লোহিতপৰিকম্মং কৰোন্তো মংসে ৱা লোহিতে ৱা জিৱ্হায ৱা হত্থতলপাদতলেসু ৱা অক্খীনং ৰত্তট্ঠানে ৱা কৰোতি. ওদাতপৰিকম্মং কৰোন্তো অট্ঠিম্হি ৱা দন্তে ৱা নখে ৱা অক্খীনং সেতট্ঠানে ৱা কৰোতি. এৱং পৰিকম্মং কত্ৱা উপ্পন্নজ্ঝানসমঙ্গিনং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. ৰূপানি পস্সতীতি বহিদ্ধাপি নীলকসিণাদিৰূপানি ঝানচক্খুনা পস্সতি. ইমিনা অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৱত্থুকেসু কসিণেসু ঝানপটিলাভো দস্সিতো.

অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞীতি অজ্ঝত্তং ন ৰূপসঞ্ঞী. অত্তনো কেসাদীসু অনুপ্পাদিতৰূপাৱচৰজ্ঝানোতি অত্থো. ইমিনা বহিদ্ধা পৰিকম্মং কত্ৱা বহিদ্ধাৱ পটিলদ্ধজ্ঝানতা দস্সিতা.

সুভন্তি ইমিনা সুৱিসুদ্ধেসু নীলাদীসু ৱণ্ণকসিণেসু ঝানানি দস্সিতানি. তত্থ কিঞ্চাপি অন্তোঅপ্পনায ‘সুভ’ন্তি আভোগো নত্থি, যো পন সুৱিসুদ্ধং সুভকসিণং আৰম্মণং কত্ৱা ৱিহৰতি, সো যস্মা ‘সুভ’ন্তি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, তথা দুতিযাদীনি, তস্মা এৱং দেসনা কতা. পটিসম্ভিদামগ্গে পন ‘‘কথং সুভন্ত্ৱেৱ অধিমুত্তো হোতীতি ৱিমোক্খো? ইধ ভিক্খু মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং…পে… ৱিহৰতি, মেত্তায ভাৱিতত্তা সত্তা অপ্পটিকূলা হোন্তি; কৰুণা… মুদিতা… উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং…পে… ৱিহৰতি, উপেক্খায ভাৱিতত্তা সত্তা অপ্পটিকূলা হোন্তি, এৱং সুভন্ত্ৱেৱ অধিমুত্তো হোতী’’তি ৱিমোক্খোতি (পটি. ম. ১.২১২) ৱুত্তং. ইধ পন উপৰি পাড়িযংযেৱ ব্ৰহ্মৱিহাৰানং আগতত্তা তং নযং পটিক্খিপিত্ৱা সুনীলকসুপীতকসুলোহিতকসুওদাতকপৰিসুদ্ধনীলকপৰিসুদ্ধপীতকপৰিসুদ্ধলোহিতকপৰিসুদ্ধওদাতকৱসেনেৱ সুভৱিমোক্খো অনুঞ্ঞাতো. ইতি কসিণন্তি ৱা অভিভাযতনন্তি ৱা ৱিমোক্খোতি ৱা ৰূপাৱচৰজ্ঝানমেৱ. তঞ্হি আৰম্মণস্স সকলট্ঠেন কসিণং নাম, আৰম্মণং অভিভৱনট্ঠেন অভিভাযতনং নাম, আৰম্মণে অধিমুচ্চনট্ঠেন পচ্চনীকধম্মেহি চ ৱিমুচ্চনট্ঠেন ৱিমোক্খো নামাতি ৱুত্তং. তত্থ কসিণদেসনা অভিধম্মৱসেন, ইতৰা পন সুত্তন্তদেসনাৱসেন ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. অযমেত্থ অপুব্বপদৱণ্ণনা. একেকস্মিং পন ৱিমোক্খে পথৱীকসিণে ৱিয পঞ্চৱীসতি পঞ্চৱীসতীতি কত্ৱা পঞ্চসত্ততি নৱকা ৱেদিতব্বা.

ৱিমোক্খকথা.

ব্ৰহ্মৱিহাৰকথা

২৫১. ইদানি মেত্তাদিব্ৰহ্মৱিহাৰৱসেন পৱত্তমানং ৰূপাৱচৰকুসলং দস্সেতুং পুন কতমে ধম্মা কুসলাতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ মেত্তাসহগতন্তি মেত্তায সমন্নাগতং. পৰতো কৰুণাসহগতাদীসুপি এসেৱ নযো. যেন পনেস ৱিধানেন পটিপন্নো মেত্তাদিসহগতানি ঝানানি উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, তং মেত্তাদীনং ভাৱনাৱিধানং সব্বং ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.২৪০) ৱিত্থাৰিতমেৱ. অৱসেসায পাড়িযা অত্থো পথৱীকসিণে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.

কেৱলঞ্হি পথৱীকসিণে পঞ্চৱীসতি নৱকা, ইধ পুৰিমাসু তীসু তিকচতুক্কজ্ঝানিকৱসেন পঞ্চৱীসতি সত্তকা, উপেক্খায চতুত্থজ্ঝানৱসেন পঞ্চৱীসতি এককা, কৰুণামুদিতাসু চ ছন্দাদীহি চতূহি সদ্ধিং কৰুণামুদিতাতি ইমেপি যেৱাপনকা লব্ভন্তি. দুক্খপটিপদাদিভাৱো চেত্থ মেত্তায তাৱ ব্যাপাদৱিক্খম্ভনৱসেন, কৰুণায ৱিহিংসাৱিক্খম্ভনৱসেন, মুদিতায অৰতিৱিক্খম্ভনৱসেন, উপেক্খায ৰাগপটিঘৱিক্খম্ভনৱসেন ৱেদিতব্বো. পৰিত্তাৰম্মণতা পন নবহুসত্তাৰম্মণৱসেন; অপ্পমাণাৰম্মণতা বহুসত্তাৰম্মণৱসেন হোতীতি অযং ৱিসেসো. সেসং তাদিসমেৱ.

এৱং তাৱ পাড়িৱসেনেৱ –

ব্ৰহ্মুত্তমেন কথিতে, ব্ৰহ্মৱিহাৰে ইমে ইতি ৱিদিত্ৱা;

ভিয্যো এতেসু অযং, পকিণ্ণককথাপি ৱিঞ্ঞেয্যা.

এতাসু হি মেত্তাকৰুণামুদিতাউপেক্খাসু অত্থতো তাৱ মেজ্জতীতি মেত্তা, সিনিয্হতীতি অত্থো. মিত্তে ৱা ভৱা, মিত্তস্স ৱা এসা পৱত্ততীপি মেত্তা. পৰদুক্খে সতি সাধূনং হদযকম্পনং কৰোতীতি কৰুণা. কিণাতি ৱা পৰদুক্খং হিংসতি ৱিনাসেতীতি কৰুণা. কিৰীযতি ৱা দুক্খিতেসু ফৰণৱসেন পসাৰিযতীতি কৰুণা. মোদন্তি তায তংসমঙ্গিনো, সযং ৱা মোদতি, মোদনমত্তমেৱ ৱা তন্তি মুদিতা. ‘অৱেৰা হোন্তূ’তিআদিব্যাপাৰপ্পহানেন মজ্ঝত্তভাৱূপগমনেন চ উপেক্খতীতি উপেক্খা.

লক্খণাদিতো পনেত্থ হিতাকাৰপ্পৱত্তিলক্খণা ‘মেত্তা’, হিতূপসংহাৰৰসা, আঘাতৱিনযপচ্চুপট্ঠানা, সত্তানং মনাপভাৱদস্সনপদট্ঠানা. ব্যাপাদূপসমো এতিস্সা সম্পত্তি, সিনেহসম্ভৱো ৱিপত্তি. দুক্খাপনযনাকাৰপ্পৱত্তিলক্খণা ‘কৰুণা’, পৰদুক্খাসহনৰসা, অৱিহিংসাপচ্চুপট্ঠানা, দুক্খাভিভূতানং অনাথভাৱদস্সনপদট্ঠানা. ৱিহিংসূপসমো তস্সা সম্পত্তি, সোকসম্ভৱো ৱিপত্তি. সত্তেসু পমোদনলক্খণা ‘মুদিতা’, অনিস্সাযনৰসা, অৰতিৱিঘাতপচ্চুপট্ঠানা, সত্তানং সম্পত্তিদস্সনপদট্ঠানা. অৰতিৱূপসমো তস্সা সম্পত্তি, পহাসসম্ভৱো ৱিপত্তি. সত্তেসু মজ্ঝত্তাকাৰপ্পৱত্তিলক্খণা ‘উপেক্খা’, সত্তেসু সমভাৱদস্সনৰসা, পটিঘানুনযৱূপসমপচ্চুপট্ঠানা, ‘‘কম্মস্সকা সত্তা, তে কস্স ৰুচিযা সুখিতা ৱা ভৱিস্সন্তি, দুক্খতো ৱা মুচ্চিস্সন্তি, পত্তসম্পত্তিতো ৱা ন পৰিহাযিস্সন্তী’’তি? এৱং পৱত্তকম্মস্সকতাদস্সনপদট্ঠানা. পটিঘানুনযৱূপসমো তস্সা সম্পত্তি, গেহস্সিতায অঞ্ঞাণুপেক্খায সম্ভৱো ৱিপত্তি.

চতুন্নম্পি পনেতেসং ব্ৰহ্মৱিহাৰানং ৱিপস্সনাসুখঞ্চেৱ ভৱসম্পত্তি চ সাধাৰণপ্পযোজনং, ব্যাপাদাদিপটিঘাতো আৱেণিকং. ব্যাপাদপটিঘাতপ্পযোজনা হেত্থ মেত্তা, ৱিহিংসাঅৰতিৰাগপটিঘাতপ্পযোজনা ইতৰা. ৱুত্তম্পি চেতং –

‘‘নিস্সৰণঞ্হেতং, আৱুসো, ব্যাপাদস্স যদিদং মেত্তাচেতোৱিমুত্তি, নিস্সৰণঞ্হেতং, আৱুসো, ৱিহেসায যদিদং কৰুণাচেতোৱিমুত্তি; নিস্সৰণঞ্হেতং, আৱুসো, অৰতিযা যদিদং মুদিতাচেতোৱিমুত্তি, নিস্সৰণঞ্হেতং, আৱুসো, ৰাগস্স যদিদং উপেক্খাচেতোৱিমুত্তী’’তি (দী. নি. ৩.৩২৬; অ. নি. ৬.১৩).

একমেকস্স চেত্থ আসন্নদূৰৱসেন দ্ৱে দ্ৱে পচ্চত্থিকা. মেত্তাব্ৰহ্মৱিহাৰস্স হি, সমীপচাৰো ৱিয পুৰিসস্স সপত্তো, গুণদস্সনসভাগতায ৰাগো আসন্নপচ্চত্থিকো. সো লহুং ওতাৰং লভতি. তস্মা ততো সুট্ঠু মেত্তা ৰক্খিতব্বা. পব্বতাদিগহননিস্সিতো ৱিয পুৰিসস্স সপত্তো সভাৱৱিসভাগতায ব্যাপাদো দূৰপচ্চত্থিকো. তস্মা ততো নিব্ভযেন মেত্তাযিতব্বং. মেত্তাযিস্সতি চ নাম কোপঞ্চ কৰিস্সতীতি অট্ঠানমেতং.

কৰুণাব্ৰহ্মৱিহাৰস্স ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞেয্যানং ৰূপানং ইট্ঠানং কন্তানং মনাপানং মনোৰমানং লোকামিসপটিসংযুত্তানং অপ্পটিলাভং ৱা অপ্পটিলাভতো সমনুপস্সতো পুব্বে ৱা পটিলদ্ধপুব্বং অতীতং নিৰুদ্ধং ৱিপৰিণতং সমনুস্সৰতো উপ্পজ্জতি দোমনস্সং. যং এৱৰূপং দোমনস্সং ইদং ৱুচ্চতি গেহস্সিতং দোমনস্স’’ন্তিআদিনা নযেন আগতং গেহস্সিতং দোমনস্সং ৱিপত্তিদস্সনসভাগতায আসন্নপচ্চত্থিকং. সভাৱৱিসভাগতায ৱিহেসা দূৰপচ্চত্থিকা. তস্মা ততো নিব্ভযেন কৰুণাযিতব্বং. কৰুণঞ্চ নাম কৰিস্সতি পাণিআদীহি চ ৱিহেসিস্সতীতি অট্ঠানমেতং.

মুদিতাব্ৰহ্মৱিহাৰস্স ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞেয্যানং ৰূপানং ইট্ঠানং কন্তানং মনাপানং মনোৰমানং লোকামিসপটিসংযুত্তানং পটিলাভং ৱা পটিলাভতো সমনুপস্সতো পুব্বে ৱা পটিলদ্ধপুব্বং অতীতং নিৰুদ্ধং ৱিপৰিণতং সমনুস্সৰতো উপ্পজ্জতি সোমনস্সং. যং এৱৰূপং সোমনস্সং ইদং ৱুচ্চতি গেহস্সিতং সোমনস্স’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ৩.৩০৬) নযেন আগতং গেহস্সিতং সোমনস্সং সম্পত্তিদস্সনসভাগতায আসন্নপচ্চত্থিকং. সভাৱৱিসভাগতায অৰতি দূৰপচ্চত্থিকা. তস্মা ততো নিব্ভযেন মুদিতা ভাৱেতব্বা. পমুদিতো চ নাম ভৱিস্সতি পন্তসেনাসনেসু চ অধিকুসলধম্মেসু চ উক্কণ্ঠিস্সতীতি অট্ঠানমেতং.

উপেক্খাব্ৰহ্মৱিহাৰস্স পন ‘‘চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা উপ্পজ্জতি উপেক্খা বালস্স মূড়্হস্স পুথুজ্জনস্স অনোধিজিনস্স অৱিপাকজিনস্স অনাদীনৱদস্সাৱিনো অস্সুতৱতো পুথুজ্জনস্স. যা এৱৰূপা উপেক্খা ৰূপং সা নাতিৱত্ততি. তস্মা সা উপেক্খা গেহস্সিতাতি ৱুচ্চতী’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.৩০৮) নযেন আগতা গেহস্সিতা অঞ্ঞাণুপেক্খা দোসগুণানং অৱিচাৰণৱসেন সভাগত্তা আসন্নপচ্চত্থিকা. সভাৱৱিসভাগতায ৰাগপটিঘা দূৰপচ্চত্থিকা. তস্মা ততো নিব্ভযেন উপেক্খিতব্বং. উপেক্খিস্সতি চ নাম ৰজ্জিস্সতি চ পটিহঞ্ঞিস্সতি চাতি অট্ঠানমেতং.

সব্বেসম্পি চ এতেসং কত্তুকামতাছন্দো আদি, নীৱৰণাদিৱিক্খম্ভনং মজ্ঝং, অপ্পনা পৰিযোসানং, পঞ্ঞত্তিধম্মৱসেন একো ৱা সত্তো অনেকা ৱা সত্তা আৰম্মণং, উপচাৰে ৱা অপ্পনায ৱা পত্তায আৰম্মণৱড্ঢনং.

তত্ৰাযং ৱড্ঢনক্কমো – যথা হি কুসলো কস্সকো কসিতব্বট্ঠানং পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা কসতি, এৱং পঠমমেৱ একং আৱাসং পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা তত্থ সত্তেসু ‘ইমস্মিং আৱাসে সত্তা অৱেৰা হোন্তূ’তিআদিনা নযেন মেত্তা ভাৱেতব্বা. তত্থ চিত্তং মুদুং কম্মনিযং কত্ৱা দ্ৱে আৱাসা পৰিচ্ছিন্দিতব্বা. ততো অনুক্কমেন তযো চত্তাৰো পঞ্চ ছ সত্ত অট্ঠ নৱ দস, একা ৰচ্ছা, উপড্ঢগামো, গামো, জনপদো, ৰজ্জং, একা দিসাতি এৱং যাৱ একং চক্কৱাড়ং, ততো ৱা পন ভিয্যো তত্থ তত্থ সত্তেসু মেত্তা ভাৱেতব্বা. তথা কৰুণাদযোতি. অযমেত্থ আৰম্মণৱড্ঢনক্কমো.

যথা পন কসিণানং নিস্সন্দো আৰুপ্পা, সমাধীনং নিস্সন্দো নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং, ৱিপস্সনানং নিস্সন্দো ফলসমাপত্তি, সমথৱিপস্সনানং নিস্সন্দো নিৰোধসমাপত্তি, এৱং পুৰিমব্ৰহ্মৱিহাৰত্তযস্স নিস্সন্দো এত্থ উপেক্খাব্ৰহ্মৱিহাৰো. যথা হি থম্ভে অনুস্সাপেত্ৱা তুলাসঙ্ঘাটং অনাৰোপেত্ৱা ন সক্কা আকাসে কূটগোপানসিযো ঠপেতুং, এৱং পুৰিমেসু ততিযজ্ঝানং ৱিনা ন সক্কা চতুত্থং ভাৱেতুং. কসিণেসু পন উপ্পন্নততিযজ্ঝানস্সপেসা নুপ্পজ্জতি ৱিসভাগাৰম্মণত্তাতি.

এত্থ সিযা – ‘কস্মা পনেতা মেত্তা কৰুণা মুদিতা উপেক্খা ব্ৰহ্মৱিহাৰাতি ৱুচ্চন্তি? কস্মা চ, চতস্সোৱ? কো চ এতাসং কমো? ৱিভঙ্গে চ কস্মা অপ্পমঞ্ঞাতি ৱুত্তা’তি? ৱুচ্চতে – সেট্ঠট্ঠেন তাৱ নিদ্দোসভাৱেন চেত্থ ব্ৰহ্মৱিহাৰতা ৱেদিতব্বা. সত্তেসু সম্মাপটিপত্তিভাৱেন হি সেট্ঠা এতে ৱিহাৰা. যথা চ ব্ৰহ্মানো নিদ্দোসচিত্তা ৱিহৰন্তি, এৱং এতেহি সম্পযুত্তা যোগিনো ব্ৰহ্মসমাৱ হুত্ৱা ৱিহৰন্তীতি সেট্ঠট্ঠেন নিদ্দোসভাৱেন চ ব্ৰহ্মৱিহাৰাতি ৱুচ্চন্তি.

কস্মা চ চতস্সোতিআদিপঞ্হস্স পন ইদং ৱিস্সজ্জনং –

ৱিসুদ্ধিমগ্গাদিৱসা চতস্সো,

হিতাদিআকাৰৱসা পনাসং;

কমো পৱত্তন্তি চ অপ্পমাণে,

তা গোচৰে যেন তদপ্পমঞ্ঞা.