৩. নিক্খেপকণ্ডো

তিকনিক্খেপকথা

৯৮৫. এত্তাৱতা কুসলত্তিকো সব্বেসং কুসলাদিধম্মানং পদভাজননযেন ৱিত্থাৰিতো হোতি. যস্মা পন য্ৱাযং কুসলত্তিকস্স ৱিভজননযো ৱুত্তো, সেসতিকদুকানম্পি এসেৱ ৱিভজননযো হোতি – যথা হি এত্থ, এৱং ‘কতমে ধম্মা সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা? যস্মিং সমযে কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং ৰূপাৰম্মণং ৱা…পে… যে ৱা পন তস্মিং সমযে অঞ্ঞেপি অত্থি পটিচ্চসমুপ্পন্না অৰূপিনো ধম্মা ঠপেত্ৱা ৱেদনাখন্ধং, ইমে ধম্মা সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা’তিআদিনা অনুক্কমেন সব্বতিকদুকেসু সক্কা পণ্ডিতেহি ৱিভাজননযং সল্লক্খেতুং – তস্মা তং ৱিত্থাৰদেসনং নিক্খিপিত্ৱা, অঞ্ঞেন নাতিসঙ্খেপনাতিৱিত্থাৰনযেন সব্বতিকদুকধম্মৱিভাগং দস্সেতুং কতমে ধম্মা কুসলাতি নিক্খেপকণ্ডং আৰদ্ধং. চিত্তুপ্পাদকণ্ডঞ্হি ৱিত্থাৰদেসনা, অট্ঠকথাকণ্ডং সঙ্খেপদেসনা. ইদং পন নিক্খেপকণ্ডং চিত্তুপ্পাদকণ্ডং উপাদায সঙ্খেপো, অট্ঠকথাকণ্ডং উপাদায ৱিত্থাৰোতি সঙ্খিত্তৱিত্থাৰধাতুকং হোতি. তযিদং, ৱিত্থাৰদেসনং নিক্খিপিত্ৱা দেসিতত্তাপি, হেট্ঠা ৱুত্তকাৰণৱসেনাপি, নিক্খেপকণ্ডং নামাতি ৱেদিতব্বং. ৱুত্তঞ্হেতং –

মূলতো খন্ধতো চাপি, দ্ৱাৰতো চাপি ভূমিতো;

অত্থতো ধম্মতো চাপি, নামতো চাপি লিঙ্গতো;

নিক্খিপিত্ৱা দেসিতত্তা, নিক্খেপোতি পৱুচ্চতীতি.

ইদঞ্হি তীণি কুসলমূলানীতিআদিনা নযেন মূলতো নিক্খিপিত্ৱা দেসিতং. তংসম্পযুত্তো ৱেদনাক্খন্ধোতি খন্ধতো. তংসমুট্ঠানং কাযকম্মন্তি দ্ৱাৰতো. কাযদ্ৱাৰপ্পৱত্তঞ্হি কম্মং কাযকম্মন্তি ৱুচ্চতি. সুখভূমিযং, কামাৱচৰেতি ভূমিতো নিক্খিপিত্ৱা দেসিতং. তত্থ তত্থ অত্থধম্মনামলিঙ্গানং ৱসেন দেসিতত্তা অত্থাদীহি নিক্খিপিত্ৱা দেসিতং নামাতি ৱেদিতব্বং.

তত্থ কুসলপদনিদ্দেসে তাৱ তীণীতি গণনপৰিচ্ছেদো. কুসলানি চ তানি মূলানি চ, কুসলানং ৱা ধম্মানং হেতুপচ্চযপভৱজনকসমুট্ঠাননিব্বত্তকট্ঠেন মূলানীতি কুসলমূলানি. এৱং অত্থৱসেন দস্সেত্ৱা ইদানি নামৱসেন দস্সেতুং অলোভো অদোসো অমোহোতি আহ. এত্তাৱতা যস্মা মূলেন মুত্তং কুসলং নাম নত্থি, তস্মা চতুভূমককুসলং তীহি মূলেহি পৰিযাদিযিত্ৱা দস্সেসি ধম্মৰাজা. তংসম্পযুত্তোতি তেহি অলোভাদীহি সম্পযুত্তো. তত্থ অলোভেন সম্পযুত্তে সঙ্খাৰক্খন্ধে, অদোসামোহাপি অলোভেন সম্পযুত্তসঙ্খাৰক্খন্ধগণনংযেৱ গচ্ছন্তি. সেসদ্ৱযৱসেন সম্পযোগেপি এসেৱ নযো. ইতি চতুভূমককুসলং পুন তংসম্পযুত্তকচতুক্খন্ধৱসেন পৰিযাদিযিত্ৱা দস্সেসি ধম্মৰাজা. তংসমুট্ঠানন্তি তেহি অলোভাদীহি সমুট্ঠিতং. ইমিনাপি নযেন তদেৱ চতুভূমিককুসলং তিণ্ণং কম্মদ্ৱাৰানং ৱসেন পৰিযাদিযিত্ৱা দস্সেসি ধম্মৰাজা. এৱং তাৱ কুসলং তীসু ঠানেসু পৰিযাদিযিত্ৱা দস্সিতং.

৯৮৬. অকুসলেপি এসেৱ নযো. দ্ৱাদসন্নঞ্হি অকুসলচিত্তানং একম্পি মূলেন মুত্তং নাম নত্থীতি মূলেন পৰিযাদিযিত্ৱা দস্সেসি ধম্মৰাজা. তংসম্পযুত্তচতুক্খন্ধতো চ উদ্ধং অকুসলং নাম নত্থীতি তানেৱ দ্ৱাদস অকুসলচিত্তানি চতুক্খন্ধৱসেন পৰিযাদিযিত্ৱা দস্সেসি. ধম্মৰাজা কাযকম্মাদিৱসেন পন নেসং পৱত্তিসব্ভাৱতো কম্মদ্ৱাৰৱসেন পৰিযাদিযিত্ৱা দস্সেসি ধম্মৰাজা. যং পনেত্থ তদেকট্ঠা চ কিলেসাতিআদি ৱুত্তং, তত্থ একস্মিং চিত্তে পুগ্গলে ৱা ঠিতন্তি ‘একট্ঠং’. তত্থ একস্মিং চিত্তে ঠিতং সহজেকট্ঠং নাম হোতি. একস্মিং পুগ্গলে ঠিতং পহানেকট্ঠং নাম. তেন লোভাদিনা অঞ্ঞেন ৱা তত্থ তত্থ নিদ্দিট্ঠেন সহ একস্মিং ঠিতন্তি তদেকট্ঠং. তত্থ ‘কতমে ধম্মা সংকিলিট্ঠসংকিলেসিকা? তীণি অকুসলমূলানি – লোভো দোসো মোহো, তদেকট্ঠা চ কিলেসা’তি সংকিলিট্ঠত্তিকে; ‘কতমে ধম্মা হীনা? তীণি অকুসলমূলানি – লোভো দোসো মোহো, তদেকট্ঠা চ কিলেসা’তি হীনত্তিকে ‘কতমে ধম্মা অকুসলা? তীণি অকুসলমূলানি – লোভো দোসো মোহো, তদেকট্ঠা চ কিলেসা’তি ইমস্মিং কুসলত্তিকে; ‘কতমে ধম্মা সংকিলিট্ঠা? তীণি অকুসলমূলানি – লোভো দোসো মোহো, তদেকট্ঠা চ কিলেসা’তি কিলেসগোচ্ছকে ‘কতমে ধম্মা সৰণা? তীণি অকুসলমূলানি – লোভো দোসো মোহো, তদেকট্ঠা চ কিলেসাতি সৰণদুকে’তি – ইমেসু এত্তকেসু ঠানেসু ‘সহজেকট্ঠং’ আগতং.

দস্সনেনপহাতব্বত্তিকে পন ‘ইমানি তীণি সংযোজনানি, তদেকট্ঠা চ কিলেসা’তি, দস্সনেনপহাতব্বহেতুকত্তিকেপি ‘ইমানি তীণি সংযোজনানি, তদেকট্ঠা চ কিলেসা’তি, পুন তত্থেৱ তীণি সংযোজনানি – সক্কাযদিট্ঠি ৱিচিকিচ্ছা সীলব্বতপৰামাসো, ইমে ধম্মা দস্সনেনপহাতব্বা; তদেকট্ঠো লোভো দোসো মোহো, ইমে ধম্মা দস্সনেনপহাতব্বহেতূ; তদেকট্ঠা চ কিলেসা তংসম্পযুত্তো ৱেদনাখন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো, তংসমুট্ঠানং কাযকম্মং ৱচীকম্মং মনোকম্মং, ইমে ধম্মা দস্সনেনপহাতব্বহেতুকাতি; সম্মপ্পধানৱিভঙ্গে ‘‘তত্থ কতমে পাপকা অকুসলা ধম্মা? তীণি অকুসলমূলানি – লোভো দোসো মোহো, তদেকট্ঠা চ কিলেসা’’তি (ৱিভ. ৩৯১) – ইমেসু পন এত্তকেসু ঠানেসু ‘পহানেকট্ঠং’ আগতন্তি ৱেদিতব্বং.

৯৮৭. অব্যাকতপদনিদ্দেসো উত্তানত্থোযেৱাতি. ইমস্মিং তিকে তীণি লক্খণানি তিস্সো পঞ্ঞত্তিযো কসিণুগ্ঘাটিমাকাসং অজটাকাসং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনস্স আৰম্মণং নিৰোধসমাপত্তি চ ন লব্ভতীতি ৱুত্তং.

৯৮৮. ৱেদনাত্তিকনিদ্দেসে সুখভূমিযন্তি এত্থ যথা তম্বভূমি কণ্হভূমীতি তম্বকণ্হভূমিযোৱ ৱুচ্চন্তি, এৱং সুখম্পি সুখভূমি নাম. যথা উচ্ছুভূমি সালিভূমীতি উচ্ছুসালীনং উপ্পজ্জনট্ঠানানি ৱুচ্চন্তি, এৱং সুখস্স উপ্পজ্জনট্ঠানং চিত্তম্পি সুখভূমি নাম. তং ইধ অধিপ্পেতং. যস্মা পন সা কামাৱচৰে ৱা হোতি, ৰূপাৱচৰাদীসু ৱা, তস্মাস্সা তং পভেদং দস্সেতুং কামাৱচৰেতিআদি ৱুত্তং. সুখৱেদনং ঠপেত্ৱাতি যা সা সুখভূমিযং সুখৱেদনা, তং ঠপেত্ৱা. তংসম্পযুত্তোতি তায ঠপিতায সুখৱেদনায সম্পযুত্তো. সেসপদদ্ৱযেপি ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বোতি.

ইমস্মিং তিকে তিস্সো ৱেদনা, সব্বং ৰূপং, নিব্বানন্তি ইদম্পি ন লব্ভতি. অযঞ্হি তিকো কুসলত্তিকে চ অলব্ভমানেহি ইমেহি চ তীহি কোট্ঠাসেহি মুত্তকো নাম. ইতো পৰেসু পন তিকদুকেসু পাড়িতো চ অত্থতো চ যং ৱত্তব্বং সিযা তং সব্বং পদানুক্কমেন মাতিকাকথাযঞ্চেৱ কুসলাদীনং নিদ্দেসে চ ৱুত্তমেৱ. যং পন যত্থ ৱিসেসমত্তং তদেৱ ৱক্খাম.

৯৯১. তত্থ ৱিপাকত্তিকে তাৱ কিঞ্চাপি অৰূপধম্মা ৱিয ৰূপধম্মাপি কম্মসমুট্ঠানা অত্থি, অনাৰম্মণত্তা পন তে কম্মসৰিক্খকা ন হোন্তীতি সাৰম্মণা অৰূপধম্মাৱ কম্মসৰিক্খকত্তা ৱিপাকাতি ৱুত্তা, বীজসৰিক্খকং ফলং ৱিয. সালিবীজস্মিঞ্হি ৱপিতে অঙ্কুৰপত্তাদীসু নিক্খন্তেসুপি সালিফলন্তি ন ৱুচ্চতি. যদা পন সালিসীসং পক্কং হোতি পৰিণতং, তদা বীজসৰিক্খকো সালি এৱ সালিফলন্তি ৱুচ্চতি. অঙ্কুৰপত্তাদীনি পন বীজজাতানি বীজতো নিব্বত্তানীতি ৱুচ্চন্তি, এৱমেৱ ৰূপম্পি কম্মজন্তি ৱা উপাদিণ্ণন্তি ৱা ৱত্তুং ৱট্টতি.

৯৯৪. উপাদিণ্ণত্তিকে কিঞ্চাপি খীণাসৱস্স খন্ধা ‘অম্হাকং মাতুলত্থেৰো অম্হাকং চূড়পিতুত্থেৰো’তি ৱদন্তানং পৰেসং উপাদানস্স পচ্চযা হোন্তি, মগ্গফলনিব্বানানি পন অগ্গহিতানি অপৰামট্ঠানি অনুপাদিণ্ণানেৱ. তানি হি, যথা দিৱসং সন্তত্তো অযোগুড়ো মক্খিকানং অভিনিসীদনস্স পচ্চযো ন হোতি, এৱমেৱ তেজুস্সদত্তা তণ্হামানদিট্ঠিৱসেন গহণস্স পচ্চযা ন হোন্তি. তেন ৱুত্তং – ইমে ধম্মা অনুপাদিণ্ণঅনুপাদানিযাতি.

৯৯৮. অসংকিলিট্ঠঅসংকিলেসিকেসুপি এসেৱ নযো.

১০০০. ৱিতক্কত্তিকে ৱিতক্কসহজাতেন ৱিচাৰেন সদ্ধিং কুসলত্তিকে অলব্ভমানাৱ ন লব্ভন্তি.

১০০৩. পীতিসহগতত্তিকে পীতিআদযো অত্তনা সহজাতধম্মানং পীতিসহগতাদিভাৱং দত্ৱা সযং পিট্ঠিৱট্টকা জাতা. ইমস্মিঞ্হি তিকে দ্ৱে দোমনস্সসহগতচিত্তুপ্পাদা দুক্খসহগতং কাযৱিঞ্ঞাণং উপেক্খাৱেদনা ৰূপং নিব্বানন্তি – ইদম্পি ন লব্ভতি. অযঞ্হি তিকো কুসলত্তিকে চ অলব্ভমানেহি ইমেহি চ পঞ্চহি কোট্ঠাসেহি মুত্তকো নাম.

১০০৬. দস্সনেনপহাতব্বত্তিকে সঞ্ঞোজনানীতি বন্ধনানি. সক্কাযদিট্ঠীতি ৱিজ্জমানট্ঠেন সতি খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতে কাযে; সযং ৱা সতী তস্মিং কাযে দিট্ঠীতি ‘সক্কাযদিট্ঠি’. সীলেন সুজ্ঝিতুং সক্কা, ৱতেন সুজ্ঝিতুং সক্কা, সীলৱতেহি সুজ্ঝিতুং সক্কাতি গহিতসমাদানং পন সীলব্বতপৰামাসো নাম.

১০০৭. ইধাতি দেসাপদেসে নিপাতো. স্ৱাযং কত্থচি লোকং উপাদায ৱুচ্চতি. যথাহ – ‘‘ইধ তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতী’’তি (দী. নি. ১.১৮৯). কত্থচি সাসনং. যথাহ – ‘‘ইধেৱ, ভিক্খৱে, সমণো ইধ দুতিযো সমণো’’তি (ম. নি. ১.১৩৯; অ. নি. ৪.২৪১). কত্থচি ওকাসং. যথাহ –

‘‘ইধেৱ তিট্ঠমানস্স, দেৱভূতস্স মে সতো;

পুনৰাযু চ মে লদ্ধো, এৱং জানাহি মাৰিসা’’তি. (দী. নি. ২.৩৬৯);

কত্থচি পদপূৰণমত্তমেৱ. যথাহ – ‘‘ইধাহং, ভিক্খৱে, ভুত্তাৱী অস্সং পৱাৰিতো’’তি (ম. নি. ১.৩০). ইধ পন লোকং উপাদায ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো.

অস্সুতৱা পুথুজ্জনোতি এত্থ পন ‘আগমাধিগমাভাৱা ঞেয্যো অস্সুতৱা ইতি’. যস্স হি খন্ধধাতুআযতনপচ্চযাকাৰসতিপট্ঠানাদীসু উগ্গহপৰিপুচ্ছাৱিনিচ্ছযৰহিতত্তা দিট্ঠিপটিসেধকো নেৱ ‘আগমো’, পটিপত্তিযা অধিগন্তব্বস্স অনধিগতত্তা নেৱ ‘অধিগমো’ অত্থি, সো ‘আগমাধিগমাভাৱা ঞেয্যো অস্সুতৱা ইতি’. স্ৱাযং –

পুথূনং জননাদীহি, কাৰণেহি পুথুজ্জনো;

পুথুজ্জনন্তোগধত্তা, পুথুৱাযং জনো ইতি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৭; ম. নি. অট্ঠ. ১.২; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.৫১; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১৩০; চূড়নি. অট্ঠ. ৮৮; নেত্তি. অট্ঠ. ৫৬);

সো হি পুথূনং নানপ্পকাৰানং কিলেসাদীনং জননাদীহি কাৰণেহি পুথুজ্জনো. যথাহ – ‘‘পুথু কিলেসে জনেন্তীতি পুথুজ্জনা. পুথু অৱিহতসক্কাযদিট্ঠিকাতি পুথুজ্জনা. পুথু সত্থাৰানং মুখুল্লোকিকাতি পুথুজ্জনা. পুথু সব্বগতীহি অৱুট্ঠিতাতি পুথুজ্জনা. পুথু নানাভিসঙ্খাৰে অভিসঙ্খৰোন্তীতি পুথুজ্জনা. পুথু নানাওঘেহি ৱুয্হন্তীতি পুথুজ্জনা. পুথু নানাসন্তাপেহি সন্তপ্পন্তীতি পুথুজ্জনা. পুথু নানাপৰিড়াহেহি পৰিডয্হন্তীতি পুথুজ্জনা. পুথু পঞ্চসু কামগুণেসু ৰত্তা গিদ্ধা গধিতা মুচ্ছিতা অজ্ঝোসন্না লগ্গা লগ্গিতা পলিবুদ্ধাতি পুথুজ্জনা. পুথু পঞ্চহি নীৱৰণেহি আৱুতা নিৱুতা ওৱুতা পিহিতা পটিচ্ছন্না পটিকুজ্জিতাতি পুথুজ্জনা’’তি (মহানি. ৯৪). পুথূনং ৱা গণনপথমতীতানং অৰিযধম্মপৰম্মুখানং নীচধম্মসমাচাৰানং জনানং অন্তোগধত্তাপি পুথুজ্জনা. পুথু ৱা অযং – ৱিসুংযেৱ সঙ্খ্যং গতো, ৱিসংসট্ঠো সীলসুতাদিগুণযুত্তেহি অৰিযেহি – জনোতিপি পুথুজ্জনো. এৱমেতেহি ‘অস্সুতৱা পুথুজ্জনো’তি দ্ৱীহি পদেহি যে তে –

‘‘দুৱে পুথুজ্জনা ৱুত্তা, বুদ্ধেনাদিচ্চবন্ধুনা;

অন্ধো পুথুজ্জনো একো, কল্যাণেকো পুথুজ্জনো’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৭; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.৫১; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১৩০; চূড়নি. অট্ঠ. ৮৮);

দ্ৱে পুথুজ্জনা ৱুত্তা, তেসু অন্ধপুথুজ্জনো ৱুত্তো হোতীতি ৱেদিতব্বো.

অৰিযানং অদস্সাৱীতিআদীসু অৰিযাতি আৰকত্তা কিলেসেহি, অনযে ন ইৰিযনতো, অযে ইৰিযনতো, সদেৱকেন লোকেন চ অৰণীযতো বুদ্ধা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ বুদ্ধসাৱকা চ ৱুচ্চন্তি. বুদ্ধা এৱ ৱা ইধ অৰিযা. যথাহ – ‘‘সদেৱকে, ভিক্খৱে, লোকে…পে… তথাগতো অৰিযোতি ৱুচ্চতী’’তি (সং. নি. ৫.১০৯৮).

সপ্পুৰিসাতি এত্থ পন পচ্চেকবুদ্ধা তথাগতসাৱকা চ সপ্পুৰিসাতি ৱেদিতব্বা. তে হি লোকুত্তৰগুণযোগেন সোভনা পুৰিসাতি সপ্পুৰিসা. সব্বেৱ ৱা এতে দ্ৱেধাপি ৱুত্তা. বুদ্ধাপি হি অৰিযা চ সপ্পুৰিসা চ পচ্চেকবুদ্ধা বুদ্ধসাৱকাপি. যথাহ –

‘‘যো ৱে কতঞ্ঞূ কতৱেদি ধীৰো,

কল্যাণমিত্তো দড়্হভত্তি চ হোতি;

দুখিতস্স সক্কচ্চ কৰোতি কিচ্চং,

তথাৱিধং সপ্পুৰিসং ৱদন্তী’’তি. (জা. ২.১৭.৭৮);

‘কল্যাণমিত্তো দড়্হভত্তি চ হোতী’তি এত্তাৱতা হি বুদ্ধসাৱকো ৱুত্তো. কতঞ্ঞুতাদীহি পচ্চেকবুদ্ধা বুদ্ধাতি. ইদানি যো তেসং অৰিযানং অদস্সনসীলো, ন চ দস্সনে সাধুকাৰী, সো অৰিযানং অদস্সাৱীতি ৱেদিতব্বো. সো চক্খুনা অদস্সাৱী ঞাণেন অদস্সাৱীতি দুৱিধো. তেসু ঞাণেন অদস্সাৱী ইধ অধিপ্পেতো. মংসচক্খুনা হি দিব্বচক্খুনা ৱা অৰিযা দিট্ঠাপি অদিট্ঠাৱ হোন্তি, তেসং চক্খূনং ৱণ্ণমত্তগ্গহণতো, ন অৰিযভাৱগোচৰতো. সোণসিঙ্গালাদযোপি চক্খুনা অৰিযে পস্সন্তি, ন চ তে অৰিযানং দস্সাৱিনো.

তত্ৰিদং ৱত্থু – চিত্তলপব্বতৱাসিনো কিৰ খীণাসৱত্থেৰস্স উপট্ঠাকো ৱুড্ঢপব্বজিতো একদিৱসং থেৰেন সদ্ধিং পিণ্ডায চৰিত্ৱা থেৰস্স পত্তচীৱৰং গহেত্ৱা পিট্ঠিতো আগচ্ছন্তো থেৰং পুচ্ছি – ‘অৰিযা নাম ভন্তে কীদিসা’তি? থেৰো আহ – ‘ইধেকচ্চো মহল্লকো অৰিযানং পত্তচীৱৰং গহেত্ৱা ৱত্তপটিপত্তিং কত্ৱা সহ চৰন্তোপি নেৱ অৰিযে জানাতি, এৱংদুজ্জানাৱুসো, অৰিযা’তি. এৱং ৱুত্তেপি সো নেৱ অঞ্ঞাসি. তস্মা ন চক্খুনা দস্সনং ‘দস্সনং’, ঞাণদস্সনমেৱ ‘দস্সনং’. যথাহ – ‘‘কিং তে ৱক্কলি ইমিনা পূতিকাযেন দিট্ঠেন? যো খো, ৱক্কলি, ধম্মং পস্সতি, সো মং পস্সতী’’তি (সং. নি. ৩.৮৭). তস্মা চক্খুনা পস্সন্তোপি, ঞাণেন অৰিযেহি দিট্ঠং অনিচ্চাদিলক্খণং অপস্সন্তো, অৰিযাধিগতঞ্চ ধম্মং অনধিগচ্ছন্তো, অৰিযকৰধম্মানং অৰিযভাৱস্স চ অদিট্ঠত্তা, ‘অৰিযানং অদস্সাৱী’তি ৱেদিতব্বো.

অৰিযধম্মস্স অকোৱিদোতি সতিপট্ঠানাদিভেদে অৰিযধম্মে অকুসলো. অৰিযধম্মে অৱিনীতোতি, এত্থ পন

দুৱিধো ৱিনযো নাম, একমেকেত্থ পঞ্চধা;

অভাৱতো তস্স অযং, অৱিনীতোতি ৱুচ্চতি.

অযঞ্হি সংৱৰৱিনযো পহানৱিনযোতি দুৱিধো ৱিনযো. এত্থ চ দুৱিধেপি ৱিনযে একমেকো ৱিনযো পঞ্চধা ভিজ্জতি. সংৱৰৱিনযোপি হি সীলসংৱৰো সতিসংৱৰো ঞাণসংৱৰো খন্তিসংৱৰো ৱীৰিযসংৱৰোতি পঞ্চৱিধো. পহানৱিনযোপি তদঙ্গপহানং ৱিক্খম্ভনপহানং সমুচ্ছেদপহানং পটিপ্পস্সদ্ধিপহানং নিস্সৰণপহানন্তি পঞ্চৱিধো.

তত্থ ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৱৰেন উপেতো হোতি সমুপেতো’’তি (ৱিভ. ৫১১) অযং সীলসংৱৰো. ‘‘ৰক্খতি চক্খুন্দ্ৰিযং, চক্খুন্দ্ৰিযে সংৱৰং আপজ্জতী’’তি (দী. নি. ১.২১৩; ম. নি. ১.২৯৫; সং. নি. ৪.২৩৯; অ. নি. ৩.১৬) অযং সতিসংৱৰো.

‘‘যানি সোতানি লোকস্মিং, (অজিতাতি ভগৱা)

সতি তেসং নিৱাৰণং;

সোতানং সংৱৰং ব্ৰূমি,

পঞ্ঞাযেতে পিধীযৰে’’তি. (সু. নি. ১০৪১) –

অযং ঞাণসংৱৰো নাম. ‘‘খমো হোতি সীতস্স উণ্হস্সা’’তি (ম. নি. ১.২৪; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) অযং খন্তিসংৱৰো. ‘‘উপ্পন্নং কামৱিতক্কং নাধিৱাসেতী’’তি (ম. নি. ১.২৬; অ. নি. ৪.১১৪; ৬.৫৮) অযং ৱীৰিযসংৱৰো. সব্বোপি চাযং সংৱৰো যথাসকং সংৱৰিতব্বানং ৱিনেতব্বানঞ্চ কাযদুচ্চৰিতাদীনং সংৱৰণতো সংৱৰো, ৱিনযনতো ৱিনযোতি ৱুচ্চতি. এৱং তাৱ ‘সংৱৰৱিনযো’ পঞ্চধা ভিজ্জতীতি ৱেদিতব্বো.

তথা যং নামৰূপপৰিচ্ছেদাদীসু ৱিপস্সনাঞাণেসু পটিপক্খভাৱতো, দীপালোকেনেৱ তমস্স, তেন তেন ৱিপস্সনাঞাণেন তস্স তস্স অনত্থস্স পহানং, সেয্যথিদং – নামৰূপৱৱত্থানেন সক্কাযদিট্ঠিযা, পচ্চযপৰিগ্গহেন অহেতুৱিসমহেতুদিট্ঠীনং, তস্সেৱ অপৰভাগেন কঙ্খাৱিতৰণেন কথংকথিভাৱস্স, কলাপসম্মসনেন ‘অহং মমা’তি গাহস্স, মগ্গামগ্গৱৱত্থানেন অমগ্গে মগ্গসঞ্ঞায, উদযদস্সনেন উচ্ছেদদিট্ঠিযা, ৱযদস্সনেন সস্সতদিট্ঠিযা, ভযদস্সনেন সভযে অভযসঞ্ঞায, আদীনৱদস্সনেন অস্সাদসঞ্ঞায, নিব্বিদানুপস্সনায অভিৰতিসঞ্ঞায, মুচ্চিতুকম্যতাঞাণেন অমুচ্চিতুকামতায, উপেক্খাঞাণেন অনুপেক্খায, অনুলোমেন ধম্মট্ঠিতিযং নিব্বানে চ পটিলোমভাৱস্স, গোত্ৰভুনা সঙ্খাৰনিমিত্তগ্গাহস্স পহানং, এতং ‘তদঙ্গপহানং’ নাম.

যং পন উপচাৰপ্পনাভেদেন সমাধিনা পৱত্তিভাৱনিৱাৰণতো, ঘটপ্পহাৰেনেৱ উদকপিট্ঠে সেৱালস্স, তেসং তেসং নীৱৰণাদিধম্মানং পহানং, এতং ‘ৱিক্খম্ভনপহানং’ নাম. ‘‘যং চতুন্নং অৰিযমগ্গানং ভাৱিতত্তা তংতংমগ্গৱতো অত্তনো অত্তনো সন্তানে দিট্ঠিগতানং পহানাযা’’তিআদিনা (ধ. স. ২৭৭) নযেন ৱুত্তস্স সমুদযপক্খিকস্স কিলেসগণস্স অচ্চন্তং অপ্পৱত্তিভাৱেন পহানং, ইদং ‘সমুচ্ছেদপহানং’ নাম. যং পন ফলক্খণে পটিপ্পস্সদ্ধত্তং কিলেসানং, এতং ‘পটিপ্পস্সদ্ধিপহানং’ নাম. যং সব্বসঙ্খতনিস্সটত্তা পহীনসব্বসঙ্খতং নিব্বানং, এতং ‘নিস্সৰণপহানং’ নাম. সব্বম্পি চেতং পহানং যস্মা চাগট্ঠেন পহানং, ৱিনযনট্ঠেন ৱিনযো, তস্মা ‘পহানৱিনযো’তি ৱুচ্চতি. তংতংপহানৱতো ৱা তস্স তস্স ৱিনযস্স সম্ভৱতোপেতং পহানৱিনযোতি ৱুচ্চতি. এৱং পহানৱিনযোপি পঞ্চধা ভিজ্জতীতি ৱেদিতব্বো.

এৱমযং সঙ্খেপতো দুৱিধো, ভেদতো চ দসৱিধো ৱিনযো, ভিন্নসংৱৰত্তা, পহাতব্বস্স চ অপ্পহীনত্তা, যস্মা এতস্স অস্সুতৱতো পুথুজ্জনস্স নত্থি, তস্মা অভাৱতো তস্স, অযং ‘অৱিনীতো’তি ৱুচ্চতীতি. এস নযো সপ্পুৰিসানং অদস্সাৱী সপ্পুৰিসধম্মস্স অকোৱিদো সপ্পুৰিসধম্মে অৱিনীতোতি এত্থাপি. নিন্নানাকৰণঞ্হেতং অত্থতো. যথাহ – ‘‘যেৱ তে অৰিযা তেৱ তে সপ্পুৰিসা, যেৱ তে সপ্পুৰিসা তেৱ তে অৰিযা. যো এৱ সো অৰিযানং ধম্মো সো এৱ সো সপ্পুৰিসানং ধম্মো, যো এৱ সো সপ্পুৰিসানং ধম্মো সো এৱ সো অৰিযানং ধম্মো. যেৱ তে অৰিযৱিনযা তেৱ তে সপ্পুৰিসৱিনযা, যেৱ তে সপ্পুৰিসৱিনযা তেৱ তে অৰিযৱিনযা. অৰিযেতি ৱা সপ্পুৰিসেতি ৱা, অৰিযধম্মেতি ৱা সপ্পুৰিসধম্মেতি ৱা, অৰিযৱিনযেতি ৱা সপ্পুৰিসৱিনযেতি ৱা, এসেসে একে একট্ঠে সমে সমভাগে তজ্জাতে তঞ্ঞেৱা’’তি.

ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতি ইধেকচ্চো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি – ‘যং ৰূপং সো অহং, যো অহং তং ৰূপ’ন্তি ৰূপঞ্চ অত্তানঞ্চ অদ্ৱযং সমনুপস্সতি. ‘‘সেয্যথাপি নাম তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো যা অচ্চি সো ৱণ্ণো, যো ৱণ্ণো সা অচ্চীতি অচ্চিঞ্চ ৱণ্ণঞ্চ অদ্ৱযং সমনুপস্সতি,’’ এৱমেৱ ইধেকচ্চো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতীতি এৱং ৰূপং অত্তাতি দিট্ঠিপস্সনায পস্সতি. ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানন্তি ‘অৰূপং অত্তা’তি গহেত্ৱা, ছাযাৱন্তং ৰুক্খং ৱিয, তং ৰূপৱন্তং সমনুপস্সতি. অত্তনি ৱা ৰূপন্তি ‘অৰূপমেৱ অত্তা’তি গহেত্ৱা, পুপ্ফম্হি গন্ধং ৱিয, অত্তনি ৰূপং সমনুপস্সতি. ৰূপস্মিং ৱা অত্তানন্তি ‘অৰূপমেৱ অত্তা’তি গহেত্ৱা, কৰণ্ডকে মণিং ৱিয, অত্তানং ৰূপস্মিং সমনুপস্সতি. ৱেদনাদীসুপি এসেৱ নযো.

তত্থ ‘ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’তি সুদ্ধৰূপমেৱ অত্তাতি কথিতং. ‘ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং, অত্তনি ৱা ৰূপং, ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং; ৱেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতী’তি ইমেসু সত্তসু ঠানেসু ‘অৰূপং অত্তা’তি কথিতং. ৱেদনাৱন্তং ৱা অত্তানং, অত্তনি ৱা ৱেদনং, ৱেদনায ৱা অত্তানন্তি এৱং চতূসু খন্ধেসু তিণ্ণং তিণ্ণং ৱসেন দ্ৱাদসসু ঠানেসু ‘ৰূপাৰূপমিস্সকো অত্তা’ কথিতো. তত্থ ‘ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতী’তি ইমেসু পঞ্চসু ঠানেসু উচ্ছেদদিট্ঠি কথিতা. অৱসেসেসু সস্সতদিট্ঠি. এৱমেত্থ পন্নৰস ভৱদিট্ঠিযো পঞ্চ ৱিভৱদিট্ঠিযো হোন্তি. তা সব্বাপি মগ্গাৱৰণা, ন সগ্গাৱৰণা, পঠমমগ্গৱজ্ঝাতি ৱেদিতব্বা.

১০০৮. সত্থৰি কঙ্খতীতি সত্থু সৰীৰে ৱা গুণে ৱা উভযত্থ ৱা কঙ্খতি. সৰীৰে কঙ্খমানো ‘দ্ৱত্তিংসৱৰলক্খণপটিমণ্ডিতং নাম সৰীৰং অত্থি নু খো নত্থী’তি কঙ্খতি. গুণে কঙ্খমানো ‘অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নজাননসমত্থং সব্বঞ্ঞুতঞাণং অত্থি নু খো নত্থী’তি কঙ্খতি. উভযত্থ কঙ্খমানো ‘অসীতিঅনুব্যঞ্জনব্যামপ্পভানুৰঞ্জিতায সৰীৰনিপ্ফত্তিযা সমন্নাগতো সব্বঞেয্যজাননসমত্থং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৱিজ্ঝিত্ৱা ঠিতো লোকতাৰকো বুদ্ধো নাম অত্থি নু খো নত্থী’তি কঙ্খতি. অযঞ্হিস্স অত্তভাৱে গুণে ৱা কঙ্খনতো উভযত্থ কঙ্খতি নাম. ৱিচিকিচ্ছতীতি আৰম্মণং নিচ্ছেতুং অসক্কোন্তো কিচ্ছতি কিলমতি. নাধিমুচ্চতীতি তত্থেৱ অধিমোক্খং ন লভতি. ন সম্পসীদতীতি চিত্তং অনাৱিলং কত্ৱা পসীদিতুং ন সক্কোতি, গুণেসু নপ্পসীদতি.

ধম্মে কঙ্খতীতিআদীসু পন ‘কিলেসে পজহন্তা চত্তাৰো অৰিযমগ্গা, পটিপ্পস্সদ্ধকিলেসানি চত্তাৰি সামঞ্ঞফলানি, মগ্গফলানং আৰম্মণপচ্চযভূতং অমতং মহানিব্বানং নাম অত্থি নু খো নত্থী’তি কঙ্খন্তোপি ‘অযং ধম্মো নিয্যানিকো নু খো অনিয্যানিকো’তি কঙ্খন্তোপি ধম্মে কঙ্খতি নাম. ‘চত্তাৰো মগ্গট্ঠকা চত্তাৰো ফলট্ঠকাতি ইদং সঙ্ঘৰতনং অত্থি নু খো নত্থী’তি কঙ্খন্তোপি, ‘অযং সঙ্ঘো সুপ্পটিপন্নো নু খো দুপ্পটিপন্নো’তি কঙ্খন্তোপি, ‘এতস্মিং সঙ্ঘৰতনে দিন্নস্স ৱিপাকফলং অত্থি নু খো নত্থী’তি কঙ্খন্তোপি সঙ্ঘে কঙ্খতি নাম. ‘তিস্সো পন সিক্খা অত্থি নু খো নত্থী’তি কঙ্খন্তোপি, ‘তিস্সো সিক্খা সিক্খিতপচ্চযেন আনিসংসো অত্থি নু খো নত্থী’তি কঙ্খন্তোপি সিক্খায কঙ্খতি নাম.

পুব্বন্তো ৱুচ্চতি অতীতানি খন্ধধাতাযতনানি. অপৰন্তো অনাগতানি. তত্থ অতীতেসু খন্ধাদীসু ‘অতীতানি নু খো, ন নু খো’তি কঙ্খন্তো পুব্বন্তে কঙ্খতি নাম. অনাগতেসু ‘অনাগতানি নু খো, ন নু খো’তি কঙ্খন্তো অপৰন্তে কঙ্খতি নাম. উভযত্থ কঙ্খন্তো পুব্বন্তাপৰন্তে কঙ্খতি নাম. ‘দ্ৱাদসপদিকং পচ্চযৱট্টং অত্থি নু খো নত্থী’তি কঙ্খন্তো ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু কঙ্খতি নাম. তত্ৰাযং ৱচনত্থো – ইমেসং জৰামৰণাদীনং পচ্চযা ‘ইদপ্পচ্চযা’. ইদপ্পচ্চযানং ভাৱো ‘ইদপ্পচ্চযতা’. ইদপ্পচ্চযা এৱ ৱা ‘ইদপ্পচ্চযতা’; জাতিআদীনমেতং অধিৱচনং. জাতিআদীসু তং তং পটিচ্চ আগম্ম সমুপ্পন্নাতি ‘পটিচ্চসমুপ্পন্না’. ইদং ৱুত্তং হোতি – ইদপ্পচ্চযতায চ পটিচ্চসমুপ্পন্নেসু চ ধম্মেসু কঙ্খতীতি.

১০০৯. সীলেনাতি গোসীলাদিনা. ৱতেনাতি গোৱতাদিনাৱ. সীলব্বতেনাতি তদুভযেন. সুদ্ধীতি কিলেসসুদ্ধি; পৰমত্থসুদ্ধিভূতং ৱা নিব্বানমেৱ. তদেকট্ঠাতি ইধ পহানেকট্ঠং ধুৰং. ইমিস্সা চ পাড়িযা দিট্ঠিকিলেসো ৱিচিকিচ্ছাকিলেসোতি দ্ৱেযেৱ আগতা. লোভো দোসো মোহো মানো থিনং উদ্ধচ্চং অহিৰিকং অনোত্তপ্পন্তি ইমে পন অট্ঠ অনাগতা. আহৰিত্ৱা পন দীপেতব্বা. এত্থ হি দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাসু পহীযমানাসু অপাযগমনীযো লোভো দোসো মোহো মানো থিনং উদ্ধচ্চং অহিৰিকং অনোত্তপ্পন্তি সব্বেপিমে পহানেকট্ঠা হুত্ৱা পহীযন্তি. সহজেকট্ঠং পন আহৰিত্ৱা দীপেতব্বং. সোতাপত্তিমগ্গেন হি চত্তাৰি দিট্ঠিসহগতানি ৱিচিকিচ্ছাসহগতঞ্চাতি পঞ্চ চিত্তানি পহীযন্তি. তত্থ দ্ৱীসু অসঙ্খাৰিকদিট্ঠিচিত্তেসু পহীযন্তেসু তেহি সহজাতো লোভো মোহো উদ্ধচ্চং অহিৰিকং অনোত্তপ্পন্তি ইমে কিলেসা সহজেকট্ঠৱসেন পহীযন্তি. সেসদিট্ঠিকিলেসো চ ৱিচিকিচ্ছাকিলেসো চ পহানেকট্ঠৱসেন পহীযন্তি. দিট্ঠিগতসম্পযুত্তসসঙ্খাৰিকচিত্তেসুপি পহীযন্তেসু তেহি সহজাতো লোভো মোহো থিনং উদ্ধচ্চং অহিৰিকং অনোত্তপ্পন্তি ইমে কিলেসা সহজেকট্ঠৱসেন পহীযন্তি. সেসদিট্ঠিকিলেসো চ ৱিচিকিচ্ছাকিলেসো চ পহানেকট্ঠৱসেন পহীযন্তি. এৱং পহানেকট্ঠস্মিংযেৱ সহজেকট্ঠং লব্ভতীতি ইদং সহজেকট্ঠং আহৰিত্ৱা দীপযিংসু.

তংসম্পযুত্তোতি তেহি তদেকট্ঠেহি অট্ঠহি কিলেসেহি সম্পযুত্তো. ৱিনিব্ভোগং ৱা কত্ৱা তেন লোভেন তেন দোসেনাতি এৱং একেকেন সম্পযুত্ততা দীপেতব্বা. তত্থ লোভে গহিতে, মোহো মানো থিনং উদ্ধচ্চং অহিৰিকং অনোত্তপ্পন্তি অযং সঙ্খাৰক্খন্ধে কিলেসগণো লোভসম্পযুত্তো নাম. দোসে গহিতে, মোহো থিনং উদ্ধচ্চং অহিৰিকং অনোত্তপ্পন্তি অযং কিলেসগণো দোসসম্পযুত্তো নাম. মোহে গহিতে, লোভো দোসো মানো থিনং উদ্ধচ্চং অহিৰিকং অনোত্তপ্পন্তি অযং কিলেসগণো মোহসম্পযুত্তো নাম. মানে গহিতে, তেন সহুপ্পন্নো লোভো মোহো থিনং উদ্ধচ্চং অহিৰিকং অনোত্তপ্পন্তি অযং কিলেসগণো মানসম্পযুত্তো নাম. ইমিনা উপাযেন তেন থিনেন তেন উদ্ধচ্চেন তেন অহিৰিকেন তেন অনোত্তপ্পেন সম্পযুত্তো তংসম্পযুত্তোতি যোজনা কাতব্বা. তংসমুট্ঠানন্তি তেন লোভেন…পে… তেন অনোত্তপ্পেন সমুট্ঠিতন্তি অত্থো.

ইমে ধম্মা দস্সনেন পহাতব্বাতি এত্থ দস্সনং নাম সোতাপত্তিমগ্গো; তেন পহাতব্বাতি অত্থো. ‘কস্মা পন সোতাপত্তিমগ্গো দস্সনং নাম জাতো’তি? ‘পঠমং নিব্বানদস্সনতো’. ‘ননু গোত্ৰভু পঠমতৰং পস্সতী’তি? ‘নো ন পস্সতি; দিস্ৱাপি কত্তব্বকিচ্চং পন ন কৰোতি, সংযোজনানং অপ্পহানতো. তস্মা পস্সতী’তি ন ৱত্তব্বো. যত্থ কত্থচি ৰাজানং দিস্ৱাপি পণ্ণাকাৰং দত্ৱা কিচ্চনিপ্ফত্তিযা অদিট্ঠত্তা ‘অজ্জাপি ৰাজানং ন পস্সামী’তি ৱদন্তো চেত্থ জানপদপুৰিসো নিদস্সনং.

১০১১. অৱসেসো লোভোতি দস্সনেন পহীনাৱসেসো. লোভো দোসমোহেসুপি এসেৱ নযো. দস্সনেন হি অপাযগমনীযাৱ পহীনা. তেহি পন অঞ্ঞে দস্সেতুং ইদং ৱুত্তং. ‘তদেকট্ঠা’তি তেহি পাড়িযং আগতেহি তীহি কিলেসেহি সম্পযোগতোপি পহানতোপি একট্ঠা পঞ্চ কিলেসা. নেৱ দস্সনেন ন ভাৱনাযাতি ইদং সংযোজনাদীনং ৱিয তেহি মগ্গেহি অপ্পহাতব্বতং সন্ধায ৱুত্তং. যং পন ‘‘সোতাপত্তিমগ্গঞাণেন অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণস্স নিৰোধেন সত্ত ভৱে ঠপেত্ৱা অনমতগ্গে সংসাৰৱট্টে যে উপ্পজ্জেয্যুং, নামঞ্চ ৰূপঞ্চ এত্থেতে নিৰুজ্ঝন্তী’’তিআদিনা নযেন কুসলাদীনম্পি পহানং অনুঞ্ঞাতং, তং তেসং মগ্গানং অভাৱিতত্তা যে উপ্পজ্জেয্যুং, তে উপনিস্সযপচ্চযানং কিলেসানং পহীনত্তা পহীনাতি ইমং পৰিযাযং সন্ধায ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.

১০১৩. দস্সনেনপহাতব্বহেতুকত্তিকে ইমে ধম্মা দস্সনেন পহাতব্বহেতুকাতি নিট্ঠপেত্ৱা, পুন ‘তীণি সংযোজনানী’তিআদি পহাতব্বে দস্সেত্ৱা, তদেকট্ঠভাৱেন হেতূ চেৱ সহেতুকে চ দস্সেতুং ৱুত্তং. তত্থ ‘কিঞ্চাপি দস্সনেন পহাতব্বেসু হেতূসু লোভসহগতো মোহো লোভেন সহেতুকো হোতি, দোসসহগতো মোহো দোসেন, লোভদোসা চ মোহেনাতি পহাতব্বহেতুকপদেপেতে সঙ্গহং গচ্ছন্তি, ৱিচিকিচ্ছাসহগতো পন মোহো অঞ্ঞস্স সম্পযুত্তহেতুনো অভাৱেন হেতুযেৱ, ন সহেতুকোতি তস্স পহানং দস্সেতুং ইমে ধম্মা দস্সনেন পহাতব্বহেতূ’তি ৱুত্তং.

১০১৮. দুতিযপদে উদ্ধচ্চসহগতস্স মোহস্স পহানং দস্সেতুং ইমে ধম্মা ভাৱনায পহাতব্বহেতূতি ৱুত্তং. সো হি অত্তনা সম্পযুত্তধম্মে সহেতুকে কত্ৱা পিট্ঠিৱট্টকো জাতো, ৱিচিকিচ্ছাসহগতো ৱিয অঞ্ঞস্স সম্পযুত্তহেতুনো অভাৱা পহাতব্বহেতুকপদং ন ভজতি. ততিযপদে অৱসেসা অকুসলাতি পুন অকুসলগ্গহণং ৱিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসহগতানং মোহানং সঙ্গহত্থং কতং. তে হি সম্পযুত্তহেতুনো অভাৱা পহাতব্বহেতুকা নাম ন হোন্তি.

১০২৯. পৰিত্তাৰম্মণত্তিকে আৰব্ভাতি আৰম্মণং কত্ৱা. সযঞ্হি পৰিত্তা ৱা হোন্তু মহগ্গতা ৱা, পৰিত্তধম্মে আৰম্মণং কত্ৱা উপ্পন্না পৰিত্তাৰম্মণা, মহগ্গতে আৰম্মণং কত্ৱা উপ্পন্না মহগ্গতাৰম্মণা, অপ্পমাণে আৰম্মণং কত্ৱা উপ্পন্না অপ্পমাণাৰম্মণা. তে পন পৰিত্তাপি হোন্তি মহগ্গতাপি অপ্পমাণাপি.

১০৩৫. মিচ্ছত্তত্তিকে আনন্তৰিকানীতি অনন্তৰাযেন ফলদাযকানি; মাতুঘাতককম্মাদীনমেতং অধিৱচনং. তেসু হি একস্মিম্পি কম্মে কতে তং পটিবাহিত্ৱা অঞ্ঞং কম্মং অত্তনো ৱিপাকস্স ওকাসং কাতুং ন সক্কোতি. সিনেৰুপ্পমাণেপি হি সুৱণ্ণথূপে কত্ৱা চক্কৱাড়মত্তং ৱা ৰতনমযপাকাৰং ৱিহাৰং কাৰেত্ৱা তং পূৰেত্ৱা নিসিন্নস্স বুদ্ধপ্পমুখস্স সঙ্ঘস্স যাৱজীৱং চত্তাৰো পচ্চযে দদতোপি তং কম্মং এতেসং কম্মানং ৱিপাকং পটিবাহেতুং ন সক্কোতি এৱ. যা চ মিচ্ছাদিট্ঠি নিযতাতি অহেতুকৱাদঅকিৰিযৱাদনত্থিকৱাদেসু অঞ্ঞতৰা. তঞ্হি গহেত্ৱা ঠিতং পুগ্গলং বুদ্ধসতম্পি বুদ্ধসহস্সম্পি বোধেতুং ন সক্কোতি.

১০৩৮. মগ্গাৰম্মণত্তিকে অৰিযমগ্গং আৰব্ভাতি লোকুত্তৰমগ্গং আৰম্মণং কত্ৱা. তে পন পৰিত্তাপি হোন্তি মহগ্গতাপি.

১০৩৯. মগ্গহেতুকনিদ্দেসে পঠমনযেন পচ্চযট্ঠেন হেতুনা মগ্গসম্পযুত্তানং খন্ধানং সহেতুকভাৱো দস্সিতো. দুতিযনযেন মগ্গভূতেন সম্মাদিট্ঠিসঙ্খাতেন হেতুনা সেসমগ্গঙ্গানং সহেতুকভাৱো দস্সিতো. ততিযনযেন মগ্গে উপ্পন্নহেতূহি সম্মাদিট্ঠিযা সহেতুকভাৱো দস্সিতোতি ৱেদিতব্বো.

১০৪০. অধিপতিং কৰিত্ৱাতি আৰম্মণাধিপতিং কত্ৱা. তে চ খো পৰিত্তধম্মাৱ হোন্তি. অৰিযসাৱকানঞ্হি অত্তনো মগ্গং গৰুং কত্ৱা পচ্চৱেক্খণকালে আৰম্মণাধিপতি লব্ভতি. চেতোপৰিযঞাণেন পন অৰিযসাৱকো পৰস্স মগ্গং পচ্চৱেক্খমানো গৰুং কৰোন্তোপি অত্তনা পটিৱিদ্ধমগ্গং ৱিয গৰুং ন কৰোতি. ‘যমকপাটিহাৰিযং কৰোন্তং তথাগতং দিস্ৱা তস্স মগ্গং গৰুং কৰোতি ন কৰোতী’তি? কৰোতি, ন পন অত্তনো মগ্গং ৱিয. অৰহা ন কিঞ্চি ধম্মং গৰুং কৰোতি ঠপেত্ৱা মগ্গং ফলং নিব্বানন্তি. এত্থাপি অযমেৱত্থো. ৱীমংসাধিপতেয্যন্তি ইদং সহজাতাধিপতিং দস্সেতুং ৱুত্তং. ছন্দঞ্হি জেট্ঠকং কত্ৱা মগ্গং ভাৱেন্তস্স ছন্দো অধিপতি নাম হোতি, ন মগ্গো. সেসধম্মাপি ছন্দাধিপতিনো নাম হোন্তি, ন মগ্গাধিপতিনো. চিত্তেপি এসেৱ নযো. ৱীমংসং পন জেট্ঠকং কত্ৱা মগ্গং ভাৱেন্তস্স ৱীমংসাধিপতি চেৱ হোতি মগ্গো চাতি. সেসধম্মা মগ্গাধিপতিনো নাম হোন্তি. ৱীৰিযেপি এসেৱ নযো.

১০৪১. উপ্পন্নত্তিকনিদ্দেসে জাতাতি নিব্বত্তা, পটিলদ্ধত্তভাৱা. ভূতাতিআদীনি তেসংযেৱ ৱেৱচনানি. জাতা এৱ হি ভাৱপ্পত্তিযা ভূতা. পচ্চযসংযোগে জাতত্তা সঞ্জাতা. নিব্বত্তিলক্খণপ্পত্তত্তা নিব্বত্তা. উপসগ্গেন পন পদং ৱড্ঢেত্ৱা অভিনিব্বত্তাতি ৱুত্তা. পাকটীভূতাতি পাতুভূতা. পুব্বন্ততো উদ্ধং পন্নাতি উপ্পন্না. উপসগ্গেন পদং ৱড্ঢেত্ৱা সমুপ্পন্নাতি ৱুত্তা. নিব্বত্তট্ঠেনেৱ উদ্ধং ঠিতাতি উট্ঠিতা. পচ্চযসংযোগে উট্ঠিতাতি সমুট্ঠিতা. পুন উপ্পন্নাতিৱচনে কাৰণং হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. উপ্পন্নংসেন সঙ্গহিতাতি উপ্পন্নকোট্ঠাসেন গণনং গতা. ৰূপং ৱেদনা সঞ্ঞা সঙ্খাৰা ৱিঞ্ঞাণন্তি ইদং নেসং সভাৱদস্সনং. দুতিযপদনিদ্দেসো ৱুত্তপটিসেধনযেন ৱেদিতব্বো. ততিযপদনিদ্দেসো উত্তানত্থোযেৱ.

অযং পন তিকো দ্ৱিন্নং অদ্ধানং ৱসেন পূৰেত্ৱা দস্সিতো. লদ্ধোকাসস্স হি কম্মস্স ৱিপাকো দুৱিধো – খণপ্পত্তো, চ অপ্পত্তো চ. তত্থ ‘খণপ্পত্তো’ উপ্পন্নো নাম. ‘অপ্পত্তো’ চিত্তানন্তৰে ৱা উপ্পজ্জতু, কপ্পসতসহস্সাতিক্কমে ৱা. ধুৱপচ্চযট্ঠেন নত্থি নাম ন হোতি, উপ্পাদিনো ধম্মা নাম জাতো. যথা হি – ‘‘তিট্ঠতেৱ সাযং, পোট্ঠপাদ, অৰূপী অত্তা সঞ্ঞামযো. অথ ইমস্স পুৰিসস্স অঞ্ঞা চ সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তি অঞ্ঞা চ সঞ্ঞা নিৰুজ্ঝন্তী’’তি (দী. নি. ১.৪১৯). এত্থ আৰুপ্পে কামাৱচৰসঞ্ঞাপৱত্তিকালে কিঞ্চাপি মূলভৱঙ্গসঞ্ঞা নিৰুদ্ধা কামাৱচৰসঞ্ঞায পন নিৰুদ্ধকালে অৱস্সং সা উপ্পজ্জিস্সতীতি অৰূপসঙ্খাতো অত্তা নত্থীতি সঙ্খ্যং অগন্ত্ৱা ‘তিট্ঠতেৱ’ নামাতি জাতো. এৱমেৱ লদ্ধোকাসস্স কম্মস্স ৱিপাকো দুৱিধো…পে… ধুৱপচ্চযট্ঠেন নত্থি নাম ন হোতি, উপ্পাদিনো ধম্মা নাম জাতো.

যদি পন আযূহিতং কুসলাকুসলকম্মং সব্বং ৱিপাকং দদেয্য, অঞ্ঞস্স ওকাসো ন ভৱেয্য. তং পন দুৱিধং হোতি – ধুৱৱিপাকং, অধুৱৱিপাকঞ্চ. তত্থ পঞ্চ আনন্তৰিযকম্মানি, অট্ঠ সমাপত্তিযো, চত্তাৰো অৰিযমগ্গাতি এতং ‘ধুৱৱিপাকং’ নাম. তং পন খণপ্পত্তম্পি অত্থি, অপ্পত্তম্পি. তত্থ ‘খণপ্পত্তং’ উপ্পন্নং নাম. ‘অপ্পত্তং’ অনুপ্পন্নং নাম. তস্স ৱিপাকো চিত্তানন্তৰে ৱা উপ্পজ্জতু কপ্পসতসহস্সাতিক্কমে ৱা. ধুৱপচ্চযট্ঠেন অনুপ্পন্নং নাম ন হোতি, উপ্পাদিনো ধম্মা নাম জাতং. মেত্তেয্যবোধিসত্তস্স মগ্গো অনুপ্পন্নো নাম, ফলং উপ্পাদিনো ধম্মাযেৱ নাম জাতং.

১০৪৪. অতীতত্তিকনিদ্দেসে অতীতাতি খণত্তযং অতিক্কন্তা. নিৰুদ্ধাতি নিৰোধপ্পত্তা. ৱিগতাতি ৱিভৱং গতা, ৱিগচ্ছিতা ৱা. ৱিপৰিণতাতি পকতিৱিজহনেন ৱিপৰিণামং গতা. নিৰোধসঙ্খাতং অত্থং গতাতি অত্থঙ্গতা. অব্ভত্থঙ্গতাতি উপসগ্গেন পদং ৱড্ঢিতং. উপ্পজ্জিত্ৱা ৱিগতাতি নিব্বত্তিত্ৱা ৱিগচ্ছিতা. পুন অতীতৱচনে কাৰণং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. পৰতো অনাগতাদীসুপি এসেৱ নযো. অতীতংসেন সঙ্গহিতাতি অতীতকোট্ঠাসেন গণনং গতা. কতমে তেতি? ৰূপং ৱেদনা সঞ্ঞা সঙ্খাৰা ৱিঞ্ঞাণং. পৰতো অনাগতাদীসুপি এসেৱ নযো.

১০৪৭. অতীতাৰম্মণত্তিকনিদ্দেসে অতীতে ধম্মে আৰব্ভাতিআদীসু পৰিত্তমহগ্গতাৱ ধম্মা ৱেদিতব্বা. তে হি অতীতাদীনি আৰব্ভ উপ্পজ্জন্তি.

১০৫০. অজ্ঝত্তত্তিকনিদ্দেসে তেসং তেসন্তি পদদ্ৱযেন সব্বসত্তে পৰিযাদিযতি. অজ্ঝত্তং পচ্চত্তন্তি উভযং নিযকজ্ঝত্তাধিৱচনং. নিযতাতি অত্তনি জাতা. পাটিপুগ্গলিকাতি পাটিযেক্কস্স পাটিযেক্কস্স পুগ্গলস্স সন্তকা. উপাদিণ্ণাতি সৰীৰট্ঠকা. তে হি কম্মনিব্বত্তা ৱা হোন্তু মা ৱা, আদিন্নগহিতপৰামট্ঠৱসেন পন ইধ উপাদিণ্ণাতি ৱুত্তা.

১০৫১. পৰসত্তানন্তি অত্তানং ঠপেত্ৱা অৱসেসসত্তানং. পৰপুগ্গলানন্তি তস্সেৱ ৱেৱচনং. সেসং হেট্ঠা ৱুত্তসদিসমেৱ. তদুভযন্তি তং উভযং.

১০৫৩. অজ্ঝত্তাৰম্মণত্তিকস্স পঠমপদে পৰিত্তমহগ্গতা ধম্মা ৱেদিতব্বা. দুতিযে অপ্পমাণাপি. ততিযে পৰিত্তমহগ্গতাৱ. অপ্পমাণা পন কালেন বহিদ্ধা কালেন অজ্ঝত্তং আৰম্মণং ন কৰোন্তি. সনিদস্সনত্তিকনিদ্দেসো উত্তানোযেৱাতি.

দুকনিক্খেপকথা

১০৬২. দুকেসু অদোসনিদ্দেসে মেত্তাযনৱসেন মেত্তি. মেত্তাকাৰো মেত্তাযনা. মেত্তায অযিতস্স মেত্তাসমঙ্গিনো চিত্তস্স ভাৱো মেত্তাযিতত্তং. অনুদযতীতি অনুদ্দা, ৰক্খতীতি অত্থো. অনুদ্দাকাৰো অনুদ্দাযনা. অনুদ্দাযিতস্স ভাৱো অনুদ্দাযিতত্তং. হিতস্স এসনৱসেন হিতেসিতা. অনুকম্পনৱসেন অনুকম্পা. সব্বেহিপি ইমেহি পদেহি উপচাৰপ্পনাপ্পত্তা মেত্তাৱ ৱুত্তা. সেসপদেহি লোকিযলোকুত্তৰো অদোসো কথিতো.

১০৬৩. অমোহনিদ্দেসে দুক্খে ঞাণন্তি দুক্খসচ্চে পঞ্ঞা. দুক্খসমুদযেতিআদীসুপি এসেৱ নযো. এত্থ চ দুক্খে ঞাণং সৱনসম্মসনপটিৱেধপচ্চৱেক্খণাসু ৱত্ততি. তথা দুক্খসমুদযে. নিৰোধে পন সৱনপটিৱেধপচ্চৱেক্খণাসু এৱ. তথা পটিপদায. পুব্বন্তেতি অতীতকোট্ঠাসে. অপৰন্তেতি অনাগতকোট্ঠাসে. পুব্বন্তাপৰন্তেতি তদুভযে. ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু ঞাণন্তি অযং পচ্চযো, ইদং পচ্চযুপ্পন্নং, ইদং পটিচ্চ ইদং নিব্বত্তন্তি, এৱং পচ্চযেসু চ পচ্চযুপ্পন্নধম্মেসু চ ঞাণং.

১০৬৫. লোভনিদ্দেসেপি হেট্ঠা অনাগতানং পদানং অযমত্থো – ৰঞ্জনৱসেন ৰাগো. বলৱৰঞ্জনট্ঠেন সাৰাগো. ৱিসযেসু সত্তানং অনুনযনতো অনুনযো. অনুৰুজ্ঝতীতি অনুৰোধো, কামেতীতি অত্থো. যত্থ কত্থচি ভৱে সত্তা এতায নন্দন্তি, সযং ৱা নন্দতীতি নন্দী. নন্দী চ সা ৰঞ্জনট্ঠেন ৰাগো চাতি নন্দীৰাগো. তত্থ একস্মিং আৰম্মণে সকিং উপ্পন্না তণ্হা ‘নন্দী’. পুনপ্পুনং উপ্পজ্জমানা ‘নন্দীৰাগো’তি ৱুচ্চতি. চিত্তস্স সাৰাগোতি যো হেট্ঠা বলৱৰঞ্জনট্ঠেন সাৰাগোতি ৱুত্তো, সো ন সত্তস্স, চিত্তস্সেৱ সাৰাগোতি অত্থো.

ইচ্ছন্তি এতায আৰম্মণানীতি ইচ্ছা. বহলকিলেসভাৱেন মুচ্ছন্তি এতায পাণিনোতি মুচ্ছা. গিলিত্ৱা পৰিনিট্ঠপেত্ৱা গহণৱসেন অজ্ঝোসানং. ইমিনা সত্তা গিজ্ঝন্তি, গেধং আপজ্জন্তীতি গেধো; বহলট্ঠেন ৱা গেধো. ‘‘গেধং ৱা পৱনসণ্ড’’ন্তি হি বহলট্ঠেনেৱ ৱুত্তং. অনন্তৰপদং উপসগ্গৱসেন ৱড্ঢিতং. সব্বতোভাগেন ৱা গেধোতি পলিগেধো. সঞ্জন্তি এতেনাতি সঙ্গো; লগ্গনট্ঠেন ৱা সঙ্গো. ওসীদনট্ঠেন পঙ্কো. আকড্ঢনৱসেন এজা. ‘‘এজা ইমং পুৰিসং পৰিকড্ঢতি তস্স তস্সেৱ ভৱস্স অভিনিব্বত্তিযা’’তি হি ৱুত্তং. ৱঞ্চনট্ঠেন মাযা. ৱট্টস্মিং সত্তানং জননট্ঠেন জনিকা. ‘‘তণ্হা জনেতি পুৰিসং চিত্তমস্স ৱিধাৱতী’’তি (সং. নি. ১.৫৫-৫৭) হি ৱুত্তং. ৱট্টস্মিং সত্তে দুক্খেন সংযোজযমানা জনেতীতি সঞ্জননী. ঘটনট্ঠেন সিব্বিনী. অযঞ্হি ৱট্টস্মিং সত্তে চুতিপটিসন্ধিৱসেন সিব্বতি ঘটেতি, তুন্নকাৰো ৱিয পিলোতিকায পিলোতিকং; তস্মা ঘটনট্ঠেন সিব্বিনীতি ৱুত্তা. অনেকপ্পকাৰং ৱিসযজালং তণ্হাৱিপ্ফন্দিতনিৱেসসঙ্খাতং ৱা জালমস্সা অত্থীতি জালিনী.

আকড্ঢনট্ঠেন সীঘসোতা সৰিতা ৱিযাতি সৰিতা. অল্লট্ঠেন ৱা সৰিতা. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘সৰিতানি সিনেহিতানি চ সোমনস্সানি ভৱন্তি জন্তুনো’’তি (ধ. প. ৩৪১). অল্লানি চেৱ সিনিদ্ধানি চাতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. ৱিসতাতি ৱিসত্তিকা. ৱিসটাতি ৱিসত্তিকা. ৱিসালাতি ৱিসত্তিকা. ৱিসক্কতীতি ৱিসত্তিকা. ৱিসংৱাদিকাতি ৱিসত্তিকা. ৱিসংহৰতীতি ৱিসত্তিকা. ৱিসমূলাতি ৱিসত্তিকা. ৱিসফলাতি ৱিসত্তিকা. ৱিসপৰিভোগাতি ৱিসত্তিকা. ৱিসতা ৱা পন সা তণ্হা ৰূপে সদ্দে গন্ধে ৰসে ফোট্ঠব্বে ধম্মে কুলে গণে ৱিত্থতাতি ৱিসত্তিকা (মহানি. ৩). অনযব্যসনপাপনট্ঠেন কুম্মানুবন্ধসুত্তকং ৱিযাতি সুত্তং. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘সুত্তকন্তি খো, ভিক্খৱে, নন্দীৰাগস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি (সং. নি. ২.১৫৯). ৰূপাদীসু ৱিত্থতট্ঠেন ৱিসটা. তস্স তস্স পটিলাভত্থায সত্তে আযূহাপেতীতি আযূহিনী. উক্কণ্ঠিতুং অপ্পদানতো সহাযট্ঠেন দুতিযা. অযঞ্হি সত্তানং ৱট্টস্মিং উক্কণ্ঠিতুং ন দেতি, গতগতট্ঠানে পিযসহাযো ৱিয অভিৰমাপেতি. তেন ৱুত্তং –

‘‘তণ্হাদুতিযো পুৰিসো, দীঘমদ্ধান সংসৰং;

ইত্থভাৱঞ্ঞথাভাৱং, সংসাৰং নাতিৱত্ততী’’তি. (অ. নি. ৪.৯; ইতিৱু. ১৫; মহানি. ১৯১; চূড়নি. পাৰাযনানুগীতিগাথানিদ্দেস ১০৭);

পণিধানকৱসেন পণিধি. ভৱনেত্তীতি ভৱৰজ্জু. এতায হি সত্তা, ৰজ্জুযা গীৱায বদ্ধা গোণা ৱিয, ইচ্ছিতিচ্ছিতট্ঠানং নিয্যন্তি. তং তং আৰম্মণং ৱনতি ভজতি অল্লীযতীতি ৱনং. ৱনতি যাচতীতি ৱা ৱনং. ৱনথোতি ব্যঞ্জনেন পদং ৱড্ঢিতং. অনত্থদুক্খানং ৱা সমুট্ঠাপনট্ঠেন গহনট্ঠেন চ ৱনং ৱিযাতি ‘ৱনং’; বলৱতণ্হাযেতং নামং. গহনতৰট্ঠেন পন ততো বলৱতৰো ‘ৱনথো’ নাম. তেন ৱুত্তং –

‘‘ৱনং ছিন্দথ মা ৰুক্খং, ৱনতো জাযতে ভযং;

ছেত্ৱা ৱনঞ্চ ৱনথঞ্চ, নিব্বনা হোথ ভিক্খৱো’’তি. (ধ. প. ২৮৩);

সন্থৱনৱসেন সন্থৱো; সংসগ্গোতি অত্থো. সো দুৱিধো – তণ্হাসন্থৱো মিত্তসন্থৱো চ. তেসু ইধ তণ্হাসন্থৱো অধিপ্পেতো. সিনেহৱসেন সিনেহো. আলযকৰণৱসেন অপেক্খতীতি অপেক্খা. ৱুত্তম্পি চেতং – ‘‘ইমানি তে দেৱ চতুৰাসীতিনগৰসহস্সানি কুসাৱতীৰাজধানীপমুখানি. এত্থ দেৱ ছন্দং জনেহি, জীৱিতে অপেক্খং কৰোহী’’তি (দী. নি. ২.২৬৬). আলযং কৰোহীতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. পাটিযেক্কে পাটিযেক্কে আৰম্মণে বন্ধতীতি পটিবন্ধু. ঞাতকট্ঠেন ৱা পাটিযেক্কো বন্ধূতিপি পটিবন্ধু. নিচ্চসন্নিস্সিতট্ঠেন হি সত্তানং তণ্হাসমো বন্ধু নাম নত্থি.

আৰম্মণানং অসনতো আসা. অজ্ঝোত্থৰণতো চেৱ তিত্তিং অনুপগন্ত্ৱাৱ পৰিভুঞ্জনতো চাতি অত্থো. আসিসনৱসেন আসিসনা. আসিসিতস্স ভাৱো আসিসিতত্তং. ইদানি তস্সা পৱত্তিট্ঠানং দস্সেতুং ৰূপাসাতিআদি ৱুত্তং. তত্থ আসিসনৱসেন আসাতি আসায অত্থং গহেত্ৱা ৰূপে আসা ৰূপাসাতি এৱং নৱপি পদানি ৱেদিতব্বানি. এত্থ চ পুৰিমানি পঞ্চ পঞ্চকামগুণৱসেন ৱুত্তানি. পৰিক্খাৰলোভৱসেন ছট্ঠং. তং ৱিসেসতো পব্বজিতানং. ততো পৰানি তীণি অতিত্তিযৱত্থুৱসেন গহট্ঠানং. ন হি তেসং ধনপুত্তজীৱিতেহি অঞ্ঞং পিযতৰং অত্থি. ‘এতং ময্হং এতং ময্হ’ন্তি ৱা ‘অসুকেন মে ইদং দিন্নং ইদং দিন্ন’ন্তি ৱা এৱং সত্তে জপ্পাপেতীতি জপ্পা. পৰতো দ্ৱে পদানি উপসগ্গেন ৱড্ঢিতানি. ততো পৰং অঞ্ঞেনাকাৰেন ৱিভজিতুং আৰদ্ধত্তা পুন জপ্পাতি ৱুত্তং. জপ্পনাকাৰো জপ্পনা. জপ্পিতস্স ভাৱো জপ্পিতত্তং. পুনপ্পুনং ৱিসযে লুম্পতি আকড্ঢতীতি লোলুপো. লোলুপস্স ভাৱো লোলুপ্পং. লোলুপ্পাকাৰো লোলুপ্পাযনা. লোলুপ্পসমঙ্গিনো ভাৱো লোলুপ্পাযিতত্তং.

পুচ্ছঞ্জিকতাতি যায তণ্হায লাভট্ঠানেসু, পুচ্ছং চালযমানা সুনখা ৱিয, কম্পমানা ৱিচৰন্তি, তং তস্সা কম্পনতণ্হায নামং. সাধু মনাপমনাপে ৱিসযে কামেতীতি সাধুকামো. তস্স ভাৱো সাধুকম্যতা. মাতা মাতুচ্ছাতিআদিকে অযুত্তট্ঠানে ৰাগোতি অধম্মৰাগো. যুত্তট্ঠানেপি বলৱা হুত্ৱা উপ্পন্নলোভো ৱিসমলোভো. ‘‘ৰাগো ৱিসম’’ন্তিআদিৱচনতো (ৱিভ. ৯২৪) ৱা যুত্তট্ঠানে ৱা অযুত্তট্ঠানে ৱা উপ্পন্নো ছন্দৰাগো অধম্মট্ঠেন ‘অধম্মৰাগো’, ৱিসমট্ঠেন ‘ৱিসমলোভো’তি ৱেদিতব্বো.

আৰম্মণানং নিকামনৱসেন নিকন্তি. নিকামনাকাৰো নিকামনা. পত্থনাৱসেন পত্থনা. পিহাযনৱসেন পিহনা. সুট্ঠু পত্থনা সম্পত্থনা. পঞ্চসু কামগুণেসু তণ্হা কামতণ্হা. ৰূপাৰূপভৱে তণ্হা ভৱতণ্হা. উচ্ছেদসঙ্খাতে ৱিভৱে তণ্হা ৱিভৱতণ্হা. সুদ্ধে ৰূপভৱস্মিংযেৱ তণ্হা ৰূপতণ্হা. অৰূপভৱে তণ্হা অৰূপতণ্হা. উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো ৰাগো দিট্ঠিৰাগো. নিৰোধে তণ্হা নিৰোধতণ্হা. ৰূপে তণ্হা ৰূপতণ্হা. সদ্দে তণ্হা সদ্দতণ্হা. গন্ধতণ্হাদীসুপি এসেৱ নযো. ওঘাদযো ৱুত্তত্থাৱ.

কুসলধম্মে আৱৰতীতি আৱৰণং. ছাদনৱসেন ছাদনং. সত্তে ৱট্টস্মিং বন্ধতীতি বন্ধনং. চিত্তং উপগন্ত্ৱা কিলিস্সতি সংকিলিট্ঠং কৰোতীতি উপক্কিলেসো. থামগতট্ঠেন অনুসেতীতি অনুসযো. উপ্পজ্জমানা চিত্তং পৰিযুট্ঠাতীতি পৰিযুট্ঠানং; উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানেন কুসলচাৰং গণ্হাতীতি অত্থো. ‘‘চোৰা মগ্গে পৰিযুট্ঠিংসু ধুত্তা মগ্গে পৰিযুট্ঠিংসূ’’তিআদীসু (চূড়ৱ. ৪৩০) হি মগ্গং গণ্হিংসূতি অত্থো. এৱমিধাপি গহণট্ঠেন পৰিযুট্ঠানং ৱেদিতব্বং. পলিৱেঠনট্ঠেন লতা ৱিযাতি লতা. ‘‘লতা উব্ভিজ্জ তিট্ঠতী’’তি (ধ. প. ৩৪০) আগতট্ঠানেপি অযং তণ্হা লতাতি ৱুত্তা. ৱিৱিধানি ৱত্থূনি ইচ্ছতীতি ৱেৱিচ্ছং. ৱট্টদুক্খস্স মূলন্তি দুক্খমূলং. তস্সেৱ দুক্খস্স নিদানন্তি দুক্খনিদানং. তং দুক্খং ইতো পভৱতীতি দুক্খপ্পভৱো. বন্ধনট্ঠেন পাসো ৱিযাতি পাসো. মাৰস্স পাসো মাৰপাসো. দুৰুগ্গিলনট্ঠেন বড়িসং ৱিযাতি বড়িসং. মাৰস্স বড়িসং মাৰবড়িসং. তণ্হাভিভূতা মাৰস্স ৱিসযং নাতিক্কমন্তি, তেসং উপৰি মাৰো ৱসং ৱত্তেতীতি ইমিনা পৰিযাযেন মাৰস্স ৱিসযোতি মাৰৱিসযো. সন্দনট্ঠেন তণ্হাৱ নদী তণ্হানদী. অজ্ঝোত্থৰণট্ঠেন তণ্হাৱ জালং তণ্হাজালং. যথা সুনখা গদ্দুলবদ্ধা যদিচ্ছকং নীযন্তি, এৱং তণ্হাবদ্ধা সত্তাপীতি দড়্হবন্ধনট্ঠেন গদ্দুলং ৱিযাতি গদ্দুলং. তণ্হাৱ গদ্দুলং তণ্হাগদ্দুলং. দুপ্পূৰণট্ঠেন তণ্হাৱ সমুদ্দো তণ্হাসমুদ্দো.

১০৬৬. দোসনিদ্দেসে অনত্থং মে অচৰীতি অৱুড্ঢিং মে অকাসি. ইমিনা উপাযেন সব্বপদেসু অত্থো ৱেদিতব্বো. অট্ঠানে ৱা পন আঘাতোতি অকাৰণে কোপো – একচ্চো হি ‘দেৱো অতিৱস্সতী’তি কুপ্পতি, ‘ন ৱস্সতী’তি কুপ্পতি, ‘সূৰিযো তপ্পতী’তি কুপ্পতি, ‘ন তপ্পতী’তি কুপ্পতি, ৱাতে ৱাযন্তেপি কুপ্পতি, অৱাযন্তেপি কুপ্পতি, সম্মজ্জিতুং অসক্কোন্তো বোধিপণ্ণানং কুপ্পতি, চীৱৰং পাৰুপিতুং অসক্কোন্তো ৱাতস্স কুপ্পতি, উপক্খলিত্ৱা খাণুকস্স কুপ্পতি ইদং সন্ধায ৱুত্তং – অট্ঠানে ৱা পন আঘাতো জাযতীতি. তত্থ হেট্ঠা নৱসু ঠানেসু সত্তে আৰব্ভ উপ্পন্নত্তা কম্মপথভেদো হোতি. অট্ঠানাঘাতো পন সঙ্খাৰেসু উপ্পন্নো কম্মপথভেদং ন কৰোতি. চিত্তং আঘাতেন্তো উপ্পন্নোতি চিত্তস্স আঘাতো. ততো বলৱতৰো পটিঘাতো. পটিহঞ্ঞনৱসেন পটিঘং. পটিৱিৰুজ্ঝতীতি পটিৱিৰোধো. কুপ্পনৱসেন কোপো. পকোপো সম্পকোপোতি উপসগ্গেন পদং ৱড্ঢিতং. দুস্সনৱসেন দোসো. পদোসো সম্পদোসোতি উপসগ্গেন পদং ৱড্ঢিতং. চিত্তস্স ব্যাপত্তীতি চিত্তস্স ৱিপন্নতা, ৱিপৰিৱত্তনাকাৰো. মনং পদূসযমানো উপ্পজ্জতীতি মনোপদোসো. কুজ্ঝনৱসেন কোধো. কুজ্ঝনাকাৰো কুজ্ঝনা. কুজ্ঝিতস্স ভাৱো কুজ্ঝিতত্তং.

ইদানি অকুসলনিদ্দেসে ৱুত্তনযং দস্সেতুং দোসো দুস্সনাতিআদি ৱুত্তং. তস্মা ‘‘যো এৱৰূপো চিত্তস্স আঘাতো…পে… কুজ্ঝিতত্ত’’ন্তি চ ইধ ৱুত্তো, ‘‘দোসো দুস্সনা’’তিআদিনা নযেন হেট্ঠা ৱুত্তো, অযং ৱুচ্চতি দোসোতি. এৱমেত্থ যোজনা কাতব্বা. এৱঞ্হি সতি পুনৰুত্তিদোসো পটিসেধিতো হোতি. মোহনিদ্দেসো অমোহনিদ্দেসে ৱুত্তপটিপক্খনযেন ৱেদিতব্বো. সব্বাকাৰেন পনেস ৱিভঙ্গট্ঠকথাযং আৱি ভৱিস্সতি.

১০৭৯. তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা সহেতুকাতি তেহি হেতুধম্মেহি যে অঞ্ঞে হেতুধম্মা ৱা নহেতুধম্মা ৱা তে সহেতুকা. অহেতুকপদেপি এসেৱ নযো. এত্থ চ হেতু হেতুযেৱ চ হোতি, তিণ্ণং ৱা দ্ৱিন্নং ৱা একতো উপ্পত্তিযং সহেতুকো চ. ৱিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসহগতো পন মোহো হেতু অহেতুকো. হেতুসম্পযুত্তদুকনিদ্দেসেপি এসেৱ নযো.

১০৯১. সঙ্খতদুকনিদ্দেসে পুৰিমদুকে ৱুত্তং অসঙ্খতধাতুং সন্ধায যো এৱ সো ধম্মোতি একৱচননিদ্দেসো কতো. পুৰিমদুকে পন বহুৱচনৱসেন পুচ্ছায উদ্ধটত্তা ইমে ধম্মা অপ্পচ্চযাতি পুচ্ছানুসন্ধিনযেন বহুৱচনং কতং. ইমে ধম্মা সনিদস্সনাতিআদীসুপি এসেৱ নযো.

১১০১. কেনচি ৱিঞ্ঞেয্যদুকনিদ্দেসে চক্খুৱিঞ্ঞেয্যাতি চক্খুৱিঞ্ঞাণেন ৱিজানিতব্বা. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. এত্থ চ কেনচি ৱিঞ্ঞেয্যাতি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীসু কেনচি একেন চক্খুৱিঞ্ঞাণেন ৱা সোতৱিঞ্ঞাণেন ৱা ৱিজানিতব্বা. কেনচি ন ৱিঞ্ঞেয্যাতি তেনেৱ চক্খুৱিঞ্ঞাণেন ৱা সোতৱিঞ্ঞাণেন ৱা ন ৱিজানিতব্বা. ‘এৱং সন্তে দ্ৱিন্নম্পি পদানং অত্থনানত্ততো দুকো হোতী’তি হেট্ঠা ৱুত্তত্তা ‘যে তে ধম্মা চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা ন তে ধম্মা সোতৱিঞ্ঞেয্যা’তি অযং দুকো ন হোতি. ৰূপং পন চক্খুৱিঞ্ঞেয্যং সদ্দো ন চক্খুৱিঞ্ঞেয্যোতি ইমমত্থং গহেত্ৱা ‘যে তে ধম্মা চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা ন তে ধম্মা সোতৱিঞ্ঞেয্যা, যে ৱা পন তে ধম্মা সোতৱিঞ্ঞেয্যা ন তে ধম্মা চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা’তি অযমেকো দুকোতি ৱেদিতব্বো. এৱং একেকইন্দ্ৰিযমূলকে চত্তাৰো চত্তাৰো কত্ৱা ৱীসতি দুকা ৱিভত্তাতি ৱেদিতব্বা.

কিং পন ‘মনোৱিঞ্ঞাণেন কেনচি ৱিঞ্ঞেয্যা কেনচি ন ৱিঞ্ঞেয্যা’ নত্থি? তেনেত্থ দুকা ন ৱুত্তাতি? নো নত্থি, ৱৱত্থানাভাৱতো পন ন ৱুত্তা. ন হি, যথা চক্খুৱিঞ্ঞাণেন অৱিঞ্ঞেয্যা এৱাতি ৱৱত্থানং অত্থি, এৱং মনোৱিঞ্ঞাণেনাপীতি ৱৱত্থানাভাৱতো এত্থ দুকা ন ৱুত্তা. মনোৱিঞ্ঞাণেন পন কেনচি ৱিঞ্ঞেয্যা চেৱ অৱিঞ্ঞেয্যা চাতি অযমত্থো অত্থি. তস্মা সো অৱুত্তোপি যথালাভৱসেন ৱেদিতব্বো. মনোৱিঞ্ঞাণন্তি হি সঙ্খ্যং গতেহি কামাৱচৰধম্মেহি কামাৱচৰধম্মা এৱ তাৱ কেহিচি ৱিঞ্ঞেয্যা কেহিচি অৱিঞ্ঞেয্যা. তেহিযেৱ ৰূপাৱচৰাদিধম্মাপি কেহিচি ৱিঞ্ঞেয্যা কেহিচি অৱিঞ্ঞেয্যা. ৰূপাৱচৰেহিপি কামাৱচৰা কেহিচি ৱিঞ্ঞেয্যা কেহিচি অৱিঞ্ঞেয্যা. তেহেৱ ৰূপাৱচৰাদযোপি কেহিচি ৱিঞ্ঞেয্যা কেহিচি অৱিঞ্ঞেয্যা. অৰূপাৱচৰেহি পন কামাৱচৰা ৰূপাৱচৰা অপৰিযাপন্না চ নেৱ ৱিঞ্ঞেয্যা. অৰূপাৱচৰা পন কেহিচি ৱিঞ্ঞেয্যা কেহিচি অৱিঞ্ঞেয্যা. তেপি চ কেচিদেৱ ৱিঞ্ঞেয্যা কেচি অৱিঞ্ঞেয্যা. অপৰিযাপন্নেহি কামাৱচৰাদযো নেৱ ৱিঞ্ঞেয্যা. অপৰিযাপন্না পন নিব্বানেন অৱিঞ্ঞেয্যত্তা কেহিচি ৱিঞ্ঞেয্যা কেহিচি অৱিঞ্ঞেয্যা. তেপি চ মগ্গফলানং অৱিঞ্ঞেয্যত্তা কেচিদেৱ ৱিঞ্ঞেয্যা কেচি অৱিঞ্ঞেয্যাতি.

১১০২. আসৱনিদ্দেসে পঞ্চকামগুণিকো ৰাগো কামাসৱো নাম. ৰূপাৰূপভৱেসু ছন্দৰাগো ঝাননিকন্তি সস্সতদিট্ঠিসহজাতো ৰাগো ভৱৱসেন পত্থনা ভৱাসৱো নাম. দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিযো দিট্ঠাসৱো নাম. অট্ঠসু ঠানেসু অঞ্ঞাণং অৱিজ্জাসৱো নাম. তত্থ তত্থ আগতেসু পন আসৱেসু অসম্মোহত্থং একৱিধাদিভেদো ৱেদিতব্বো. অত্থতো হেতে চিৰপাৰিৱাসিযট্ঠেন আসৱাতি এৱং একৱিধাৱ হোন্তি. ৱিনযে পন ‘‘দিট্ঠধম্মিকানং আসৱানং সংৱৰায সম্পৰাযিকানং আসৱানং পটিঘাতাযা’’তি (পাৰা. ৩৯) দুৱিধেন আগতা. সুত্তন্তে সড়াযতনে তাৱ ‘‘তযোমে, আৱুসো, আসৱা – কামাসৱো ভৱাসৱো অৱিজ্জাসৱো’’তি (সং. নি. ৪.৩২১) তিৱিধেন আগতা. নিব্বেধিকপৰিযাযে ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, আসৱা নিৰযগমনীযা, অত্থি আসৱা তিৰচ্ছানযোনিগমনীযা, অত্থি আসৱা পেত্তিৱিসযগমনীযা, অত্থি আসৱা মনুস্সলোকগমনীযা, অত্থি আসৱা দেৱলোকগমনীযা’’তি (অ. নি. ৬.৬৩) পঞ্চৱিধেন আগতা. ছক্কনিপাতে আহুনেয্যসুত্তে – ‘‘অত্থি আসৱা সংৱৰা পহাতব্বা, অত্থি আসৱা পটিসেৱনা পহাতব্বা, অত্থি আসৱা অধিৱাসনা পহাতব্বা, অত্থি আসৱা পৰিৱজ্জনা পহাতব্বা, অত্থি আসৱা ৱিনোদনা পহাতব্বা, অত্থি আসৱা ভাৱনা পহাতব্বা’’তি (অ. নি. ৬.৫৮) ছব্বিধেন আগতা. সব্বাসৱপৰিযাযে (ম. নি. ১.১৪ আদযো) ‘দস্সনপহাতব্বেহি’ সদ্ধিং সত্তৱিধেন আগতা. ইধ পনেতে কামাসৱাদিভেদতো চতুব্বিধেন আগতা. তত্ৰাযং ৱচনত্থো – পঞ্চকামগুণসঙ্খাতে কামে আসৱো ‘কামাসৱো’. ৰূপাৰূপসঙ্খাতে কম্মতো চ উপপত্তিতো চ দুৱিধেপি ভৱে আসৱো ‘ভৱাসৱো’. দিট্ঠি এৱ আসৱো ‘দিট্ঠাসৱো’. অৱিজ্জাৱ আসৱো ‘অৱিজ্জাসৱো’.

১১০৩. কামেসূতি পঞ্চসু কামগুণেসু. কামচ্ছন্দোতি কামসঙ্খাতো ছন্দো, ন কত্তুকম্যতাছন্দো, ন ধম্মচ্ছন্দো. কামনৱসেন ৰজ্জনৱসেন চ কামোযেৱ ৰাগো কামৰাগো. কামনৱসেন নন্দনৱসেন চ কামোৱ নন্দীতি কামনন্দী. এৱং সব্বত্থ কামত্থং ৱিদিত্ৱা তণ্হাযনট্ঠেন কামতণ্হা, সিনেহনট্ঠেন কামসিনেহো, পৰিডয্হনট্ঠেন কামপৰিড়াহো, মুচ্ছনট্ঠেন কামমুচ্ছা, গিলিত্ৱা পৰিনিট্ঠাপনট্ঠেন কামজ্ঝোসানন্তি ৱেদিতব্বং. অযং ৱুচ্চতীতি অযং অট্ঠহি পদেহি ৱিভত্তো কামাসৱো নাম ৱুচ্চতি.

১১০৪. ভৱেসু ভৱছন্দোতি ৰূপাৰূপভৱেসু ভৱপত্থনাৱসেনেৱ পৱত্তো ছন্দো ‘ভৱছন্দো’. সেসপদানিপি ইমিনাৱ নযেন ৱেদিতব্বানি.

১১০৫. সস্সতো লোকোতি ৱাতিআদীহি দসহাকাৰেহি দিট্ঠিপ্পভেদোৱ ৱুত্তো. তত্থ সস্সতো লোকোতি এত্থ খন্ধপঞ্চকং লোকোতি গহেত্ৱা ‘অযং লোকো নিচ্চো ধুৱো সব্বকালিকো’তি গণ্হন্তস্স ‘সস্সত’ন্তি গহণাকাৰপ্পৱত্তা দিট্ঠি. অসস্সতোতি তমেৱ লোকং ‘উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতী’তি গণ্হন্তস্স উচ্ছেদগহণাকাৰপ্পৱত্তা দিট্ঠি. অন্তৱাতি পৰিত্তকসিণলাভিনো ‘সুপ্পমত্তে ৱা সৰাৱমত্তে ৱা’ কসিণে সমাপন্নস্স অন্তোসমাপত্তিযং পৱত্তিতৰূপাৰূপধম্মে লোকোতি চ কসিণপৰিচ্ছেদন্তেন চ ‘অন্তৱা’তি গণ্হন্তস্স ‘অন্তৱা লোকো’তি গহণাকাৰপ্পৱত্তা দিট্ঠি. সা সস্সতদিট্ঠিপি হোতি উচ্ছেদদিট্ঠিপি. ৱিপুলকসিণলাভিনো পন তস্মিং কসিণে সমাপন্নস্স অন্তোসমাপত্তিযং পৱত্তিতৰূপাৰূপধম্মে লোকোতি চ কসিণপৰিচ্ছেদন্তেন চ ‘অনন্তো’তি গণ্হন্তস্স ‘অনন্তৱা লোকো’তি গহণাকাৰপ্পৱত্তা দিট্ঠি. সা সস্সতদিট্ঠিপি হোতি, উচ্ছেদদিট্ঠিপি.

তং জীৱং তং সৰীৰন্তি ভেদনধম্মস্স সৰীৰস্সেৱ ‘জীৱ’ন্তি গহিতত্তা সৰীৰে উচ্ছিজ্জমানে ‘জীৱম্পি উচ্ছিজ্জতী’তি উচ্ছেদগহণাকাৰপ্পৱত্তা দিট্ঠি. দুতিযপদে সৰীৰতো অঞ্ঞস্স জীৱস্স গহিতত্তা সৰীৰে উচ্ছিজ্জমানেপি ‘জীৱং ন উচ্ছিজ্জতী’তি সস্সতগহণাকাৰপ্পৱত্তা দিট্ঠি. হোতি তথাগতো পৰং মৰণাতিআদীসু সত্তো তথাগতো নাম. সো পৰং মৰণা হোতীতি গণ্হতো পঠমা সস্সতদিট্ঠি. ন হোতীতি গণ্হতো দুতিযা উচ্ছেদদিট্ঠি. হোতি চ ন চ হোতীতি গণ্হতো ততিযা একচ্চসস্সতদিট্ঠি. নেৱ হোতি ন নহোতীতি গণ্হতো চতুত্থা অমৰাৱিক্খেপদিট্ঠি. ইমে ধম্মা আসৱাতি ইমে কামাসৱঞ্চ ভৱাসৱঞ্চ ৰাগৱসেন একতো কত্ৱা, সঙ্খেপতো তযো, ৱিত্থাৰতো চত্তাৰো ধম্মা আসৱা নাম.

যো পন ব্ৰহ্মানং ৱিমানকপ্পৰুক্খআভৰণেসু ছন্দৰাগো উপ্পজ্জতি, সো কামাসৱো হোতি ন হোতীতি? ন হোতি. কস্মা? পঞ্চকামগুণিকস্স ৰাগস্স ইধেৱ পহীনত্তা. হেতুগোচ্ছকং পন পত্ৱা লোভো হেতু নাম হোতি. গন্থগোচ্ছকং পত্ৱা অভিজ্ঝাকাযগন্থো নাম. কিলেসগোচ্ছকং পত্ৱা লোভো কিলেসো নাম হোতি. দিট্ঠিসহজাতো পন ৰাগো কামাসৱো হোতি ন হোতীতি? ন হোতি; দিট্ঠিৰাগো নাম হোতি. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘দিট্ঠিৰাগৰত্তে পুৰিসপুগ্গলে দিন্নদানং ন মহপ্ফলং হোতি, ন মহানিসংস’’ন্তি (পটি. ম. ১.১২৯).

ইমে পন আসৱে কিলেসপটিপাটিযাপি আহৰিতুং ৱট্টতি, মগ্গপটিপাটিযাপি. কিলেসপটিপাটিযা কামাসৱো অনাগামিমগ্গেন পহীযতি, ভৱাসৱো অৰহত্তমগ্গেন, দিট্ঠাসৱো সোতাপত্তিমগ্গেন, অৱিজ্জাসৱো অৰহত্তমগ্গেন. মগ্গপটিপাটিযা সোতাপত্তিমগ্গেন দিট্ঠাসৱো পহীযতি, অনাগামিমগ্গেন কামাসৱো, অৰহত্তমগ্গেন ভৱাসৱো অৱিজ্জাসৱো চাতি.

১১২১. সংযোজনেসু মাননিদ্দেসে সেয্যোহমস্মীতি মানোতি উত্তমট্ঠেন ‘অহং সেয্যো’তি এৱং উপ্পন্নমানো. সদিসোহমস্মীতি মানোতি সমসমট্ঠেন ‘অহং সদিসো’তি এৱং উপ্পন্নমানো. হীনোহমস্মীতি মানোতি লামকট্ঠেন ‘অহং হীনো’তি এৱং উপ্পন্নমানো. এৱং সেয্যমানো সদিসমানো হীনমানোতি ইমে তযো মানা তিণ্ণং জনানং উপ্পজ্জন্তি. সেয্যস্সাপি হি ‘অহং সেয্যো সদিসো হীনো’তি তযো মানা উপ্পজ্জন্তি. সদিসস্সাপি, হীনস্সাপি. তত্থ সেয্যস্স সেয্যমানোৱ যাথাৱমানো, ইতৰে দ্ৱে অযাথাৱমানা. সদিসস্স সদিসমানোৱ…পে… হীনস্স হীনমানোৱ যাথাৱমানো, ইতৰে দ্ৱে অযাথাৱমানা. ইমিনা কিং কথিতং? একস্স তযো মানা উপ্পজ্জন্তীতি কথিতং. খুদ্দকৱত্থুকে পন পঠমকমানভাজনীযে একো মানো তিণ্ণং জনানং উপ্পজ্জতীতি কথিতো.

মানকৰণৱসেন মানো. মঞ্ঞনা মঞ্ঞিতত্তন্তি আকাৰভাৱনিদ্দেসা. উস্সিতট্ঠেন উন্নতি. যস্সুপ্পজ্জতি তং পুগ্গলং উন্নামেতি, উক্খিপিত্ৱা ঠপেতীতি উন্নমো. সমুস্সিতট্ঠেন ধজো. উক্খিপনট্ঠেন চিত্তং সম্পগ্গণ্হাতীতি সম্পগ্গাহো. কেতু ৱুচ্চতি বহূসু ধজেসু অচ্চুগ্গতধজো. মানোপি পুনপ্পুনং উপ্পজ্জমানো অপৰাপৰে উপাদায অচ্চুগ্গতট্ঠেন কেতু ৱিযাতি ‘কেতু’. কেতুং ইচ্ছতীতি কেতুকম্যং, তস্স ভাৱো কেতুকম্যতা. সা পন চিত্তস্স, ন অত্তনো. তেন ৱুত্তং – ‘কেতুকম্যতা চিত্তস্সা’তি. মানসম্পযুত্তঞ্হি চিত্তং কেতুং ইচ্ছতি. তস্স চ ভাৱো কেতুকম্যতা; কেতুসঙ্খাতো মানোতি.

১১২৬. ইস্সানিদ্দেসে যা পৰলাভসক্কাৰগৰুকাৰমাননৱন্দনপূজনাসু ইস্সাতি যা এতেসু পৰেসং লাভাদীসু ‘কিং ইমিনা ইমেস’ন্তি পৰসম্পত্তিখিয্যনলক্খণা ইস্সা. তত্থ লাভোতি চীৱৰাদীনং চতুন্নং পচ্চযানং পটিলাভো. ইস্সুকী হি পুগ্গলো পৰস্স তং লাভং খিয্যতি, ‘কিং ইমস্স ইমিনা’তি ন ইচ্ছতি. সক্কাৰোতি তেসংযেৱ পচ্চযানং সুকতানং সুন্দৰানং পটিলাভো. গৰুকাৰোতি গৰুকিৰিযা, ভাৰিযকৰণং. মাননন্তি মনেন পিযকৰণং. ৱন্দনন্তি পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দনং. পূজনাতি গন্ধমালাদীহি পূজনা. ইস্সাযনৱসেন ইস্সা. ইস্সাকাৰো ইস্সাযনা. ইস্সাযিতভাৱো ইস্সাযিতত্তং. উসূযাদীনি ইস্সাদিৱেৱচনানি.

ইমিস্সা পন ইস্সায খিয্যনলক্খণং আগাৰিকেনাপি অনাগাৰিকেনাপি দীপেতব্বং. আগাৰিকো হি একচ্চো কসিৱণিজ্জাদীসু অঞ্ঞতৰেন আজীৱেন অত্তনো পুৰিসকাৰং নিস্সায ভদ্দকং যানং ৱা ৱাহনং ৱা ৰতনং ৱা লভতি. অপৰো তস্স অলাভত্থিকো তেন লাভেন ন তুস্সতি. ‘কদা নু খো এস ইমায সম্পত্তিযা পৰিহাযিত্ৱা কপণো হুত্ৱা চৰিস্সতী’তি চিন্তেত্ৱা একেন কাৰণেন তস্মিং তায সম্পত্তিযা পৰিহীনে অত্তমনো হোতি. অনাগাৰিকোপি একো ইস্সামনকো অঞ্ঞং অত্তনো সুতপৰিযত্তিআদীনি নিস্সায উপ্পন্নলাভাদিসম্পত্তিং দিস্ৱা ‘কদা নু খো এসো ইমেহি লাভাদীহি পৰিহাযিস্সতী’তি চিন্তেত্ৱা, যদা তং একেন কাৰণেন পৰিহীনং পস্সতি, তদা অত্তমনো হোতি. এৱং পৰসম্পত্তিখিয্যনলক্খণা ‘ইস্সা’তি ৱেদিতব্বা.

১১২৭. মচ্ছৰিযনিদ্দেসে ৱত্থুতো মচ্ছৰিযদস্সনত্থং ‘পঞ্চ মচ্ছৰিযানি আৱাসমচ্ছৰিয’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ আৱাসে মচ্ছৰিযং আৱাসমচ্ছৰিযং. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো.

আৱাসো নাম সকলাৰামোপি পৰিৱেণম্পি একোৱৰকোপি ৰত্তিট্ঠানদিৱাট্ঠানাদীনিপি. তেসু ৱসন্তা সুখং ৱসন্তি পচ্চযে লভন্তি. একো ভিক্খু ৱত্তসম্পন্নস্সেৱ পেসলস্স ভিক্খুনো তত্থ আগমনং ন ইচ্ছতি. আগতোপি ‘খিপ্পং গচ্ছতূ’তি চিন্তেতি. ইদং ‘আৱাসমচ্ছৰিযং’ নাম. ভণ্ডনকাৰকাদীনং পন তত্থ ৱাসং অনিচ্ছতো আৱাসমচ্ছৰিযং নাম ন হোতি.

কুলন্তি উপট্ঠাককুলম্পি ঞাতিকুলম্পি. তত্থ অঞ্ঞস্স উপসঙ্কমনং অনিচ্ছতো কুলমচ্ছৰিযং হোতি. পাপপুগ্গলস্স পন উপসঙ্কমনং অনিচ্ছন্তোপি মচ্ছৰী নাম ন হোতি. সো হি তেসং পসাদভেদায পটিপজ্জতি. পসাদং ৰক্খিতুং সমত্থস্সেৱ পন ভিক্খুনো তত্থ উপসঙ্কমনং অনিচ্ছন্তো মচ্ছৰী নাম হোতি.

লাভোতি চতুপচ্চযলাভোৱ. তং অঞ্ঞস্মিং সীলৱন্তেযেৱ লভন্তে ‘মা লভতূ’তি চিন্তেন্তস্স লাভমচ্ছৰিযং হোতি. যো পন সদ্ধাদেয্যং ৱিনিপাতেতি, অপৰিভোগদুপ্পৰিভোগাদিৱসেন ৱিনাসেতি, পূতিভাৱং গচ্ছন্তম্পি অঞ্ঞস্স ন দেতি, তং দিস্ৱা ‘সচে ইমং এস ন লভেয্য, অঞ্ঞো সীলৱা লভেয্য, পৰিভোগং গচ্ছেয্যা’তি চিন্তেন্তস্স মচ্ছৰিযং নাম নত্থি.

ৱণ্ণো নাম সৰীৰৱণ্ণোপি গুণৱণ্ণোপি. তত্থ সৰীৰৱণ্ণে মচ্ছৰিপুগ্গলো ‘পৰো পাসাদিকো ৰূপৱা’তি ৱুত্তে তং ন কথেতুকামো হোতি. গুণৱণ্ণমচ্ছৰী সীলেন ধুতঙ্গেন পটিপদায আচাৰেন ৱণ্ণং ন কথেতুকামো হোতি.

ধম্মোতি পৰিযত্তিধম্মো চ পটিৱেধধম্মো চ. তত্থ অৰিযসাৱকা পটিৱেধধম্মং ন মচ্ছৰাযন্তি, অত্তনা পটিৱিদ্ধধম্মে সদেৱকস্স লোকস্স পটিৱেধং ইচ্ছন্তি. তং পন পটিৱেধং ‘পৰে জানন্তূ’তি ইচ্ছন্তি. তন্তিধম্মেযেৱ পন ধম্মমচ্ছৰিযং নাম হোতি. তেন সমন্নাগতো পুগ্গলো যং গুড়্হং গন্থং ৱা কথামগ্গং ৱা জানাতি তং অঞ্ঞং ন জানাপেতুকামো হোতি. যো পন পুগ্গলং উপপৰিক্খিত্ৱা ধম্মানুগ্গহেন, ধম্মং ৱা উপপৰিক্খিত্ৱা পুগ্গলানুগ্গহেন ন দেতি, অযং ধম্মমচ্ছৰী নাম ন হোতি.

তত্থ একচ্চো পুগ্গলো লোলো হোতি, কালেন সমণো হোতি, কালেন ব্ৰাহ্মণো, কালেন নিগণ্ঠো. যো হি ভিক্খু ‘অযং পুগ্গলো পৱেণিআগতং তন্তিং সণ্হং সুখুমং ধম্মন্তৰং ভিন্দিত্ৱা আলুড়িস্সতী’তি ন দেতি, অযং পুগ্গলং উপপৰিক্খিত্ৱা ধম্মানুগ্গহেন ন দেতি নাম. যো পন ‘অযং ধম্মো সণ্হো সুখুমো, সচাযং পুগ্গলো গণ্হিস্সতি অঞ্ঞং ব্যাকৰিত্ৱা অত্তানং আৱিকত্ৱা নস্সিস্সতী’তি ন দেতি, অযং ধম্মং উপপৰিক্খিত্ৱা পুগ্গলানুগ্গহেন ন দেতি নাম. যো পন ‘সচাযং ইমং ধম্মং গণ্হিস্সতি, অম্হাকং সমযং ভিন্দিতুং সমত্থো ভৱিস্সতী’তি ন দেতি, অযং ধম্মমচ্ছৰী নাম হোতি.

ইমেসু পঞ্চসু মচ্ছৰিযেসু আৱাসমচ্ছৰিযেন তাৱ যক্খো ৱা পেতো ৱা হুত্ৱা তস্সেৱ আৱাসস্স সঙ্কাৰং সীসেন উক্খিপিত্ৱা ৱিচৰতি. কুলমচ্ছৰিযেন তস্মিং কুলে অঞ্ঞেসং দানমাননাদীনি কৰোন্তে দিস্ৱা ‘ভিন্নং ৱতিদং কুলং মমা’তি চিন্তযতো লোহিতম্পি মুখতো উগ্গচ্ছতি, কুচ্ছিৱিৰেচনম্পি হোতি, অন্তানিপি খণ্ডাখণ্ডানি হুত্ৱা নিক্খমন্তি. লাভমচ্ছৰিযেন সঙ্ঘস্স ৱা গণস্স ৱা সন্তকে লাভে মচ্ছৰাযিত্ৱা পুগ্গলিকপৰিভোগং ৱিয পৰিভুঞ্জিত্ৱা যক্খো ৱা পেতো ৱা মহাঅজগৰো ৱা হুত্ৱা নিব্বত্ততি. সৰীৰৱণ্ণগুণৱণ্ণমচ্ছৰেন পৰিযত্তিধম্মমচ্ছৰিযেন চ অত্তনোৱ ৱণ্ণং ৱণ্ণেতি, পৰেসং ৱণ্ণে ‘কিং ৱণ্ণো এসো’তি তং তং দোসং ৱদন্তো পৰিযত্তিধম্মঞ্চ কস্সচি কিঞ্চি অদেন্তো দুব্বণ্ণো চেৱ এড়মূগো চ হোতি.

অপিচ আৱাসমচ্ছৰিযেন লোহগেহে পচ্চতি. কুলমচ্ছৰিযেন অপ্পলাভো হোতি. লাভমচ্ছৰিযেন গূথনিৰযে নিব্বত্ততি. ৱণ্ণমচ্ছৰিযেন ভৱে ভৱে নিব্বত্তস্স ৱণ্ণো নাম ন হোতি. ধম্মমচ্ছৰিযেন কুক্কুড়নিৰযে নিব্বত্ততীতি.

মচ্ছৰাযনৱসেন মচ্ছেৰং. মচ্ছৰাযনাকাৰো মচ্ছৰাযনা. মচ্ছৰেন অযিতস্স মচ্ছেৰসমঙ্গিনো ভাৱো মচ্ছৰাযিতত্তং. ‘ময্হমেৱ হোন্তু মা অঞ্ঞস্সা’তি সব্বাপি অত্তনো সম্পত্তিযো ব্যাপেতুং ন ইচ্ছতীতি ৱিৱিচ্ছো. ৱিৱিচ্ছস্স ভাৱো ৱেৱিচ্ছং, মুদুমচ্ছৰিযস্সেতং নামং. কদৰিযো ৱুচ্চতি অনাদৰো. তস্স ভাৱো কদৰিযং. থদ্ধমচ্ছৰিযস্সেতং নামং. তেন হি সমন্নাগতো পুগ্গলো পৰম্পি পৰেসং দদমানং নিৱাৰেতি. ৱুত্তম্পি চেতং –

কদৰিযো পাপসঙ্কপ্পো, মিচ্ছাদিট্ঠি অনাদৰো;

দদমানং নিৱাৰেতি, যাচমানান ভোজনন্তি. (সং. নি. ১.১৩২);

যাচকে দিস্ৱা কটুকভাৱেন চিত্তং অঞ্চতি সঙ্কোচেতীতি কটুকঞ্চুকো. তস্স ভাৱো কটুকঞ্চুকতা. অপৰো নযো – কটুকঞ্চুকতা ৱুচ্চতি কটচ্ছুগ্গাহো. সমতিত্তিকপুণ্ণায হি উক্খলিযা ভত্তং গণ্হন্তো সব্বতোভাগেন সঙ্কুটিতেন অগ্গকটচ্ছুনা গণ্হাতি, পূৰেত্ৱা গহেতুং ন সক্কোতি; এৱং মচ্ছৰিপুগ্গলস্স চিত্তং সঙ্কুচতি. তস্মিং সঙ্কুচিতে কাযোপি তথেৱ সঙ্কুচতি, পটিকুটতি, পটিনিৱত্ততি, ন সম্পসাৰিযতীতি মচ্ছেৰং ‘কটুকঞ্চুকতা’তি ৱুত্তং.

অগ্গহিতত্তং চিত্তস্সাতি পৰেসং উপকাৰকৰণে দানাদিনা আকাৰেন যথা ন সম্পসাৰিযতি, এৱং আৱৰিত্ৱা গহিতভাৱো চিত্তস্স. যস্মা পন মচ্ছৰিপুগ্গলো অত্তনো সন্তকং পৰেসং অদাতুকামো হোতি পৰসন্তকং গণ্হিতুকামো, তস্মা ‘ইদং অচ্ছৰিযং ময্হমেৱ হোতু, মা অঞ্ঞস্সা’তি পৱত্তিৱসেনস্স অত্তসম্পত্তিনিগূহনলক্খণতা অত্তসম্পত্তিগ্গহণলক্খণতা ৱা ৱেদিতব্বা. সেসং ইমস্মিং গোচ্ছকে উত্তানত্থমেৱ.

ইমানি পন সংযোজনানি কিলেসপটিপাটিযাপি আহৰিতুং ৱট্টতি মগ্গপটিপাটিযাপি. কিলেসপটিপাটিযা কামৰাগপটিঘসংযোজনানি অনাগামিমগ্গেন পহীযন্তি, মানসংযোজনং অৰহত্তমগ্গেন, দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাসীলব্বতপৰামাসা সোতাপত্তিমগ্গেন, ভৱৰাগসংযোজনং অৰহত্তমগ্গেন, ইস্সামচ্ছৰিযানি সোতাপত্তিমগ্গেন, অৱিজ্জা অৰহত্তমগ্গেন. মগ্গপটিপাটিযা দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাসীলব্বতপৰামাসইস্সামচ্ছৰিযানি সোতাপত্তিমগ্গেন পহীযন্তি, কামৰাগপটিঘা অনাগামিমগ্গেন, মানভৱৰাগঅৱিজ্জা অৰহত্তমগ্গেনাতি.

১১৪০. গন্থগোচ্ছকে নামকাযং গন্থেতি, চুতিপটিসন্ধিৱসেন ৱট্টস্মিং ঘটেতীতি কাযগন্থো. সব্বঞ্ঞুভাসিতম্পি পটিক্খিপিত্ৱা সস্সতো লোকো ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি ইমিনা আকাৰেন অভিনিৱিসতীতি ইদংসচ্চাভিনিৱেসো. যস্মা পন অভিজ্ঝাকামৰাগানং ৱিসেসো অত্থি, তস্মা অভিজ্ঝাকাযগন্থস্স পদভাজনে ‘‘যো কামেসু কামচ্ছন্দো কামৰাগো’’তি অৱত্ৱা যো ৰাগো সাৰাগোতিআদি ৱুত্তং. ইমিনা যং হেট্ঠা ৱুত্তং ‘ব্ৰহ্মানং ৱিমানাদীসু ছন্দৰাগো কামাসৱো ন হোতি, গন্থগোচ্ছকং পত্ৱা অভিজ্ঝাকাযগন্থো হোতী’তি তং সুৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. পৰতো কিলেসগোচ্ছকেপি এসেৱ নযো. ঠপেত্ৱা সীলব্বতপৰামাসন্তি ইদং যস্মা সীলব্বতপৰামাসো ‘ইদমেৱ সচ্চ’ন্তিআদিনা আকাৰেন নাভিনিৱিসতি, ‘সীলেন সুদ্ধী’তিআদিনা এৱ পন অভিনিৱিসতি, তস্মা মিচ্ছাদিট্ঠিভূতম্পি তং পটিক্খিপন্তো ‘ঠপেত্ৱা’তি আহ.

১১৬২. নীৱৰণগোচ্ছকস্স থিনমিদ্ধনিদ্দেসে চিত্তস্স অকল্লতাতি চিত্তস্স গিলানভাৱো. গিলানো হি অকল্লকোতি ৱুচ্চতি. ৱিনযেপি ৱুত্তং – ‘‘নাহং, ভন্তে, অকল্লকো’’তি (পাৰা. ১৫১). অকম্মঞ্ঞতাতি চিত্তগেলঞ্ঞসঙ্খাতোৱ অকম্মঞ্ঞতাকাৰো. ওলীযনাতি ওলীযনাকাৰো. ইৰিযাপথিকচিত্তঞ্হি ইৰিযাপথং সন্ধাৰেতুং অসক্কোন্তং, ৰুক্খে ৱগ্গুলি ৱিয, খীলে লগ্গিতফাণিতৱাৰকো ৱিয চ, ওলীযতি. তস্স তং আকাৰং সন্ধায ওলীযনাতি ৱুত্তং. দুতিযপদং উপসগ্গৱসেন ৱড্ঢিতং. লীনন্তি অৱিপ্ফাৰিকতায পটিকুটিতং. ইতৰে দ্ৱে আকাৰভাৱনিদ্দেসা. থিনন্তি সপ্পিপিণ্ডো ৱিয অৱিপ্ফাৰিকতায ঘনভাৱেন ঠিতং. থিযনাতি আকাৰনিদ্দেসো. থিযিতভাৱো থিযিতত্তং, অৱিপ্ফাৰৱসেনেৱ থদ্ধতাতি অত্থো.

১১৬৩. কাযস্সাতি খন্ধত্তযসঙ্খাতস্স নামকাযস্স. অকল্লতা অকম্মঞ্ঞতাতি হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ. মেঘো ৱিয আকাসং কাযং ওনয্হতীতি ওনাহো. সব্বতোভাগেন ওনাহো পৰিযোনাহো. অব্ভন্তৰে সমোৰুন্ধতীতি অন্তোসমোৰোধো. যথা হি নগৰে ৰুন্ধিত্ৱা গহিতে মনুস্সা বহি নিক্খমিতুং ন লভন্তি, এৱম্পি মিদ্ধেন সমোৰুদ্ধা ধম্মা ৱিপ্ফাৰৱসেন নিক্খমিতুং ন লভন্তি. তস্মা অন্তোসমোৰোধোতি ৱুত্তং. মেধতীতি মিদ্ধং; অকম্মঞ্ঞভাৱেন ৱিহিংসতীতি অত্থো. সুপন্তি তেনাতি সোপ্পং. অক্খিদলাদীনং পচলভাৱং কৰোতীতি পচলাযিকা. সুপনা সুপিতত্তন্তি আকাৰভাৱনিদ্দেসা. যং পন তেসং পুৰতো সোপ্পপদং তস্স পুনৱচনে কাৰণং ৱুত্তমেৱ. ইদং ৱুচ্চতি থিনমিদ্ধনীৱৰণন্তি ইদং থিনঞ্চ মিদ্ধঞ্চ একতো কত্ৱা আৱৰণট্ঠেন থিনমিদ্ধনীৱৰণন্তি ৱুচ্চতি. যং যেভুয্যেন সেক্খপুথুজ্জনানং নিদ্দায পুব্বভাগঅপৰভাগেসু উপ্পজ্জতি তং অৰহত্তমগ্গেন সমুচ্ছিজ্জতি. খীণাসৱানং পন কৰজকাযস্স দুব্বলভাৱেন ভৱঙ্গোতৰণং হোতি, তস্মিং অসম্মিস্সে ৱত্তমানে তে সুপন্তি, সা নেসং নিদ্দা নাম হোতি. তেনাহ ভগৱা – ‘‘অভিজানামি খো পনাহং, অগ্গিৱেস্সন, গিম্হানং পচ্ছিমে মাসে চতুগ্গুণং সঙ্ঘাটিং পঞ্ঞপেত্ৱা দক্খিণেন পস্সেন সতো সম্পজানো নিদ্দং ওক্কমিতা’’তি (ম. নি. ১.৩৮৭). এৱৰূপো পনাযং কৰজকাযস্স দুব্বলভাৱো ন মগ্গৱজ্ঝো, উপাদিন্নকেপি অনুপাদিন্নকেপি লব্ভতি. উপাদিন্নকে লব্ভমানো যদা খীণাসৱো দীঘমগ্গং গতো হোতি, অঞ্ঞতৰং ৱা পন কম্মং কত্ৱা কিলন্তো, এৱৰূপে কালে লব্ভতি. অনুপাদিন্নকে লব্ভমানো পণ্ণপুপ্ফেসু লব্ভতি. একচ্চানঞ্হি ৰুক্খানং পণ্ণানি সূৰিযাতপেন পসাৰিযন্তি ৰত্তিং পটিকুটন্তি, পদুমপুপ্ফাদীনি সূৰিযাতপেন পুপ্ফন্তি, ৰত্তিং পুন পটিকুটন্তি. ইদং পন মিদ্ধং অকুসলত্তা খীণাসৱানং ন হোতীতি.

তত্থ সিযা – ‘‘ন মিদ্ধং অকুসলং. কস্মা? ৰূপত্তা. ৰূপঞ্হি অব্যাকতং. ইদঞ্চ ৰূপং. তেনেৱেত্থ ‘কাযস্স অকল্লতা অকম্মঞ্ঞতা’তি কাযগ্গহণং কত’’ন্তি. যদি ‘কাযস্সা’তি ৱুত্তমত্তেনেৱেতং ৰূপং, কাযপস্সদ্ধাদযোপি ধম্মা ৰূপমেৱ ভৱেয্যুং. ‘সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৱেদেতি’ (ধ. স. ১৬৩; দী. নি. ১.২৩০) ‘কাযেন চেৱ পৰমসচ্চং সচ্ছিকৰোতী’তি (ম. নি. ২.১৮৩; অ. নি. ৪.১১৩) সুখপটিসংৱেদনপৰমত্থসচ্চসচ্ছিকৰণানিপি ৰূপকাযেনেৱ সিযুং. তস্মা ন ৱত্তব্বমেতং ‘ৰূপং মিদ্ধ’ন্তি. নামকাযো হেত্থ কাযো নাম. যদি নামকাযো, অথ কস্মা ‘সোপ্পং পচলাযিকা’তি ৱুত্তং? ন হি নামকাযো সুপতি, ন চ পচলাযতীতি. ‘লিঙ্গাদীনি ৱিয ইন্দ্ৰিযস্স, তস্স ফলত্তা. যথা হি ‘ইত্থিলিঙ্গং ইত্থিনিমিত্তং ইত্থিকুত্তং ইত্থাকপ্পো’তি ইমানি লিঙ্গাদীনি ইত্থিন্দ্ৰিযস্স ফলত্তা ৱুত্তানি, এৱং ইমস্সাপি নামকাযগেলঞ্ঞসঙ্খাতস্স মিদ্ধস্স ফলত্তা সোপ্পাদীনি ৱুত্তানি. মিদ্ধে হি সতি তানি হোন্তীতি. ফলূপচাৰেন, মিদ্ধং অৰূপম্পি সমানং ‘সোপ্পং পচলাযিকা সুপনা সুপিতত্ত’ন্তি ৱুত্তং.

‘অক্খিদলাদীনং পচলভাৱং কৰোতীতি পচলাযিকা’তি ৱচনত্থেনাপি চাযমত্থো সাধিতোযেৱাতি ন ৰূপং মিদ্ধং. ওনাহাদীহিপি চস্স অৰূপভাৱো দীপিতোযেৱ. ন হি ৰূপং নামকাযস্স ‘ওনাহো পৰিযোনাহো অন্তোসমোৰোধো’ হোতীতি. ‘ননু চ ইমিনাৱ কাৰণেনেতং ৰূপং? ন হি অৰূপং কস্সচি ওনাহো, ন পৰিযোনাহো, ন অন্তোসমোৰোধো হোতী’তি. যদি এৱং, আৱৰণম্পি ন ভৱেয্য. তস্মা. যথা কামচ্ছন্দাদযো অৰূপধম্মা আৱৰণট্ঠেন নীৱৰণা, এৱং ইমস্সাপি ওনাহনাদিঅত্থেন ওনাহাদিতা ৱেদিতব্বা. অপিচ ‘‘পঞ্চ নীৱৰণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণে’’তি (দী. নি. ২.১৪৬; সং. নি. ৫.২৩৩) ৱচনতোপেতং অৰূপং. ন হি ৰূপং চিত্তুপক্কিলেসো, ন পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণং হোতীতি.

কস্মা ন হোতি? ননু ৱুত্তং –

‘‘সন্তি, ভিক্খৱে, একে সমণব্ৰাহ্মণা সুৰং পিৱন্তি মেৰযং, সুৰামেৰযপানা অপ্পটিৱিৰতা, অযং, ভিক্খৱে, পঠমো সমণব্ৰাহ্মণানং উপক্কিলেসো’’তি (অ. নি. ৪.৫০).

অপৰম্পি ৱুত্তং ‘‘ছ খোমে, গহপতিপুত্ত, আদীনৱা সুৰামেৰযমজ্জপমাদট্ঠানানুযোগে – সন্দিট্ঠিকা ধনজানি, কলহপ্পৱড্ঢনী, ৰোগানং আযতনং, অকিত্তিসঞ্জননী, কোপীননিদংসনী, পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণীত্ৱেৱ ছট্ঠং পদং ভৱতী’’তি (দী. নি. ৩.২৪৮). পচ্চক্খতোপি চেতং সিদ্ধমেৱ. যথা মজ্জে উদৰগতে, চিত্তং সংকিলিস্সতি, পঞ্ঞা দুব্বলা হোতি, তস্মা মজ্জং ৱিয মিদ্ধম্পি চিত্তসংকিলেসো চেৱ পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণঞ্চ সিযাতি. ন, পচ্চযনিদ্দেসতো. যদি হি মজ্জং সংকিলেসো ভৱেয্য, সো ‘‘ইমে পঞ্চ নীৱৰণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে’’তি (ম. নি. ১.২৯৭) ৱা, ‘‘এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, পঞ্চিমে চিত্তস্স উপক্কিলেসা, যেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠং চিত্তং ন চেৱ মুদু হোতি, ন চ কম্মনিযং, ন চ পভস্সৰং, পভঙ্গু চ, ন চ সম্মা সমাধিযতি আসৱানং খযায. কতমে পঞ্চ? কামচ্ছন্দো, ভিক্খৱে, চিত্তস্স উপক্কিলেসো’’তি (সং. নি. ৫.২১৪) ৱা, ‘‘কতমে চ, ভিক্খৱে, চিত্তস্স উপক্কিলেসা? অভিজ্ঝা ৱিসমলোভো চিত্তস্স উপক্কিলেসো’’তি (ম. নি. ১.৭১) ৱা – এৱমাদীসু উপক্কিলেসনিদ্দেসেসু নিদ্দেসং আগচ্ছেয্য. যস্মা পন তস্মিং পীতে উপক্কিলেসা উপ্পজ্জন্তি যে চিত্তসংকিলেসা চেৱ পঞ্ঞায চ দুব্বলীকৰণা হোন্তি, তস্মা তং তেসং পচ্চযত্তা পচ্চযনিদ্দেসতো এৱং ৱুত্তং. মিদ্ধং পন সযমেৱ চিত্তস্স সংকিলেসো চেৱ পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণঞ্চাতি অৰূপমেৱ মিদ্ধং.

কিঞ্চ ভিয্যো? সম্পযোগৱচনতো. ‘‘থিনমিদ্ধনীৱৰণং অৱিজ্জানীৱৰণেন নীৱৰণঞ্চেৱ নীৱৰণসম্পযুত্তঞ্চা’’তি (ধ. স. ১১৭৬) হি ৱুত্তং. তস্মা সম্পযোগৱচনতো নযিদং ৰূপং. ন হি ৰূপং সম্পযুত্তসঙ্খ্যং লভতীতি. অথাপি সিযা – ‘যথালাভৱসেনেতং ৱুত্তং. যথা হি ‘‘সিপ্পিসম্বুকম্পি সক্খৰকথলম্পি মচ্ছগুম্বম্পি চৰন্তম্পি তিট্ঠন্তম্পী’’তি (দী. নি. ১.২৪৯; ম. নি. ১.৪৩৩) এৱং একতো কত্ৱা যথালাভৱসেন ৱুত্তং. সক্খৰকথলঞ্হি তিট্ঠতি যেৱ ন চৰতি, ইতৰদ্ৱযং তিট্ঠতিপি চৰতিপি. এৱমিধাপি মিদ্ধং নীৱৰণমেৱ, ন সম্পযুত্তং, থিনং নীৱৰণম্পি সম্পযুত্তম্পীতি সব্বং একতো কত্ৱা যথালাভৱসেন ‘‘নীৱৰণঞ্চেৱ নীৱৰণসম্পযুত্তঞ্চা’’তি ৱুত্তং. মিদ্ধং পন যথা সক্খৰকথলং তিট্ঠতেৱ ন চৰতি, এৱং নীৱৰণমেৱ, ন সম্পযুত্তং. তস্মা ৰূপমেৱ মিদ্ধন্তি. ন, ৰূপভাৱাসিদ্ধিতো. সক্খৰকথলঞ্হি ন চৰতীতি ৱিনাপি সুত্তেন সিদ্ধং. তস্মা তত্থ যথালাভৱসেনত্থো হোতু. মিদ্ধং পন ৰূপন্তি অসিদ্ধমেতং. ন সক্কা তস্স ইমিনা সুত্তেন ৰূপভাৱো সাধেতুন্তি মিদ্ধস্স ৰূপভাৱাসিদ্ধিতো ন ইদং যথালাভৱসেন ৱুত্তন্তি অৰূপমেৱ মিদ্ধং.

কিঞ্চ ভিয্যো? ‘চত্তত্তা’তিআদিৱচনতো. ৱিভঙ্গস্মিঞ্হি ‘‘ৱিগতথিনমিদ্ধোতি তস্স থিনমিদ্ধস্স চত্তত্তা ৱন্তত্তা মুত্তত্তা পহীনত্তা পটিনিস্সট্ঠত্তা, তেন ৱুচ্চতি ৱিগতথিনমিদ্ধো’’তি (ৱিভ. ৫৪৭) চ, ‘‘ইদং চিত্তং ইমম্হা থিনমিদ্ধা সোধেতি ৱিসোধেতি পৰিসোধেতি মোচেতি ৱিমোচেতি পৰিমোচেতি, তেন ৱুচ্চতি থিনমিদ্ধা চিত্তং পৰিসোধেতি’’ চাতি (ৱিভ. ৫৫১) – এৱং ‘চত্তত্তা’তিআদি ৱুত্তং. ন চ ‘ৰূপং’ এৱং ৱুচ্চতি, তস্মাপি অৰূপমেৱ মিদ্ধন্তি. ন, চিত্তজস্সাসম্ভৱৱচনতো. তিৱিধঞ্হি মিদ্ধং – চিত্তজং উতুজং আহাৰজঞ্চ. তস্মা যং তত্থ চিত্তজং তস্স ৱিভঙ্গে ঝানচিত্তেহি অসম্ভৱো ৱুত্তো, ন অৰূপভাৱো সাধিতোতি ৰূপমেৱ মিদ্ধন্তি. ন, ৰূপভাৱাসিদ্ধিতোৱ. মিদ্ধস্স হি ৰূপভাৱে সিদ্ধে সক্কা এতং লদ্ধুং. তত্থ চিত্তজস্সাসম্ভৱো ৱুত্তো. সো এৱ চ ন সিজ্ঝতীতি অৰূপমেৱ মিদ্ধং.

কিঞ্চ ভিয্যো? পহানৱচনতো. ভগৱতা হি ‘‘ছ, ভিক্খৱে, ধম্মে পহায ভব্বো পঠমজ্ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰিতুং; কতমে ছ? কামচ্ছন্দং, ব্যাপাদং, থিনমিদ্ধং, উদ্ধচ্চং, কক্কুচ্চং, ৱিচিকিচ্ছং; কামেসু খো পনস্স আদীনৱো সম্মপঞ্ঞায সুদিট্ঠো হোতী’’তি (অ. নি. ৬.৭৩) চ, ‘‘ইমে পঞ্চ নীৱৰণে পহায বলৱতিযা পঞ্ঞায অত্তত্থং ৱা পৰত্থং ৱা ঞস্সতী’’তি (অ. নি. ৫.৫১) চ আদীসু মিদ্ধস্সাপি পহানং ৱুত্তং. ন চ ৰূপং পহাতব্বং. যথাহ – ‘‘ৰূপক্খন্ধো অভিঞ্ঞেয্যো, পৰিঞ্ঞেয্যো, ন পহাতব্বো, ন ভাৱেতব্বো ন সচ্ছিকাতব্বো’’তি (ৱিভ. ১০৩১) ইমস্সাপি পহানৱচনতো অৰূপমেৱ মিদ্ধন্তি. ন, ৰূপস্সাপি পহানৱচনতো. ‘‘ৰূপং, ভিক্খৱে, ন তুম্হাকং, তং পজহথা’’তি (ম. নি. ১.২৪৭; সং. নি. ৩.৩৩). এত্থ হি ৰূপস্সাপি পহানং ৱুত্তমেৱ. তস্মা অকাৰণমেতন্তি. ন, অঞ্ঞথা ৱুত্তত্তা. তস্মিঞ্হি সুত্তে ‘‘যো, ভিক্খৱে, ৰূপে ছন্দৰাগৱিনযো তং তত্থ পহান’’ন্তি (সং. নি. ৩.২৫) এৱং ছন্দৰাগপ্পহানৱসেন ৰূপস্স পহানং ৱুত্তং, ন যথা ‘‘ছ ধম্মে পহায পঞ্চ নীৱৰণে পহাযা’’তি এৱং পহাতব্বমেৱ ৱুত্তন্তি, অঞ্ঞথা ৱুত্তত্তা, ন ৰূপং মিদ্ধং. তস্মা যানেতানি ‘‘সো ইমে পঞ্চ নীৱৰণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে’’তিআদীনি সুত্তানি ৱুত্তানি, এতেহি চেৱ অঞ্ঞেহি চ সুত্তেহি অৰূপমেৱ মিদ্ধন্তি ৱেদিতব্বং. তথা হি –

‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৱে, আৱৰণা নীৱৰণা চেতসো অজ্ঝাৰুহা পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণা. কতমে পঞ্চ? কামচ্ছন্দো, ভিক্খৱে, আৱৰণো নীৱৰণো…পে… থিনমিদ্ধং, ভিক্খৱে, আৱৰণং নীৱৰণং চেতসো অজ্ঝাৰুহং পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণ’’ন্তি (সং. নি. ৫.২২০) চ, ‘‘থিনমিদ্ধনীৱৰণং, ভিক্খৱে, অন্ধকৰণং অচক্খুকৰণং অঞ্ঞাণকৰণং পঞ্ঞানিৰোধিকং ৱিঘাতপক্খিকং অনিব্বানসংৱত্তনিক’’ন্তি (সং. নি. ৫.২২১) চ, ‘‘এৱমেৱ খো, ব্ৰাহ্মণ, যস্মিং সমযে থিনমিদ্ধপৰিযুট্ঠিতেন চেতসা ৱিহৰতি থিনমিদ্ধপৰেতেনা’’তি (সং. নি. ৫.২৩৬) চ, ‘‘অযোনিসো, ভিক্খৱে, মনসিকৰোতো অনুপ্পন্নো চেৱ কামচ্ছন্দো উপ্পজ্জতি…পে… অনুপ্পন্নঞ্চেৱ থিনমিদ্ধং উপ্পজ্জতী’’তি (সং. নি. ৫.২১৬) চ, ‘‘কেৱলোহাযং, ভিক্খৱে, অকুসলৰাসি যদিদং পঞ্চ নীৱৰণা’’তি (সং. নি. ৫.৩৭১) চ –

এৱমাদীনি চ অনেকানি এতস্স অৰূপভাৱজোতকানেৱ সুত্তানি ৱুত্তানি. যস্মা চেতং অৰূপং তস্মা আৰুপ্পেপি উপ্পজ্জতি. ৱুত্তঞ্হেতং মহাপকৰণে পট্ঠানে – ‘‘নীৱৰণং ধম্মং পটিচ্চ নীৱৰণো ধম্মো উপ্পজ্জতি, ন পুৰেজাতপচ্চযা’’তি এতস্স ৱিভঙ্গে ‘‘আৰুপ্পে কামচ্ছন্দনীৱৰণং পটিচ্চ থিনমিদ্ধং… উদ্ধচ্চং অৱিজ্জানীৱৰণ’’ন্তি (পট্ঠা. ৩.৮.৮) সব্বং ৱিত্থাৰেতব্বং. তস্মা সন্নিট্ঠানমেত্থ গন্তব্বং অৰূপমেৱ মিদ্ধন্তি.

১১৬৬. কুক্কুচ্চনিদ্দেসে অকপ্পিযে কপ্পিযসঞ্ঞিতাতিআদীনি মূলতো কুক্কুচ্চদস্সনত্থং ৱুত্তানি. এৱংসঞ্ঞিতায হি কতে ৱীতিকম্মে, নিট্ঠিতে ৱত্থুজ্ঝাচাৰে, পুন সঞ্জাতসতিনোপি ‘দুট্ঠু মযা কত’ন্তি এৱং অনুতপ্পমানস্স পচ্ছানুতাপৱসেনেতং উপ্পজ্জতি. তেন তং মূলতো দস্সেতুং ‘অকপ্পিযে কপ্পিযসঞ্ঞিতা’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অকপ্পিযভোজনং কপ্পিযসঞ্ঞী হুত্ৱা পৰিভুঞ্জতি, অকপ্পিযমংসং কপ্পিযমংসসঞ্ঞী হুত্ৱা, অচ্ছমংসং সূকৰমংসন্তি, দীপিমংসং ৱা মিগমংসন্তি খাদতি; কালে ৱীতিৱত্তে কালসঞ্ঞায, পৱাৰেত্ৱা অপ্পৱাৰিতসঞ্ঞায, পত্তস্মিং ৰজে পতিতে পটিগ্গহিতসঞ্ঞায ভুঞ্জতি – এৱং ‘অকপ্পিযে কপ্পিযসঞ্ঞায’ ৱীতিক্কমং কৰোতি নাম. সূকৰমংসং পন অচ্ছমংসসঞ্ঞায খাদমানো, কালে চ ৱিকালসঞ্ঞায ভুঞ্জমানো ‘কপ্পিযে অকপ্পিযসঞ্ঞিতায’ ৱীতিক্কমং কৰোতি নাম. অনৱজ্জং পন কিঞ্চিদেৱ ৱজ্জসঞ্ঞিতায, ৱজ্জঞ্চ অনৱজ্জসঞ্ঞিতায কৰোন্তো ‘অনৱজ্জে ৱজ্জসঞ্ঞায ৱজ্জে চ অনৱজ্জসঞ্ঞায’ ৱীতিক্কমং কৰোতি নাম. যস্মা পনেতং ‘‘অকতং ৱত মে কল্যাণং, অকতং কুসলং, অকতং ভীৰুত্তাণং, কতং পাপং, কতং লুদ্দং, কতং কিব্বিস’’ন্তি এৱং অনৱজ্জে ৱজ্জসঞ্ঞিতাযপি কতে ৱীতিক্কমে উপ্পজ্জতি, তস্মাস্স অঞ্ঞম্পি ৱত্থুং অনুজানন্তো যং এৱৰূপন্তিআদিমাহ.

তত্থ কুক্কুচ্চপদং ৱুত্তত্থমেৱ. কুক্কুচ্চাযনাকাৰো কুক্কুচ্চাযনা. কুক্কুচ্চেন অযিতস্স ভাৱো কুক্কুচ্চাযিতত্তং. চেতসো ৱিপ্পটিসাৰোতি এত্থ কতাকতস্স সাৱজ্জানৱজ্জস্স ৱা অভিমুখগমনং ‘ৱিপ্পটিসাৰো’ নাম. যস্মা পন সো কতং ৱা পাপং অকতং ন কৰোতি, অকতং ৱা কল্যাণং কতং ন কৰোতি, তস্মা ৱিৰূপো কুচ্ছিতো ৱা পটিসাৰোতি ‘ৱিপ্পটিসাৰো’. সো পন চেতসো, ন সত্তস্সাতি ঞাপনত্থং ‘চেতসো’ ৱিপ্পটিসাৰোতি ৱুত্তং. অযমস্স সভাৱনিদ্দেসো. উপ্পজ্জমানং পন কুক্কুচ্চং আৰগ্গমিৱ কংসপত্তং মনং ৱিলিখমানমেৱ উপ্পজ্জতি, তস্মা মনোৱিলেখোতি ৱুত্তং. অযমস্স কিচ্চনিদ্দেসো. যং পন ৱিনযে ‘‘অথ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো ভগৱতা পটিক্খিত্তং অনুৱসিত্ৱা অনুৱসিত্ৱা আৱসথপিণ্ডং পৰিভুঞ্জিতু’’ন্তি কুক্কুচ্চাযন্তো ন পটিগ্গহেসীতি (পাচি. ২০৪) কুক্কুচ্চং আগতং, ন তং নীৱৰণং. ন হি অৰহতো ‘দুট্ঠু মযা ইদং কত’ন্তি এৱং অনুতাপো অত্থি. নীৱৰণপতিৰূপকং পনেতং ‘কপ্পতি ন কপ্পতী’তি ৱীমংসনসঙ্খাতং ৱিনযকুক্কুচ্চং নাম.

১১৭৬. ‘‘কতমে ধম্মা নীৱৰণা চেৱ নীৱৰণসম্পযুত্তা চা’’তি পদস্স নিদ্দেসে যস্মা থিনমিদ্ধং অঞ্ঞমঞ্ঞং ন ৱিজহতি, তস্মা থিনমিদ্ধনীৱৰণং অৱিজ্জানীৱৰণেন নীৱৰণঞ্চেৱ নীৱৰণসম্পযুত্তঞ্চাতি অভিন্দিত্ৱা ৱুত্তং. যস্মা পন উদ্ধচ্চে সতিপি কুক্কুচ্চস্স অভাৱা কুক্কুচ্চেন ৱিনাপি উদ্ধচ্চং উপ্পজ্জতি, তস্মা তং ভিন্দিত্ৱা ৱুত্তং. যঞ্চ যেন সম্পযোগং ন গচ্ছতি, তং ন যোজিতন্তি ৱেদিতব্বং.

ইমে পন নীৱৰণে কিলেসপটিপাটিযাপি আহৰিতুং ৱট্টতি মগ্গপটিপাটিযাপি. কিলেসপটিপাটিযা কামচ্ছন্দব্যাপাদা অনাগামিমগ্গেন পহীযন্তি, থিনমিদ্ধুদ্ধচ্চানি অৰহত্তমগ্গেন, কুক্কুচ্চৱিচিকিচ্ছা সোতাপত্তিমগ্গেন, অৱিজ্জা অৰহত্তমগ্গেন. মগ্গপটিপাটিযা সোতাপত্তিমগ্গেন কুক্কুচ্চৱিচিকিচ্ছা পহীযন্তি, অনাগামিমগ্গেন কামচ্ছন্দব্যাপাদা, অৰহত্তমগ্গেন থিনমিদ্ধুদ্ধচ্চাৱিজ্জাতি.

১১৮২. পৰামাসগোচ্ছকে তে ধম্মে ঠপেত্ৱাতি পুচ্ছাসভাগেন বহুৱচনং কতং.

১২১৯. উপাদাননিদ্দেসে ৱত্থুসঙ্খাতং কামং উপাদিযতীতি কামুপাদানং কামো চ সো উপাদানঞ্চাতিপি কামুপাদানং. উপাদানন্তি দড়্হগ্গহণং. দড়্হত্থো হি এত্থ উপসদ্দো উপাযাসউপকট্ঠাদীসু ৱিয. তথা দিট্ঠি চ সা উপাদানঞ্চাতি দিট্ঠুপাদানং. দিট্ঠিং উপাদিযতীতি দিট্ঠুপাদানং. ‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’তিআদীসু (দী. নি. ১.৩১) হি পুৰিমদিট্ঠিং উত্তৰদিট্ঠি উপাদিযহি. তথা সীলব্বতং উপাদিযতীতি সীলব্বতুপাদানং. সীলব্বতঞ্চ তং উপাদানঞ্চাতিপি সীলব্বতুপাদানং. গোসীলগোৱতাদীনি হি ‘এৱং সুদ্ধী’তি অভিনিৱেসতো সযমেৱ উপাদানানি. তথা, ৱদন্তি এতেনাতি ‘ৱাদো’; উপাদিযন্তি এতেনাতি ‘উপাদানং’. কিং ৱদন্তি, উপাদিযন্তি ৱা? অত্তানং. অত্তনো ৱাদুপাদানং অত্তৱাদুপাদানং; ‘অত্তৱাদমত্তমেৱ ৱা অত্তা’তি উপাদিযন্তি এতেনাতি অত্তৱাদুপাদানং.

১২২০. যো কামেসু কামচ্ছন্দোতি এত্থাপি ৱত্থুকামাৱ অনৱসেসতো কামাতি অধিপ্পেতা. তস্মা ৱত্থুকামেসু কামচ্ছন্দো ইধ কামুপাদানন্তি অনাগামিনোপি তং সিদ্ধং হোতি. পঞ্চকামগুণৱত্থুকো পনস্স কামৰাগোৱ নত্থীতি.

১২২১. দিট্ঠুপাদাননিদ্দেসে নত্থি দিন্নন্তি. দিন্নং নাম অত্থি, সক্কা কস্সচি কিঞ্চি দাতুন্তি জানাতি; দিন্নস্স পন ফলং ৱিপাকো নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি যিট্ঠন্তি. যিট্ঠং ৱুচ্চতি মহাযাগো. তং যজিতুং সক্কাতি জানাতি; যিট্ঠস্স পন ফলং ৱিপাকো নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি হুতন্তি আহুনপাহুনমঙ্গলকিৰিযা. তং কাতুং সক্কাতি জানাতি; তস্স পন ফলং ৱিপাকো নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি, সুকতদুক্কটানন্তি এত্থ দস কুসলকম্মপথা সুকতকম্মানি নাম. দস অকুসলকম্মপথা দুক্কটকম্মানি নাম. তেসং অত্থিভাৱং জানাতি ফলং ৱিপাকো পন নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি অযং লোকোতি পৰলোকে ঠিতো ইমং লোকং নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি পৰলোকোতি ইধ লোকে ঠিতো পৰলোকং নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি মাতা নত্থি পিতাতি মাতাপিতূনং অত্থিভাৱং জানাতি, তেসু কতপচ্চযেন কোচি ফলং ৱিপাকো নত্থীতি গণ্হাতি. নত্থি সত্তা ওপপাতিকাতি চৱনকউপপজ্জনকা সত্তা নত্থীতি গণ্হাতি. সম্মগ্গতা সম্মা পটিপন্নাতি অনুলোমপটিপদং পটিপন্না ধম্মিকসমণব্ৰাহ্মণা লোকস্মিং নত্থীতি গণ্হাতি. যে ইমঞ্চ লোকং পৰঞ্চ লোকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদেন্তীতি ইমঞ্চ লোকং পৰঞ্চ লোকং অত্তনাৱ অভিৱিসিট্ঠেন ঞাণেন ঞত্ৱা পৱেদনসমত্থো সব্বঞ্ঞূ বুদ্ধো নাম নত্থীতি গণ্হাতি.

ইমানি পন উপাদানানি কিলেসপটিপাটিযাপি আহৰিতুং ৱট্টতি মগ্গপটিপাটিযাপি. কিলেসপটিপাটিযা কামুপাদানং চতূহি মগ্গেহি পহীযতি, সেসানি তীণি সোতাপত্তিমগ্গেন. মগ্গপটিপাটিযা সোতাপত্তিমগ্গেন দিট্ঠুপাদানাদীনি পহীযন্তি, চতূহি মগ্গেহি কামুপাদানন্তি.

১২৩৫. কিলেসগোচ্ছকে কিলেসা এৱ কিলেসৱত্থূনি. ৱসন্তি ৱা এত্থ অখীণাসৱা সত্তা লোভাদীসু পতিট্ঠিতত্তাতি ‘ৱত্থূনি’. কিলেসা চ তে তপ্পতিট্ঠানং সত্তানং ৱত্থূনি চাতি ‘কিলেসৱত্থূনি’. যস্মা চেত্থ অনন্তৰপচ্চযাদিভাৱেন উপ্পজ্জমানা কিলেসাপি ৱসন্তি এৱ নাম, তস্মা কিলেসানং ৱত্থূনীতিপি ‘কিলেসৱত্থূনি’.

১২৩৬. তত্থ কতমো লোভো? যো ৰাগো সাৰাগোতি অযং পন লোভো হেতুগোচ্ছকে গন্থগোচ্ছকে ইমস্মিং কিলেসগোচ্ছকেতি তীসু ঠানেসু অতিৰেকপদসতেন নিদ্দিট্ঠো. আসৱসংযোজনওঘযোগনীৱৰণউপাদানগোচ্ছকেসু অট্ঠহি অট্ঠহি পদেহি নিদ্দিট্ঠো. স্ৱাযং অতিৰেকপদসতেন নিদ্দিট্ঠট্ঠানেপি অট্ঠহি অট্ঠহি পদেহি নিদ্দিট্ঠট্ঠানেপি নিপ্পদেসতোৱ গহিতোতি ৱেদিতব্বো. তেসু হেতুগন্থনীৱৰণউপাদানকিলেসগোচ্ছকেসু চতুমগ্গৱজ্ঝা তণ্হা একেনেৱ কোট্ঠাসেন ঠিতা. আসৱসংযোজনওঘযোগেসু চতুমগ্গৱজ্ঝাপি দ্ৱে কোট্ঠাসা হুত্ৱা ঠিতা. কথং? আসৱেসু কামাসৱো ভৱাসৱোতি, সংযোজনেসু কামৰাগসংযোজনং ভৱৰাগসংযোজনন্তি, ওঘেসু কামোঘো ভৱোঘোতি, যোগেসু কামযোগো ভৱযোগোতি.

ইমানি পন কিলেসৱত্থূনি কিলেসপটিপাটিযাপি আহৰিতুং ৱট্টতি মগ্গপটিপাটিযাপি. কিলেসপটিপাটিযা লোভো চতূহি মগ্গেহি পহীযতি, দোসো অনাগামিমগ্গেন, মোহমানা অৰহত্তমগ্গেন, দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছা সোতাপত্তিমগ্গেন, থিনাদীনি অৰহত্তমগ্গেন. মগ্গপটিপাটিযা সোতাপত্তিমগ্গেন দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছা পহীযন্তি, অনাগামিমগ্গেন দোসো, অৰহত্তমগ্গেন সেসা সত্তাতি.

১২৮৭. কামাৱচৰনিদ্দেসে হেট্ঠতোতি হেট্ঠাভাগেন. অৱীচিনিৰযন্তি ৱা অগ্গিজালানং ৱা সত্তানং ৱা দুক্খৱেদনায ৱীচি, অন্তৰং, ছিদ্দং এত্থ নত্থীতি অৱীচি. সুখসঙ্খাতো অযো এত্থ নত্থীতি নিৰযো. নিৰতিঅত্থেনপি নিৰস্সাদত্থেনপি নিৰযো. পৰিযন্তং কৰিত্ৱাতি তং অৱীচিসঙ্খাতং নিৰযং অন্তং কত্ৱা. উপৰিতোতি উপৰিভাগেন. পৰনিম্মিতৱসৱত্তিদেৱেতি পৰনিম্মিতেসু কামেসু ৱসং ৱত্তনতো এৱংলদ্ধৱোহাৰে দেৱে. অন্তো কৰিত্ৱাতি অন্তো পক্খিপিত্ৱা. যং এতস্মিং অন্তৰেতি যে এতস্মিং ওকাসে. এত্থাৱচৰাতি ইমিনা যস্মা এতস্মিং অন্তৰে অঞ্ঞেপি চৰন্তি কদাচি কত্থচি সম্ভৱতো, তস্মা তেসং অসঙ্গণ্হনত্থং ‘অৱচৰা’তি ৱুত্তং. তেন যে এতস্মিং অন্তৰে ওগাড়্হা হুত্ৱা চৰন্তি সব্বত্থ সদা চ সম্ভৱতো, অধোভাগে চৰন্তি অৱীচিনিৰযস্স হেট্ঠা ভূতুপাদাযপৱত্তিভাৱেন, তেসং সঙ্গহো কতো হোতি. তে হি অৱগাড়্হাৱ চৰন্তি, অধোভাগেৱ চৰন্তীতি অৱচৰা. এত্থ পৰিযাপন্নাতি ইমিনা পন যস্মা এতে এত্থাৱচৰা অঞ্ঞত্থাপি অৱচৰন্তি, ন পন তত্থ পৰিযাপন্না হোন্তি, তস্মা তেসং অঞ্ঞত্থাপি অৱচৰন্তানং পৰিগ্গহো কতো হোতি. ইদানি তে এত্থ পৰিযাপন্নধম্মে ৰাসিসুঞ্ঞতপচ্চযভাৱতো চেৱ সভাৱতো চ দস্সেন্তো খন্ধাতিআদিমাহ.

১২৮৯. ৰূপাৱচৰনিদ্দেসে ব্ৰহ্মলোকন্তি পঠমজ্ঝানভূমিসঙ্খাতং ব্ৰহ্মট্ঠানং. সেসমেত্থ কামাৱচৰনিদ্দেসে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. সমাপন্নস্স ৱাতিআদীসু পঠমপদেন কুসলজ্ঝানং ৱুত্তং, দুতিযেন ৱিপাকজ্ঝানং, ৱুত্তং ততিযেন কিৰিযজ্ঝানং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.