২. ৰূপকণ্ডো

উদ্দেসৱণ্ণনা

ইদানি ৰূপকণ্ডং ভাজেত্ৱা দস্সেতুং পুন কতমে ধম্মা অব্যাকতাতিআদি আৰদ্ধং. তত্থ কিঞ্চাপি হেট্ঠা চিত্তুপ্পাদকণ্ডে ৱিপাকাব্যাকতঞ্চেৱ কিৰিযাব্যাকতঞ্চ নিস্সেসং কত্ৱা ভাজিতং, ৰূপাব্যাকতনিব্বানাব্যাকতানি পন অকথিতানি, তানি কথেতুং চতুব্বিধম্পি অব্যাকতং সমোধানেত্ৱা দস্সেন্তো কুসলাকুসলানং ধম্মানং ৱিপাকাতিআদিমাহ. তত্থ কুসলাকুসলানন্তি চতুভূমককুসলানঞ্চেৱ অকুসলানঞ্চ. এৱং তাৱ ৱিপাকাব্যাকতং কুসলৱিপাকাকুসলৱিপাকৱসেন দ্ৱীহি পদেহি পৰিযাদিযিত্ৱা দস্সিতং. যস্মা পন তং সব্বম্পি কামাৱচৰং ৱা হোতি, ৰূপাৱচৰাদীসু ৱা অঞ্ঞতৰং, তস্মা ‘কামাৱচৰা’তিআদিনা নযেন তদেৱ ৱিপাকাব্যাকতং ভূমন্তৰৱসেন পৰিযাদিযিত্ৱা দস্সিতং. যস্মা পন তং ৱেদনাক্খন্ধোপি হোতি…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধোপি, তস্মা পুন সম্পযুত্তচতুক্খন্ধৱসেন পৰিযাদিযিত্ৱা দস্সিতং.

এৱং ৱিপাকাব্যাকতং কুসলাকুসলৱসেন ভূমন্তৰৱসেন সম্পযুত্তক্খন্ধৱসেনাতি তীহি নযেহি পৰিযাদায দস্সেত্ৱা, পুন কিৰিযাব্যাকতং দস্সেন্তো যে চ ধম্মা কিৰিযাতিআদিমাহ. তত্থ ‘কামাৱচৰা ৰূপাৱচৰা অৰূপাৱচৰা ৱেদনাক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো’তি ৱত্তব্বং ভৱেয্য. হেট্ঠা পন গহিতমেৱাতি নযং দস্সেত্ৱা নিস্সজ্জিতং. ইদানি অৱিভত্তং দস্সেন্তো সব্বঞ্চ ৰূপং অসঙ্খতা চ ধাতূতি আহ. তত্থ ‘সব্বঞ্চ ৰূপ’ন্তি পদেন পঞ্চৱীসতি ৰূপানি ছন্নৱুতিৰূপকোট্ঠাসা নিপ্পদেসতো গহিতাতি ৱেদিতব্বা. ‘অসঙ্খতা চ ধাতূ’তি পদেন নিব্বানং নিপ্পদেসতো গহিতন্তি. এত্তাৱতা ‘অব্যাকতা ধম্মা’তি পদং নিট্ঠিতং হোতি.

৫৮৪. তত্থ কতমং সব্বং ৰূপন্তি ইদং কস্মা গহিতং? হেট্ঠা ৰূপাব্যাকতং সঙ্খেপেন কথিতং. ইদানি তং এককদুকতিকচতুক্ক…পে… একাদসকৱসেন ৱিত্থাৰতো ভাজেত্ৱা দস্সেতুং ইদং গহিতং. তস্সত্থো – যং ৱুত্তং ‘সব্বঞ্চ ৰূপং, অসঙ্খতা চ ধাতূ’তি, তস্মিং পদদ্ৱযে ‘কতমং সব্বং ৰূপং নাম’? ইদানি তং দস্সেন্তো চত্তাৰো চ মহাভূতাতিআদিমাহ. তত্থ চত্তাৰোতি গণনপৰিচ্ছেদো. তেন তেসং ঊনাধিকভাৱং নিৱাৰেতি. ‘চ’-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. তেন ন কেৱলং ‘চত্তাৰো মহাভূতাৱ’ ৰূপং, অঞ্ঞম্পি অত্থীতি ‘উপাদাৰূপং’ সম্পিণ্ডেতি.

মহাভূতাতি এত্থ মহন্তপাতুভাৱাদীহি কাৰণেহি মহাভূততা ৱেদিতব্বা. এতানি হি মহন্তপাতুভাৱতো, মহাভূতসামঞ্ঞতো, মহাপৰিহাৰতো, মহাৱিকাৰতো, মহন্তভূতত্তা চাতি ইমেহি কাৰণেহি মহাভূতানীতি ৱুচ্চন্তি. তত্থ ‘মহন্তপাতুভাৱতো’তি, এতানি হি অনুপাদিন্নকসন্তানেপি উপাদিন্নকসন্তানেপি মহন্তানি পাতুভূতানি. তেসং অনুপাদিন্নকসন্তানে এৱং মহন্তপাতুভাৱতা ৱেদিতব্বা – একঞ্হি চক্কৱাড়ং আযামতো চ ৱিত্থাৰতো চ যোজনানং দ্ৱাদস সতসহস্সানি তীণি সহস্সানি চত্তাৰি সতানি পঞ্ঞাসঞ্চ যোজনানি. পৰিক্খেপতো –

সব্বং সতসহস্সানি, ছত্তিংস পৰিমণ্ডলং;

দস চেৱ সহস্সানি, অড্ঢুড্ঢানি সতানি চ. (পাৰা. অট্ঠ. ১.১; ৱিসুদ্ধি. ১.১৩৭);

তত্থ –

দুৱে সতসহস্সানি, চত্তাৰি নহুতানি চ;

এত্তকং বহলত্তেন, সঙ্খাতাযং ৱসুন্ধৰা. (পাৰা. অট্ঠ. ১.১; ৱিসুদ্ধি. ১.১৩৭);

তস্সাযেৱ সন্ধাৰকং –

চত্তাৰি সতসহস্সানি, অট্ঠেৱ নহুতানি চ;

এত্তকং বহলত্তেন, জলং ৱাতে পতিট্ঠিতং.

তস্সাপি সন্ধাৰকো –

নৱসতসহস্সানি, মালুতো নভমুগ্গতো;

সট্ঠি চেৱ সহস্সানি, এসা লোকস্স সণ্ঠিতি.

এৱং সণ্ঠিতে চেত্থ যোজনানং –

চতুৰাসীতিসহস্সানি, অজ্ঝোগাড়্হো মহণ্ণৱে;

অচ্চুগ্গতো তাৱদেৱ, সিনেৰু পব্বতুত্তমো.

ততো উপড্ঢুপড্ঢেন, পমাণেন যথাক্কমং;

অজ্ঝোগাড়্হুগ্গতা দিব্বা, নানাৰতনচিত্তিতা.

যুগন্ধৰো ঈসধৰো, কৰৱীকো সুদস্সনো;

নেমিন্ধৰো ৱিনতকো, অস্সকণ্ণো গিৰি ব্ৰহা.

এতে সত্ত মহাসেলা, সিনেৰুস্স সমন্ততো;

মহাৰাজানমাৱাসা দেৱযক্খনিসেৱিতা.

যোজনানং সতানুচ্চো, হিমৱা পঞ্চ পব্বতো;

যোজনানং সহস্সানি, তীণি আযতৱিত্থতো;

চতুৰাসীতিসহস্সেহি, কূটেহি পটিমণ্ডিতো.

তিপঞ্চযোজনক্খন্ধপৰিক্খেপা নগৱ্হযা;

পঞ্ঞাসযোজনক্খন্ধসাখাযামা সমন্ততো.

সতযোজনৱিত্থিণ্ণা, তাৱদেৱ চ উগ্গতা;

জম্বূ যস্সানুভাৱেন, জম্বুদীপো পকাসিতো. (পাৰা. অট্ঠ. ১.১; ৱিসুদ্ধি. ১.১৩৭);

যঞ্চেতং জম্বুযা পমাণং তদেৱ অসুৰানং চিত্তপাটলিযা, গৰুড়ানং সিম্বলিৰুক্খস্স, অপৰগোযানে কদম্বৰুক্খস্স, উত্তৰকুৰুম্হি কপ্পৰুক্খস্স, পুব্বৱিদেহে সিৰীসস্স, তাৱতিংসেসু পাৰিচ্ছত্তকস্সাতি. তেনাহু পোৰাণা –

পাটলী সিম্বলী জম্বূ, দেৱানং পাৰিচ্ছত্তকো;

কদম্বো কপ্পৰুক্খো চ, সিৰীসেন ভৱতি সত্তমন্তি.

দ্ৱেঅসীতিসহস্সানি, অজ্ঝোগাড়্হো মহণ্ণৱে;

অচ্চুগ্গতো তাৱদেৱ, চক্কৱাড়সিলুচ্চযো;

পৰিক্খিপিত্ৱা তং সব্বং, লোকধাতুমযং ঠিতোতি.

উপাদিন্নকসন্তানেপি মচ্ছকচ্ছপদেৱদানৱাদিসৰীৰৱসেন মহন্তানেৱ পাতুভূতানি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা – ‘‘সন্তি, ভিক্খৱে, মহাসমুদ্দে যোজনসতিকাপি অত্তভাৱাতি’’আদি.

‘মহাভূতসামঞ্ঞতো’তি এতানি হি যথা মাযাকাৰো অমণিংযেৱ উদকং মণিং কত্ৱা দস্সেতি, অসুৱণ্ণংযেৱ লেড্ডুং সুৱণ্ণং কত্ৱা দস্সেতি, যথা চ সযং নেৱ যক্খো ন পক্খী সমানো যক্খভাৱম্পি পক্খিভাৱম্পি দস্সেতি, এৱমেৱ সযং অনীলানেৱ হুত্ৱা নীলং উপাদাৰূপং দস্সেন্তি, অপীতানি… অলোহিতানি… অনোদাতানেৱ হুত্ৱা ওদাতং উপাদাৰূপং দস্সেন্তীতি মাযাকাৰমহাভূতসামঞ্ঞতো মহাভূতানি. যথা চ যক্খাদীনি মহাভূতানি যং গণ্হন্তি নেৱ তেসং তস্স অন্তো ন বহিঠানং উপলব্ভতি, ন চ তং নিস্সায ন তিট্ঠন্তি, এৱমেৱ এতানিপি নেৱ অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অন্তো ন বহি ঠিতানি হুত্ৱা উপলব্ভন্তি, ন চ অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সায ন তিট্ঠন্তীতি. অচিন্তেয্যট্ঠানতায যক্খাদিমহাভূতসামঞ্ঞতোপি মহাভূতানি.

যথা চ যক্খিনীসঙ্খাতানি মহাভূতানি মনাপেহি ৱণ্ণসণ্ঠানৱিক্খেপেহি অত্তনো ভযানকভাৱং পটিচ্ছাদেত্ৱা সত্তে ৱঞ্চেন্তি, এৱমেৱ এতানিপি ইত্থিপুৰিসসৰীৰাদীসু মনাপেন ছৱিৱণ্ণেন, মনাপেন অঙ্গপচ্চঙ্গসণ্ঠানেন, মনাপেন চ হত্থপাদঙ্গুলিভমুকৱিক্খেপেন অত্তনো কক্খড়তাদিভেদং সৰসলক্খণং পটিচ্ছাদেত্ৱা বালজনং ৱঞ্চেন্তি, অত্তনো সভাৱং দট্ঠুং ন দেন্তি. ইতি ৱঞ্চকট্ঠেন যক্খিনীমহাভূতসামঞ্ঞতোপি মহাভূতানি.

‘মহাপৰিহাৰতো’তি মহন্তেহি পচ্চযেহি পৰিহৰিতব্বতো. এতানি হি দিৱসে দিৱসে উপনেতব্বত্তা মহন্তেহি ঘাসচ্ছাদনাদীহি ভূতানি পৱত্তানীতি মহাভূতানি. মহাপৰিহাৰানি ৱা ভূতানীতি মহাভূতানি.

‘মহাৱিকাৰতো’তি ভূতানং মহাৱিকাৰতো. এতানি হি উপাদিণ্ণানিপি অনুপাদিণ্ণানিপি মহাৱিকাৰানি হোন্তি. তত্থ অনুপাদিণ্ণানং কপ্পৱুট্ঠানে ৱিকাৰমহত্তং পাকটং হোতি, উপাদিণ্ণানং ধাতুক্খোভকালে. তথা হি –

ভূমিতো ৱুট্ঠিতা যাৱ, ব্ৰহ্মলোকা ৱিধাৱতি;

অচ্চি অচ্চিমতো লোকে, দয্হমানম্হি তেজসা.

কোটিসতসহস্সেকং, চক্কৱাড়ং ৱিলীযতি;

কুপিতেন যদা লোকো, সলিলেন ৱিনস্সতি.

কোটিসতসহস্সেকং, চক্কৱাড়ং ৱিকীৰতি;

ৱাযোধাতুপ্পকোপেন, যদা লোকো ৱিনস্সতি.

পত্থদ্ধো ভৱতি কাযো, দট্ঠো কট্ঠমুখেন ৱা;

পথৱীধাতুপ্পকোপেন, হোতি কট্ঠমুখেৱ সো.

পূতিযো ভৱতি কাযো, দট্ঠো পূতিমুখেন ৱা;

আপোধাতুপ্পকোপেন, হোতি পূতিমুখেৱ সো.

সন্তত্তো ভৱতি কাযো, দট্ঠো অগ্গিমুখেন ৱা;

তেজোধাতুপ্পকোপেন, হোতি অগ্গিমুখেৱ সো.

সঞ্ছিন্নো ভৱতি কাযো, দট্ঠো সত্থমুখেন ৱা;

ৱাযোধাতুপ্পকোপেন, হোতি সত্থমুখেৱ সো. (সং. নি. অট্ঠ. ৩.৪.২৩৮);

ইতি মহাৱিকাৰানি ভূতানীতি মহাভূতানি.

‘মহন্তভূতত্তা চা’তি এতানি হি মহন্তানি মহতা ৱাযামেন পৰিগ্গহেতব্বত্তা, ভূতানি ৱিজ্জমানত্তাতি, মহন্তভূতত্তা চ মহাভূতানি. এৱং মহন্তপাতুভাৱাদীহি কাৰণেহি মহাভূতানি.

চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদায ৰূপন্তি উপযোগত্থে সামিৱচনং. চত্তাৰি মহাভূতানি উপাদায, নিস্সায, অমুঞ্চিত্ৱা পৱত্তৰূপন্তি অত্থো. ইদং ৱুচ্চতি সব্বং ৰূপন্তি ইদং চত্তাৰি মহাভূতানি, পদপটিপাটিযা নিদ্দিট্ঠানি তেৱীসতি উপাদাৰূপানীতি, সত্তৱীসতিপ্পভেদং সব্বং ৰূপং নাম.

একৱিধৰূপসঙ্গহো

ইদানি তং ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং একৱিধাদীহি একাদসহি সঙ্গহেহি মাতিকং ঠপেন্তো সব্বং ৰূপং ন হেতূতিআদিমাহ.

তত্থ ‘সব্বং ৰূপ’ন্তি ইদং পদং ‘সব্বং ৰূপং ন হেতু’ ‘সব্বং ৰূপং অহেতুক’ন্তি এৱং সব্বপদেহি সদ্ধিং যোজেতব্বং. সব্বানেৱ চেতানি ‘ন হেতূ’তিআদীনি তেচত্তালীসপদানি উদ্দিট্ঠানি. তেসু পটিপাটিযা চত্তালীসপদানি মাতিকতো গহেত্ৱা ঠপিতানি, অৱসানে তীণি মাতিকামুত্তকানীতি. এৱং তাৱ পঠমে সঙ্গহে পাড়িৱৱত্থানমেৱ ৱেদিতব্বং. তথা দুতিযসঙ্গহাদীসু.

দুৱিধৰূপসঙ্গহো

তত্ৰাযং নযো – দুতিযসঙ্গহে তাৱ সতং চত্তাৰো চ দুকা. তত্থ অত্থি ৰূপং উপাদা, অত্থি ৰূপং নোউপাদাতিআদযো আদিম্হি চুদ্দস দুকা অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধাভাৱতো পকিণ্ণকদুকা নাম. ততো অত্থি ৰূপং চক্খুসম্ফস্সস্স ৱত্থূতিআদযো পঞ্চৱীসতি দুকা ৱত্থুঅৱত্থুউপপৰিক্খণৱসেন পৱত্তত্তা ৱত্থুদুকা নাম. ততো অত্থি ৰূপং চক্খুসম্ফস্সস্স আৰম্মণন্তিআদযো পঞ্চৱীসতি আৰম্মণানাৰম্মণউপপৰিক্খণৱসেন পৱত্তত্তা আৰম্মণদুকা নাম. ততো অত্থি ৰূপং চক্খাযতনন্তি আদযো দস আযতনানাযতনউপপৰিক্খণৱসেন পৱত্তত্তা আযতনদুকা নাম. ততো অত্থি ৰূপং চক্খুধাতূতিআদযো দস ধাতুঅধাতুউপপৰিক্খণৱসেন পৱত্তত্তা ধাতুদুকা নাম. ততো অত্থি ৰূপং চক্খুন্দ্ৰিযন্তিআদযো অট্ঠ ইন্দ্ৰিযানিন্দ্ৰিযউপপৰিক্খণৱসেন পৱত্তত্তা ইন্দ্ৰিযদুকা নাম. ততো অত্থি ৰূপং কাযৱিঞ্ঞত্তীতিআদযো দ্ৱাদস সুখুমাসুখুমৰূপউপপৰিক্খণৱসেন পৱত্তত্তা সুখুমৰূপদুকা নামাতি. ইদং দুতিযসঙ্গহে পাড়িৱৱত্থানং.

তিৱিধৰূপসঙ্গহো

৫৮৫. ততিযসঙ্গহে সতং তীণি চ তিকানি. তত্থ দুতিযসঙ্গহে ৱুত্তেসু চুদ্দসসু পকিণ্ণকদুকেসু একং অজ্ঝত্তিকদুকং সেসেহি তেৰসহি যোজেত্ৱা যং তং ৰূপং অজ্ঝত্তিকং তং উপাদা; যং তং ৰূপং বাহিৰং তং অত্থি উপাদা, অত্থি নোউপাদাতিআদিনা নযেন ঠপিতা তেৰস পকিণ্ণকতিকা নাম. ততো তমেৱ দুকং সেসদুকেহি সদ্ধিং যোজেত্ৱা যং তং ৰূপং বাহিৰং তং চক্খুসম্ফস্সস্স ন ৱত্থু, যং তং ৰূপং অজ্ঝত্তিকং তং অত্থি চক্খুসম্ফস্সস্স ৱত্থু, অত্থি চক্খুসম্ফস্সস্স ন ৱত্থূতিআদিনা নযেন সেসতিকা ঠপিতা. তেসং নামঞ্চ গণনা চ তেসংযেৱ ৱত্থুদুকাদীনং ৱসেন ৱেদিতব্বাতি. ইদং ততিযসঙ্গহে পাড়িৱৱত্থানং.

চতুব্বিধাদিৰূপসঙ্গহা

৫৮৬. চতুত্থসঙ্গহে দ্ৱাৱীসতি চতুক্কা. তত্থ সব্বপচ্ছিমো অত্থি ৰূপং উপাদা অত্থি ৰূপং নোউপাদাতি এৱং ইধ ৱুত্তং মাতিকং অনামসিত্ৱা ঠপিতো. ইতৰে পন আমসিত্ৱা ঠপিতা. কথং? যে তাৱ ইধ দুৱিধসঙ্গহে পকিণ্ণকেসু আদিতো তযো দুকা, তেসু একেকং গহেত্ৱা যং তং ৰূপং উপাদা তং অত্থি উপাদিণ্ণং, অত্থি অনুপাদিণ্ণন্তিআদিনা নযেন পঞ্চহি পঞ্চহি দুকেহি সদ্ধিং যোজেত্ৱা দুকত্তযমূলকা আদিম্হি পঞ্চদস চতুক্কা ঠপিতা.

ইদানি যো যং চতুক্কো সনিদস্সনদুকো সো যস্মা যং তং ৰূপং সনিদস্সনং তং অত্থি সপ্পটিঘং, অত্থি অপ্পটিঘন্তিআদিনা নযেন পৰেহি ৱা, অত্থি উপাদা অত্থি নোউপাদাতিআদিনা নযেন পুৰিমেহি ৱা, দুকেহি সদ্ধিং অত্থাভাৱতো কমাভাৱতো ৱিসেসাভাৱতো চ যোগং ন গচ্ছতি. সনিদস্সনঞ্হি ‘অপ্পটিঘং’ নাম, ‘নো উপাদা’ ৱা নত্থীতি অত্থাভাৱতো যোগং ন গচ্ছতি. ‘উপাদিণ্ণং পন অনুপাদিণ্ণঞ্চ অত্থি তং কমাভাৱা যোগং ন গচ্ছতি. সব্বদুকা হি পচ্ছিমপচ্ছিমেহেৱ সদ্ধিং যোজিতা. অযমেত্থ কমো. পুৰিমেহি পন সদ্ধিং কমাভাৱোতি. ‘সতি অত্থে কমাভাৱো অকাৰণং. তস্মা উপাদিণ্ণপদাদীহি সদ্ধিং যোজেতব্বো’তি চে – ন, ৱিসেসাভাৱা; উপাদিণ্ণপদাদীনি হি ইমিনা সদ্ধিং যোজিতানি. তত্থ ‘উপাদিণ্ণং ৱা সনিদস্সনং, সনিদস্সনং ৱা উপাদিণ্ণ’ন্তি ৱুত্তে ৱিসেসো নত্থীতি ৱিসেসাভাৱাপি যোগং ন গচ্ছতি. তস্মা তং চতুত্থদুকং অনামসিত্ৱা, ততো পৰেহি অত্থি ৰূপং সপ্পটিঘন্তিআদীহি তীহি দুকেহি সদ্ধিং ‘যং তং ৰূপং সপ্পটিঘং তং অত্থি ইন্দ্ৰিযং, অত্থি ন ইন্দ্ৰিযং, যং তং ৰূপং অপ্পটিঘং তং অত্থি ইন্দ্ৰিযং, অত্থি ন ইন্দ্ৰিয’ন্তিআদিনা নযেন যুজ্জমানে দ্ৱে দ্ৱে দুকে যোজেত্ৱা ছ চতুক্কা ঠপিতা.

যথা চাযং চতুত্থদুকো যোগং ন গচ্ছতি, তথা তেন সদ্ধিং আদিদুকোপি. কস্মা? অনুপাদাৰূপস্স একন্তেন অনিদস্সনত্তা. সো হি যং তং ৰূপং নোউপাদা তং অত্থি সনিদস্সনং, অত্থি অনিদস্সনন্তি – এৱং চতুত্থেন দুকেন সদ্ধিং যোজিযমানো যোগং ন গচ্ছতি. তস্মা তং অতিক্কমিত্ৱা পঞ্চমেন সহ যোজিতো. এৱং যো যেন সদ্ধিং যোগং গচ্ছতি, যো চ ন গচ্ছতি সো ৱেদিতব্বোতি. ইদং চতুত্থসঙ্গহে পাড়িৱৱত্থানং. ইতো পৰে পন পঞ্চৱিধসঙ্গহাদযো সত্ত সঙ্গহা অসম্মিস্সা এৱ. এৱং সকলাযপি মাতিকায পাড়িৱৱত্থানং ৱেদিতব্বং.

ৰূপৱিভত্তিএককনিদ্দেসৱণ্ণনা

৫৯৪. ইদানি তস্সা অত্থং ভাজেত্ৱা দস্সেতুং সব্বং ৰূপং ন হেতুমেৱাতিআদি আৰদ্ধং. কস্মা পনেত্থ ‘কতমং তং সব্বং ৰূপং ন হেতূ’তি পুচ্ছা ন কতাতি? ভেদাভাৱতো. যথা হি দুকাদীসু ‘উপাদাৰূপ’ম্পি অত্থি ‘নোউপাদাৰূপ’ম্পি, এৱমিধ হেতু ন হেতূতিপি সহেতুকমহেতুকন্তিপি ভেদো নত্থি, তস্মা পুচ্ছং অকত্ৱাৱ ৱিভত্তং. তত্থ ‘সব্ব’ন্তি সকলং, নিৰৱসেসং. ‘ৰূপ’ন্তি অযমস্স সীতাদীহি ৰুপ্পনভাৱদীপনো সামঞ্ঞলক্খণনিদ্দেসো. ন হেতুমেৱাতি সাধাৰণহেতুপটিক্খেপনিদ্দেসো.

তত্থ হেতুহেতু পচ্চযহেতু উত্তমহেতু সাধাৰণহেতূতি চতুব্বিধো হেতু. তেসু ‘তযো কুসলহেতূ, তযো অকুসলহেতূ, তযো অব্যাকতহেতূ’তি (ধ. স. ১০৫৯) অযং ‘হেতুহেতু’ নাম. ‘‘চত্তাৰো খো, ভিক্খু, মহাভূতা হেতু, চত্তাৰো মহাভূতা পচ্চযো ৰূপক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনাযা’’তি (ম. নি. ৩.৮৫; সং. নি. ৩.৮২) অযং ‘পচ্চযহেতু’ নাম. ‘‘কুসলাকুসলং অত্তনো ৱিপাকট্ঠানে, উত্তমং ইট্ঠাৰম্মণং কুসলৱিপাকট্ঠানে, উত্তমং অনিট্ঠাৰম্মণং অকুসলৱিপাকট্ঠানে’’তি অযং ‘উত্তমহেতু’ নাম. যথাহ – ‘অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং কম্মসমাদানানং ঠানসো হেতুসো ৱিপাকং যথাভূতং পজানাতী’তি (ম. নি. ১.১৪৮; ৱিভ. ৮১০; পাটি. ম. ২.৪৪), ‘‘এসেৱ হেতু এস পচ্চযো সঙ্খাৰানং যদিদং অৱিজ্জা’’তি অৱিজ্জা সঙ্খাৰানং সাধাৰণহেতু হুত্ৱা পচ্চযট্ঠং ফৰতীতি অযং ‘সাধাৰণহেতু’ নাম. যথা হি পথৱীৰসো আপোৰসো চ মধুৰস্সাপি অমধুৰস্সাপি পচ্চযো, এৱং অৱিজ্জা কুসলসঙ্খাৰানম্পি অকুসলসঙ্খাৰানম্পি সাধাৰণপচ্চযো হোতি. ইমস্মিং পনত্থে ‘হেতুহেতু’ অধিপ্পেতো. ইতি ‘হেতূ ধম্মা ন হেতূ ধম্মা’তি (ধ. স. দুকমাতিকা ১) মাতিকায আগতং হেতুভাৱং ৰূপস্স নিযমেত্ৱা পটিক্খিপন্তো ‘ন হেতুমেৱা’তি আহ. ইমিনা নযেন সব্বপদেসু পটিক্খেপনিদ্দেসো চ অপ্পটিক্খেপনিদ্দেসো চ ৱেদিতব্বো. ৱচনত্থো পন সব্বপদানং মাতিকাৱণ্ণনাযং ৱুত্তোযেৱ.

সপ্পচ্চযমেৱাতি এত্থ পন কম্মসমুট্ঠানং কম্মপচ্চযমেৱ হোতি, আহাৰসমুট্ঠানাদীনি আহাৰাদিপচ্চযানেৱাতি এৱং ৰূপস্সেৱ ৱুত্তচতুপচ্চযৱসেন অত্থো ৱেদিতব্বো. ৰূপমেৱাতি ‘ৰূপিনো ধম্মা অৰূপিনো ধম্মা’তি মাতিকায ৱুত্তং অৰূপীভাৱং পটিক্খিপতি. উপ্পন্নং ছহি ৱিঞ্ঞাণেহীতি পচ্চুপ্পন্নৰূপমেৱ চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীহি ছহি ৱেদিতব্বং. নিযামো পন চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনি সন্ধায গহিতো. ন হি তানি অতীতানাগতং ৱিজানন্তি. মনোৱিঞ্ঞাণং পন অতীতম্পি অনাগতম্পি ৱিজানাতি. তং ইমস্মিং পঞ্চৱিঞ্ঞাণসোতে পতিতত্তা সোতপতিতমেৱ হুত্ৱা গতং. হুত্ৱা অভাৱট্ঠেন পন অনিচ্চমেৱ. জৰায অভিভৱিতব্বধম্মকত্তা জৰাভিভূতমেৱ. যস্মা ৱা ৰূপকাযে জৰা পাকটা হোতি, তস্মাপি ‘জৰাভিভূতমেৱা’তি ৱুত্তং.

এৱং একৱিধেন ৰূপসঙ্গহোতি এত্থ ‘ৱিধা’-সদ্দো মানসণ্ঠানকোট্ঠাসেসু দিস্সতি. ‘‘সেয্যোহমস্মীতি ৱিধা, সদিসোহমস্মীতি ৱিধা’’তিআদীসু (ৱিভ. ৯৬২) হি মানো ৱিধা নাম. ‘‘কথংৱিধং সীলৱন্তং ৱদন্তি, কথংৱিধং পঞ্ঞৱন্তং ৱদন্তী’’তিআদীসু (সং. নি. ১.৯৫) সণ্ঠানং. ‘কথংৱিধ’ন্তি হি পদস্স কথংসণ্ঠানন্তি অত্থো. ‘‘একৱিধেন ঞাণৱত্থুং দুৱিধেন ঞাণৱত্থূ’’তিআদীসু (ৱিভ. ৭৫১-৭৫২) কোট্ঠাসো ৱিধা নাম. ইধাপি কোট্ঠাসোৱ অধিপ্পেতো.

সঙ্গহসদ্দোপি সজাতিসঞ্জাতিকিৰিযাগণনৱসেন চতুব্বিধো. তত্থ ‘‘সব্বে খত্তিযা আগচ্ছন্তু, সব্বে ব্ৰাহ্মণা সব্বে ৱেস্সা সব্বে সুদ্দা আগচ্ছন্তু’’, ‘‘যা চাৱুসো ৱিসাখ, সম্মাৱাচা, যো চ সম্মাকম্মন্তো, যো চ সম্মাআজীৱো – ইমে ধম্মা সীলক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) অযং ‘সজাতিসঙ্গহো’ নাম. ‘একজাতিকা আগচ্ছন্তূ’তি ৱুত্তট্ঠানে ৱিয হি ইধ সব্বে জাতিযা একসঙ্গহং গতা. ‘‘সব্বে কোসলকা আগচ্ছন্তু, সব্বে মাগধকা, সব্বে ভাৰুকচ্ছকা আগচ্ছন্তু’’, ‘‘যো চাৱুসো ৱিসাখ, সম্মাৱাযামো, যা চ সম্মাসতি, যো চ সম্মাসমাধি – ইমে ধম্মা সমাধিক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি অযং ‘সঞ্জাতিসঙ্গহো’ নাম. একট্ঠানে জাতা সংৱুদ্ধা আগচ্ছন্তূতি ৱুত্তট্ঠানে ৱিয হি ইধ সব্বে সঞ্জাতিট্ঠানেন নিৱুত্থোকাসেন একসঙ্গহং গতা. ‘‘সব্বে হত্থাৰোহা আগচ্ছন্তু, সব্বে অস্সাৰোহা, সব্বে ৰথিকা আগচ্ছন্তু’’, ‘‘যা চাৱুসো ৱিসাখ, সম্মাদিট্ঠি, যো চ সম্মাসঙ্কপ্পো – ইমে ধম্মা পঞ্ঞাক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) অযং ‘কিৰিযাসঙ্গহো’ নাম. সব্বেৱ হেতে অত্তনো কিৰিযাকৰণেন একসঙ্গহং গতা. ‘‘চক্খাযতনং কতমক্খন্ধগণনং গচ্ছতি? চক্খাযতনং ৰূপক্খন্ধগণনং গচ্ছতি. হঞ্চি চক্খাযতনং ৰূপক্খন্ধগণনং গচ্ছতি, তেন ৱত ৰে ৱত্তব্বে – চক্খাযতনং ৰূপক্খন্ধেন সঙ্গহিত’’ন্তি (কথা. ৪৭১), অযং ‘গণনসঙ্গহো’ নাম. অযমিধ অধিপ্পেতো. এককোট্ঠাসেন ৰূপগণনাতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. এস নযো সব্বত্থ.

দুকনিদ্দেসৱণ্ণনা

উপাদাভাজনীযকথা

৫৯৫. ইদানি দুৱিধসঙ্গহাদীসু ‘অত্থি ৰূপং উপাদা, অত্থি ৰূপং নোউপাদা’তি এৱং ভেদসব্ভাৱতো পুচ্ছাপুব্বঙ্গমং পদভাজনং দস্সেন্তো কতমং তং ৰূপং উপাদাতিআদিমাহ. তত্থ উপাদিযতীতি ‘উপাদা’; মহাভূতানি গহেত্ৱা, অমুঞ্চিত্ৱা, তানি নিস্সায পৱত্ততীতি অত্থো. ইদানি তং পভেদতো দস্সেন্তো চক্খাযতনন্তিআদিমাহ.

৫৯৬. এৱং তেৱীসতিৱিধং উপাদাৰূপং সঙ্খেপতো উদ্দিসিত্ৱা পুন তদেৱ ৱিত্থাৰতো নিদ্দিসন্তো কতমং তং ৰূপং চক্খাযতনন্তিআদিমাহ. তত্থ দুৱিধং চক্খু – মংসচক্খু পঞ্ঞাচক্খু চ. এতেসু ‘বুদ্ধচক্খু সমন্তচক্খু ঞাণচক্খু দিব্বচক্খু ধম্মচক্খূ’তি পঞ্চৱিধং পঞ্ঞাচক্খু. তত্থ ‘‘অদ্দসং খো অহং, ভিক্খৱে, বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেন্তো সত্তে অপ্পৰজক্খে…পে… দুৱিঞ্ঞাপযে’’তি (ম. নি. ১.২৮৩) ইদং বুদ্ধচক্খু নাম. ‘‘সমন্তচক্খু ৱুচ্চতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণ’’ন্তি ইদং সমন্তচক্খু নাম. ‘‘চক্খুং উদপাদি ঞাণং উদপাদী’’তি (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৱ. ১৫) ইদং ঞাণচক্খু নাম. ‘‘অদ্দসং খো অহং, ভিক্খৱে, দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেনা’’তি (ম. নি. ১.২৮৪) ইদং দিব্বচক্খু নাম. ‘‘তস্মিং যেৱাসনে ৱিৰজং ৱীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদী’’তি (ম. নি. ২.৩৯৫) ইদং হেট্ঠিমমগ্গত্তযসঙ্খাতং ঞাণং ধম্মচক্খু নাম.

মংসচক্খুপি পসাদচক্খু সসম্ভাৰচক্খূতি দুৱিধং হোতি. তত্থ যোযং অক্খিকূপকে পতিট্ঠিতো হেট্ঠা অক্খিকূপকট্ঠিকেন, উপৰি ভমুকট্ঠিকেন, উভতো অক্খিকূটেহি, অন্তো মত্থলুঙ্গেন, বহিদ্ধা অক্খিলোমেহি পৰিচ্ছিন্নো মংসপিণ্ডো. সঙ্খেপতো ‘চতস্সো ধাতুযো, ৱণ্ণো গন্ধো ৰসো ওজা, সম্ভৱো সণ্ঠানং, জীৱিতং ভাৱো কাযপসাদো চক্খুপসাদো’তি চুদ্দসসম্ভাৰো. ৱিত্থাৰতো ‘চতস্সো ধাতুযো, তংসন্নিস্সিতৱণ্ণগন্ধৰসওজাসণ্ঠানসম্ভৱা চা’তি ইমানি দস চতুসমুট্ঠানিকত্তা চত্তালীসং হোন্তি. জীৱিতং ভাৱো কাযপসাদো চক্খুপসাদোতি চত্তাৰি একন্তকম্মসমুট্ঠানানেৱাতি ইমেসং চতুচত্তালীসায ৰূপানং ৱসেন চতুচত্তালীসসম্ভাৰো. যং লোকো সেতং চক্খুং পুথুলং ৱিসটং ৱিত্থিণ্ণং ‘চক্খু’ন্তি সঞ্জানন্তো ন চক্খুং সঞ্জানাতি, ৱত্থুং চক্খুতো সঞ্জানাতি, সো মংসপিণ্ডো অক্খিকূপে পতিট্ঠিতো, ন্হাৰুসুত্তকেন মত্থলুঙ্গে আবদ্ধো, যত্থ সেতম্পি অত্থি, কণ্হম্পি লোহিতকম্পি, পথৱীপি আপোপি তেজোপি ৱাযোপি, যং সেম্হূস্সদত্তা সেতং, পিত্তুস্সদত্তা কণ্হং, ৰুহিৰুস্সদত্তা লোহিতকং, পথৱুস্সদত্তা পত্থিণ্ণং হোতি, আপুস্সদত্তা পগ্ঘৰতি, তেজুস্সদত্তা পৰিদয্হতি, ৱাযুস্সদত্তা সম্ভমতি, ইদং সসম্ভাৰচক্খু নাম.

যো পনেত্থ সিতো এত্থ পটিবদ্ধো চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো, ইদং পসাদচক্খু নাম. তদেতং তস্স সসম্ভাৰচক্খুনো সেতমণ্ডলপৰিক্খিত্তস্স কণ্হমণ্ডলস্স মজ্ঝে, অভিমুখে ঠিতানং সৰীৰসণ্ঠানুপ্পত্তিদেসভূতে দিট্ঠিমণ্ডলে, সত্তসু পিচুপটলেসু আসিত্ততেলং পিচুপটলানি ৱিয, সত্তক্খিপটলানি ব্যাপেত্ৱা, ধাৰণন্হাপনমণ্ডনবীজনকিচ্চাহি চতূহি ধাতীহি খত্তিযকুমাৰো ৱিয, সন্ধাৰণআবন্ধনপৰিপাচনসমুদীৰণকিচ্চাহি চতূহি ধাতূহি কতূপকাৰং, উতুচিত্তাহাৰেহি উপত্থম্ভিযমানং, আযুনা অনুপালিযমানং, ৱণ্ণগন্ধৰসাদীহি পৰিৱুতং, পমাণতো ঊকাসিৰমত্তং, চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং যথাৰহং ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱং সাধযমানং তিট্ঠতি. ৱুত্তম্পি চেতং ধম্মসেনাপতিনা –

‘‘যেন চক্খুপ্পসাদেন, ৰূপানি মনুপস্সতি;

পৰিত্তং সুখুমং এতং, ঊকাসিৰসমূপম’’ন্তি.

চক্খু চ তং আযতনঞ্চাতি চক্খাযতনং. যং চক্খু চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদোতি ইধাপি উপযোগত্থেযেৱ সামিৱচনং; চত্তাৰি মহাভূতানি উপাদিযিত্ৱা পৱত্তপ্পসাদোতি অত্থো. ইমিনা পসাদচক্খুমেৱ গণ্হাতি, সেসচক্খুং পটিক্খিপতি. যং পন ইন্দ্ৰিযগোচৰসুত্তে ‘‘একং মহাভূতং উপাদায পসাদো পথৱীধাতুযা তীহি মহাভূতেহি সঙ্গহিতো আপোধাতুযা চ তেজোধাতুযা চ ৱাযোধাতুযা চ,’’ চতুপৰিৱত্তসুত্তে ‘‘দ্ৱিন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো পথৱীধাতুযা চ আপোধাতুযা চ দ্ৱীহি মহাভূতেহি সঙ্গহিতো তেজোধাতুযা চ ৱাযোধাতুযা চা’’তি ৱুত্তং, তং পৰিযাযেন ৱুত্তং. অযঞ্হি সুত্তন্তিককথা নাম পৰিযাযদেসনা. যো চ চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো সো তেসু একেকস্সাপি দিন্নং দ্ৱিন্নম্পি পসাদোযেৱাতি ইমিনা পৰিযাযেন তত্থ দেসনা আগতা. অভিধম্মো পন নিপ্পৰিযাযদেসনা নাম. তস্মা ইধ ‘চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো’তি ৱুত্তং.

‘অযং মে অত্তা’তি বালজনেন পৰিগ্গহিতত্তা অত্তভাৱো ৱুচ্চতি সৰীৰম্পি খন্ধপঞ্চকম্পি. তস্মিং পৰিযাপন্নো তন্নিস্সিতোতি অত্তভাৱপৰিযাপন্নো চক্খুৱিঞ্ঞাণেন পস্সিতুং ন সক্কাতি অনিদস্সনো. পটিঘট্টনানিঘংসো এত্থ জাযতীতি সপ্পটিঘো.

যেনাতিআদীসু অযং সঙ্খেপত্থো – যেন কৰণভূতেন চক্খুনা অযং সত্তো ইদং ৱুত্তপ্পকাৰং ৰূপং অতীতে পস্সি ৱা, ৱত্তমানে পস্সতি ৱা, অনাগতে পস্সিস্সতি ৱা, সচস্স অপৰিভিন্নং চক্খু ভৱেয্য, অথানেন আপাথগতং ৰূপং পস্সে ৱা, অতীতং ৱা ৰূপং অতীতেন চক্খুনা পস্সি, পচ্চুপ্পন্নং পচ্চুপ্পন্নেন পস্সতি, অনাগতং অনাগতেন পস্সিস্সতি, সচে তং ৰূপং চক্খুস্স আপাথং আগচ্ছেয্য চক্খুনা তং ৰূপং পস্সেয্যাতি ইদমেত্থ পৰিকপ্পৱচনং. দস্সনপৰিণাযকট্ঠেন চক্খুংপেতং, সঞ্জাতিসমোসৰণট্ঠেন চক্খাযতনংপেতং, সুঞ্ঞতভাৱনিস্সত্তট্ঠেন চক্খুধাতুপেসা. দস্সনলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি চক্খুন্দ্ৰিযংপেতং. লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকোপেসো. ৱড়ঞ্জনট্ঠেন দ্ৱাৰাপেসা. অপূৰণীযট্ঠেন সমুদ্দোপেসো. পৰিসুদ্ধট্ঠেন পণ্ডৰংপেতং. ফস্সাদীনং অভিজাযনট্ঠেন খেত্তংপেতং. তেসংযেৱ পতিট্ঠানট্ঠেন ৱত্থুংপেতং. সমৱিসমং দস্সেন্তং অত্তভাৱং নেতীতি নেত্তংপেতং. তেনেৱট্ঠেন নযনংপেতং. সক্কাযপৰিযাপন্নট্ঠেন ওৰিমং তীৰংপেতং. বহুসাধাৰণট্ঠেন অস্সামিকট্ঠেন চ সুঞ্ঞো গামোপেসোতি.

এত্তাৱতা ‘পস্সি ৱা’তিআদীহি চতূহি পদেহি চক্খুংপেতন্তিআদীনি চুদ্দস নামানি যোজেত্ৱা চক্খাযতনস্স চত্তাৰো ৱৱত্থাপননযা ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. কথং? এত্থ হি যেন চক্খুনা অনিদস্সনেন সপ্পটিঘেন ৰূপং সনিদস্সনং সপ্পটিঘং পস্সি ৱা চক্খুংপেতং…পে… সুঞ্ঞো গামোপেসো, ইদং তং ৰূপং চক্খাযতনন্তি অযমেকো নযো. এৱং সেসাপি ৱেদিতব্বা.

৫৯৭. ইদানি যস্মা ৱিজ্জুনিচ্ছৰণাদিকালেসু অনোলোকেতুকামস্সাপি ৰূপং চক্খুপসাদং ঘট্টেতি, তস্মা তং আকাৰং দস্সেতুং দুতিযো নিদ্দেসৱাৰো আৰদ্ধো. তত্থ যম্হি চক্খুম্হীতি যম্হি অধিকৰণভূতে চক্খুম্হি. ৰূপন্তি পচ্চত্তৱচনমেতং. তত্থ পটিহঞ্ঞি ৱাতি অতীতত্থো. পটিহঞ্ঞতি ৱাতি পচ্চুপ্পন্নত্থো. পটিহঞ্ঞিস্সতি ৱাতি অনাগতত্থো. পটিহঞ্ঞে ৱাতি ৱিকপ্পনত্থো. অতীতঞ্হি ৰূপং অতীতে চক্খুস্মিং পটিহঞ্ঞি নাম. পচ্চুপ্পন্নং পচ্চুপ্পন্নে পটিহঞ্ঞতি নাম. অনাগতং অনাগতে পটিহঞ্ঞিস্সতি নাম. সচে তং ৰূপং চক্খুস্স আপাথং আগচ্ছেয্য, চক্খুম্হি পটিহঞ্ঞেয্য তং ৰূপন্তি অযমেত্থ পৰিকপ্পো. অত্থতো পন পসাদং ঘট্টযমানমেৱ ৰূপং পটিহঞ্ঞতি নাম. ইধাপি পুৰিমনযেনেৱ চত্তাৰো ৱৱত্থাপননযা ৱেদিতব্বা.

৫৯৮. ইদানি যস্মা অত্তনো ইচ্ছায ওলোকেতুকামস্স ৰূপে চক্খুং উপসংহৰতো চক্খু ৰূপস্মিং পটিহঞ্ঞতি, তস্মা তং আকাৰং দস্সেতুং ততিযো নিদ্দেসৱাৰো আৰদ্ধো. সো অত্থতো পাকটোযেৱ. এত্থ পন চক্খু আৰম্মণং সম্পটিচ্ছমানমেৱ ৰূপম্হি পটিহঞ্ঞতি নাম. ইধাপি পুৰিমনযেনেৱ চত্তাৰো ৱৱত্থাপননযা ৱেদিতব্বা.

৫৯৯. ইতো পৰং ফস্সপঞ্চমকানং উপ্পত্তিদস্সনৱসেন পঞ্চ, তেসংযেৱ আৰম্মণপটিবদ্ধউপ্পত্তিদস্সনৱসেন পঞ্চাতি, দস ৱাৰা দস্সিতা. তত্থ চক্খুং নিস্সাযাতি চক্খুং নিস্সায, পচ্চযং কত্ৱা. ৰূপং আৰব্ভাতি ৰূপাৰম্মণং আগম্ম, সন্ধায, পটিচ্চ. ইমিনা চক্খুপসাদৱত্থুকানং ফস্সাদীনং পুৰেজাতপচ্চযেন চক্খুদ্ৱাৰজৱনৱীথিপৰিযাপন্নানং আৰম্মণাধিপতিআৰম্মণূপনিস্সযপচ্চযেহি ৰূপস্স পচ্চযভাৱো দস্সিতো. ইতৰেসু পঞ্চসু ৱাৰেসু ৰূপং আৰম্মণমস্সাতি ৰূপাৰম্মণোতি এৱং আৰম্মণপচ্চযমত্তেনেৱ পচ্চযভাৱো দস্সিতো. যথা পন পুৰিমেসু তীসু, এৱং ইমেসুপি দসসু ৱাৰেসু চত্তাৰো চত্তাৰো ৱৱত্থাপননযা ৱেদিতব্বা. এৱং কতমং তং ৰূপং চক্খাযতনন্তি পুচ্ছায উদ্ধটং চক্খুং ‘ইদং ত’ন্তি নানপ্পকাৰতো দস্সেতুং, পুৰিমা তযো, ইমে দসাতি, তেৰস নিদ্দেসৱাৰা দস্সিতা. একেকস্মিঞ্চেত্থ চতুন্নং চতুন্নং ৱৱত্থাপননযানং আগতত্তা দ্ৱিপঞ্ঞাসায নযেহি পটিমণ্ডেত্ৱাৱ দস্সিতাতি ৱেদিতব্বা.

৬০০. ইতো পৰেসু সোতাযতনাদিনিদ্দেসেসুপি এসেৱ নযো. ৱিসেসমত্তং পনেত্থ এৱং ৱেদিতব্বং – সুণাতীতি সোতং. তং সসম্ভাৰসোতবিলস্স অন্তো তনুতম্বলোমাচিতে অঙ্গুলিৱেধকসণ্ঠানে পদেসে ৱুত্তপ্পকাৰাহি ধাতূহি কতূপকাৰং, উতুচিত্তাহাৰেহি উপত্থম্ভিযমানং, আযুনা অনুপালিযমানং, ৱণ্ণাদীহি পৰিৱুতং সোতৱিঞ্ঞাণাদীনং যথাৰহং ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱং সাধযমানং তিট্ঠতি.

ঘাযতীতি ঘানং. তং সসম্ভাৰঘানবিলস্স অন্তো অজপ্পদসণ্ঠানে পদেসে যথাৱুত্তপ্পকাৰউপকাৰুপত্থম্ভনানুপালনপৰিৱাৰং হুত্ৱা ঘানৱিঞ্ঞাণাদীনং যথাৰহং ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱং সাধযমানং তিট্ঠতি.

সাযনট্ঠেন জিৱ্হা. সা সসম্ভাৰজিৱ্হামজ্ঝস্স উপৰি উপ্পলদলগ্গসণ্ঠানে পদেসে যথাৱুত্তপ্পকাৰউপকাৰুপত্থম্ভনানুপালনপৰিৱাৰা হুত্ৱা জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণাদীনং যথাৰহং ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱং সাধযমানা তিট্ঠতি.

যাৱতা পন ইমস্মিং কাযে উপাদিণ্ণকৰূপং নাম অত্থি, সব্বত্থ কাযাযতনং, কপ্পাসপটলে স্নেহো ৱিয, যথাৱুত্তপ্পকাৰউপকাৰুপত্থম্ভনানুপালনপৰিৱাৰমেৱ হুত্ৱা কাযৱিঞ্ঞাণাদীনং যথাৰহং ৱত্থুদ্ৱাৰভাৱং সাধযমানং তিট্ঠতি. অযমেত্থ ৱিসেসো. সেসো পাড়িপ্পভেদো চ অত্থো চ চক্খুনিদ্দেসে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. কেৱলঞ্হি ইধ চক্খুপদস্স ঠানে সোতপদাদীনি, ৰূপপদস্স ঠানে সদ্দপদাদীনি, পস্সীতি আদীনং ঠানে সুণীতিআদিপদানি চ আগতানি. ‘নেত্তংপেতং, নযনংপেত’ন্তি ইমস্স চ পদদ্ৱযস্স অভাৱা দ্ৱাদস দ্ৱাদস নামানি হোন্তি. সেসং সব্বত্থ ৱুত্তসদিসমেৱ.

তত্থ সিযা – যদি যাৱতা ইমস্মিং কাযে উপাদিণ্ণকৰূপং নাম অত্থি, সব্বত্থ কাযাযতনং, কপ্পাসপটলে স্নেহো ৱিয. ‘এৱং সন্তে লক্খণসম্মিস্সতা আপজ্জতী’তি. ‘নাপজ্জতী’তি. ‘কস্মা’? ‘অঞ্ঞস্স অঞ্ঞত্থ অভাৱতো’. ‘যদি এৱং, ন সব্বত্থ কাযাযতন’ন্তি? ‘নেৱ পৰমত্থতো সব্বত্থ. ৱিনিব্ভুজিত্ৱা পনস্স নানাকৰণং পঞ্ঞাপেতুং ন সক্কা, তস্মা এৱং ৱুত্তং. যথা হি ৰূপৰসাদযো, ৱালিকাচুণ্ণানি ৱিয, ৱিৱেচেতুং অসক্কুণেয্যতায অঞ্ঞমঞ্ঞব্যাপিনোতি ৱুচ্চন্তি, ন চ পৰমত্থতো ৰূপে ৰসো অত্থি. যদি সিযা ৰূপগ্গহণেনেৱ ৰসগ্গহণং গচ্ছেয্য. এৱং কাযাযতনম্পি পৰমত্থতো নেৱ সব্বত্থ অত্থি, ন চ সব্বত্থ নত্থি, ৱিৱেচেতুং অসক্কুণেয্যতাযাতি. এৱমেত্থ ন লক্খণসম্মিস্সতা আপজ্জতীতি ৱেদিতব্বা’.

অপিচ লক্খণাদিৱৱত্থাপনতোপেতেসং অসম্মিস্সতা ৱেদিতব্বা – এতেসু হি ৰূপাভিঘাতাৰহভূতপ্পসাদলক্খণং দট্ঠুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপ্পসাদলক্খণং ৱা চক্খু, ৰূপেসু আৱিঞ্ছনৰসং, চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স আধাৰভাৱপচ্চুপট্ঠানং, দট্ঠুকামতানিদানকম্মজভূতপদট্ঠানং.

সদ্দাভিঘাতাৰহভূতপ্পসাদলক্খণং সোতুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপ্পসাদলক্খণং ৱা সোতং, সদ্দেসু আৱিঞ্ছনৰসং, সোতৱিঞ্ঞাণস্স আধাৰভাৱপচ্চুপট্ঠানং, সোতুকামতানিদানকম্মজভূতপদট্ঠানং.

গন্ধাভিঘাতাৰহভূতপ্পসাদলক্খণং ঘাযিতুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপ্পসাদলক্খণং ৱা ঘানং, গন্ধেসু আৱিঞ্ছনৰসং, ঘানৱিঞ্ঞাণস্স আধাৰভাৱপচ্চুপট্ঠানং ঘাযিতুকামতানিদানকম্মজভূতপদট্ঠানং.

ৰসাভিঘাতাৰহভূতপ্পসাদলক্খণা সাযিতুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপ্পসাদলক্খণা ৱা জিৱ্হা, ৰসেসু আৱিঞ্ছনৰসা, জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণস্স আধাৰভাৱপচ্চুপট্ঠানা, সাযিতুকামতানিদানকম্মজভূতপদট্ঠানা.

ফোট্ঠব্বাভিঘাতাৰহভূতপ্পসাদলক্খণো ফুসিতুকামতানিদানকম্মসমুট্ঠানভূতপ্পসাদলক্খণো ৱা কাযো, ফোট্ঠব্বেসু আৱিঞ্ছনৰসো, কাযৱিঞ্ঞাণস্স আধাৰভাৱপচ্চুপট্ঠানো, ফুসিতুকামতানিদানকম্মজভূতপদট্ঠানো.

কেচি পন ‘তেজাধিকানং ভূতানং পসাদো চক্খু, ৱাযুপথৱীআপাধিকানং ভূতানং পসাদা সোতঘানজিৱ্হা, কাযো সব্বেস’ন্তি ৱদন্তি. অপৰে ‘তেজাধিকানং পসাদো চক্খু, ৱিৱৰৱাযুআপপথৱাধিকানং পসাদা সোতঘানজিৱ্হাকাযা’তি ৱদন্তি. তে ৱত্তব্বা – ‘সুত্তং আহৰথা’তি. অদ্ধা সুত্তমেৱ ন দক্খিস্সন্তি. কেচি পনেত্থ ‘তেজাদীনং গুণেহি ৰূপাদীহি অনুগ্গয্হভাৱতো’তি কাৰণং ৱদন্তি. তে চ ৱত্তব্বা – ‘কো পনেৱমাহ – ৰূপাদযো তেজাদীনং গুণা’তি? অৱিনিব্ভোগেসু হি ৰূপেসু ‘অযং ইমস্স গুণো, অযং ইমস্স গুণো’তি ন লব্ভা ৱত্তুং. অথাপি ৱদেয্যুং – ‘যথা তেসু তেসু সম্ভাৰেসু তস্স তস্স ভূতস্স অধিকতায পথৱীআদীনং সন্ধাৰণাদীনি কিচ্চানি ইচ্ছথ, এৱং তেজাদিঅধিকেসু সম্ভাৰেসু ৰূপাদীনং অধিকভাৱদস্সনতো ইচ্ছিতব্বমেতং ৰূপাদযো তেসং গুণা’তি. তে ৱত্তব্বা – ইচ্ছেয্যাম, যদি আপাধিকস্স আসৱস্স গন্ধতো পথৱীঅধিকে কপ্পাসে গন্ধো অধিকতৰো সিযা, তেজাধিকস্স চ উণ্হোদকস্স ৱণ্ণতোপি সীতূদকস্স ৱণ্ণো পৰিহাযেথ. যস্মা পনেতং উভযম্পি নত্থি, তস্মা পহাযেথেতং এতেসং নিস্সযভূতানং ৱিসেসকপ্পনং, যথা অৱিসেসেপি এককলাপে ভূতানং ৰূপৰসাদযো অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিসদিসা হোন্তি, এৱং চক্খুপসাদাদযো, অৱিজ্জমানেপি অঞ্ঞস্মিং ৱিসেসকাৰণেতি গহেতব্বমেতং.

কিং পন তং যং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অসাধাৰণং? কম্মমেৱ নেসং ৱিসেসকাৰণং. তস্মা কম্মৱিসেসতো এতেসং ৱিসেসো, ন ভূতৱিসেসতো. ভূতৱিসেসে হি সতি পসাদোৱ নুপ্পজ্জতি. সমানানঞ্হি পসাদো, ন ৱিসমানানন্তি পোৰাণা. এৱং কম্মেৱিসসতো ৱিসেসৱন্তেসু চ এতেসু চক্খুসোতানি অসম্পত্তৱিসযগ্গাহকানি অত্তনো নিস্সযং অনল্লীননিস্সযে এৱ ৱিসযে ৱিঞ্ঞাণহেতুত্তা. ঘানজিৱ্হাকাযা সম্পত্তৱিসযগ্গাহকা, নিস্সযৱসেন চেৱ সযঞ্চ অত্তনো নিস্সযং অল্লীনেযেৱ ৱিসযে ৱিঞ্ঞাণহেতুত্তা.

অট্ঠকথাযং পন ‘‘আপাথগতত্তাৱ আৰম্মণং সম্পত্তং নাম. চন্দমণ্ডলসূৰিযমণ্ডলানঞ্হি দ্ৱাচত্তালীসযোজনসহস্সমত্থকে ঠিতানং ৱণ্ণো চক্খুপসাদং ঘট্টেতি. সো দূৰে ঠত্ৱা পঞ্ঞাযমানোপি সম্পত্তোযেৱ নাম. তংগোচৰত্তা চক্খু সম্পত্তগোচৰমেৱ নাম. দূৰে ৰুক্খং ছিন্দন্তানম্পি, ৰজকানঞ্চ ৱত্থং ধোৱন্তানং দূৰতোৱ কাযৱিকাৰো পঞ্ঞাযতি. সদ্দো পন ধাতুপৰম্পৰায আগন্ত্ৱা সোতং ঘট্টেত্ৱা সণিকং ৱৱত্থানং গচ্ছতী’’তি ৱুত্তং.

তত্থ কিঞ্চাপি আপাথগতত্তা আৰম্মণং সম্পত্তন্তি ৱুত্তং, চন্দমণ্ডলাদিৱণ্ণো পন চক্খুং অসম্পত্তো দূৰে ঠিতোৱ পঞ্ঞাযতি. সদ্দোপি সচে সণিকং আগচ্ছেয্য, দূৰে উপ্পন্নো চিৰেন সুয্যেয্য, পৰম্পৰঘট্টনায চ আগন্ত্ৱা সোতং ঘট্টেন্তো অসুকদিসায নামাতি ন পঞ্ঞাযেয্য. তস্মা অসম্পত্তগোচৰানেৱ তানি.

অহিআদিসমানানি চেতানি. যথা হি অহি নাম বহি সিত্তসম্মট্ঠট্ঠানে নাভিৰমতি, সঙ্কাৰট্ঠানতিণপণ্ণগহনৱম্মিকানিযেৱ পন পৱিসিত্ৱা নিপন্নকালে অভিৰমতি, একগ্গতং আপজ্জতি, এৱমেৱ চক্খুপেতং ৱিসমজ্ঝাসযং মট্ঠেসু সুৱণ্ণভিত্তিআদীসু নাভিৰমতি, ওলোকেতুম্পি ন ইচ্ছতি, ৰূপচিত্তপুপ্ফলতাদিচিত্তেসুযেৱ পন অভিৰমতি. তাদিসেসু হি ঠানেসু চক্খুম্হি অপ্পহোন্তে মুখম্পি ৱিৱৰিত্ৱা ওলোকেতুকামা হোন্তি.

সুসুমাৰোপি বহি নিক্খন্তো গহেতব্বং ন পস্সতি, অক্খীনি নিম্মীলেত্ৱাৱ চৰতি. যদা পন ব্যামসতমত্তং উদকং ওগাহিত্ৱা বিলং পৱিসিত্ৱা নিপন্নো হোতি, তদা তস্স চিত্তং একগ্গং হোতি সুখং সুপতি, এৱমেৱ সোতং তম্পে বিলজ্ঝাসযং আকাসসন্নিস্সিতং কণ্ণচ্ছিদ্দকূপকেযেৱ অজ্ঝাসযং কৰোতি. কণ্ণচ্ছিদ্দাকাসোযেৱ তস্স সদ্দসৱনে পচ্চযো হোতি. অজটাকাসোপি ৱট্টতিযেৱ. অন্তোলেণস্মিঞ্হি সজ্ঝাযে কৰিযমানে ন লেণচ্ছদনং ভিন্দিত্ৱা সদ্দো বহি নিক্খমতি, দ্ৱাৰৱাতপানচ্ছিদ্দেহি পন নিক্খমিত্ৱা ধাতুপৰম্পৰাযেৱ ঘট্টেন্তো গন্ত্ৱা সোতপসাদং ঘট্টেতি. অথ তস্মিং কালে ‘অসুকো নাম সজ্ঝাযতী’তি লেণপিট্ঠে নিসিন্না জানন্তি.

এৱং সন্তে সম্পত্তগোচৰতা হোতি. ‘কিং পনেতং সম্পত্তগোচৰ’ন্তি? ‘আম, সম্পত্তগোচৰং’. ‘যদি এৱং, দূৰে ভেৰীআদীসু ৱজ্জমানেসু দূৰে সদ্দোতি জাননং ন ভৱেয্যা’তি? ‘নো ন ভৱতি. সোতপসাদস্মিঞ্হি ঘট্টিতে দূৰে সদ্দো আসন্নে সদ্দো, পৰতীৰে ওৰিমতীৰেতি তথা তথা জাননাকাৰো হোতি. ধম্মতা এসা’তি. ‘কিং এতায ধম্মতায? যতো যতো ছিদ্দং ততো ততো সৱনং হোতি, চন্দিমসূৰিযাদীনং দস্সনং ৱিযাতি অসম্পত্তগোচৰমেৱেতং’.

পক্খীপি ৰুক্খে ৱা ভূমিযং ৱা ন ৰমতি. যদা পন একং ৱা দ্ৱে ৱা লেড্ডুপাতে অতিক্কম্ম অজটাকাসং পক্খন্দো হোতি, তদা একগ্গচিত্ততং আপজ্জতি, এৱমেৱ ঘানম্পি আকাসজ্ঝাসযং ৱাতূপনিস্সযগন্ধগোচৰং. তথা হি গাৱো নৱৱুট্ঠে দেৱে ভূমিযং ঘাযিত্ৱা ঘাযিত্ৱা আকাসাভিমুখা হুত্ৱা ৱাতং আকড্ঢন্তি. অঙ্গুলীহি গন্ধপিণ্ডং গহেত্ৱাপি চ উপসিঙ্ঘনকালে ৱাতং অনাকড্ঢন্তো নেৱ তস্স গন্ধং জানাতি.

কুক্কুৰোপি বহি ৱিচৰন্তো খেমট্ঠানং ন পস্সতি লেড্ডুপহাৰাদীহি উপদ্দুতো হোতি. অন্তোগামং পৱিসিত্ৱা উদ্ধনট্ঠানে ছাৰিকং ব্যূহিত্ৱা নিপন্নস্স পন ফাসুকং হোতি, এৱমেৱ জিৱ্হাপি গামজ্ঝাসযা আপোসন্নিস্সিতৰসাৰম্মণা. তথা হি তিযামৰত্তিং সমণধম্মং কত্ৱাপি পাতোৱ পত্তচীৱৰমাদায গামো পৱিসিতব্বো হোতি. সুক্খখাদনীযস্স চ ন সক্কা খেড়েন অতেমিতস্স ৰসং জানিতুং.

সিঙ্গালোপি বহি চৰন্তো ৰতিং ন ৱিন্দতি, আমকসুসানে মনুস্সমংসং খাদিত্ৱা নিপন্নস্সেৱ পনস্স ফাসুকং হোতি, এৱমেৱ কাযোপি উপাদিণ্ণকজ্ঝাসযো পথৱীনিস্সিতফোট্ঠব্বাৰম্মণো. তথা হি অঞ্ঞং উপাদিণ্ণকং অলভমানা সত্তা অত্তনোৱ হত্থতলে সীসং কত্ৱা নিপজ্জন্তি. অজ্ঝত্তিকবাহিৰা চস্স পথৱী আৰম্মণগ্গহণে পচ্চযো হোতি. সুসন্থতস্সপি হি সযনস্স, হত্থে ঠপিতানম্পি ৱা ফলানং, ন সক্কা অনিসীদন্তেন ৱা অনিপ্পীড়েন্তেন ৱা থদ্ধমুদুভাৱো জানিতুন্তি. অজ্ঝত্তিকবাহিৰাপথৱী এতস্স কাযপসাদস্স ফোট্ঠব্বজাননে পচ্চযো হোতি. এৱং লক্খণাদিৱৱত্থানতোপেতেসং অসম্মিস্সতা ৱেদিতব্বা. অঞ্ঞেযেৱ হি চক্খুপসাদস্স লক্খণৰসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানগোচৰজ্ঝাসযনিস্সযা অঞ্ঞে সোতপসাদাদীনন্তি অসম্মিস্সানেৱ চক্খাযতনাদীনি.

অপিচ নেসং অসম্মিস্সতায অযং উপমাপি ৱেদিতব্বা – যথা হি পঞ্চৱণ্ণানং ধজানং উস্সাপিতানং কিঞ্চাপি ছাযা একাবদ্ধা ৱিয হোতি, তস্স তস্স পন অঞ্ঞমঞ্ঞং অসম্মিস্সাৱ যথা চ পঞ্চৱণ্ণেন কপ্পাসেন ৱট্টিং কত্ৱা দীপে জালিতে কিঞ্চাপি জালা একাবদ্ধা ৱিয হোতি, তস্স তস্স পন অংসুনো পাটিযেক্কা পাটিযেক্কা জালা অসম্মিস্সা এৱ, এৱমেৱ কিঞ্চাপি ইমানি পঞ্চাযতনানি একস্মিং অত্তভাৱে সমোসটানি অঞ্ঞমঞ্ঞং পন অসম্মিস্সানেৱ. ন কেৱলঞ্চ ইমানেৱ পঞ্চ, সেসৰূপানিপি অসম্মিস্সানেৱ. ইমস্মিঞ্হি সৰীৰে হেট্ঠিমকাযো মজ্ঝিমকাযো উপৰিমকাযোতি তযো কোট্ঠাসা. তত্থ নাভিতো পট্ঠায হেট্ঠা হেট্ঠিমকাযো নাম. তস্মিং কাযদসকং, ভাৱদসকং, আহাৰসমুট্ঠানানি অট্ঠ, উতুসমুট্ঠানানি অট্ঠ, চিত্তসমুট্ঠানানি অট্ঠাতি চতুচত্তালীস ৰূপানি. নাভিতো উদ্ধং যাৱ গলৱাটকা মজ্ঝিমকাযো নাম. তত্থ চ কাযদসকং, ভাৱদসকং, ৱত্থুদসকং, আহাৰসমুট্ঠানাদীনি তীণি অট্ঠকানীতি চতুপঞ্ঞাস ৰূপানি. গলৱাটকতো উদ্ধং উপৰিমকাযো নাম. তত্থ চক্খুদসকং, সোতদসকং, ঘানদসকং, জিৱ্হাদসকং, কাযদসকং, ভাৱদসকং, আহাৰসমুট্ঠানাদীনি তীণি অট্ঠকানীতি চতুৰাসীতি ৰূপানি.

তত্থ চক্খুপসাদস্স পচ্চযানি চত্তাৰি মহাভূতানি, ৱণ্ণো গন্ধো ৰসো ওজা, জীৱিতিন্দ্ৰিযং চক্খুপসাদোতি ইদং একন্ততো অৱিনিভুত্তানং দসন্নং নিপ্ফন্নৰূপানং ৱসেন চক্খুদসকং নাম. ইমিনা নযেন সেসানিপি ৱেদিতব্বানি. তেসু হেট্ঠিমকাযে ৰূপং মজ্ঝিমকাযউপৰিমকাযৰূপেহি সদ্ধিং অসম্মিস্সং. সেসকাযদ্ৱযেপি ৰূপং ইতৰেহি সদ্ধিং অসম্মিস্সমেৱ. যথা হি সাযন্হসমযে পব্বতচ্ছাযা চ ৰুক্খচ্ছাযা চ কিঞ্চাপি একাবদ্ধা ৱিয হোন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞং পন অসম্মিস্সাৱ এৱং ইমেসুপি কাযেসু চতুচত্তালীস চতুপঞ্ঞাস চতুৰাসীতি ৰূপানি চ কিঞ্চাপি একাবদ্ধানি ৱিয হোন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞং পন অসম্মিস্সানেৱাতি.

৬১৬. ৰূপাযতননিদ্দেসে ৱণ্ণোৱ ৱণ্ণনিভা; নিভাতীতি ৱা নিভা. চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স পাকটা হোতীতি অত্থো. ৱণ্ণোৱ নিভা ৱণ্ণনিভা. সদ্ধিং নিদস্সনেন সনিদস্সনং, চক্খুৱিঞ্ঞাণেন পস্সিতব্বন্তি অত্থো. সদ্ধিং পটিঘেন সপ্পটিঘং, পটিঘট্টননিঘংসজনকন্তি অত্থো. নীলাদীসু উমাপুপ্ফসমানং নীলং, কণিকাৰপুপ্ফসমানং পীতকং, বন্ধুজীৱকপুপ্ফসমানং লোহিতকং, ওসধিতাৰকসমানং ওদাতং. ঝামঙ্গাৰসমানং কাড়কং, মন্দৰত্তং সিন্দুৱাৰকৰৱীৰমকুড়সমানং মঞ্জিট্ঠকং. ‘‘হৰিত্তচহেমৱণ্ণকামংসুমুখপক্কমা’’তি (জা. ১.১৫.১৩৩) এত্থ পন কিঞ্চাপি ‘হৰী’তি সুৱণ্ণং ৱুত্তং, পৰতো পনস্স জাতৰূপগ্গহণেন গহিতত্তা ইধ সামং হৰি নাম. ইমানি সত্ত ৱত্থুং অনামসিত্ৱা সভাৱেনেৱ দস্সিতানি.

হৰিৱণ্ণন্তি হৰিতসদ্দলৱণ্ণং. অম্বঙ্কুৰৱণ্ণন্তি অম্বঙ্কুৰেন সমানৱণ্ণং. ইমানি দ্ৱে ৱত্থুং আমসিত্ৱা দস্সিতানি. দীঘাদীনি দ্ৱাদস ৱোহাৰতো দস্সিতানি. সো চ নেসং ৱোহাৰো উপনিধাযসিদ্ধো চেৱ সন্নিৱেসসিদ্ধো চ. দীঘাদীনি হি অঞ্ঞমঞ্ঞং উপনিধাযসিদ্ধানি, ৱট্টাদীনি সন্নিৱেসৱিসেসেন. তত্থ ৰস্সং উপনিধায ততো উচ্চতৰং দীঘং, তং উপনিধায ততো নীচতৰং ৰস্সং. থূলং উপনিধায ততো খুদ্দকতৰং অণুং, তং উপনিধায ততো মহন্ততৰং থূলং. চক্কসণ্ঠানং ৱট্টং, কুক্কুটণ্ডসণ্ঠানং পৰিমণ্ডলং. চতূহি অংসেহি যুত্তং চতুৰংসং. ছড়ংসাদীসুপি এসেৱ নযো. নিন্নন্তি ওনতং, থলন্তি উন্নতং.

তত্থ যস্মা দীঘাদীনি ফুসিত্ৱা সক্কা জানিতুং, নীলাদীনি পনেৱং ন সক্কা, তস্মা ন নিপ্পৰিযাযেন দীঘং ৰূপাযতনং; তথা ৰস্সাদীনি. তং তং নিস্সায পন তথা তথা ঠিতং দীঘং ৰস্সন্তি তেন তেন ৱোহাৰেন ৰূপাযতনমেৱেত্থ ভাসিতন্তি ৱেদিতব্বং. ছাযা আতপোতি ইদং অঞ্ঞমঞ্ঞপৰিচ্ছিন্নং; তথা আলোকো অন্ধকাৰো চ. অব্ভা মহিকাতিআদীনি চত্তাৰি ৱত্থুনাৱ দস্সিতানি. তত্থ ‘অব্ভা’তি ৱলাহকো. ‘মহিকা’তি হিমং. ইমেহি চতূহি অব্ভাদীনং ৱণ্ণা দস্সিতা. চন্দমণ্ডলস্স ৱণ্ণনিভাতিআদীহি তেসং তেসং পভাৱণ্ণা দস্সিতা.

তত্থ চন্দমণ্ডলাদীনং ৱত্থূনং এৱং ৱিসেসো ৱেদিতব্বো – মণিমযং ৰজতপটিচ্ছন্নং একূনপঞ্ঞাসযোজনাযামৱিত্থাৰং চন্দস্স দেৱপুত্তস্স ৱিমানং চন্দমণ্ডলং নাম. সোৱণ্ণমযং ফলিকপটিচ্ছন্নং সমপণ্ণাসযোজনাযামৱিত্থাৰং সূৰিযস্স দেৱপুত্তস্স ৱিমানং সূৰিযমণ্ডলং নাম. সত্তৰতনমযানি সত্তট্ঠদসদ্ৱাদসযোজনাযামৱিত্থাৰানি তেসং তেসং দেৱপুত্তানং ৱিমানানি তাৰকৰূপানি নাম.

তত্থ হেট্ঠা চন্দো, সূৰিযো উপৰি, উভিন্নমন্তৰং যোজনং হোতি. চন্দস্স হেট্ঠিমন্ততো সূৰিযস্স উপৰিমন্তো যোজনসতং হোতি. দ্ৱীসু পস্সেসু নক্খত্ততাৰকা গচ্ছন্তি. এতেসু পন তীসু চন্দো দন্ধগমনো, সূৰিযো সীঘগমনো, নক্খত্ততাৰকা সব্বসীঘগমনা. কালেন চন্দিমসূৰিযানং পুৰতো হোন্তি কালেন পচ্ছা.

আদাসমণ্ডলন্তি কংসমযং. মণীতি ঠপেত্ৱা ৱেড়ুৰিযং সেসো জোতিৰসাদিঅনেকপ্পভেদো. সঙ্খোতি সামুদ্দিকো; মুত্তা সামুদ্দিকাপি, সেসাপি. ৱেড়ুৰিযোতি ৱেড়ুৱণ্ণমণি. জাতৰূপং ৱুচ্চতি সত্থুৱণ্ণো. সত্থা হি সুৱণ্ণৱণ্ণো, সুৱণ্ণম্পি সত্থুৱণ্ণং. ৰজতং ৱুচ্চতি কহাপণো – লোহমাসকো দাৰুমাসকো জতুমাসকো, যে ‘ৱোহাৰং গচ্ছন্তী’তি (পাৰা. ৫৮৪) ৱুত্তং তং সব্বম্পি ইধ গহিতং.

যং ৱা পনঞ্ঞম্পীতি ইমিনা পাড়িআগতং ঠপেত্ৱা সেসং তট্টিকপিলোতিককণ্ণিকৱণ্ণাদিভেদং ৰূপং গহিতং. তঞ্হি সব্বং যেৱাপনকেসু পৱিট্ঠং.

এৱমেতং নীলাদিনা ভেদেন ভিন্নম্পি ৰূপং সব্বং লক্খণাদীহি অভিন্নমেৱ. সব্বঞ্হেতং চক্খুপটিহননলক্খণং ৰূপং, চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স ৱিসযভাৱৰসং, তস্সেৱ গোচৰপচ্চুপট্ঠানং, চতুমহাভূতপদট্ঠানং. যথা চেতং তথা সব্বানিপি উপাদাৰূপানি. যত্থ পন ৱিসেসো অত্থি তত্থ ৱক্খাম. সেসমেত্থ চক্খাযতননিদ্দেসে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. কেৱলঞ্হি তত্থ চক্খুপুব্বঙ্গমো নিদ্দেসো ইধ ৰূপপুব্বঙ্গমো. তত্থ ‘চক্খুং পেত’ন্তিআদীনি চুদ্দস নামানি, ইধ ‘ৰূপংপেত’ন্তিআদীনি তীণি. সেসং তাদিসমেৱ. যথা হি চতূহি চতূহি নযেহি পটিমণ্ডেত্ৱা চক্খুং ৱৱত্থাপেতুং তেৰস ৱাৰা ৱুত্তা, ইধাপি তে তথেৱ ৱুত্তাতি.

৬২০. সদ্দাযতননিদ্দেসে ভেৰিসদ্দোতি মহাভেৰীপহটভেৰীনং সদ্দো. মুদিঙ্গসঙ্খপণৱসদ্দাপি মুদিঙ্গাদিপচ্চযা সদ্দা. গীতসঙ্খাতো সদ্দো গীতসদ্দো. ৱুত্তাৱসেসানং ৱীণাদীনং তন্তিবদ্ধানং সদ্দো ৱাদিতসদ্দো. সম্মসদ্দোতি কংসতালকট্ঠতালসদ্দো. পাণিসদ্দোতি পাণিপ্পহাৰসদ্দো. সত্তানং নিগ্ঘোসসদ্দোতি বহূনং সন্নিপতিতানং অপঞ্ঞাযমানপদব্যঞ্জননিগ্ঘোসসদ্দো. ধাতূনং সন্নিঘাতসদ্দোতি ৰুক্খানং অঞ্ঞমঞ্ঞনিঘংসনঘণ্টিকাকোটনাদিসদ্দো. ৱাতস্স ৱাযতো সদ্দো ৱাতসদ্দো. উদকস্স সন্দমানস্স ৱা পটিহতস্স ৱা সদ্দো উদকসদ্দো. মনুস্সানং সল্লাপাদিসদ্দো মনুস্সসদ্দো. তং ঠপেত্ৱা সেসো সব্বোপি অমনুস্সসদ্দো. ইমিনা পদদ্ৱযেন সব্বোপি সদ্দো পৰিযাদিন্নো. এৱং সন্তেপি ৱংসফালনপিলোতিকফালনাদীসু পৱত্তো পাড়িযং অনাগতসদ্দো যেৱাপনকট্ঠানং পৱিট্ঠোতি ৱেদিতব্বো.

এৱমযং ভেৰীসদ্দাদিনা ভেদেন ভিন্নোপি সদ্দো লক্খণাদীহি অভিন্নোযেৱ. সব্বোপি হেস সোতপটিহননলক্খণো সদ্দো সোতৱিঞ্ঞাণস্স ৱিসযভাৱৰসো, তস্সেৱ গোচৰপচ্চুপট্ঠানো. সেসং চক্খাযতননিদ্দেসে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. ইধাপি হি চতূহি চতূহি নযেহি পটিমণ্ডিতা তেৰস ৱাৰা ৱুত্তা. তেসং অত্থো সক্কা ৱুত্তনযেনেৱ জানিতুন্তি ন ৱিত্থাৰিতো.

৬২৪. গন্ধাযতননিদ্দেসে মূলগন্ধোতি যং কিঞ্চি মূলং পটিচ্চ নিব্বত্তো গন্ধো. সাৰগন্ধাদীসুপি এসেৱ নযো. অসিদ্ধদুসিদ্ধানং ডাকাদীনং গন্ধো আমকগন্ধো. মচ্ছসকলিকাপূতিমংসসংকিলিট্ঠসপ্পিআদীনং গন্ধো ৱিস্সগন্ধো. সুগন্ধোতি ইট্ঠগন্ধো. দুগ্গন্ধোতি অনিট্ঠগন্ধো. ইমিনা পদদ্ৱযেন সব্বোপি গন্ধো পৰিযাদিন্নো. এৱং সন্তেপি কণ্ণকগন্ধপিলোতিকগন্ধাদযো পাড়িযং অনাগতা সব্বেপি গন্ধা যেৱাপনকট্ঠানং পৱিট্ঠাতি ৱেদিতব্বা.

এৱমযং মূলগন্ধাদিনা ভেদেন ভিন্নোপি গন্ধো লক্খণাদীহি অভিন্নোযেৱ. সব্বোপি হেস ঘানপটিহননলক্খণো গন্ধো, ঘানৱিঞ্ঞাণস্স ৱিসযভাৱৰসো, তস্সেৱ গোচৰপচ্চুপট্ঠানো. সেসং চক্খাযতননিদ্দেসে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. ইধাপি হি তথেৱ দ্ৱিপঞ্ঞাসনযপটিমণ্ডিতা তেৰস ৱাৰা ৱুত্তা. তে অত্থতো পাকটাযেৱ.

৬২৮. ৰসাযতননিদ্দেসে মূলৰসোতি যংকিঞ্চি মূলং পটিচ্চ নিব্বত্তৰসো. খন্ধৰসাদীসুপি এসেৱ নযো. অম্বিলন্তি তক্কম্বিলাদি. মধুৰন্তি একন্ততো গোসপ্পিআদি. মধু পন কসাৱযুত্তং চিৰনিক্খিত্তং কসাৱং হোতি. ফাণিতং খাৰিযুত্তং চিৰনিক্খিত্তং খাৰিযং হোতি. সপ্পি পন চিৰনিক্খিত্তং ৱণ্ণগন্ধে জহন্তম্পি ৰসং ন জহতীতি তদেৱ একন্তমধুৰং. তিত্তকন্তি নিম্বপণ্ণাদি. কটুকন্তি সিঙ্গিৱেৰমৰিচাদি. লোণিকন্তি সামুদ্দিকলোণাদি. খাৰিকন্তি ৱাতিঙ্গণকড়ীৰাদি. লম্বিলন্তি বদৰামলককপিট্ঠসালৱাদি. কসাৱন্তি হৰিতকাদি. ইমে সব্বেপি ৰসা ৱত্থুৱসেন ৱুত্তা. তংতংৱত্থুতো পনেত্থ ৰসোৱ অম্বিলাদীহি নামেহি ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো. সাদূতি ইট্ঠৰসো, অসাদূতি অনিট্ঠৰসো. ইমিনা পদদ্ৱযেন সব্বোপি ৰসো পৰিযাদিন্নো. এৱং সন্তেপি লেড্ডুৰসভিত্তিৰসপিলোতিকৰসাদযো পাড়িযং অনাগতা সব্বেপি ৰসা যেৱাপনকট্ঠানং পৱিট্ঠাতি ৱেদিতব্বা.

এৱমযং মূলৰসাদিনাভেদেন ভিন্নোপি ৰসো লক্খণাদীহি অভিন্নোযেৱ. সব্বোপি হেস জিৱ্হাপটিহননলক্খণো ৰসো, জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণস্স ৱিসযভাৱৰসো, তস্সেৱ গোচৰপচ্চুপট্ঠানো. সেসং চক্খাযতননিদ্দেসে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. ইধাপি হি তথেৱ দ্ৱিপঞ্ঞাসনযপটিমণ্ডিতা তেৰস ৱাৰা ৱুত্তা.

৬৩২. ইত্থিন্দ্ৰিযনিদ্দেসে যন্তি কৰণৱচনং. যেন কাৰণেন ইত্থিযা ইত্থিলিঙ্গাদীনি হোন্তীতি অযমেত্থ অত্থো. তত্থ ‘লিঙ্গ’ন্তি সণ্ঠানং. ইত্থিযা হি হত্থপাদগীৱাউৰাদীনং সণ্ঠানং ন পুৰিসস্স ৱিয হোতি. ইত্থীনঞ্হি হেট্ঠিমকাযো ৱিসদো হোতি, উপৰিমকাযো অৱিসদো. হত্থপাদা খুদ্দকা, মুখং খুদ্দকং. নিমিত্তন্তি সঞ্জাননং. ইত্থীনঞ্হি উৰমংসং অৱিসদং হোতি, মুখং নিম্মস্সুদাঠিকং. কেসবন্ধৱত্থগ্গহণম্পি ন পুৰিসানং ৱিয হোতি. কুত্তন্তি কিৰিযা. ইত্থিযো হি দহৰকালে সুপ্পকমুসলকেহি কীড়ন্তি, চিত্তধীতলিকায কীড়ন্তি, মত্তিকৱাকেন সুত্তকং নাম কন্তন্তি. আকপ্পোতি গমনাদিআকাৰো. ইত্থিযো হি গচ্ছমানা অৱিসদা গচ্ছন্তি, তিট্ঠমানা নিপজ্জমানা নিসীদমানা খাদমানা ভুঞ্জমানা অৱিসদা ভুঞ্জন্তি. পুৰিসম্পি হি অৱিসদং দিস্ৱা মাতুগামো ৱিয গচ্ছতি তিট্ঠতি নিপজ্জতি নিসীদতি খাদতি ভুঞ্জতীতি ৱদন্তি.

ইত্থত্তং ইত্থিভাৱোতি উভযম্পি একত্থং; ইত্থিসভাৱোতি অত্থো. অযং কম্মজো পটিসন্ধিসমুট্ঠিতো. ইত্থিলিঙ্গাদীনি পন ইত্থিন্দ্ৰিযং পটিচ্চ পৱত্তে সমুট্ঠিতানি. যথা হি বীজে সতি, বীজং পটিচ্চ, বীজপচ্চযা ৰুক্খো ৱড্ঢিত্ৱা সাখাৱিটপসম্পন্নো হুত্ৱা আকাসং পূৰেত্ৱা তিট্ঠতি, এৱমেৱ ইত্থিভাৱসঙ্খাতে ইত্থিন্দ্ৰিযে সতি ইত্থিলিঙ্গাদীনি হোন্তি. বীজং ৱিয হি ইত্থিন্দ্ৰিযং, বীজং পটিচ্চ ৱড্ঢিত্ৱা আকাসং পূৰেত্ৱা ঠিতৰুক্খো ৱিয ইত্থিন্দ্ৰিযং পটিচ্চ ইত্থিলিঙ্গাদীনি পৱত্তে সমুট্ঠহন্তি. তত্থ ইত্থিন্দ্ৰিযং ন চক্খুৱিঞ্ঞেয্যং, মনোৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. ইত্থিলিঙ্গাদীনি চক্খুৱিঞ্ঞেয্যানিপি মনোৱিঞ্ঞেয্যানিপি.

ইদং তং ৰূপং ইত্থিন্দ্ৰিযন্তি ইদং তং ৰূপং, যথা চক্খুন্দ্ৰিযাদীনি পুৰিসস্সাপি হোন্তি, ন এৱং; নিযমতো পন ইত্থিযা এৱ ইন্দ্ৰিযং ‘ইত্থিন্দ্ৰিযং’.

৬৩৩. পুৰিসিন্দ্ৰিযেপি এসেৱ নযো. পুৰিসলিঙ্গাদীনি পন ইত্থিলিঙ্গাদীনং পটিপক্খতো ৱেদিতব্বানি. পুৰিসস্স হি হত্থপাদগীৱাউৰাদীনং সণ্ঠানং ন ইত্থিযা ৱিয হোতি. পুৰিসানঞ্হি উপৰিমকাযো ৱিসদো হোতি হেট্ঠিমকাযো অৱিসদো, হত্থপাদা মহন্তা, মুখং মহন্তং, উৰমংসং ৱিসদং, মস্সুদাঠিকা উপ্পজ্জন্তি. কেসবন্ধনৱত্থগ্গহণং ন ইত্থীনং ৱিয হোতি. দহৰকালে ৰথনঙ্গলাদীহি কীড়ন্তি, ৱালিকপাড়িং কত্ৱা ৱাপিং নাম খনন্তি, গমনাদীনি ৱিসদানি হোন্তি. ইত্থিম্পি গমনাদীনি ৱিসদানি কুৰুমানং দিস্ৱা ‘পুৰিসো ৱিয গচ্ছতী’তিআদীনি ৱদন্তি. সেসং ইত্থিন্দ্ৰিযে ৱুত্তসদিসমেৱ.

তত্থ ইত্থিভাৱলক্খণং ইত্থিন্দ্ৰিযং, ইত্থীতি পকাসনৰসং, ইত্থিলিঙ্গনিমিত্তকুত্তাকপ্পানং কাৰণভাৱপচ্চুপট্ঠানং. পুৰিসভাৱলক্খণং পুৰিসিন্দ্ৰিযং, পুৰিসোতি পকাসনৰসং, পুৰিসলিঙ্গনিমিত্তকুত্তাকপ্পানং কাৰণভাৱপচ্চুপট্ঠানং. উভযম্পেতং পঠমকপ্পিকানং পৱত্তে সমুট্ঠাতি. অপৰভাগে পটিসন্ধিযং. পটিসন্ধিসমুট্ঠিতম্পি পৱত্তে চলতি পৰিৱত্ততি.

যথাহ –

‘‘তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতৰস্স ভিক্খুনো ইত্থিলিঙ্গং পাতুভূতং হোতি. তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতৰিস্সা ভিক্খুনিযা পুৰিসলিঙ্গং পাতুভূতং হোতী’’তি (পাৰা. ৬৯).

ইমেসু পন দ্ৱীসু পুৰিসলিঙ্গং উত্তমং, ইত্থিলিঙ্গং হীনং. তস্মা পুৰিসলিঙ্গং বলৱঅকুসলেন অন্তৰধাযতি, ইত্থিলিঙ্গং দুব্বলকুসলেন পতিট্ঠাতি. ইত্থিলিঙ্গং পন অন্তৰধাযন্তং দুব্বলঅকুসলেন অন্তৰধাযতি, পুৰিসলিঙ্গং বলৱকুসলেন পতিট্ঠাতি. এৱং উভযম্পি অকুসলেন অন্তৰধাযতি, কুসলেন পতিট্ঠাতীতি ৱেদিতব্বং.

উভতোব্যঞ্জনকস্স পন কিং একং ইন্দ্ৰিযং উদাহু দ্ৱেতি? একং. তঞ্চ খো ইত্থিউভতোব্যঞ্জনকস্স ইত্থিন্দ্ৰিযং, পুৰিসউভতোব্যঞ্জনকস্স পুৰিসিন্দ্ৰিযং. ‘এৱং সন্তে দুতিযব্যঞ্জনকস্স অভাৱো আপজ্জতি. ইন্দ্ৰিযঞ্হি ব্যঞ্জনকাৰণং ৱুত্তং. তঞ্চস্স নত্থী’তি? ‘ন তস্স ইন্দ্ৰিযং ব্যঞ্জনকাৰণং’. ‘কস্মা’? ‘সদা অভাৱতো. ইত্থিউভতোব্যঞ্জনকস্স হি যদা ইত্থিযা ৰাগচিত্তং উপ্পজ্জতি, তদাৱ পুৰিসব্যঞ্জনং পাকটং হোতি, ইত্থিব্যঞ্জনং পটিচ্ছন্নং গুড়্হং হোতি. তথা ইতৰস্স ইতৰং.

যদি চ তেসং ইন্দ্ৰিযং দুতিযব্যঞ্জনকাৰণং ভৱেয্য, সদাপি ব্যঞ্জনদ্ৱযং তিট্ঠেয্য. ন পন তিট্ঠতি. তস্মা ৱেদিতব্বমেতং ন তস্স তং ব্যঞ্জনকাৰণং. কম্মসহাযং পন ৰাগচিত্তমেৱেত্থ কাৰণং. যস্মা চস্স একমেৱ ইন্দ্ৰিযং হোতি, তস্মা ইত্থিউভতোব্যঞ্জনকো সযম্পি গব্ভং গণ্হাতি, পৰম্পি গণ্হাপেতি. পুৰিসউভতোব্যঞ্জনকো পৰং গব্ভং গণ্হাপেতি, সযং পন ন গণ্হাতীতি.

৬৩৪. জীৱিতিন্দ্ৰিযনিদ্দেসে যং ৱত্তব্বং তং হেট্ঠা অৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযে ৱুত্তমেৱ. কেৱলঞ্হি তত্থ যো তেসং অৰূপীনং ধম্মানন্তি ৱুত্তং, ইধ ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযত্তা যো তেসং ৰূপীনং ধম্মানন্তি অযমেৱ ৱিসেসো. লক্খণাদীনি পনস্স এৱং ৱেদিতব্বানি – সহজাতৰূপানুপালনলক্খণং জীৱিতিন্দ্ৰিযং, তেসং পৱত্তনৰসং, তেসং যেৱ ঠপনপচ্চুপট্ঠানং, যাপযিতব্বভূতপদট্ঠানন্তি.

৬৩৫. কাযৱিঞ্ঞত্তিনিদ্দেসে কাযৱিঞ্ঞত্তীতি এত্থ তাৱ কাযেন অত্তনো ভাৱং ৱিঞ্ঞাপেন্তানং তিৰচ্ছানেহিপি পুৰিসানং, পুৰিসেহি ৱা তিৰচ্ছানানম্পি কাযগহণানুসাৰেন গহিতায এতায ভাৱো ৱিঞ্ঞাযতীতি ‘ৱিঞ্ঞত্তি’. সযং কাযগহণানুসাৰেন ৱিঞ্ঞাযতীতিপি ‘ৱিঞ্ঞত্তি’. ‘‘কাযেন সংৱৰো সাধূ’’তিআদীসু (ধ. প. ৩৬১) আগতো চোপনসঙ্খাতো কাযোৱ ৱিঞ্ঞত্তি ‘কাযৱিঞ্ঞত্তি’. কাযৱিপ্ফন্দনেন অধিপ্পাযৱিঞ্ঞাপনহেতুত্তা, সযঞ্চ তথা ৱিঞ্ঞেয্যত্তা কাযেন ৱিঞ্ঞত্তীতিপি ‘কাযৱিঞ্ঞত্তি’.

কুসলচিত্তস্স ৱাতিআদীসু অট্ঠহি কামাৱচৰেহি অভিঞ্ঞাচিত্তেন চাতি নৱহি কুসলচিত্তেহি কুসলচিত্তস্স ৱা, দ্ৱাদসহিপি অকুসলচিত্তেহি অকুসলচিত্তস্স ৱা, অট্ঠহি মহাকিৰিযেহি দ্ৱীহি অহেতুককিৰিযেহি অভিঞ্ঞাপ্পত্তেন একেন ৰূপাৱচৰকিৰিযেনাতি একাদসহি কিৰিযচিত্তেহি অব্যাকতচিত্তস্স ৱা. ইতো অঞ্ঞানি হি চিত্তানি ৱিঞ্ঞত্তিং ন জনেন্তি. সেক্খাসেক্খপুথুজ্জনানং পন এত্তকেহেৱ চিত্তেহি ৱিঞ্ঞত্তি হোতীতি এতেসং কুসলাদীনং ৱসেন তীহি পদেহি ‘হেতুতো’ দস্সিতা.

ইদানি ছহি পদেহি ‘ফলতো’ দস্সেতুং অভিক্কমন্তস্স ৱাতিআদি ৱুত্তং. অভিক্কমাদযো হি ৱিঞ্ঞত্তিৱসেন পৱত্তত্তা ৱিঞ্ঞত্তিফলং নাম. তত্থ ‘অভিক্কমন্তস্সা’তি পুৰতো কাযং অভিহৰন্তস্স. পটিক্কমন্তস্সাতি পচ্ছতো পচ্চাহৰন্তস্স. আলোকেন্তস্সাতি উজুকং পেক্খন্তস্স. ৱিলোকেন্তস্সাতি ইতো চিতো চ পেক্খন্তস্স. সমিঞ্জেন্তস্সাতি সন্ধযো সঙ্কোচেন্তস্স. পসাৰেন্তস্সাতি সন্ধযো পটিপণামেন্তস্স.

ইদানি ছহি পদেহি ‘সভাৱতো’ দস্সেতুং কাযস্স থম্ভনাতি আদি ৱুত্তং. তত্থ ‘কাযস্সা’তি সৰীৰস্স. কাযং থম্ভেত্ৱা থদ্ধং কৰোতীতি থম্ভনা. তমেৱ উপসগ্গেন ৱড্ঢেত্ৱা সন্থম্ভনাতি আহ. বলৱতৰা ৱা থম্ভনা ‘সন্থম্ভনা’. সন্থম্ভিতত্তন্তি সন্থম্ভিতভাৱো. ৱিঞ্ঞাপনৱসেন ৱিঞ্ঞত্তি. ৱিঞ্ঞাপনাতি ৱিঞ্ঞাপনাকাৰো. ৱিঞ্ঞাপিতভাৱো ৱিঞ্ঞাপিতত্তং. সেসমেত্থ যং ৱত্তব্বং তং হেট্ঠা দ্ৱাৰকথাযং ৱুত্তমেৱ. তথা ৱচীৱিঞ্ঞত্তিযং.

৬৩৬. ৱচীৱিঞ্ঞত্তীতিপদস্স পন নিদ্দেসপদানঞ্চ অত্থো তত্থ ন ৱুত্তো, সো এৱং ৱেদিতব্বো – ৱাচায অত্তনো ভাৱং ৱিঞ্ঞাপেন্তানং তিৰচ্ছানেহিপি পুৰিসানং, পুৰিসেহি ৱা তিৰচ্ছানানম্পি, ৱচীগহণানুসাৰেন গহিতায এতায ভাৱো ৱিঞ্ঞাযতীতি ৱিঞ্ঞত্তি. সযঞ্চ ৱচীগহণানুসাৰেন ৱিঞ্ঞাযতীতিপি ৱিঞ্ঞত্তি. ‘‘সাধু ৱাচায সংৱৰো’’তিআদীসু (ধ. প. ৩৬১) আগতা চোপনসঙ্খাতা ৱচী এৱ ৱিঞ্ঞত্তি ‘ৱচীৱিঞ্ঞত্তি’. ৱচীঘোসেন অধিপ্পাযৱিঞ্ঞাপনহেতুত্তা সযঞ্চ তথাৱিঞ্ঞেয্যত্তা ৱাচায ৱিঞ্ঞত্তীতিপি ‘ৱচীৱিঞ্ঞত্তি’. ৱাচা গিৰাতিআদীসু ৱুচ্চতীতি ‘ৱাচা’. গিৰিযতীতি ‘গিৰা’. ব্যপ্পথোতি ৱাক্যভেদো. ৱাক্যঞ্চ তং পথো চ অত্থং ঞাতুকামানং ঞাপেতুকামানঞ্চাতিপি ‘ব্যপ্পথো’. উদীৰিযতীতি উদীৰণং. ঘুস্সতীতি ঘোসো. কৰিযতীতি কম্মং. ঘোসোৱ কম্মং ঘোসকম্মং. নানপ্পকাৰেহি কতো ঘোসোতি অত্থো. ৱচিযা ভেদো ৱচীভেদো. সো পন ‘ন ভঙ্গো, পভেদগতা ৱাচা এৱা’তি ঞাপনত্থং ৱাচা ৱচীভেদোতি ৱুত্তং. ইমেহি সব্বেহিপি পদেহি ‘সদ্দৱাচাৱ’ দস্সিতা. ইদানি তায ৱাচায সদ্ধিং যোজেত্ৱা হেট্ঠা ৱুত্তত্থানং ৱিঞ্ঞত্তিআদীনং পদানং ৱসেন তীহাকাৰেহি সভাৱতো তং দস্সেতুং যা তায ৱাচায ৱিঞ্ঞত্তীতিআদি ৱুত্তং. তং হেট্ঠা ৱুত্তনযত্তা উত্তানত্থমেৱ.

ইদানি ৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপকচিত্তেসু অসম্মোহত্থং দ্ৱত্তিংস ছব্বীস একূনৱীসতি সোড়স পচ্ছিমানীতি ইদং পকিণ্ণকং ৱেদিতব্বং – দ্ৱত্তিংস চিত্তানি হি ৰূপং সমুট্ঠাপেন্তি, ইৰিযাপথম্পি উপত্থম্ভেন্তি, দুৱিধম্পি ৱিঞ্ঞত্তিং জনেন্তি. ছব্বীসতি ৱিঞ্ঞত্তিমেৱ ন জনেন্তি, ইতৰদ্ৱযং কৰোন্তি. একূনৱীসতি ৰূপমেৱ সমুট্ঠাপেন্তি, ইতৰদ্ৱযং ন কৰোন্তি. সোড়স ইমেসু তীসু একম্পি ন কৰোন্তি.

তত্থ দ্ৱত্তিংসাতি হেট্ঠা ৱুত্তানেৱ কামাৱচৰতো অট্ঠ কুসলানি, দ্ৱাদস অকুসলানি, কিৰিযতো দস চিত্তানি, সেক্খপুথুজ্জনানং অভিঞ্ঞাচিত্তং, খীণাসৱানং অভিঞ্ঞাচিত্তন্তি. ছব্বীসাতি ৰূপাৱচৰতো পঞ্চ কুসলানি, পঞ্চ কিৰিযানি, অৰূপাৱচৰতো চত্তাৰি কুসলানি, চত্তাৰি কিৰিযানি, চত্তাৰি মগ্গচিত্তানি, চত্তাৰি ফলচিত্তানীতি. একূনৱীসতীতি কামাৱচৰকুসলৱিপাকতো একাদস, অকুসলৱিপাকতো দ্ৱে, কিৰিযতো কিৰিযমনোধাতু, ৰূপাৱচৰতো পঞ্চ ৱিপাকচিত্তানীতি. সোড়সাতি দ্ৱে পঞ্চৱিঞ্ঞাণানি, সব্বসত্তানং পটিসন্ধিচিত্তং, খীণাসৱানং চুতিচিত্তং, অৰূপে চত্তাৰি ৱিপাকচিত্তানীতি. ইমানি সোড়স ৰূপিৰিযাপথৱিঞ্ঞত্তীসু একম্পি ন কৰোন্তি. অঞ্ঞানিপি বহূনি অৰূপে উপ্পন্নানি অনোকাসগতত্তা ৰূপং ন সমুট্ঠাপেন্তি. ন তানেৱ, কাযৱচীৱিঞ্ঞত্তিযোপি.

৬৩৭. আকাসধাতুনিদ্দেসে ন কস্সতি, ন নিকস্সতি, কসিতুং ৱা ছিন্দিতুং ৱা ভিন্দিতুং ৱা ন সক্কাতি আকাসো. আকাসোৱ আকাসগতং, খেড়গতাদি ৱিয. আকাসোতি ৱা গতন্তি ‘আকাসগতং’. ন হঞ্ঞতীতি অঘং, অঘট্টনীযন্তি অত্থো. অঘমেৱ অঘগতং. ছিদ্দট্ঠেন ৱিৱৰো. ৱিৱৰোৱ ৱিৱৰগতং. অসম্ফুট্ঠং চতূহি মহাভূতেহীতি এতেহি অসম্ফুট্ঠং নিজ্জটাকাসংৱ কথিতং. লক্খণাদিতো পন ৰূপপৰিচ্ছেদলক্খণা আকাসধাতু, ৰূপপৰিযন্তপ্পকাসনৰসা, ৰূপমৰিযাদপচ্চুপট্ঠানা অসম্ফুট্ঠভাৱছিদ্দৱিৱৰভাৱপচ্চুপট্ঠানা ৱা, পৰিচ্ছিন্নৰূপপদট্ঠানা, যায পৰিচ্ছিন্নেসু ৰূপেসু ‘ইদমিতো উদ্ধং অধো তিৰিয’ন্তি চ হোতি.

৬৩৮. ইতো পৰে ৰূপস্সলহুতাদীনং নিদ্দেসা চিত্তস্সলহুতাদীসু ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বা. লক্খণাদিতো পনেত্থ অদন্ধতালক্খণা ৰূপস্স লহুতা, ৰূপানং গৰুভাৱৱিনোদনৰসা, লহুপৰিৱত্তিতাপচ্চুপট্ঠানা, লহুৰূপপদট্ঠানা. অথদ্ধতালক্খণা ৰূপস্স মুদুতা, ৰূপানং থদ্ধভাৱৱিনোদনৰসা, সব্বকিৰিযাসু অৱিৰোধিতাপচ্চুপট্ঠানা, মুদুৰূপপদট্ঠানা. সৰীৰকিৰিযানুকূলকম্মঞ্ঞভাৱলক্খণা ৰূপস্স কম্মঞ্ঞতা, অকম্মঞ্ঞতাৱিনোদনৰসা, অদুব্বলভাৱপচ্চুপট্ঠানা, কম্মঞ্ঞৰূপপদট্ঠানা.

এতা পন তিস্সো ন অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিজহন্তি. এৱং সন্তেপি যো অৰোগিনো ৱিয ৰূপানং লহুভাৱো, অদন্ধতালহুপৰিৱত্তিপ্পকাৰো, ৰূপদন্ধত্তকৰধাতুক্খোভপটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানো, সো ৰূপৱিকাৰো ‘ৰূপস্সলহুতা’. যো সুপৰিমদ্দিতচম্মস্সেৱ ৰূপানং মুদুভাৱো সব্বকিৰিযাৱিসেসেসু সৰসৱত্তনভাৱো ৱসৱত্তনভাৱমদ্দৱপ্পকাৰো ৰূপথদ্ধত্তকৰধাতুক্খোভপটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানো, সো ৰূপৱিকাৰো ‘ৰূপস্স মুদুতা’. যো পন সুধন্তসুৱণ্ণস্সেৱ ৰূপানং কম্মঞ্ঞভাৱো সৰীৰকিৰিযানুকূলভাৱপ্পকাৰো সৰীৰকিৰিযানং অননুকূলকৰধাতুক্খোভপটিপক্খপচ্চযসমুট্ঠানো, সো ৰূপৱিকাৰো ‘ৰূপস্স কম্মঞ্ঞতা’তি. এৱমেতাসং ৱিসেসো ৱেদিতব্বো.