১. চিত্তুপ্পাদকণ্ডো

তিকমাতিকাপদৱণ্ণনা

ইদানি

ইতি মে ভাসমানস্স, অভিধম্মকথং ইমং;

অৱিক্খিত্তা নিসামেথ, দুল্লভা হি অযং কথাতি.

এৱং পটিঞ্ঞাতায অভিধম্মকথায কথনোকাসো সম্পত্তো. তত্থ যস্মা অভিধম্মো নাম ধম্মসঙ্গণীআদীনি সত্তপ্পকৰণানি; ধম্মসঙ্গণীপি চিত্তুপ্পাদকণ্ডাদীনং ৱসেন চত্তাৰি কণ্ডানি; চিত্তুপ্পাদকণ্ডম্পি মাতিকাপদভাজনীযৱসেন দুৱিধং; তত্থ মাতিকা আদি; সাপি তিকমাতিকা দুকমাতিকাতি দুৱিধা; তত্থ তিকমাতিকা আদি; তিকমাতিকাযপি কুসলত্তিকং কুসলত্তিকেপি কুসলা ধম্মাতি ইদং পদং; তস্মা –

ইতো পট্ঠায গম্ভীৰং, অভিধম্মকথং ইমং;

ৱুচ্চমানং নিসামেথ, একগ্গা সাধু সাধৱোতি.

১. ‘‘কুসলা ধম্মা, অকুসলা ধম্মা, অব্যাকতা ধম্মা’’তি অযং তাৱ আদিপদেন লদ্ধনামো কুসলত্তিকো নাম. ‘‘সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা ধম্মা, দুক্খায ৱেদনায সম্পযুত্তা ধম্মা, অদুক্খমসুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা ধম্মা’’তি অযং সব্বপদেহি লদ্ধনামো ৱেদনাত্তিকো নাম. এৱং আদিপদৱসেন ৱা সব্বপদৱসেন ৱা সব্বেসম্পি তিকদুকানং নামং ৱেদিতব্বং. সব্বেৱ চেতে পঞ্চদসহি পৰিচ্ছেদেহি ৱৱত্থিতা. তিকানঞ্হি একো পৰিচ্ছেদো, দুকানং চতুদ্দস. ‘‘হেতূ ধম্মা, নহেতূ ধম্মা’’তিআদযো হি ছ দুকা গন্থতো চ অত্থতো চ অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধেন কণ্ণিকা ৱিয ঘটা ৱিয হুত্ৱা ঠিতত্তা ‘হেতুগোচ্ছকো’তি ৱুচ্চতি. ততো অপৰে ‘‘সপ্পচ্চযা ধম্মা অপ্পচ্চযা ধম্মা’’তিআদযো সত্ত দুকা, অঞ্ঞমঞ্ঞং অসম্বন্ধা, কেৱলং দুকসামঞ্ঞতো উচ্চিনিত্ৱা উচ্চিনিত্ৱা ৱিসুং ৱিসুং গোচ্ছকন্তৰে ঠপিতত্তা অঞ্ঞেহি চ মহন্তৰদুকেহি চূড়কত্তা ‘চূড়ন্তৰদুকা’তি ৱেদিতব্বা. ততো পৰং আসৱদুকাদীনং ছন্নং ৱসেন ‘আসৱগোচ্ছকো’; তথা সংযোজনদুকাদীনং ৱসেন ‘সংযোজনগোচ্ছকো’; তথা গন্থওঘযোগনীৱৰণদুকাদীনং ৱসেন ‘গন্থওঘযোগনীৱৰণগোচ্ছকা’; পৰামাসদুকাদীনং পঞ্চন্নং ৱসেন ‘পৰামাসগোচ্ছকো’তি. সব্বেপি সত্ত গোচ্ছকা ৱেদিতব্বা. ততো পৰং ‘‘সাৰম্মণা ধম্মা’’তিআদযো চতুদ্দস দুকা ‘মহন্তৰদুকা’ নাম. ততো উপাদানদুকাদযো ছ দুকা ‘উপাদানগোচ্ছকো’ নাম. ততো কিলেসদুকাদযো অট্ঠ দুকা ‘কিলেসগোচ্ছকো’ নাম. ততো পৰং দস্সনেনপহাতব্বদুকাদযো অট্ঠাৰস দুকা অভিধম্মমাতিকায পৰিযোসানে ঠপিতত্তা ‘পিট্ঠিদুকা’ নাম. ‘‘ৱিজ্জাভাগিনো ধম্মা অৱিজ্জাভাগিনো ধম্মা’’তিআদযো পন দ্ৱাচত্তালীস দুকা ‘সুত্তন্তিকদুকা’ নাম. এৱং সব্বেপেতে পঞ্চদসহি পৰিচ্ছেদেহি ৱৱত্থিতাতি ৱেদিতব্বা.

এৱং ৱৱত্থিতা পনেতে সপ্পদেসনিপ্পদেসৱসেন দ্ৱে কোট্ঠাসা হোন্তি. তেসু হি নৱ তিকা একসত্ততি চ দুকা সপ্পদেসানং ৰূপাৰূপধম্মানং পৰিগ্গহিতত্তা সপ্পদেসা নাম. অৱসেসা তেৰস তিকা একসত্ততি চ দুকা নিপ্পদেসা নাম. তত্থ তিকেসু তাৱ ৱেদনাত্তিকো ৱিতক্কত্তিকো পীতিত্তিকো উপ্পন্নত্তিকো অতীতত্তিকো চত্তাৰো আৰম্মণত্তিকাতি ইমে নৱ তিকা সপ্পদেসা নাম. দুকেসু হেতুগোচ্ছকাদীনং উপাদানগোচ্ছকপৰিযোসানানং নৱন্নং গোচ্ছকানং পৰিযোসানে তযো তযো দুকা, কিলেসগোচ্ছকপৰিযোসানে চত্তাৰো দুকা, ‘‘চিত্তসম্পযুত্তা ধম্মা, চিত্তৱিপ্পযুত্তা ধম্মা’’‘‘চিত্তসংসট্ঠা ধম্মা, চিত্তৱিসংসট্ঠা ধম্মা’’তি দ্ৱে মহন্তৰদুকা, সুত্তন্তিকদুকেসু অধিৱচনদুকং নিৰুত্তিদুকং পঞ্ঞত্তিদুকং নামৰূপদুকন্তি ইমে চত্তাৰো দুকে ঠপেত্ৱা অৱসেসা অট্ঠতিংস দুকা চাতি এতে সপ্পদেসা নাম. ৱুত্তাৱসেসা তিকদুকা সব্বেপি নিপ্পদেসাতি ৱেদিতব্বা.

ইদানি কুসলা ধম্মাতিআদীনং মাতিকাপদানং অযমনুপুব্বপদৱণ্ণনা – ‘কুসল’-সদ্দো তাৱ আৰোগ্যঅনৱজ্জছেকসুখৱিপাকেসু দিস্সতি. অযঞ্হি ‘‘কচ্চি নু ভোতো কুসলং, কচ্চি ভোতো অনাময’’ন্তিআদীসু (জা. ১.১৫.১৪৬; ২.২০.১২৯) আৰোগ্যে দিস্সতি. ‘‘কতমো পন, ভন্তে, কাযসমাচাৰো কুসলো? যো খো, মহাৰাজ, কাযসমাচাৰো অনৱজ্জো’’তি (ম. নি. ২.৩৬১) চ, ‘‘অপৰং পন, ভন্তে, এতদানুত্তৰিযং যথা ভগৱা ধম্মং দেসেতি কুসলেসু ধম্মেসূ’’তি (দী. নি. ৩.১৪৫) চ এৱমাদীসু অনৱজ্জে. ‘‘কুসলো ত্ৱং ৰথস্স অঙ্গপচ্চঙ্গানং’’ (ম. নি. ২.৮৭), ‘‘কুসলা নচ্চগীতস্স সিক্খিতা চাতুৰিত্থিযো’’তিআদীসু (জা. ২.২২.৯৪) ছেকে. ‘‘কুসলানং, ভিক্খৱে, ধম্মানং সমাদানহেতু’’ (দী. নি. ৩.৮০), ‘‘কুসলস্স কম্মস্স কতত্তা উপচিতত্তা’’তিআদীসু (ধ. স. ৪৩১) সুখৱিপাকে. স্ৱাযমিধ আৰোগ্যেপি অনৱজ্জেপি সুখৱিপাকেপি ৱত্ততি.

ধম্মসদ্দো পনাযং পৰিযত্তিহেতুগুণনিস্সত্তনিজ্জীৱতাদীসু দিস্সতি. অযঞ্হি ‘‘ধম্মং পৰিযাপুণাতি সুত্তং গেয্য’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৪.১০২) পৰিযত্তিযং দিস্সতি. ‘‘হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’তিআদীসু (ৱিভ. ৭২০) হেতুম্হি.

‘‘ন হি ধম্মো অধম্মো চ, উভো সমৱিপাকিনো;

অধম্মো নিৰযং নেতি, ধম্মো পাপেতি সুগ্গতি’’ন্তি. (থেৰগা. ৩০৪; জা. ১.১৫.৩৮৬) –

আদীসু গুণে. ‘‘তস্মিং খো পন সমযে ধম্মা হোন্তি’’ (ধ. স. ১২১), ‘‘ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতী’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৭৩) নিস্সত্তনিজ্জীৱতাযং. স্ৱাযমিধাপি নিস্সত্তনিজ্জীৱতাযমেৱ ৱট্টতি.

ৱচনত্থো পনেত্থ – কুচ্ছিতে পাপকে ধম্মে সলযন্তি চলযন্তি কম্পেন্তি ৱিদ্ধংসেন্তীতি কুসলা. কুচ্ছিতেন ৱা আকাৰেন সযন্তীতি কুসা. তে অকুসলসঙ্খাতে কুসে লুনন্তি ছিন্দন্তীতি কুসলা. কুচ্ছিতানং ৱা সানতো তনুকৰণতো ওসানকৰণতো ঞাণং কুসং নাম. তেন কুসেন লাতব্বাতি কুসলা; গহেতব্বা পৱত্তেতব্বাতি অত্থো. যথা ৱা কুসা উভযভাগগতং হত্থপ্পদেসং লুনন্তি, এৱমিমেপি উপ্পন্নানুপ্পন্নভাৱেন উভযভাগগতং কিলেসপক্খং লুনন্তি. তস্মা কুসা ৱিয লুনন্তীতিপি কুসলা. অত্তনো পন সভাৱং ধাৰেন্তীতি ধম্মা. ধাৰিযন্তি ৱা পচ্চযেহি, ধাৰীযন্তি ৱা যথাসভাৱতোতি ধম্মা. ন কুসলা অকুসলা. মিত্তপটিপক্খা অমিত্তা ৱিয, লোভাদিপটিপক্খা অলোভাদযো ৱিয চ, কুসলপটিপক্খাতি অত্থো. ন ব্যাকতাতি অব্যাকতা, কুসলাকুসলভাৱেন অকথিতাতি অত্থো. তেসু পন অনৱজ্জসুখৱিপাকলক্খণা কুসলা, সাৱজ্জদুক্খৱিপাকলক্খণা অকুসলা, অৱিপাকলক্খণা অব্যাকতা.

কিং পনেতানি ‘কুসলা’তি ৱা ‘ধম্মা’তি ৱাতিআদীনি একত্থানি উদাহু নানত্থানীতি? কিঞ্চেত্থ? যদি তাৱ একত্থানি ‘কুসলা ধম্মা’তি ইদং ‘কুসলাকুসলা’তিৱুত্তসদিসং হোতি. অথ নানত্থানি তিকদুকানং ছক্কচতুক্কভাৱো আপজ্জতি পদানঞ্চ অসম্বন্ধো.

যথা হি ‘কুসলা’ ‘ৰূপং’‘চক্খুমা’তি ৱুত্তে অত্থৱসেন অঞ্ঞমঞ্ঞং অনোলোকেন্তানং পদানং ন কোচি সম্বন্ধো, এৱমিধাপি পদানং অসম্বন্ধো আপজ্জতি. পুব্বাপৰসম্বন্ধৰহিতানি চ পদানি নিপ্পযোজনানি নাম হোন্তি. যাপি চেসা পৰতো ‘কতমে ধম্মা কুসলা’তি পুচ্ছা, তাযপি সদ্ধিং ৱিৰোধো আপজ্জতি. নেৱ হি ধম্মা কুসলা; অথ চ পনিদং ৱুচ্চতি – কতমে ধম্মা ‘কুসলা’তি. অপৰো নযো – যদি এতানি একত্থানি, তিণ্ণং ‘ধম্মানং’ একত্তা কুসলাদীনম্পি একত্তং আপজ্জতি. কুসলাদিপৰানঞ্হি তিণ্ণম্পি ‘ধম্মানং’ ধম্মভাৱেন একত্তং. তস্মা ধম্মত্তযেন সদ্ধিং অত্থতো নিন্নানত্থানং কুসলাদীনম্পি একত্তং আপজ্জতি. ‘যদেৱ কুসলং, তং অকুসলং, তং অব্যাকত’ন্তি. ‘অথাপি তিণ্ণং ধম্মানং একত্তং ন সম্পটিচ্ছথ, অঞ্ঞোৱ কুসলপৰো ধম্মো, অঞ্ঞো অকুসলপৰো ধম্মো, অঞ্ঞো অব্যাকতপৰো ধম্মোতি ৱদথ, এৱং সন্তে ধম্মো নাম ভাৱো, ভাৱতো চ অঞ্ঞো অভাৱোতি কুসলপৰা ভাৱসঙ্খাতা ধম্মা অঞ্ঞো অকুসলপৰো ধম্মো অভাৱো সিযা, তথা অব্যাকতপৰো. তেহি চ অঞ্ঞো কুসলপৰোপি. এৱং অভাৱত্তং আপন্নেহি ধম্মেহি অনঞ্ঞে কুসলাদযোপি অভাৱাযেৱ সিযু’ন্তি.

সব্বমেতং অকাৰণং. কস্মা? যথানুমতিৱোহাৰসিদ্ধিতোতি. ৱোহাৰো হি যথা যথা অত্থেসু অনুমতো সম্পটিচ্ছিতো তথা তথেৱ সিদ্ধো. ন চাযং ‘‘কুসলা ধম্মা’’তিআদীসু কুসলপুব্বো ধম্মাভিলাপো ধম্মপৰো চ কুসলাভিলাপো, যথা ‘কুসলা কুসলা’তি এৱং, অত্তনো অত্থৱিসেসাভাৱেন পণ্ডিতেহি সম্পটিচ্ছিতো; ন চ ‘কুসলা’ ‘ৰূপং’চক্খুমাসদ্দা ৱিয অঞ্ঞমঞ্ঞং অনোলোকিতত্থভাৱেন. ‘কুসল’-সদ্দো পনেত্থ অনৱজ্জসুখৱিপাকসঙ্খাতস্স অত্থস্স জোতকভাৱেন সম্পটিচ্ছিতো, ‘অকুসল’-সদ্দো সাৱজ্জদুক্খৱিপাকত্থজোতকত্তেন, ‘অব্যাকত’-সদ্দো অৱিপাকত্থজোতকত্তেন, ‘ধম্ম’-সদ্দো সভাৱধাৰণাদিঅত্থজোতকত্তেন. সো এতেসং অঞ্ঞতৰানন্তৰে ৱুচ্চমানো অত্তনো অত্থসামঞ্ঞং দীপেতি. সব্বেৱ হি এতে সভাৱধাৰণাদিনা লক্খণেন ধম্মা. কুসলাদিসদ্দা চাপি ধম্মসদ্দস্স পুৰতো ৱুচ্চমানা অত্তনো অত্তনো অত্থৱিসেসং তস্স দীপেন্তি. ধম্মো হি কুসলো ৱা হোতি অকুসলো ৱা অব্যাকতো ৱা. এৱমেতে ৱিসুং ৱিসুং ৱুচ্চমানা অত্তনো অত্তনো অত্থমত্তদীপকত্তেন সম্পটিচ্ছিতা. ধম্মসদ্দেন সহ ৱুচ্চমানা অত্তনো অত্তনো অত্থসামঞ্ঞং অত্থৱিসেসং ৱা দীপকত্তেন লোকে পণ্ডিতেহি সম্পটিচ্ছিতা. তস্মা যদেতমেত্থ একত্থনানাত্থতং ৱিকপ্পেত্ৱা দোসাৰোপনকাৰণং ৱুত্তং সব্বমেতং অকাৰণং. অযং তাৱ কুসলত্তিকস্স অনুপুব্বপদৱণ্ণনা. ইমিনাৱ নযেন সেসতিকদুকানম্পি নযো ৱেদিতব্বো. ইতো পৰং পন ৱিসেসমত্তমেৱ ৱক্খাম.

২. সুখায ৱেদনাযাতিআদীসু ‘সুখ’-সদ্দো তাৱ সুখৱেদনাসুখমূলসুখাৰম্মণসুখহেতুসুখপচ্চযট্ঠানঅব্যাবজ্ঝনিব্বানাদীসু দিস্সতি. অযঞ্হি ‘‘সুখস্স চ পহানা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৩২) সুখৱেদনাযং দিস্সতি. ‘‘সুখো বুদ্ধানং উপ্পাদো’’ (ধ. প. ১৯৪), ‘‘সুখা ৱিৰাগতা লোকে’’তিআদীসু (উদা. ১১; মহাৱ. ৫) সুখমূলে ‘‘যস্মা চ খো, মহালি, ৰূপং সুখং সুখানুপতিতং সুখাৱক্কন্ত’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৩.৬০) সুখাৰম্মণে. ‘‘সুখস্সেতং, ভিক্খৱে, অধিৱচনং যদিদং পুঞ্ঞানী’’তিআদীসু (অ. নি. ৭.৬২) সুখহেতুম্হি. ‘‘যাৱঞ্চিদং, ভিক্খৱে, ন সুকৰং অক্খানেন পাপুণিতুং যাৱ সুখা সগ্গা’’ (ম. নি. ৩.২৫৫), ‘‘ন তে সুখং পজানন্তি যে ন পস্সন্তি নন্দন’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ১.১১) সুখপচ্চযট্ঠানে. ‘‘দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰা এতে ধম্মা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৮২) অব্যাবজ্ঝে. ‘‘নিব্বানং পৰমং সুখ’’ন্তিআদিসু (ধ. প. ২০৩-২০৪) নিব্বানে. ইধ পনাযং সুখৱেদনাযমেৱ দট্ঠব্বো. ‘ৱেদনা’-সদ্দো ‘‘ৱিদিতা ৱেদনা উপ্পজ্জন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২০৮) ৱেদযিতস্মিংযেৱ ৱত্ততি.

‘দুক্খ’-সদ্দো দুক্খৱেদনাদুক্খৱত্থুদুক্খাৰম্মণদুক্খপচ্চযদুক্খপচ্চযট্ঠানাদীসু দিস্সতি. অযঞ্হি ‘‘দুক্খস্স চ পহানা’’তিআদীসু দুক্খৱেদনাযং দিস্সতি. ‘‘জাতিপি দুক্খা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৮৭; ৱিভ. ১৯০) দুক্খৱত্থুস্মিং. ‘‘যস্মা চ খো, মহালি, ৰূপং দুক্খং দুক্খানুপতিতং দুক্খাৱক্কন্ত’’ন্তিআদীসু দুক্খাৰম্মণে. ‘‘দুক্খো পাপস্স উচ্চযো’’তিআদীসু (ধ. প. ১১৭) দুক্খপচ্চযে. ‘‘যাৱঞ্চিদং, ভিক্খৱে, ন সুকৰং অক্খানেন পাপুণিতুং যাৱ দুক্খা নিৰযা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২৫০) দুক্খপচ্চযট্ঠানে. ইধ পনাযং দুক্খৱেদনাযমেৱ দট্ঠব্বো.

ৱচনত্থো পনেত্থ – সুখযতীতি সুখা. দুক্খযতীতি দুক্খা. ন দুক্খা ন সুখাতি অদুক্খমসুখা. ‘ম-কাৰো পদসন্ধিৱসেন ৱুত্তো. সব্বাপি আৰম্মণৰসং ৱেদযন্তি অনুভৱন্তীতি ৱেদনা. তাসু ইট্ঠানুভৱনলক্খণা সুখা, অনিট্ঠানুভৱনলক্খণা দুক্খা, উভযৱিপৰীতানুভৱনলক্খণা অদুক্খমসুখা. যোপনাযং তীসুপি পদেসু ‘সম্পযুত্ত’-সদ্দো, তস্সত্থো – সমং পকাৰেহি যুত্তাতি সম্পযুত্তা. কতৰেহি পকাৰেহীতি? একুপ্পাদতাদীহি. ‘‘নত্থি কেচি ধম্মা কেহিচি ধম্মেহি সম্পযুত্তাতি? আমন্তা’’তি হি ইমস্স পঞ্হস্স পটিক্খেপে ‘‘ননু অত্থি কেচি ধম্মা কেহিচি ধম্মেহি সহগতা সহজাতা সংসট্ঠা একুপ্পাদা একনিৰোধা একৱত্থুকা একাৰম্মণা’’তি (কথা. ৪৭৩) এৱং একুপ্পাদতাদীনং ৱসেন সম্পযোগত্থো ৱুত্তো. ইতি ইমেহি একুপ্পাদতাদীহি সমং পকাৰেহি যুত্তাতি সম্পযুত্তা.

৩. ৱিপাকত্তিকে অঞ্ঞমঞ্ঞৱিসিট্ঠানং কুসলাকুসলানং পাকাতি ৱিপাকা. ৱিপক্কভাৱমাপন্নানং অৰূপধম্মানমেতং অধিৱচনং. ৱিপাকধম্মধম্মাতি ৱিপাকসভাৱধম্মা. যথা জাতিজৰাসভাৱা জাতিজৰাপকতিকা সত্তা জাতিধম্মা জৰাধম্মাতি ৱুচ্চন্তি এৱং ৱিপাকজনকট্ঠেন ৱিপাকসভাৱা ৱিপাকপকতিকা ধম্মাতি অত্থো. ততিযপদং উভযসভাৱপটিক্খেপৱসেন ৱুত্তং.

৪. উপাদিন্নুপাদানিযত্তিকে আৰম্মণকৰণৱসেন তণ্হাদিট্ঠীহি উপেতেন কম্মুনা আদিন্না, ফলভাৱেন গহিতাতি উপাদিন্না. আৰম্মণভাৱং উপগন্ত্ৱা উপাদানসম্বন্ধেন উপাদানানং হিতাতি উপাদানিযা. উপাদানস্স আৰম্মণপচ্চযভূতানমেতং অধিৱচনং. উপাদিণ্ণা চ তে উপাদানিযা চাতি উপাদিণ্ণুপাদানিযা; সাসৱকম্মনিব্বত্তানং ৰূপাৰূপধম্মানমেতং অধিৱচনং. ইতি ইমিনা নযেন সেসপদদ্ৱযেপি পটিসেধসহিতো অত্থো ৱেদিতব্বো.

৫. সংকিলিট্ঠসংকিলেসিকত্তিকে সংকিলেসেতীতি সংকিলেসো, ৱিবাধতি, উপতাপেতি চাতি অত্থো. সংকিলেসেন সমন্নাগতাতি সংকিলিট্ঠা. অত্তানং আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তনেন সংকিলেসং অৰহন্তি, সংকিলেসে ৱা নিযুত্তা, তস্স আৰম্মণভাৱানতিক্কমনতোতি সংকিলেসিকা. সংকিলেসস্স আৰম্মণপচ্চযভূতানমেতং অধিৱচনং. সংকিলিট্ঠা চ তে সংকিলেসিকা চাতি সংকিলিট্ঠসংকিলেসিকা. সেসপদদ্ৱযম্পি পুৰিমত্তিকে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.

৬. ৱিতক্কত্তিকে সম্পযোগৱসেন ৱত্তমানেন সহ ৱিতক্কেন সৱিতক্কা. সহ ৱিচাৰেন সৱিচাৰা. সৱিতক্কা চ তে সৱিচাৰা চাতি সৱিতক্কসৱিচাৰা. উভযৰহিতা অৱিতক্কঅৱিচাৰা. ৱিতক্কৱিচাৰেসু ৱিচাৰোৱ মত্তা, পমাণং, এতেসন্তি ৱিচাৰমত্তা. ৱিচাৰতো উত্তৰি ৱিতক্কেন সদ্ধিং সম্পযোগং ন গচ্ছন্তীতি অত্থো. অৱিতক্কা চ তে ৱিচাৰমত্তা চাতি অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা.

৭. পীতিত্তিকে পীতিযা সহ একুপ্পাদাদিভাৱং গতাতি পীতিসহগতা, পীতিসম্পযুত্তাতি অত্থো. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. উপেক্খাতি চেত্থ অদুক্খমসুখা ৱেদনা ৱুত্তা. সা হি সুখদুক্খাকাৰপ্পৱত্তিং উপেক্খতি, মজ্ঝত্তাকাৰসণ্ঠিতত্তা তেনাকাৰেন পৱত্ততীতি উপেক্খা. ইতি ৱেদনাত্তিকতো পদদ্ৱযমেৱ গহেত্ৱা নিপ্পীতিকস্স সুখস্স সপ্পীতিকসুখতো ৱিসেসদস্সনৱসেন অযং তিকো ৱুত্তো.

৮. দস্সনত্তিকে দস্সনেনাতি সোতাপত্তিমগ্গেন. সো হি পঠমং নিব্বানং দস্সনতো দস্সনন্তি ৱুত্তো. গোত্ৰভু পন কিঞ্চাপি পঠমতৰং পস্সতি, যথা পন ৰঞ্ঞো সন্তিকং কেনচিদেৱ কৰণীযেন আগতো পুৰিসো দূৰতোৱ ৰথিকায চৰন্তং হত্থিক্খন্ধগতং ৰাজানং দিস্ৱাপি ‘দিট্ঠো তে ৰাজা’তি পুট্ঠো দিস্ৱাপি কত্তব্বকিচ্চস্স অকতত্তা ‘ন পস্সামী’তি আহ. এৱমেৱ নিব্বানং দিস্ৱাপি কত্তব্বস্স কিলেসপ্পহানস্সাভাৱা ন দস্সনন্তি ৱুচ্চতি. তঞ্হি ঞাণং মগ্গস্স আৱজ্জনট্ঠানে তিট্ঠতি. ভাৱনাযাতি সেসমগ্গত্তযেন. সেসমগ্গত্তযঞ্হি পঠমমগ্গেন দিট্ঠস্মিংযেৱ ধম্মে ভাৱনাৱসেন উপ্পজ্জতি, অদিট্ঠপুব্বং কিঞ্চি ন পস্সতি, তস্মা ভাৱনাতি ৱুচ্চতি. ততিযপদং উভযপটিক্খেপৱসেন ৱুত্তং.

৯. তদনন্তৰত্তিকে দস্সনেন পহাতব্বো হেতু এতেসন্তি দস্সনেন পহাতব্বহেতুকা. দুতিযপদেপি এসেৱ নযো. ততিযপদে নেৱ দস্সনেন ন ভাৱনায পহাতব্বো হেতু এতেসন্তি এৱমত্থং অগ্গহেত্ৱা নেৱ দস্সনেন ন ভাৱনায পহাতব্বো হেতু এতেসং অত্থীতি এৱমত্থো গহেতব্বো. ইতৰথা হি অহেতুকানং অগ্গহণং ভৱেয্য; হেতুযেৱ হি তেসং নত্থি যো দস্সনভাৱনাহি পহাতব্বো সিযা. সহেতুকেসুপি হেতুৱজ্জানং পহানং আপজ্জতি, ন হেতূনং; হেতুযেৱ হি এতেসং ‘নেৱ দস্সনেন ন ভাৱনায পহাতব্বো’তি ৱুত্তো, ন তে ধম্মা. উভযম্পি চেতং অনধিপ্পেতং. তস্মা নেৱ দস্সনেন ন ভাৱনায পহাতব্বো হেতু এতেসং অত্থীতি নেৱদস্সনেন নভাৱনায পহাতব্বহেতুকাতি অযমত্থো গহেতব্বো.

১০. আচযগামিত্তিকে কম্মকিলেসেহি আচিযতীতি আচযো. পটিসন্ধিচুতিগতিপ্পৱত্তানং এতং নামং. তস্স কাৰণং হুত্ৱা নিপ্ফাদনকভাৱেন তং আচযং গচ্ছন্তি, যস্স ৱা পৱত্তন্তি তং পুগ্গলং যথাৱুত্তমেৱ আচযং গমেন্তীতিপি আচযগামিনো; সাসৱকুসলাকুসলানং এতং অধিৱচনং. ততো এৱ আচযসঙ্খাতা চযা অপেতত্তা, নিব্বানং অপেতং চযাতি অপচযো. তং আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তনতো অপচযং গচ্ছন্তীতি অপচযগামিনো; অৰিযমগ্গানমেতং অধিৱচনং. অপিচ পাকাৰং ইট্ঠকৱড্ঢকী ৱিয পৱত্তং আচিনন্তা গচ্ছন্তীতি আচযগামিনো. তেন চিতং চিতং ইট্ঠকং ৱিদ্ধংসযমানো পুৰিসো ৱিয তদেৱ পৱত্তং অপচিনন্তা গচ্ছন্তীতি অপচযগামিনো. ততিযপদং উভযপটিক্খেপেন ৱুত্তং.

১১. সেক্খত্তিকে তীসু সিক্খাসু জাতাতি সেক্খা. সত্তন্নং সেক্খানং এতেতিপি সেক্খা. অপৰিযোসিতসিক্খত্তা সযমেৱ সিক্খন্তীতিপি সেক্খা. উপৰি সিক্খিতব্বাভাৱতো ন সেক্খাতি অসেক্খা. ৱুড্ঢিপ্পত্তা ৱা সেক্খাতিপি অসেক্খা. অৰহত্তফলধম্মানং এতং অধিৱচনং. ততিযপদং উভযপটিক্খেপেন ৱুত্তং.

১২. পৰিত্তত্তিকে সমন্ততো খণ্ডিতত্তা অপ্পমত্তকং পৰিত্তন্তি ৱুচ্চতি; ‘পৰিত্তং গোমযপিণ্ড’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৩.৯৬) ৱিয. ইমেপি অপ্পানুভাৱতায পৰিত্তা ৱিযাতি পৰিত্তা; কামাৱচৰধম্মানমেতং অধিৱচনং. কিলেসৱিক্খম্ভনসমত্থতায ৱিপুলফলতায দীঘসন্তানতায চ মহন্তভাৱং গতা, মহন্তেহি ৱা উড়াৰচ্ছন্দৱীৰিযচিত্তপঞ্ঞেহি গতা পটিপন্নাতিপি মহগ্গতা. পমাণকৰা ধম্মা ৰাগাদযো পমাণং নাম. আৰম্মণতো ৱা সম্পযোগতো ৱা নত্থি এতেসং পমাণং, পমাণস্স চ পটিপক্খাতি অপ্পমাণা.

১৩. পৰিত্তাৰম্মণত্তিকে পৰিত্তং আৰম্মণং এতেসন্তি পৰিত্তাৰম্মণা. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো.

১৪. হীনত্তিকে হীনাতি লামকা অকুসলা ধম্মা. হীনপ্পণীতানং মজ্ঝে ভৱাতি মজ্ঝিমা. অৱসেসা তেভূমকা ধম্মা উত্তমট্ঠেন অতপ্পকট্ঠেন চ পণীতা; লোকুত্তৰা ধম্মা.

১৫. মিচ্ছত্তত্তিকে ‘হিতসুখাৱহা মে ভৱিস্সন্তী’তি এৱং আসীসিতাপি তথা অভাৱতো, ‘অসুভাদীসুযেৱ সুভ’ন্তিআদি ৱিপৰীতপ্পৱত্তিতো চ মিচ্ছাসভাৱাতি মিচ্ছত্তা; ৱিপাকদানে সতি খন্ধভেদানন্তৰমেৱ ৱিপাকদানতো নিযতা; মিচ্ছত্তা চ তে নিযতা চাতি মিচ্ছত্তনিযতা. ৱুত্তৱিপৰীতেন অত্থেন সম্মাসভাৱাতি সম্মত্তা; সম্মত্তা চ তে নিযতা চ অনন্তৰমেৱ ফলদানেনাতি সম্মত্তনিযতা. উভযথাপি ন নিযতাতি অনিযতা.

১৬. মগ্গাৰম্মণত্তিকে নিব্বানং মগ্গতি, গৱেসতি, কিলেসে ৱা মাৰেন্তো গচ্ছতীতি মগ্গো. মগ্গো আৰম্মণং এতেসন্তি মগ্গাৰম্মণা. অট্ঠঙ্গিকোপি মগ্গো পচ্চযট্ঠেন এতেসং হেতূতি মগ্গহেতুকা. মগ্গসম্পযুত্তা ৱা হেতূ মগ্গে ৱা হেতূতি মগ্গহেতূ. তে এতেসং হেতূতিপি মগ্গহেতুকা. সম্মাদিট্ঠি সযং মগ্গো চেৱ হেতু চ. ইতি মগ্গো হেতু এতেসন্তিপি মগ্গহেতুকা. অভিভৱিত্ৱা পৱত্তনট্ঠেন মগ্গো অধিপতি এতেসন্তি মগ্গাধিপতিনো.

১৭. উপ্পন্নত্তিকে উপ্পাদতো পট্ঠায যাৱ ভঙ্গা উদ্ধং পন্না গতা পৱত্তাতি উপ্পন্না. ন উপ্পন্নাতি অনুপ্পন্না. পৰিনিট্ঠিতকাৰণেকদেসত্তা অৱস্সং উপ্পজ্জিস্সন্তীতি উপ্পাদিনো.

১৮. অতীতত্তিকে অত্তনো সভাৱং উপ্পাদাদিক্খণং ৱা পত্ৱা অতিক্কন্তাতি অতীতা. তদুভযম্পি ন আগতাতি অনাগতা. তং তং কাৰণং পটিচ্চ উপ্পন্নাতি পচ্চুপ্পন্না.

১৯. অনন্তৰত্তিকে অতীতং আৰম্মণং এতেসন্তি অতীতাৰম্মণা. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো.

২০. অজ্ঝত্তত্তিকে ‘এৱং পৱত্তমানা মযং অত্তা’তি গহণং, ‘গমিস্সামা’তি ইমিনা ৱিয অধিপ্পাযেন অত্তানং অধিকাৰং কত্ৱা পৱত্তাতি অজ্ঝত্তা. ‘অজ্ঝত্ত’-সদ্দো পনাযং গোচৰজ্ঝত্তে নিযকজ্ঝত্তে অজ্ঝত্তজ্ঝত্তে ৱিসযজ্ঝত্তেতি চতূসু অত্থেসু দিস্সতি. ‘‘তেনানন্দ, ভিক্খুনা তস্মিংযেৱ পুৰিমস্মিং সমাধিনিমিত্তে অজ্ঝত্তমেৱ চিত্তং সণ্ঠপেতব্বং’’ (ম. নি. ৩.১৮৮), ‘‘অজ্ঝত্তৰতো সমাহিতো’’তিআদীসু (ধ. প. ৩৬২) হি অযং গোচৰজ্ঝত্তে দিস্সতি. ‘‘অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং’’ (দী. নি. ১.২২৮; ধ. স. ১৬১), ‘‘অজ্ঝত্তং ৱা ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতী’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৭৩) নিযকজ্ঝত্তে. ‘‘ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.৩০৪) অজ্ঝত্তজ্ঝত্তে. ‘‘অযং খো পনানন্দ, ৱিহাৰো তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো যদিদং সব্বনিমিত্তানং অমনসিকাৰা অজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১৮৭) ৱিসযজ্ঝত্তে; ইস্সৰিযট্ঠানেতি অত্থো. ফলসমাপত্তি হি বুদ্ধানং ইস্সৰিযট্ঠানং নাম. ইধ পন নিযকজ্ঝত্তে অধিপ্পেতো. তস্মা অত্তনো সন্তানে পৱত্তা পাটিপুগ্গলিকা ধম্মা অজ্ঝত্তাতি ৱেদিতব্বা. ততো বাহিৰভূতা পন ইন্দ্ৰিযবদ্ধা ৱা অনিন্দ্ৰিযবদ্ধা ৱা বহিদ্ধা নাম. ততিযপদং তদুভযৱসেন ৱুত্তং.

২১. অনন্তৰত্তিকো তেযেৱ তিপ্পকাৰেপি ধম্মে আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তনৱসেন ৱুত্তো.

২২. সনিদস্সনত্তিকে দট্ঠব্বভাৱসঙ্খাতেন সহ নিদস্সনেনাতি সনিদস্সনা. পটিহননভাৱসঙ্খাতেন সহ পটিঘেনাতি সপ্পটিঘা. সনিদস্সনা চ তে সপ্পটিঘা চাতি সনিদস্সনসপ্পটিঘা. নত্থি এতেসং দট্ঠব্বভাৱসঙ্খাতং নিদস্সনন্তি অনিদস্সনা. অনিদস্সনা চ তে ৱুত্তনযেনেৱ সপ্পটিঘা চাতি অনিদস্সনসপ্পটিঘা. ততিযপদং উভযপটিক্খেপেন ৱুত্তং. অযং তাৱ তিকমাতিকায অনুপুব্বপদৱণ্ণনা.

তিকমাতিকাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দুকমাতিকাপদৱণ্ণনা

১-৬. দুকমাতিকাযং পন তিকেসু অনাগতপদৱণ্ণনংযেৱ কৰিস্সাম. হেতুগোচ্ছকে তাৱ হেতুধম্মাতি মূলট্ঠেন হেতুসঙ্খাতা ধম্মা. হেতূ ধম্মাতিপি পাঠো. ন হেতূতি তেসংযেৱ পটিক্খেপৱচনং. সম্পযোগতো পৱত্তেন সহ হেতুনাতি সহেতুকা. তথেৱ পৱত্তো নত্থি এতেসং হেতূতি অহেতুকা. একুপ্পাদাদিতায হেতুনা সম্পযুত্তাতি হেতুসম্পযুত্তা. হেতুনা ৱিপ্পযুত্তাতি হেতুৱিপ্পযুত্তা. ইমেসং দ্ৱিন্নম্পি দুকানং কিঞ্চাপি অত্থতো নানত্তং নত্থি, দেসনাৱিলাসেন পন তথা বুজ্ঝন্তানং ৱা পুগ্গলানং অজ্ঝাসযৱসেন ৱুত্তা. ততো পৰং পঠমদুকং দুতিযততিযেহি সদ্ধিং যোজেত্ৱা তেসং ‘হেতূ ন হেতূ’তিআদীনং পদানং ৱসেন যথাসম্ভৱতো অপৰেপি তযো দুকা ৱুত্তা. তত্থ যথেৱ ‘হেতূ চেৱ ধম্মা সহেতুকা চা’তি এতং সম্ভৱতি, তথা ‘হেতূ চেৱ ধম্মা অহেতুকা চা’তি ইদম্পি. যথা চ ‘সহেতুকা চেৱ ধম্মা ন চ হেতূ’তি এতং সম্ভৱতি, তথা ‘অহেতুকা চেৱ ধম্মা ন চ হেতূ’তি ইদম্পি. হেতুসম্পযুত্তদুকেন সদ্ধিং যোজনাযপি এসেৱ নযো.

তত্ৰ যদেতং ‘ন হেতূ ধম্মা সহেতুকাপি অহেতুকাপী’তি সিদ্ধে, ‘ন হেতূ খো পন ধম্মা’তি অতিৰিত্তং ‘খো পনা’তি পদং ৱুত্তং, তস্স ৱসেন অযং অতিৰেকত্থো সঙ্গহিতোতি ৱেদিতব্বো. কথং? ন কেৱলং ‘ন হেতু ধম্মা অথ খো অঞ্ঞেপি ন চ সহেতুকাপি অহেতুকাপি ইচ্চেৱ, অথ খো অঞ্ঞথাপীতি. ইদং ৱুত্তং হোতি – যথেৱ হি ‘ন হেতূ ধম্মা সহেতুকাপি অহেতুকাপি’, এৱং ‘হেতূ ধম্মা সহেতুকাপি অহেতুকাপি’. যথা চ ‘ন হেতূ ধম্মা সহেতুকাপি অহেতুকাপি’, এৱং ‘ন হেতূ ধম্মা হেতুসম্পযুত্তাপি হেতুৱিপ্পযুত্তাপী’তি.

৭-১৩. চূড়ন্তৰদুকেসু অত্তনো নিপ্ফাদকেন সহ পচ্চযেনাতি সপ্পচ্চযা. নত্থি এতেসং উপ্পাদে ৱা ঠিতিযং ৱা পচ্চযোতি অপ্পচ্চযা. পচ্চযেহি সমাগন্ত্ৱা কতাতি সঙ্খতা. ন সঙ্খতাতি অসঙ্খতা. অৱিনিব্ভোগৱসেন ৰূপং এতেসং অত্থীতি ৰূপিনো. তথাৱিধং নত্থি এতেসং ৰূপন্তি অৰূপিনো. ৰুপ্পনলক্খণং ৱা ৰূপং; তং এতেসং অত্থীতি ৰূপিনো. ন ৰূপিনো অৰূপিনো. লোকিযা ধম্মাতি লোকো ৱুচ্চতি লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন ৱট্টং; তস্মিং পৰিযাপন্নভাৱেন লোকে নিযুত্তাতি লোকিযা. ততো উত্তিণ্ণাতি উত্তৰা; লোকে অপৰিযাপন্নভাৱেন লোকতো উত্তৰাতি লোকুত্তৰা. কেনচি ৱিঞ্ঞেয্যাতি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীসু কেনচি একেন চক্খুৱিঞ্ঞাণেন ৱা সোতৱিঞ্ঞাণেন ৱা ৱিজানিতব্বা. কেনচি ন ৱিঞ্ঞেয্যাতি তেনেৱ চক্খুৱিঞ্ঞাণেন ৱা সোতৱিঞ্ঞাণেন ৱা ন ৱিজানিতব্বা. এৱং সন্তে দ্ৱিন্নম্পি পদানং অত্থনানত্ততো দুকো হোতি.

১৪-১৯. আসৱগোচ্ছকে আসৱন্তীতি আসৱা. চক্খুতোপি…পে… মনতোপি সন্দন্তি পৱত্তন্তীতি ৱুত্তং হোতি. ধম্মতো যাৱ গোত্ৰভুং, ওকাসতো যাৱ ভৱগ্গং সৱন্তীতি ৱা আসৱা. এতে ধম্মে এতঞ্চ ওকাসং অন্তোকৰিত্ৱা পৱত্তন্তীতি অত্থো. অন্তোকৰণত্থো হি অযং ‘আ’কাৰো. চিৰপাৰিৱাসিযট্ঠেন মদিৰাদযো আসৱা. আসৱা ৱিযাতিপি আসৱা. লোকস্মিঞ্হি চিৰপাৰিৱাসিকা মদিৰাদযো আসৱাতি ৱুচ্চন্তি. যদি চ চিৰপাৰিৱাসিযট্ঠেন আসৱা, এতেযেৱ ভৱিতুমৰহন্তি. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘পুৰিমা, ভিক্খৱে, কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৱিজ্জায, ইতো পুব্বে অৱিজ্জা নাহোসী’’তিআদি (অ. নি. ১০.৬১). আযতং ৱা সংসাৰদুক্খং সৱন্তি পসৱন্তীতিপি আসৱা. ততো অঞ্ঞে নো আসৱা নাম. অত্তানং আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তেহি সহ আসৱেহীতি সাসৱা. এৱং পৱত্তমানা নত্থি এতেসং আসৱাতি অনাসৱা. সেসং হেতুগোচ্ছকে ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বং. অযং পন ৱিসেসো – যথা তত্থ ‘ন হেতূ খো পন ধম্মা সহেতুকাপি অহেতুকাপীতি অযং ওসানদুকো পঠমদুকস্স দুতিযপদং আদিম্হি ঠপেত্ৱা ৱুত্তো, এৱং ইধ ‘নো আসৱা খো পন ধম্মা সাসৱাপি অনাসৱাপী’তি ন ৱুত্তো. কিঞ্চাপি ন ৱুত্তো, অথ খো অযঞ্চ অঞ্ঞো চ ভেদো তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.

২০-২৫. সংযোজনগোচ্ছকে যস্স সংৱিজ্জন্তি, তং পুগ্গলং ৱট্টস্মিং সংযোজেন্তি বন্ধন্তীতি সংযোজনা. ততো অঞ্ঞে নো সংযোজনা নাম. আৰম্মণভাৱং উপগন্ত্ৱা সংযোজনসম্বন্ধনে সংযোজনানং হিতাতি সংযোজনিযা. সংযোজনস্স আৰম্মণপচ্চযভূতানং এতং অধিৱচনং. ন সংযোজনিযা অসংযোজনিযা. সেসং হেতুগোচ্ছকে ৱুত্তনযেনেৱ যোজেতব্বং.

২৬-৩১. গন্থগোচ্ছকে যস্স সংৱিজ্জন্তি তং চুতিপটিসন্ধিৱসেন ৱট্টস্মিং গন্থেন্তি ঘটেন্তীতি গন্থা. ততো অঞ্ঞে নো গন্থা. আৰম্মণকৰণৱসেন গন্থেহি গন্থিতব্বাতি গন্থনিযা. সেসং হেতুগোচ্ছকে ৱুত্তনযেনেৱ যোজেতব্বং. যথা চ ইধ, এৱং ইতো পৰেসুপি ৱুত্তাৱসেসং তত্থ তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.

৩২-৩৭. ওঘগোচ্ছকে যস্স সংৱিজ্জন্তি তং ৱট্টস্মিংযেৱ ওহনন্তি ওসীদাপেন্তীতি ওঘা. আৰম্মণং কত্ৱা অতিক্কমনীযতো ওঘেহি অতিক্কমিতব্বাতি ওঘনিযা. ওঘানং আৰম্মণধম্মা এৱ ৱেদিতব্বা.

৩৮-৪৩. যোগগোচ্ছকে ৱট্টস্মিং যোজেন্তীতি যোগা. যোগনিযা ওঘনিযা ৱিয ৱেদিতব্বা.

৪৪-৪৯. নীৱৰণগোচ্ছকে চিত্তং নীৱৰন্তি পৰিযোনন্ধন্তীতি নীৱৰণা. নীৱৰণিযা সংযোজনিযা ৱিয ৱেদিতব্বা.

৫০-৫৪. পৰামাসগোচ্ছকে ধম্মানং যথাভূতং অনিচ্চাদিআকাৰং অতিক্কমিত্ৱা ‘নিচ্চ’ন্তি আদিৱসেন পৱত্তমানা পৰতো আমসন্তীতি পৰামাসা. পৰামাসেহি আৰম্মণকৰণৱসেন পৰামট্ঠত্তা পৰামট্ঠা.

৫৫-৬৮. মহন্তৰদুকেসু আৰম্মণং অগ্গহেত্ৱা অপ্পৱত্তিতো সহ আৰম্মণেনাতি সাৰম্মণা. নত্থি এতেসং আৰম্মণন্তি অনাৰম্মণা. চিন্তনট্ঠেন চিত্তা, ৱিচিত্তট্ঠেন ৱা চিত্তা. অৱিপ্পযোগৱসেন চেতসি নিযুত্তাতি চেতসিকা. নিৰন্তৰভাৱূপগমনতায, উপ্পাদতো যাৱ ভঙ্গা, চিত্তেন সংসট্ঠাতি চিত্তসংসট্ঠা. একতো ৱত্তমানাপি নিৰন্তৰভাৱং অনুপগমনতায চিত্তেন ৱিসংসট্ঠাতি চিত্তৱিসংসট্ঠা. সমুট্ঠহন্তি এতেনাতি সমুট্ঠানং. চিত্তং সমুট্ঠানং এতেসন্তি চিত্তসমুট্ঠানা. সহ ভৱন্তীতি সহভুনো. চিত্তেন সহভুনো চিত্তসহভুনো. অনুপৰিৱত্তন্তীতি অনুপৰিৱত্তিনো. কিং অনুপৰিৱত্তন্তি? চিত্তং. চিত্তস্স অনুপৰিৱত্তিনো চিত্তানুপৰিৱত্তিনো. চিত্তসংসট্ঠা চ তে চিত্তসমুট্ঠানা চাতি চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানা. চিত্তসংসট্ঠা চ তে চিত্তসমুট্ঠানা চ চিত্তসহভুনো এৱ চাতি চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানসহভুনো. চিত্তসংসট্ঠা চ তে চিত্তসমুট্ঠানা চ চিত্তানুপৰিৱত্তিনো এৱ চাতি চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানানুপৰিৱত্তিনো. সেসানি সব্বপদানি ৱুত্তপদানং পটিক্খেপৱসেন ৱেদিতব্বানি. অজ্ঝত্তজ্ঝত্তং সন্ধায অজ্ঝত্তত্তিকে ৱুত্তৱসেন অজ্ঝত্তাৱ অজ্ঝত্তিকা. ততো বহিভূতাতি বাহিৰা. উপাদিযন্তেৱ ভূতানি, ন ভূতানি ৱিয উপাদিযন্তীতি উপাদা. ন উপাদিযন্তেৱাতি নোউপাদা.

৬৯-৭৪. উপাদানগোচ্ছকে ভুসং আদিযন্তীতি উপাদানা; দড়্হগ্গাহং গণ্হন্তীতি অত্থো. ততো অঞ্ঞে নোউপাদানা.

৭৫-৮২. কিলেসগোচ্ছকে সংকিলিট্ঠত্তিকে ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো.

৮৩-১০০. পিট্ঠিদুকেসু কামে অৱচৰন্তীতি কামাৱচৰা ৰূপে অৱচৰন্তীতি ৰূপাৱচৰা. অৰূপে অৱচৰন্তীতি অৰূপাৱচৰা. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৱিত্থাৰো পন পৰতো আৱি ভৱিস্সতি. তেভূমকৱট্টে পৰিযাপন্না অন্তোগধাতি পৰিযাপন্না. তস্মিং ন পৰিযাপন্নাতি অপৰিযাপন্না. ৱট্টমূলং ছিন্দন্তা নিব্বানং আৰম্মণং কত্ৱা ৱট্টতো নিয্যন্তীতি নিয্যানিকা. ইমিনা লক্খণেন ন নিয্যন্তীতি অনিয্যানিকা. চুতিযা ৱা অত্তনো ৱা পৱত্তিযা অনন্তৰং ফলদানে নিযতত্তা নিযতা. তথা অনিযতত্তা অনিযতা. অঞ্ঞে ধম্মে উত্তৰন্তি পজহন্তীতি উত্তৰা. অত্তানং উত্তৰিতুং সমত্থেহি সহ উত্তৰেহীতি সউত্তৰা. নত্থি এতেসং উত্তৰাতি অনুত্তৰা. ৰণন্তি এতেহীতি ৰণা; যেহি অভিভূতা সত্তা নানপ্পকাৰেন কন্দন্তি পৰিদেৱন্তি, তেসং ৰাগাদীনং এতং অধিৱচনং. সম্পযোগৱসেন পহানেকট্ঠতাৱসেন চ সহ ৰণেহীতি সৰণা. তেনাকাৰেন নত্থি এতেসং ৰণাতি অৰণা.

সুত্তন্তিকদুকমাতিকাপদৱণ্ণনা

১০১-১০৮. সুত্তন্তিকদুকেসু সম্পযোগৱসেন ৱিজ্জং ভজন্তীতি ৱিজ্জাভাগিনো; ৱিজ্জাভাগে ৱিজ্জাকোট্ঠাসে ৱত্তন্তীতিপি ৱিজ্জাভাগিনো. তত্থ ৱিপস্সনাঞাণং, মনোমযিদ্ধি, ছ অভিঞ্ঞাতি অট্ঠ ৱিজ্জা. পুৰিমেন অত্থেন তাহি সম্পযুত্তধম্মাপি ৱিজ্জাভাগিনো. পচ্ছিমেন অত্থেন তাসু যা কাচি একা ৱিজ্জা ৱিজ্জা. সেসা ৱিজ্জাভাগিনোতি. এৱং ৱিজ্জাপি ৱিজ্জায সম্পযুত্তধম্মাপি ৱিজ্জাভাগিনোত্ৱেৱ ৱেদিতব্বা. ইধ পন সম্পযুত্তধম্মাৱ অধিপ্পেতা. সম্পযোগৱসেনেৱ অৱিজ্জং ভজন্তীতি অৱিজ্জাভাগিনো. অৱিজ্জাভাগে অৱিজ্জাকোট্ঠাসে ৱত্তন্তীতিপি অৱিজ্জাভাগিনো. তত্থ দুক্খপটিচ্ছাদকং তমো সমুদযাদিপটিচ্ছাদকন্তি চতস্সো অৱিজ্জা. পুৰিমনযেনেৱ তাহি সম্পযুত্তধম্মাপি অৱিজ্জাভাগিনো. তাসু যা কাচি একা অৱিজ্জা অৱিজ্জা. সেসা অৱিজ্জাভাগিনোতি. এৱং অৱিজ্জাপি অৱিজ্জায সম্পযুত্তধম্মাপি অৱিজ্জাভাগিনোত্ৱেৱ ৱেদিতব্বা. ইধ পন সম্পযুত্তধম্মাৱ অধিপ্পেতা.

পুন অনজ্ঝোত্থৰণভাৱেন কিলেসন্ধকাৰং ৱিদ্ধংসেতুং অসমত্থতায ৱিজ্জু উপমা এতেসন্তি ৱিজ্জূপমা. নিস্সেসং ৱিদ্ধংসনসমত্থতায ৱজিৰং উপমা এতেসন্তি ৱজিৰূপমা. বালেসু ঠিতত্তা যত্থ ঠিতা তদুপচাৰেন বালা. পণ্ডিতেসু ঠিতত্তা পণ্ডিতা. বালকৰত্তা ৱা বালা, পণ্ডিতকৰত্তা পণ্ডিতা. কণ্হাতি কাড়কা, চিত্তস্স অপভস্সৰভাৱকৰণা. সুক্কাতি ওদাতা, চিত্তস্স পভস্সৰভাৱকৰণা. কণ্হাভিজাতিহেতুতো ৱা কণ্হা; সুক্কাভিজাতিহেতুতো সুক্কা. ইধ চেৱ সম্পৰাযে চ তপেন্তীতি তপনীযা. ন তপনীযা অতপনীযা.

অধিৱচনদুকাদযো তযো অত্থতো নিন্নানাকৰণা; ব্যঞ্জনমেৱেত্থ নানং. সিৰিৱড্ঢকো ধনৱড্ঢকোতি আদযো হি ৱচনমত্তমেৱ অধিকাৰং কত্ৱা পৱত্তা অধিৱচনা নাম. অধিৱচনানং পথা অধিৱচনপথা. ‘‘অভিসঙ্খৰোন্তীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা সঙ্খাৰা’’তি (সং. নি. ৩.৭৯) এৱং নিদ্ধাৰেত্ৱা সহেতুকং কত্ৱা ৱুচ্চমানা অভিলাপা নিৰুত্তি নাম. নিৰুত্তীনং পথা নিৰুত্তিপথা. তক্কো ৱিতক্কো সঙ্কপ্পোতি (ধ. স. ৭) এৱং তেন তেন পকাৰেন ঞাপনতো পঞ্ঞত্তি নাম. পঞ্ঞত্তীনং পথা পঞ্ঞত্তিপথা. এত্থ চ একং দুকং ৱত্ৱাপি ইতৰেসং ৱচনে পযোজনং হেতুগোচ্ছকে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.

১০৯-১১৮. নামৰূপদুকে নামকৰণট্ঠেন নমনট্ঠেন নামনট্ঠেন চ নামং. ৰুপ্পনট্ঠেন ৰূপং. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৱিত্থাৰো পন নিক্খেপকণ্ডে আৱি ভৱিস্সতি. অৱিজ্জাতি দুক্খাদীসু অঞ্ঞাণং. ভৱতণ্হাতি ভৱপত্থনা. ভৱদিট্ঠীতি ভৱো ৱুচ্চতি সস্সতং; সস্সতৱসেন উপ্পজ্জনদিট্ঠি. ৱিভৱদিট্ঠীতি ৱিভৱো ৱুচ্চতি উচ্ছেদং; উচ্ছেদৱসেন উপ্পজ্জনদিট্ঠি. সস্সতো অত্তা চ লোকো চাতি পৱত্তা দিট্ঠি সস্সতদিট্ঠি. উচ্ছিজ্জিস্সতীতি পৱত্তা দিট্ঠি উচ্ছেদদিট্ঠি. অন্তৱাতি পৱত্তা দিট্ঠি অন্তৱাদিট্ঠি. অনন্তৱাতি পৱত্তা দিট্ঠি অনন্তৱাদিট্ঠি. পুব্বন্তং অনুগতা দিট্ঠি পুব্বন্তানুদিট্ঠি. অপৰন্তং অনুগতা দিট্ঠি অপৰন্তানুদিট্ঠি. অহিৰিকন্তি যং ন হিৰিযতি হিৰিযিতব্বেনাতি (ধ. স. ৩৮৭) এৱং ৱিত্থাৰিতা নিল্লজ্জতা. অনোত্তপ্পন্তি যং ন ওত্তপ্পতি ওত্তপ্পিতব্বেনাতি এৱং ৱিত্থাৰিতো অভাযনকআকাৰো. হিৰিযনা হিৰী, ওত্তপ্পনা ওত্তপ্পং. দোৱচস্সতাদীসু দুক্খং ৱচো এতস্মিং ৱিপ্পটিকূলগাহিম্হি ৱিপচ্চনীকসাতে অনাদৰে পুগ্গলেতি দুব্বচো. তস্স কম্মং দোৱচস্সং. তস্স ভাৱো দোৱচস্সতা. পাপা অস্সদ্ধাদযো পুগ্গলা এতস্স মিত্তাতি পাপমিত্তো; তস্স ভাৱো পাপমিত্ততা. সোৱচস্সতা চ কল্যাণমিত্ততা চ ৱুত্তপটিপক্খনযেন ৱেদিতব্বা.

১১৯-১২৩. ‘পঞ্চপি আপত্তিক্খন্ধা আপত্তিযো, সত্তপি আপত্তিক্খন্ধা আপত্তিযো’তি (ধ. স. ১৩৩৬) এৱং ৱুত্তাসু আপত্তীসু কুসলভাৱো আপত্তিকুসলতা. তাহি আপত্তীহি ৱুট্ঠানে কুসলভাৱো আপত্তিৱুট্ঠানকুসলতা. সমাপত্তীসু কুসলভাৱো সমাপত্তিকুসলতা. সমাপত্তীনং অপ্পনাপৰিচ্ছেদপঞ্ঞাযেতং অধিৱচনং. সমাপত্তীহি ৱুট্ঠানে কুসলভাৱো সমাপত্তিৱুট্ঠানকুসলতা. অট্ঠাৰসসু ধাতূসু কুসলভাৱো ধাতুকুসলতা. তাসংযেৱ ধাতূনং মনসিকাৰে কুসলভাৱো মনসিকাৰকুসলতা. চক্খাযতনাদীসু কুসলভাৱো আযতনকুসলতা. দ্ৱাদসঙ্গে পটিচ্চসমুপ্পাদে কুসলভাৱো পটিচ্চসমুপ্পাদকুসলতা. তস্মিং তস্মিং ঠানে কুসলভাৱো ঠানকুসলতা. ঠানন্তি কাৰণং ৱুচ্চতি. তস্মিঞ্হি তদাযত্তৱুত্তিতায ফলং তিট্ঠতি নাম, তস্মা ঠানন্তি ৱুত্তং. অট্ঠানে কুসলভাৱো অট্ঠানকুসলতা.

১২৪-১৩৪. উজুভাৱো অজ্জৱো. মুদুভাৱো মদ্দৱো. অধিৱাসনসঙ্খাতো খমনভাৱো খন্তি. সুৰতস্স ভাৱো সোৰচ্চং. সম্মোদকমুদুভাৱসঙ্খাতো সখিলভাৱো সাখল্যং. যথা পৰেহি সদ্ধিং অত্তনো ছিদ্দং ন হোতি এৱং ধম্মামিসেহি পটিসন্থৰণং পটিসন্থাৰো. ইন্দ্ৰিযসংৱৰভেদসঙ্খাতো মনচ্ছট্ঠেসু ইন্দ্ৰিযেসু অগুত্তদ্ৱাৰভাৱো ইন্দ্ৰিযেসু অগুত্তদ্ৱাৰতা. পটিগ্গহণপৰিভোগৱসেন ভোজনে মত্তং অজাননভাৱো ভোজনে অমত্তঞ্ঞুতা. অনন্তৰদুকো ৱুত্তপটিপক্খনযেন ৱেদিতব্বো. সতিৱিপ্পৱাসসঙ্খাতো মুট্ঠস্সতিভাৱো মুট্ঠস্সচ্চং. অসম্পজানভাৱো অসম্পজঞ্ঞং. সৰতীতি সতি. সম্পজানাতীতি সম্পজঞ্ঞং. অপ্পটিসঙ্খানে অকম্পনট্ঠেন পটিসঙ্খানসঙ্খাতং বলং পটিসঙ্খানবলং. ৱীৰিযসীসেন সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেন্তস্স উপ্পন্নং বলং ভাৱনাবলং. পচ্চনীকধম্মে সমেতীতি সমথো. অনিচ্চাদিৱসেন ৱিৱিধেন আকাৰেন পস্সতীতি ৱিপস্সনা. সমথোৱ তং আকাৰং গহেত্ৱা পুন পৱত্তেতব্বস্স সমথস্স নিমিত্তৱসেন সমথনিমিত্তং. পগ্গাহনিমিত্তেপি এসেৱ নযো. সম্পযুত্তধম্মে পগ্গণ্হাতীতি পগ্গাহো. ন ৱিক্খিপতীতি অৱিক্খেপো.

১৩৫-১৪২. সীলৱিনাসিকা অসংৱৰসঙ্খাতা সীলস্স ৱিপত্তি সীলৱিপত্তি. সম্মাদিট্ঠিৱিনাসিকা মিচ্ছাদিট্ঠিসঙ্খাতা দিট্ঠিযা ৱিপত্তি দিট্ঠিৱিপত্তি. সোৰচ্চমেৱ সীলস্স সম্পাদনতো সীলপৰিপূৰণতো সীলস্স সম্পদাতি সীলসম্পদা. দিট্ঠিপাৰিপূৰিভূতং ঞাণং দিট্ঠিযা সম্পদাতি দিট্ঠিসম্পদা. ৱিসুদ্ধিভাৱং সম্পত্তা সীলসঙ্খাতা সীলস্স ৱিসুদ্ধি, সীলৱিসুদ্ধি. নিব্বানসঙ্খাতং ৱিসুদ্ধিং পাপেতুং সমত্থা, দস্সনসঙ্খাতা, দিট্ঠিযা ৱিসুদ্ধি দিট্ঠিৱিসুদ্ধি. দিট্ঠিৱিসুদ্ধি খো পন যথাদিট্ঠিস্স চ পধানন্তি কম্মস্সকতঞ্ঞাণাদিসঙ্খাতা দিট্ঠিৱিসুদ্ধি চেৱ যথাদিট্ঠিস্স চ অনুৰূপদিট্ঠিস্স কল্যাণদিট্ঠিস্স তংসম্পযুত্তমেৱ পধানং. সংৱেগোতি জাতিআদীনি পটিচ্চ উপ্পন্নভযসঙ্খাতং সংৱিজ্জনং. সংৱেজনিযট্ঠানন্তি সংৱেগজনকং জাতিআদিকাৰণং. সংৱিগ্গস্স চ যোনিসোপধানন্তি এৱং সংৱেগজাতস্স উপাযপধানং. অসন্তুট্ঠিতা চ কুসলেসু ধম্মেসূতি কুসলধম্মপূৰণে অসন্তুট্ঠিভাৱো. অপ্পটিৱানিতা চ পধানস্মিন্তি অৰহত্তং অপত্ৱা পধানস্মিং অনিৱত্তনতা অনোসক্কনতা. ৱিজাননতো ৱিজ্জা. ৱিমুচ্চনতো ৱিমুত্তি. খযে ঞাণন্তি কিলেসক্খযকৰে অৰিযমগ্গে ঞাণং. অনুপ্পাদে ঞাণন্তি পটিসন্ধিৱসেন অনুপ্পাদভূতে তংতংমগ্গৱজ্ঝকিলেসানং অনুপ্পাদপৰিযোসানে উপ্পন্নে অৰিযফলে ঞাণং. অযং মাতিকায অনুপুব্বপদৱণ্ণনা.

দুকমাতিকাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

কামাৱচৰকুসলপদভাজনীযং

১. ইদানি যথানিক্খিত্তায মাতিকায সঙ্গহিতে ধম্মে পভেদতো দস্সেতুং কতমে ধম্মা কুসলাতি ইদং পদভাজনীযং আৰদ্ধং. তত্থ যদেতং যস্মিং সমযে কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতীতি পঠমং কামাৱচৰকুসলং দস্সিতং, তস্স তাৱ নিদ্দেসে ধম্মৱৱত্থানৱাৰো সঙ্গহৱাৰো সুঞ্ঞতৱাৰোতি তযো মহাৱাৰা হোন্তি. তেসু ধম্মৱৱত্থানৱাৰো উদ্দেসনিদ্দেসৱসেন দ্ৱিধা ঠিতো. তেসু উদ্দেসৱাৰস্স পুচ্ছা, সমযনিদ্দেসো, ধম্মুদ্দেসো, অপ্পনাতি চত্তাৰো পৰিচ্ছেদা. তেসু ‘কতমে ধম্মা কুসলা’তি অযং পুচ্ছা নাম. ‘যস্মিং সমযে কামাৱচৰং…পে… তস্মিং সমযে’তি অযং সমযনিদ্দেসো নাম. ‘ফস্সো হোতি…পে… অৱিক্খেপো হোতী’তি অযং ধম্মুদ্দেসো নাম. ‘যে ৱা পন তস্মিং সমযে অঞ্ঞেপি অত্থি পটিচ্চসমুপ্পন্না অৰূপিনো ধম্মা ইমে ধম্মা কুসলা’তি অযং অপ্পনা নাম.

এৱং চতূহি পৰিচ্ছেদেহি ঠিতস্স উদ্দেসৱাৰস্স য্ৱাযং পঠমো পুচ্ছাপৰিচ্ছেদো, তত্থ ‘কতমে ধম্মা কুসলা’তি অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. পঞ্চৱিধাহি পুচ্ছা – অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা, দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা, ৱিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা, অনুমতিপুচ্ছা, কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি. তাসং ইদং নানত্তং –

কতমা অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা? পকতিযা লক্খণং অঞ্ঞাতং হোতি, অদিট্ঠং অতুলিতং অতীৰিতং অৱিভূতং অৱিভাৱিতং. তস্স ঞাণায দস্সনায তুলনায তীৰণায ৱিভূতত্থায ৱিভাৱনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি. অযং অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা (মহানি. ১৫০; চূড়নি. পুণ্ণকমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ১২).

কতমা দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা? পকতিযা লক্খণং ঞাতং হোতি, দিট্ঠং তুলিতং তীৰিতং ৱিভূতং ৱিভাৱিতং, সো অঞ্ঞেহি পণ্ডিতেহি সদ্ধিং সংসন্দনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি. অযং দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা (মহানি. ১৫০; চূড়নি. পুণ্ণকমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ১২).

কতমা ৱিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা? পকতিযা সংসযপক্খন্দো হোতি, ৱিমতিপক্খন্দো দ্ৱেড়্হকজাতো – ‘এৱং নু খো, ননু খো, কিং নু খো, কথং নু খো’তি. সো ৱিমতিচ্ছেদনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি. অযং ৱিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা (মহানি. ১৫০; চূড়নি. পুণ্ণকমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ১২).

কতমা অনুমতিপুচ্ছা? ভগৱা ভিক্খূনং অনুমতিযা পঞ্হং পুচ্ছতি – ‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’তি? ‘অনিচ্চং, ভন্তে’. ‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’তি? ‘দুক্খং, ভন্তে’. ‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি? ‘নোহেতং, ভন্তে’তি (সং. নি. ৩.৭৯; মহাৱ. ২১). অযং অনুমতিপুচ্ছা.

কতমা কথেতুকম্যতাপুচ্ছা? ভগৱা ভিক্খূনং কথেতুকম্যতায পঞ্হং পুচ্ছতি. ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, সতিপট্ঠানা. কতমে চত্তাৰো’’তি (দী. নি. ২.৩৭৩)? অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি.

তত্থ বুদ্ধানং পুৰিমা তিস্সো পুচ্ছা নত্থি. কস্মা? বুদ্ধানঞ্হি তীসু অদ্ধাসু কিঞ্চি সঙ্খতং, অদ্ধাৱিমুত্তং ৱা অসঙ্খতং, অদিট্ঠং অনঞ্ঞাতং অজোতিতং অতুলিতং অতীৰিতং অৱিভূতং অৱিভাৱিতং নাম নত্থি. তেন তেসং অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা নত্থি. যং পন ভগৱতা অত্তনো ঞাণেন পটিৱিদ্ধং, তস্স অঞ্ঞেন সমণেন ৱা ব্ৰাহ্মণেন ৱা দেৱেন ৱা মাৰেন ৱা ব্ৰহ্মুনা ৱা সদ্ধিং সংসন্দনকিচ্চং নত্থি. তেনস্স দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা নত্থি. যস্মা পনেস অকথংকথী তিণ্ণৱিচিকিচ্ছো সব্বধম্মেসু ৱিহতসংসযো, তেনস্স ৱিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা নত্থি. ইতৰা দ্ৱে পন পুচ্ছা ভগৱতো অত্থি. তাসু অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি ৱেদিতব্বা.

তত্থ ‘কতমে’তিপদেন নিদ্দিসিতব্বধম্মে পুচ্ছতি. ‘ধম্মা কুসলা’তি হি ৱচনমত্তেন ‘কিং কতা কিং ৱা কৰোন্তী’তি ন সক্কা ঞাতুং. ‘কতমে’তি ৱুত্তে পন তেসং পুট্ঠভাৱো পঞ্ঞাযতি. তেন ৱুত্তং ‘কতমেতিপদেন নিদ্দিসিতব্বধম্মে পুচ্ছতী’তি. ‘ধম্মা কুসলা’তিপদদ্ৱযেন পুচ্ছায পুট্ঠধম্মে দস্সেতি. তেসং অত্থো হেট্ঠা পকাসিতোৱ.

কস্মা পনেত্থ মাতিকাযং ৱিয ‘কুসলা ধম্মা’তি অৱত্ৱা ‘ধম্মা কুসলা’তি পদানুক্কমো কতোতি? পভেদতো ধম্মানং দেসনং দীপেত্ৱা পভেদৱন্তদস্সনত্থং. ইমস্মিঞ্হি অভিধম্মে ধম্মাৱ দেসেতব্বা. তে চ কুসলাদীহি পভেদেহি অনেকপ্পভেদা. তস্মা ধম্মাযেৱ ইধ দেসেতব্বা. নাযং ৱোহাৰদেসনা. তে চ অনেকপ্পভেদতো দেসেতব্বা, ন ধম্মমত্ততো. পভেদতো হি দেসনা ঘনৱিনিব্ভোগপটিসম্ভিদাঞাণাৱহা হোতীতি ‘কুসলা ধম্মা’তি এৱং পভেদতো ধম্মানং দেসনং দীপেত্ৱা, ইদানি যে তেন পভেদেন দেসেতব্বা ধম্মা তে দস্সেতুং, অযং ‘কতমে ধম্মা কুসলা’তি পদানুক্কমো কতোতি ৱেদিতব্বো. পভেদৱন্তেসু হি দস্সিতেসু পভেদো দস্সিযমানো যুজ্জতি সুৱিঞ্ঞেয্যো চ হোতীতি.

ইদানি যস্মিং সমযে কামাৱচৰং কুসলং চিত্তন্তি. এত্থ –

সমযে নিদ্দিসি চিত্তং, চিত্তেন সমযং মুনি;

নিযমেত্ৱান দীপেতুং, ধম্মে তত্থ পভেদতো.

‘যস্মিং সমযে কামাৱচৰং কুসলং চিত্ত’ন্তি হি নিদ্দিসন্তো ভগৱা সমযে চিত্তং নিদ্দিসি. কিংকাৰণা? তেন সমযনিযমিতেন চিত্তেন পৰিযোসানে ‘তস্মিং সমযে’তি এৱং সমযং নিযমেত্ৱান, অথ ৱিজ্জমানেপি সমযনানত্তে যস্মিং সমযে চিত্তং তস্মিংযেৱ সমযে ফস্সো হোতি, ৱেদনা হোতীতি এৱং তস্মিং চিত্তনিযমিতে সমযে এতে সন্ততিসমূহকিচ্চাৰম্মণঘনৱসেন দুৰনুবোধপ্পভেদে ফস্সৱেদনাদযো ধম্মে বোধেতুন্তি অত্থো.

ইদানি ‘যস্মিং সমযে’তিআদীসু অযমনুপুব্বপদৱণ্ণনা. যস্মিন্তি অনিযমতো ভুম্মনিদ্দেসো. সমযেতি অনিযমনিদ্দিট্ঠপৰিদীপনং. এত্তাৱতা অনিযমতো সমযো নিদ্দিট্ঠো হোতি. তত্থ সমযসদ্দো –

সমৱাযে খণে কালে, সমূহে হেতু দিট্ঠিসু;

পটিলাভে পহানে চ, পটিৱেধে চ দিস্সতি.

তথা হিস্স ‘‘অপ্পেৱ নাম স্ৱেপি উপসঙ্কমেয্যাম কালঞ্চ সমযঞ্চ উপাদাযা’’তি (দী. নি. ১.৪৪৭) এৱমাদীসু সমৱাযো অত্থো. ‘‘একোৱ খো, ভিক্খৱে, খণো চ সমযো চ ব্ৰহ্মচৰিযৱাসাযা’’তিআদীসু (অ. নি. ৮.২৯) খণো. ‘‘উণ্হসমযো পৰিড়াহসমযো’’তিআদীসু (পাচি. ৩৫৮) কালো. ‘‘মহাসমযো পৱনস্মি’’ন্তিআদীসু সমূহো. ‘‘সমযোপি খো তে, ভদ্দালি, অপ্পটিৱিদ্ধো অহোসি – ভগৱা খো সাৱত্থিযং ৱিহৰতি, ভগৱাপি মং জানিস্সতি ‘ভদ্দালি নাম ভিক্খু সত্থুসাসনে সিক্খায অপৰিপূৰকাৰী’তি. অযম্পি খো তে, ভদ্দালি, সমযো অপ্পটিৱিদ্ধো অহোসী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৩৫) হেতু. ‘‘তেন খো পন সমযেন উগ্গাহমানো পৰিব্বাজকো সমণমুণ্ডিকাপুত্তো সমযপ্পৱাদকে তিন্দুকাচীৰে একসালকে মল্লিকায আৰামে পটিৱসতী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.২৬০) দিট্ঠি.

‘‘দিট্ঠে ধম্মে চ যো অত্থো, যো চত্থো সম্পৰাযিকো;

অত্থাভিসমযা ধীৰো, পণ্ডিতোতি পৱুচ্চতী’’তি. (সং. নি. ১.১২৯) –

আদীসু পটিলাভো. ‘‘সম্মা মানাভিসমযা অন্তমকাসি দুক্খস্সা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৮) পহানং. ‘‘দুক্খস্স পীড়নট্ঠো সঙ্খতট্ঠো সন্তাপট্ঠো ৱিপৰিণামট্ঠো অভিসমযট্ঠো’’তিআদীসু (পটি. ম. ২.৮) পটিৱেধো. এৱমনেকেসু সমযেসু –

সমৱাযো খণো কালো, সমূহো হেতুযেৱ চ;

এতে পঞ্চপি ৱিঞ্ঞেয্যা, সমযা ইধ ৱিঞ্ঞুনা.

‘যস্মিং সমযে কামাৱচৰং কুসল’ন্তি ইমস্মিঞ্হি কুসলাধিকাৰে তেসু নৱসু সমযেসু এতে সমৱাযাদযো পঞ্চ সমযা পণ্ডিতেন ৱেদিতব্বা.

তেসু পচ্চযসামগ্গী, সমৱাযো খণো পন;

একোৱ নৱমো ঞেয্যো, চক্কানি চতুৰোপি ৱা.

যা হি এসা সাধাৰণফলনিপ্ফাদকত্তেন সণ্ঠিতা পচ্চযানং সামগ্গী, সা ইধ সমৱাযোতি ঞাতব্বা. ‘‘একোৱ খো, ভিক্খৱে, খণো চ সমযো চ ব্ৰহ্মচৰিযৱাসাযা’’তি (অ. নি. ৮.২৯) এৱং ৱুত্তো পন নৱমোৱ খণো একো খণোতি ৱেদিতব্বো. যানি ৱা পনেতানি ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, চক্কানি যেহি সমন্নাগতানং দেৱমনুস্সানং চতুচক্কং ৱত্ততী’’তি – এত্থ ‘পতিৰূপদেসৱাসো, সপ্পুৰিসূপনিস্সযো, অত্তসম্মাপণিধি, পুব্বে চ কতপুঞ্ঞতা’তি (অ. নি. ৪.৩১) চত্তাৰি চক্কানি ৱুত্তানি, এতানি ৱা একজ্ঝং কত্ৱা ওকাসট্ঠেন খণোতি ৱেদিতব্বানি. তানি হি কুসলুপ্পত্তিযা ওকাসভূতানি.

এৱং সমৱাযঞ্চ খণঞ্চ ঞত্ৱা ইতৰেসু –

তং তং উপাদায পঞ্ঞত্তো, কালো ৱোহাৰমত্তকো;

পুঞ্জো ফস্সাদিধম্মানং, সমূহোতি ৱিভাৱিতো.

‘চিত্তকালো ৰূপকালো’তিআদিনা হি নযেন ধম্মে ৱা, ‘অতীতো অনাগতো’তিআদিনা নযেন ধম্মৱুত্তিং ৱা, ‘বীজকালো অঙ্কুৰকালো’তি আদিনা নযেন ধম্মপটিপাটিং ৱা, ‘উপ্পাদকালো জৰাকালো’তিআদিনা নযেন ধম্মলক্খণং ৱা, ‘ৱেদিযনকালো সঞ্জাননকালো’তিআদিনা নযেন ধম্মকিচ্চং ৱা, ‘ন্হানকালো পানকালো’তিআদিনা নযেন সত্তকিচ্চং ৱা, ‘গমনকালো ঠানকালো’তিআদিনা নযেন ইৰিযাপথং ৱা, ‘পুব্বণ্হো সাযন্হো দিৱা ৰত্তী’তিআদিনা নযেন চন্দিমসূৰিযাদিপৰিৱত্তনং ৱা, ‘অড্ঢমাসো মাসো’তিআদিনা নযেন অহোৰত্তাদিসঙ্খাতং কালসঞ্চযং ৱাতি – এৱং তং তং উপাদায পঞ্ঞত্তো কালো নাম. সো পনেস সভাৱতো অৱিজ্জমানত্তা পঞ্ঞত্তিমত্তকো এৱাতি ৱেদিতব্বো. যো পনেস ফস্সৱেদনাদীনং ধম্মানং পুঞ্জো, সো ইধ সমূহোতি ৱিভাৱিতো. এৱং কালসমূহেপি ঞত্ৱা ইতৰো পন –

হেতূতি পচ্চযোৱেত্থ, তস্স দ্ৱাৰৱসেন ৱা;

অনেকভাৱো ৱিঞ্ঞেয্যো, পচ্চযানং ৱসেন ৱা.

এত্থ হি পচ্চযোৱ হেতু নাম, তস্স দ্ৱাৰানং ৱা পচ্চযানং ৱা ৱসেন অনেকভাৱো ৱেদিতব্বো. কথং? চক্খুদ্ৱাৰাদীসু হি উপ্পজ্জমানানং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং চক্খুৰূপআলোকমনসিকাৰাদযো পচ্চযা, মহাপকৰণে চ ‘‘হেতুপচ্চযো আৰম্মণপচ্চযো’’তিআদিনা নযেন চতুৱীসতি পচ্চযা ৱুত্তা. তেসু ঠপেত্ৱা ৱিপাকপচ্চযঞ্চ পচ্ছাজাতপচ্চযঞ্চ, সেসা কুসলধম্মানং পচ্চযা হোন্তিযেৱ. তে সব্বেপি ইধ হেতূতি অধিপ্পেতা. এৱমস্স ইমিনা দ্ৱাৰৱসেন ৱা পচ্চযৱসেন ৱা অনেকভাৱো ৱেদিতব্বো. এৱমেতে সমৱাযাদযো পঞ্চ অত্থা ইধ সমযসদ্দেন পৰিগ্গহিতাতি ৱেদিতব্বা.

‘কস্মা পন এতেসু যংকিঞ্চি একং অপৰিগ্গহেত্ৱা সব্বেসং পৰিগ্গহো কতো’তি? ‘তেন তেন তস্স তস্স অত্থৱিসেসস্স দীপনতো. এতেসু হি সমৱাযসঙ্খাতো সমযো অনেকহেতুতো ৱুত্তিং দীপেতি. তেন এককাৰণৱাদো পটিসেধিতো হোতি. সমৱাযো চ নাম সাধাৰণফলনিপ্ফাদনে অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খো হোতি. তস্মা ‘একো কত্তা নাম নত্থী’তি ইমম্পি অত্থং দীপেতি. সভাৱেন হি কাৰণে সতি কাৰণন্তৰাপেক্খা অযুত্তাতি. এৱং একস্স কস্সচি কাৰণস্স অভাৱদীপনেন ‘‘সযংকতং সুখদুক্খ’’ন্তিআদি পটিসেধিতং হোতি.

তত্থ সিযা – ‘যং ৱুত্তং অনেকহেতুতো ৱুত্তিং দীপেতী’তি, তং ন যুত্তং. ‘কিংকাৰণা’?‘অসামগ্গিযং অহেতূনং সামগ্গিযম্পি অহেতুভাৱাপত্তিতো’. ‘ন হি একস্মিং অন্ধে দট্ঠুং অসক্কোন্তে অন্ধসতং পস্সতী’তি. ‘নো ন যুত্তং; সাধাৰণফলনিপ্ফাদকত্তেন হি ঠিতভাৱো সামগ্গী; ন অনেকেসং সমোধানমত্তং. ন চ অন্ধানং দস্সনং নাম সাধাৰণফলং’. ‘কস্মা’?‘অন্ধসতে সতিপি তস্স অভাৱতো. চক্খাদীনং পন তং সাধাৰণফলং, তেসং ভাৱে ভাৱতো. অসামগ্গিযং অহেতূনম্পি চ সামগ্গিযং হেতুভাৱো সিদ্ধো. স্ৱাযং অসামগ্গিযং ফলাভাৱেন, সামগ্গিযঞ্চস্স ভাৱেন, ৱেদিতব্বো. চক্খাদীনঞ্হি ৱেকল্লে চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং অভাৱো, অৱেকল্লে চ ভাৱো, পচ্চক্খসিদ্ধো লোকস্সা’তি. অযং তাৱ সমৱাযসঙ্খাতেন সমযেন অত্থো দীপিতো.

যো পনেস অট্ঠহি অক্খণেহি পৰিৱজ্জিতো নৱমো খণো, পতিৰূপদেসৱাসাদিকো চ চতুচক্কসঙ্খাতো ওকাসট্ঠেন খণো ৱুত্তো, সো মনুস্সত্তবুদ্ধুপ্পাদসদ্ধম্মট্ঠিতিআদিকং খণসামগ্গিং ৱিনা নত্থি. মনুস্সত্তাদীনঞ্চ কাণকচ্ছপোপমাদীহি (ম. নি. ৩.২৫২) দুল্লভভাৱো. ইতি খণস্স দুল্লভত্তা সুট্ঠুতৰং খণাযত্তং লোকুত্তৰধম্মানং উপকাৰভূতং কুসলং দুল্লভমেৱ. এৱমেতেসু খণসঙ্খাতো সমযো কুসলুপ্পত্তিযা দুল্লভভাৱং দীপেতি. এৱং দীপেন্তেন অনেন অধিগতখণানং খণাযত্তস্সেৱ তস্স কুসলস্স অননুট্ঠানেন মোঘখণং কুৰুমানানং পমাদৱিহাৰো পটিসেধিতো হোতি. অযং খণসঙ্খাতেন সমযেন অত্থো দীপিতো.

যো পনেতস্স কুসলচিত্তস্স পৱত্তিকালো নাম হোতি, সো অতিপৰিত্তো. সা চস্স অতিপৰিত্ততা ‘‘যথা চ, ভিক্খৱে, তস্স পুৰিসস্স জৱো, যথা চ চন্দিমসূৰিযানং জৱো, যথা চ যা দেৱতা চন্দিমসূৰিযানং পুৰতো ধাৱন্তি তাসং দেৱতানং জৱো, ততো সীঘতৰং আযুসঙ্খাৰা খীযন্তী’’তি (সং. নি. ২.২২৮) – ইমস্স সুত্তস্স অট্ঠকথাৱসেন ৱেদিতব্বা. তত্ৰ হি সো ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযস্স তাৱ পৰিত্তকো কালো ৱুত্তো. যাৱ পটুপ্পন্নং ৰূপং তিট্ঠতি তাৱ সোড়স চিত্তানি উপ্পজ্জিত্ৱা ভিজ্জন্তি. ইতি তেসং কালপৰিত্ততায উপমাপি নত্থি. তেনেৱাহ – ‘‘যাৱঞ্চিদং, ভিক্খৱে, উপমাপি ন সুকৰা যাৱ লহুপৰিৱত্তং চিত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৮). এৱমেতেসু কালসঙ্খাতো সমযো কুসলচিত্তপ্পৱত্তিকালস্স অতিপৰিত্ততং দীপেতি. এৱং দীপেন্তেন চানেন অতিপৰিত্তকালতায, ৱিজ্জুলতোভাসেন মুত্তাৱুণনং ৱিয, দুপ্পটিৱিজ্ঝমিদং চিত্তং, তস্মা এতস্স পটিৱেধে মহাউস্সাহো চ আদৰো চ কত্তব্বোতি ওৱাদো দিন্নো হোতি. অযং কালসঙ্খাতেন সমযেন অত্থো দীপিতো.

সমূহসঙ্খাতো পন সমযো অনেকেসং সহুপ্পত্তিং দীপেতি. ফস্সাদীনঞ্হি ধম্মানং পুঞ্জো সমূহোতি ৱুত্তো. তস্মিঞ্চ উপ্পজ্জমানং চিত্তং সহ তেহি ধম্মেহি উপ্পজ্জতীতি অনেকেসং সহুপ্পত্তি দীপিতা. এৱং দীপেন্তেন চানেন একস্সেৱ ধম্মস্স উপ্পত্তি পটিসেধিতা হোতি. অযং সমূহসঙ্খাতেন সমযেন অত্থো দীপিতো.

হেতুসঙ্খাতো পন সমযো পৰাযত্তৱুত্তিতং দীপেতি. ‘যস্মিং সমযে’তি হি পদস্স যস্মা ‘যস্মিং হেতুম্হি সতি’ উপ্পন্নং হোতীতি অযমত্থো, তস্মা ‘হেতুম্হি সতি’ পৱত্তিতো পৰাযত্তৱুত্তিতা দীপিতা. এৱং দীপেন্তেন চানেন ধম্মানং সৱসৱত্তিতাভিমানো পটিসেধিতো হোতি. অযং হেতুসঙ্খাতেন সমযেন অত্থো দীপিতো.

তত্থ ‘যস্মিং সমযে’তি কালসঙ্খাতস্স সমযস্স ৱসেন ‘যস্মিং কালে’তি অত্থো; সমূহসঙ্খাতস্স ‘যস্মিং সমূহে’তি. খণসমৱাযহেতুসঙ্খাতানং ‘যস্মিং খণে সতি, যায সামগ্গিযা সতি, যম্হি হেতুম্হি সতি’ কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিংযেৱ সতি ‘ফস্সাদযোপী’তি অযমত্থো ৱেদিতব্বো. অধিকৰণঞ্হি কালসঙ্খাতো সমূহসঙ্খাতো চ সমযো. তত্থ ৱুত্তধম্মানন্তি অধিকৰণৱসেনেত্থ ভুম্মং. খণসমৱাযহেতুসঙ্খাতস্স চ সমযস্স ভাৱেন তেসং ভাৱো লক্খীযতীতি ভাৱেনভাৱলক্খণৱসেনেত্থ ভুম্মং.

কামাৱচৰন্তি ‘‘কতমে ধম্মা কামাৱচৰা? হেট্ঠতো অৱীচিনিৰযং উপৰিতো পৰনিম্মিতৱসৱত্তিং পৰিযন্তং কত্ৱা’’তিআদিনা (ধ. স. ১২৮৭) নযেন ৱুত্তেসু কামাৱচৰধম্মেসু পৰিযাপন্নং. তত্ৰাযং ৱচনত্থো – উদ্দানতো দ্ৱে কামা, ৱত্থুকামো চ কিলেসকামো চ. তত্থ কিলেসকামো অত্থতো ছন্দৰাগোৱ ৱত্থুকামো তেভূমকৱট্টং. কিলেসকামো চেত্থ কামেতীতি কামো; ইতৰো পন কামিযতীতি কামো. যস্মিং পন পদেসে দুৱিধোপেসো কামো পৱত্তিৱসেন অৱচৰতি, সো চতুন্নং অপাযানং, মনুস্সানং, ছন্নঞ্চ দেৱলোকানং ৱসেন একাদসৱিধো পদেসো. কামো এত্থ অৱচৰতীতি কামাৱচৰো, সসত্থাৱচৰো ৱিয. যথা হি যস্মিং পদেসে সসত্থা পুৰিসা অৱচৰন্তি, সো ৱিজ্জমানেসুপি অঞ্ঞেসু দ্ৱিপদচতুপ্পদেসু অৱচৰন্তেসু, তেসং অভিলক্খিতত্তা ‘সসত্থাৱচৰো’ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি, এৱং ৱিজ্জমানেসুপি অঞ্ঞেসু ৰূপাৱচৰাদীসু তত্থ অৱচৰন্তেসু, তেসং অভিলক্খিতত্তা অযং পদেসো ‘কামাৱচৰো’ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি. স্ৱাযং যথা ৰূপভৱো ৰূপং, এৱং উত্তৰপদলোপং কত্ৱা ‘কামো’ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি. এৱমিদং চিত্তং ইমস্মিং একাদসপদেসসঙ্খাতে কামে অৱচৰতীতি কামাৱচৰং.

কিঞ্চাপি হি এতং ৰূপাৰূপভৱেসুপি অৱচৰতি, যথা পন সঙ্গামে অৱচৰণতো সঙ্গামাৱচৰোতি লদ্ধনামকো নাগো নগৰে চৰন্তোপি ‘সঙ্গামাৱচৰো’ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি, থলজলচৰা চ পাণা অথলে অজলে চ ঠিতাপি ‘থলচৰা জলচৰা’ত্ৱেৱ ৱুচ্চন্তি, এৱমিদং অঞ্ঞত্থ অৱচৰন্তম্পি কামাৱচৰমেৱাতি ৱেদিতব্বং. আৰম্মণকৰণৱসেন ৱা এত্থ কামো অৱচৰতীতিপি কামাৱচৰং. কামঞ্চেস ৰূপাৰূপাৱচৰেসুপি অৱচৰতি, যথা পন ৱদতীতি ‘ৱচ্ছো’, মহিযং সেতীতি ‘মহিংসো’তি ৱুত্তে, ন সত্তা যত্তকা ৱদন্তি, মহিযং ৱা সেন্তি সব্বেসং তং নামং হোতি, এৱংসম্পদমিদং ৱেদিতব্বং. অপিচ কামভৱসঙ্খাতে কামে পটিসন্ধিং অৱচাৰেতীতিপি কামাৱচৰং.

কুসলন্তি কুচ্ছিতানং সলনাদীহি অত্থেহি কুসলং. অপিচ আৰোগ্যট্ঠেন অনৱজ্জট্ঠেন কোসল্লসম্ভূতট্ঠেন চ কুসলং. যথেৱ হি ‘কচ্চি নু ভোতো কুসল’ন্তি (জা. ১.১৫.১৪৬; ২.২০.১২৯) ৰূপকাযে অনাতুৰতায অগেলঞ্ঞেন নিব্যাধিতায আৰোগ্যট্ঠেন কুসলং ৱুত্তং, এৱং অৰূপধম্মেপি কিলেসাতুৰতায কিলেসগেলঞ্ঞস্স চ কিলেসব্যাধিনো অভাৱেন আৰোগ্যট্ঠেন কুসলং ৱেদিতব্বং. কিলেসৱজ্জস্স পন কিলেসদোসস্স কিলেসদৰথস্স চ অভাৱা অনৱজ্জট্ঠেন কুসলং. কোসল্লং ৱুচ্চতি পঞ্ঞা; কোসল্লতো সম্ভূতত্তা কোসল্লসম্ভূতট্ঠেন কুসলং.

‘ঞাণসম্পযুত্তং’ তাৱ এৱং হোতু; ঞাণৱিপ্পযুত্তং কথন্তি. তম্পি ৰুড়্হীসদ্দেন কুসলমেৱ. যথা হি তালপণ্ণেহি অকত্ৱা কিলঞ্জাদীহি কতম্পি তংসৰিক্খত্তা ৰুড়্হীসদ্দেন তালৱণ্টন্ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি, এৱং ‘ঞাণৱিপ্পযুত্ত’ম্পি কুসলন্ত্ৱেৱ ৱেদিতব্বং. নিপ্পৰিযাযেন পন ‘ঞাণসম্পযুত্তং’ আৰোগ্যট্ঠেন অনৱজ্জট্ঠেন কোসল্লসম্ভূতট্ঠেনাতি তিৱিধেনপি কুসলন্তি নামং লভতি, ঞাণৱিপ্পযুত্তং দুৱিধেনেৱ. ইতি যঞ্চ জাতকপৰিযাযেন যঞ্চ বাহিতিকসুত্তপৰিযাযেন যঞ্চ অভিধম্মপৰিযাযেন কুসলং কথিতং সব্বং তং তীহিপি অত্থেহি ইমস্মিং চিত্তে লব্ভতি.

তদেতং লক্খণাদিৱসেন অনৱজ্জসুখৱিপাকলক্খণং, অকুসলৱিদ্ধংসনৰসং, ৱোদানপচ্চুপট্ঠানং, যোনিসোমনসিকাৰপদট্ঠানং. অৱজ্জপটিপক্খত্তা ৱা অনৱজ্জলক্খণমেৱ কুসলং, ৱোদানভাৱৰসং, ইট্ঠৱিপাকপচ্চুপট্ঠানং, যথাৱুত্তপদট্ঠানমেৱ. লক্খণাদীসু হি তেসং তেসং ধম্মানং সভাৱো ৱা সামঞ্ঞং ৱা লক্খণং নাম. কিচ্চং ৱা সম্পত্তি ৱা ৰসো নাম. উপট্ঠানাকাৰো ৱা ফলং ৱা পচ্চুপট্ঠানং নাম. আসন্নকাৰণং পদট্ঠানং নাম. ইতি যত্থ যত্থ লক্খণাদীনি ৱক্খাম তত্থ তত্থ ইমিনাৱ নযেন তেসং নানত্তং ৱেদিতব্বং.

চিত্তন্তি আৰম্মণং চিন্তেতীতি চিত্তং; ৱিজানাতীতি অত্থো. যস্মা ৱা ‘চিত্ত’ন্তি সব্বচিত্তসাধাৰণো এস সদ্দো, তস্মা যদেত্থ লোকিযকুসলাকুসলকিৰিযচিত্তং, তং জৱনৱীথিৱসেন অত্তনো সন্তানং চিনোতীতি চিত্তং. ৱিপাকং কম্মকিলেসেহি চিতন্তি চিত্তং. অপিচ সব্বম্পি যথানুৰূপতো চিত্ততায চিত্তং. চিত্তকৰণতায চিত্তন্তি এৱম্পেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. তত্থ যস্মা অঞ্ঞদেৱ সৰাগং চিত্তং, অঞ্ঞং সদোসং, অঞ্ঞং সমোহং; অঞ্ঞং কামাৱচৰং, অঞ্ঞং ৰূপাৱচৰাদিভেদং; অঞ্ঞং ৰূপাৰম্মণং, অঞ্ঞং সদ্দাদিআৰম্মণং; ৰূপাৰম্মণেসু চাপি অঞ্ঞং নীলাৰম্মণং, অঞ্ঞং পীতাদিআৰম্মণং; সদ্দাদিআৰম্মণেসুপি এসেৱ নযো; সব্বেসুপি চেতেসু অঞ্ঞং হীনং অঞ্ঞং মজ্ঝিমং অঞ্ঞং পণীতং; হীনাদীসুপি অঞ্ঞং ছন্দাধিপতেয্যং, অঞ্ঞং ৱীৰিযাধিপতেয্যং অঞ্ঞং চিত্তাধিপতেয্যং, অঞ্ঞং ৱীমংসাধিপতেয্যং, তস্মা অস্স ইমেসং সম্পযুত্তভূমিআৰম্মণহীনমজ্ঝিমপণীতাধিপতীনং ৱসেন চিত্ততা ৱেদিতব্বা. কামঞ্চেত্থ একমেৱ এৱং চিত্তং ন হোতি, চিত্তানং পন অন্তোগধত্তা এতেসু যংকিঞ্চি একম্পি চিত্ততায চিত্তন্তি ৱত্তুং ৱট্টতি. এৱং তাৱ চিত্ততায চিত্তং.

কথং চিত্তকৰণতাযাতি? লোকস্মিঞ্হি চিত্তকম্মতো উত্তৰি অঞ্ঞং চিত্তং নাম নত্থি. তস্মিম্পি চৰণং নাম চিত্তং অতিচিত্তমেৱ হোতি. তং কৰোন্তানং চিত্তকাৰানং ‘এৱংৱিধানি এত্থ ৰূপানি কাতব্বানী’তি চিত্তসঞ্ঞা উপ্পজ্জতি. তায চিত্তসঞ্ঞায লেখাগহনৰঞ্জনউজ্জোতনৱত্তনাদিনিপ্ফাদিকা চিত্তকিৰিযা উপ্পজ্জন্তি, ততো চৰণসঙ্খাতে চিত্তে অঞ্ঞতৰং ৱিচিত্তৰূপং নিপ্ফজ্জতি. ততো ‘ইমস্স ৰূপস্স উপৰি ইদং হোতু, হেট্ঠা ইদং, উভযপস্সে ইদ’ন্তি চিন্তেত্ৱা যথাচিন্তিতেন কমেন সেসচিত্তৰূপনিপ্ফাদনং হোতি, এৱং যংকিঞ্চি লোকে ৱিচিত্তং সিপ্পজাতং সব্বং তং চিত্তেনেৱ কৰিযতি, এৱং ইমায কৰণৱিচিত্ততায তস্স তস্স চিত্তস্স নিপ্ফাদকং চিত্তম্পি তথেৱ চিত্তং হোতি. যথাচিন্তিতস্স ৱা অনৱসেসস্স অনিপ্ফজ্জনতো ততোপি চিত্তমেৱ চিত্ততৰং. তেনাহ ভগৱা –

‘‘দিট্ঠং ৱো, ভিক্খৱে, চৰণং নাম চিত্তন্তি? ‘এৱং, ভন্তে’. তম্পি খো, ভিক্খৱে, চৰণং নাম চিত্তং চিত্তেনেৱ চিন্তিতং. তেনপি খো, ভিক্খৱে, চৰণেন চিত্তেন চিত্তংযেৱ চিত্ততৰ’’ন্তি (সং. নি. ৩.১০০).

তথা যদেতং দেৱমনুস্সনিৰযতিৰচ্ছানভেদাসু গতীসু কম্মলিঙ্গসঞ্ঞাৱোহাৰাদিভেদং অজ্ঝত্তিকং চিত্তং তম্পি চিত্তকতমেৱ. কাযকম্মাদিভেদঞ্হি দানসীলৱিহিংসাসাঠেয্যাদিনযপ্পৱত্তং কুসলাকুসলকম্মং চিত্তনিপ্ফাদিতং কম্মনানত্তং. কম্মনানত্তেনেৱ চ তাসু তাসু গতীসু হত্থপাদকণ্ণউদৰগীৱামুখাদিসণ্ঠানভিন্নং লিঙ্গনানত্তং. লিঙ্গনানত্ততো যথাগহিতসণ্ঠানৱসেন ‘অযং ইত্থী অযং পুৰিসো’তি উপ্পজ্জমানায সঞ্ঞায সঞ্ঞানানত্তং. সঞ্ঞানানত্ততো সঞ্ঞানুৰূপেন ‘ইত্থী’তি ৱা ‘পুৰিসো’তি ৱা ৱোহৰন্তানং ৱোহাৰনানত্তং. ৱোহাৰনানত্তৱসেন পন যস্মা ‘ইত্থী ভৱিস্সামি পুৰিসো ভৱিস্সামি, খত্তিযো ভৱিস্সামি ব্ৰাহ্মণো ভৱিস্সামী’তি এৱং তস্স তস্স অত্তভাৱস্স জনকং কম্মং কৰীযতি, তস্মা ৱোহাৰনানত্ততো কম্মনানত্তং. তং পনেতং কম্মনানত্তং যথাপত্থিতং ভৱং নিব্বত্তেন্তং যস্মা গতিৱসেন নিব্বত্তেতি তস্মা কম্মনানত্ততো গতিনানত্তং. কম্মনানত্তেনেৱ চ তেসং তেসং সত্তানং তস্সা তস্সা গতিযা অপাদকদ্ৱিপাদকাদিতা, তস্সা তস্সা উপপত্তিযা উচ্চনীচাদিতা, তস্মিং তস্মিং অত্তভাৱে সুৱণ্ণদুব্বণ্ণাদিতা, লোকধম্মেসু লাভালাভাদিতা চ পঞ্ঞাযতি. তস্মা সব্বমেতং দেৱমনুস্সনিৰযতিৰচ্ছানভেদাসু গতীসু কম্মলিঙ্গসঞ্ঞাৱোহাৰাদিভেদং অজ্ঝত্তিকং চিত্তং চিত্তেনেৱ কতন্তি ৱেদিতব্বং. স্ৱাযমত্থো ইমস্স সঙ্গীতিঅনাৰুড়্হস্স সুত্তস্স ৱসেন ৱেদিতব্বো. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘কম্মনানত্তপুথুত্তপ্পভেদৱৱত্থানৱসেন লিঙ্গনানত্তপুথুত্তপ্পভেদৱৱত্থানং ভৱতি, লিঙ্গনানত্তপুথুত্তপ্পভেদৱৱত্থানৱসেন সঞ্ঞানানত্তপুথুত্তপ্পভেদৱৱত্থানং ভৱতি, সঞ্ঞানানত্তপুথুত্তপ্পভেদৱৱত্থানৱসেন ৱোহাৰনানত্তপুথুত্তপ্পভেদৱৱত্থানং ভৱতি, ৱোহাৰনানত্তপুথুত্তপ্পভেদৱৱত্থানৱসেন কম্মনানত্তপুথুত্তপ্পভেদৱৱত্থানং ভৱতি. কম্মনানাকৰণং পটিচ্চ সত্তানং গতিযা নানাকৰণং পঞ্ঞাযতি – অপদা দ্ৱিপদা চতুপ্পদা বহুপ্পদা, ৰূপিনো অৰূপিনো, সঞ্ঞিনো অসঞ্ঞিনো নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞিনো. কম্মনানাকৰণং পটিচ্চ সত্তানং উপপত্তিযা নানাকৰণং পঞ্ঞাযতি – উচ্চনীচতা হীনপণীততা সুগতদুগ্গততা. কম্মনানাকৰণং পটিচ্চ সত্তানং অত্তভাৱে নানাকৰণং পঞ্ঞাযতি – সুৱণ্ণদুব্বণ্ণতা সুজাতদুজ্জাততা সুসণ্ঠিতদুস্সণ্ঠিততা. কম্মনানাকৰণং পটিচ্চ সত্তানং লোকধম্মে নানাকৰণং পঞ্ঞাযতি – লাভালাভে যসাযসে নিন্দাপসংসাযং সুখদুক্খে’’তি.

অপৰম্পি ৱুত্তং –

কম্মতো লিঙ্গতো চেৱ, লিঙ্গসঞ্ঞা পৱত্তৰে;

সঞ্ঞাতো ভেদং গচ্ছন্তি, ইত্থাযং পুৰিসোতি ৱা.

‘‘কম্মুনা ৱত্ততে লোকো, কম্মুনা ৱত্ততে পজা;

কম্মনিবন্ধনা সত্তা, ৰথস্সাণীৱ যাযতো’’. (ম. নি. ২.৪৬০; সু. নি. ৬৫৯);

কম্মেন কিত্তিং লভতে পসংসং,

কম্মেন জানিঞ্চ ৱধঞ্চ বন্ধং;

তং কম্মনানাকৰণং ৱিদিত্ৱা,

কস্মা ৱদে নত্থি কম্মন্তি লোকে. (কথা. ৭৮৫);

‘‘কম্মস্সকা মাণৱ সত্তা কম্মদাযাদা কম্মযোনী কম্মবন্ধূ কম্মপটিসৰণা; কম্মং সত্তে ৱিভজতি যদিদং হীনপ্পণীততাযা’’তি (ম. নি. ৩.২৮৯).

এৱং ইমায কৰণচিত্ততাযপি চিত্তস্স চিত্ততা ৱেদিতব্বা. সব্বানিপি হি এতানি ৱিচিত্ৰানি চিত্তেনেৱ কতানি. অলদ্ধোকাসস্স পন চিত্তস্স যং ৱা পন অৱসেসপচ্চযৱিকলং তস্স একচ্চচিত্তকৰণাভাৱতো যদেতং চিত্তেন কতং অজ্ঝত্তিকং চিত্তং ৱুত্তং, ততোপি চিত্তমেৱ চিত্ততৰং. তেনাহ ভগৱা –

‘‘নাহং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞং একনিকাযম্পি সমনুপস্সামি এৱং চিত্তং যথযিদং, ভিক্খৱে, তিৰচ্ছানগতা পাণা… তেহিপি খো, ভিক্খৱে, তিৰচ্ছানগতেহি পাণেহি চিত্তংযেৱ চিত্ততৰ’’ন্তি (সং. নি. ৩.১০০).

উপ্পন্নং হোতীতি এত্থ ৱত্তমানভূতাপগতোকাসকতভূমিলদ্ধৱসেন উপ্পন্নং নাম অনেকপ্পভেদং. তত্থ সব্বম্পি উপ্পাদজৰাভঙ্গসমঙ্গীসঙ্খাতং ৱত্তমানুপ্পন্নং নাম. আৰম্মণৰসং অনুভৱিত্ৱা নিৰুদ্ধং, অনুভূতাপগতসঙ্খাতং কুসলাকুসলং, উপ্পাদাদিত্তযং অনুপ্পত্ৱা নিৰুদ্ধং, ভূতাপগতসঙ্খাতং, সেসসঙ্খতঞ্চ ভূতাপগতুপ্পন্নং নাম. ‘‘যানিস্স তানি পুব্বে কতানি কম্মানী’’তি (ম. নি. ৩.২৪৮) এৱমাদিনা নযেন ৱুত্তং কম্মং অতীতম্পি সমানং, অঞ্ঞং ৱিপাকং পটিবাহিত্ৱা অত্তনো ৱিপাকস্সোকাসং কত্ৱা ঠিতত্তা, তথা কতোকাসঞ্চ ৱিপাকং অনুপ্পন্নম্পি সমানং এৱং কতে ওকাসে একন্তেন উপ্পজ্জনতো ওকাসকতুপ্পন্নং নাম. তাসু তাসু ভূমীসু অসমূহতং অকুসলং ভূমিলদ্ধুপ্পন্নং নাম. এত্থ চ ভূমিযা ভূমিলদ্ধস্স চ নানত্তং ৱেদিতব্বং. ভূমীতি ৱিপস্সনায আৰম্মণভূতা তেভূমকা পঞ্চক্খন্ধা. ভূমিলদ্ধং নাম তেসু খন্ধেসু উপ্পত্তাৰহং কিলেসজাতং. তেন হেসা ভূমি লদ্ধা নাম হোতি, তস্মা ভূমিলদ্ধন্তি ৱুচ্চতি. এৱমেতেসু চতূসু উপ্পন্নেসু ইধ ‘ৱত্তমানুপ্পন্নং’ অধিপ্পেতং.

তত্ৰাযং ৱচনত্থো – পুব্বন্ততো উদ্ধং উপ্পাদাদিঅভিমুখং পন্নন্তি উপ্পন্নং. ‘উপ্পন্ন’-সদ্দো পনেস অতীতে পটিলদ্ধে সমুট্ঠিতে অৱিক্খম্ভিতে অসমুচ্ছিন্নে খণত্তযগতেতি অনেকেসু অত্থেসু দিস্সতি. অযঞ্হি ‘‘তেন খো পন, ভিক্খৱে, সমযেন ককুসন্ধো ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো লোকে উপ্পন্নো’’তি (সং. নি. ২.১৪৩) এত্থ অতীতে আগতো. ‘‘আযস্মতো আনন্দস্স অতিৰেকচীৱৰং উপ্পন্নং হোতী’’তি (পাৰা. ৪৬১) এত্থ পটিলদ্ধে. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, উপ্পন্নং মহামেঘং তমেনং মহাৱাতো অন্তৰাযেৱ অন্তৰধাপেতী’’তি (সং. নি. ৫.১৫৭) এত্থ সমুট্ঠিতে. ‘‘উপ্পন্নং গমিযচিত্তং দুপ্পটিৱিনোদনীযং (অ. নি. ৫.১৬০; পৰি. ৩২৫); উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে ঠানসো অন্তৰধাপেতী’’তি (পাৰা. ১৬৫) এত্থ অৱিক্খম্ভিতে. ‘‘অৰিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং ভাৱেন্তো বহুলীকৰোন্তো উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে ঠানসো অন্তৰাযেৱ অন্তৰধাপেতী’’তি (সং. নি. ৫.১৫৬-১৫৭) এত্থ অসমুচ্ছিন্নে. ‘‘উপ্পজ্জমানং উপ্পন্নন্তি? আমন্তা’’তি (যম. ২.চিত্তযমক.৮১) এত্থ খণত্তযগতে. স্ৱাযমিধাপি খণত্তযগতেৱ দট্ঠব্বো. তস্মা ‘উপ্পন্নং হোতী’তি এত্থ খণত্তযগতং হোতি, ৱত্তমানং হোতি, পচ্চুপ্পন্নং হোতীতি. অযং সঙ্খেপত্থো.

চিত্তং উপ্পন্নং হোতীতি চেতং দেসনাসীসমেৱ. ন পন চিত্তং এককমেৱ উপ্পজ্জতি. তস্মা যথা ৰাজা আগতোতি ৱুত্তে ন পৰিসং পহায এককোৱ আগতো, ৰাজপৰিসায পন সদ্ধিংযেৱ আগতোতি পঞ্ঞাযতি, এৱমিদম্পি পৰোপণ্ণাসকুসলধম্মেহি সদ্ধিংযেৱ উপ্পন্নন্তি ৱেদিতব্বং. পুব্বঙ্গমট্ঠেন পন ‘‘চিত্তং উপ্পন্নং হোতি’’চ্চেৱ ৱুত্তং.

লোকিযধম্মঞ্হি পত্ৱা চিত্তং জেট্ঠকং চিত্তং ধুৰং চিত্তং পুব্বঙ্গমং হোতি. লোকুত্তৰধম্মং পত্ৱা পঞ্ঞা জেট্ঠিকা পঞ্ঞা ধুৰা পঞ্ঞা পুব্বঙ্গমা. তেনেৱ ভগৱা ৱিনযপৰিযাযং পত্ৱা পঞ্হং পুচ্ছন্তো ‘কিংফস্সোসি, কিংৱেদনোসি, কিংসঞ্ঞোসি, কিংচেতনোসী’তি অপুচ্ছিত্ৱা ‘‘কিংচিত্তো ত্ৱং ভিক্খূ’’তি চিত্তমেৱ ধুৰং কত্ৱা পুচ্ছতি. ‘‘অথেয্যচিত্তো অহং ভগৱা’’তি চ ৱুত্তে ‘অনাপত্তি অথেয্যফস্সস্সা’তিআদীনি অৱত্ৱা ‘‘অনাপত্তি ভিক্খু অথেয্যচিত্তস্সা’’তি ৱদতি.

ন কেৱলঞ্চ ৱিনযপৰিযাযং, অঞ্ঞম্পি লোকিযদেসনং দেসেন্তো চিত্তমেৱ ধুৰং কত্ৱা দেসেতি. যথাহ – ‘‘যে কেচি, ভিক্খৱে, ধম্মা অকুসলা অকুসলভাগিযা অকুসলপক্খিকা সব্বেতে মনোপুব্বঙ্গমা. মনো তেসং ধম্মানং পঠমং উপ্পজ্জতি’’ (অ. নি. ১.৫৬).

‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা, মনোসেট্ঠা মনোমযা;

মনসা চে পদুট্ঠেন, ভাসতি ৱা কৰোতি ৱা;

ততো নং দুক্খমন্ৱেতি, চক্কংৱ ৱহতো পদং.

‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা, মনোসেট্ঠা মনোমযা;

মনসা চে পসন্নেন, ভাসতি ৱা কৰোতি ৱা;

ততো নং সুখমন্ৱেতি, ছাযাৱ অনপাযিনী’’. (ধ. প. ১,২);

‘‘চিত্তেন নীযতি লোকো, চিত্তেন পৰিকস্সতি;

চিত্তস্স একধম্মস্স, সব্বেৱ ৱসমন্ৱগূ’’. (সং. নি. ১.৬২);

‘‘চিত্তসংকিলেসা, ভিক্খৱে, সত্তা সংকিলিস্সন্তি চিত্তৱোদানা ৱিসুজ্ঝন্তি’’ (সং. নি. ৩.১০০);

‘‘পভস্সৰমিদং, ভিক্খৱে, চিত্তং, তঞ্চ খো আগন্তুকেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠং’’ (অ. নি. ১.৪৯);

‘‘চিত্তে, গহপতি, অৰক্খিতে কাযকম্মম্পি অৰক্খিতং হোতি, ৱচীকম্মম্পি অৰক্খিতং হোতি, মনোকম্মম্পি অৰক্খিতং হোতি; চিত্তে, গহপতি, ৰক্খিতে…পে… চিত্তে, গহপতি, ব্যাপন্নে…পে… চিত্তে, গহপতি, অব্যাপন্নে…পে… চিত্তে, গহপতি, অৱস্সুতে…পে… চিত্তে, গহপতি, অনৱস্সুতে কাযকম্মম্পি অনৱস্সুতং হোতি, ৱচীকম্মম্পি অনৱস্সুতং হোতি, মনোকম্মম্পি অনৱস্সুতং হোতী’’তি (অ. নি. ৩.১১০).

এৱং লোকিযধম্মং পত্ৱা চিত্তং জেট্ঠকং হোতি, চিত্তং ধুৰং হোতি, চিত্তং পুব্বঙ্গমং হোতীতি ৱেদিতব্বং. ইমেসু পন সুত্তেসু একং ৱা দ্ৱে ৱা অগ্গহেত্ৱা সুত্তানুৰক্খণত্থায সব্বানিপি গহিতানীতি ৱেদিতব্বানি.

লোকুত্তৰধম্মং পুচ্ছন্তো পন ‘কতৰফস্সং অধিগতোসি, কতৰৱেদনং কতৰসঞ্ঞং কতৰচেতনং কতৰচিত্ত’ন্তি অপুচ্ছিত্ৱা, ‘কতৰপঞ্ঞং ত্ৱং ভিক্খু অধিগতো’সি, ‘কিং পঠমং মগ্গপঞ্ঞং, উদাহু দুতিযং…পে… ততিযং…পে… চতুত্থং মগ্গপঞ্ঞং অধিগতো’তি পঞ্ঞং জেট্ঠিকং পঞ্ঞং ধুৰং কত্ৱা পুচ্ছতি. পঞ্ঞুত্তৰা সব্বে কুসলা ধম্মা ন পৰিহাযন্তি. পঞ্ঞা পন কিমত্থিযা (ম. নি. ১.৪৫১)? ‘‘পঞ্ঞৱতো, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকস্স তদন্ৱযা সদ্ধা সণ্ঠাতি, তদন্ৱযং ৱীৰিযং সণ্ঠাতি, তদন্ৱযা সতি সণ্ঠাতি, তদন্ৱযো সমাধি সণ্ঠাতী’’তি (সং. নি. ৫.৫১৫) এৱমাদীনি পনেত্থ সুত্তানি দট্ঠব্বানি. ইতি লোকুত্তৰধম্মং পত্ৱা পঞ্ঞা জেট্ঠিকা হোতি পঞ্ঞা ধুৰা পঞ্ঞা পুব্বঙ্গমাতি ৱেদিতব্বা. অযং পন লোকিযদেসনা. তস্মা চিত্তং ধুৰং কত্ৱা দেসেন্তো ‘‘চিত্তং উপ্পন্নং হোতী’’তি আহ.

সোমনস্সসহগতন্তি সাতমধুৰৱেদযিতসঙ্খাতেন সোমনস্সেন সহ একুপ্পাদাদিভাৱং গতং. অযং পন ‘সহগত’-সদ্দো তব্ভাৱে ৱোকিণ্ণে নিস্সযে আৰম্মণে সংসট্ঠেতি ইমেসু অত্থেসু দিস্সতি. তত্থ ‘‘যাযং তণ্হা পোনোব্ভৱিকা নন্দিৰাগসহগতা’’তি (ৱিভ. ২০৩) তব্ভাৱে ৱেদিতব্বো; নন্দিৰাগভূতাতি অত্থো. ‘‘যা, ভিক্খৱে, ৱীমংসা কোসজ্জসহগতা কোসজ্জসম্পযুত্তা’’তি (সং. নি. ৫.৮৩২) ৱোকিণ্ণে ৱেদিতব্বো; অন্তৰন্তৰা উপ্পজ্জমানেন কোসজ্জেন ৱোকিণ্ণাতি অযমেত্থ অত্থো. ‘‘অট্ঠিকসঞ্ঞাসহগতং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতী’’তি (সং. নি. ৫.২৩৮) নিস্সযে ৱেদিতব্বো; অট্ঠিকসঞ্ঞং নিস্সায অট্ঠিকসঞ্ঞং ভাৱেত্ৱা পটিলদ্ধন্তি অত্থো. ‘‘লাভী হোতি ৰূপসহগতানং ৱা সমাপত্তীনং অৰূপসহগতানং ৱা’’তি (পু. প. ৩-৫) আৰম্মণে; ৱেদিতব্বো ৰূপাৰূপাৰম্মণানন্তি অত্থো. ‘‘ইদং সুখং ইমায পীতিযা সহগতং হোতি সহজাতং সংসট্ঠং সম্পযুত্ত’’ন্তি (ৱিভ. ৫৭৮) সংসট্ঠে. ইমস্মিম্পি পদে অযমেৱত্থো অধিপ্পেতো. সোমনস্সসংসট্ঠঞ্হি ইধ সোমনস্সসহগতন্তি ৱুত্তং.