৪. অট্ঠকথাকণ্ডো

তিকঅত্থুদ্ধাৰৱণ্ণনা

১৩৮৪. ইদানি নিক্খেপকণ্ডানন্তৰং ঠপিতস্স অট্ঠকথাকণ্ডস্স ৱণ্ণনাক্কমো অনুপ্পত্তো. কস্মা পনেতং অট্ঠকথাকণ্ডং নাম জাতন্তি? তেপিটকস্স বুদ্ধৱচনস্স অত্থং উদ্ধৰিত্ৱা ঠপিতত্তা. তীসুপি হি পিটকেসু ধম্মন্তৰং আগতং অট্ঠকথাকণ্ডেনেৱ পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ৱিনিচ্ছিতং সুৱিনিচ্ছিতং নাম হোতি. সকলে অভিধম্মপিটকে নযমগ্গং মহাপকৰণে পঞ্হুদ্ধাৰং গণনচাৰং অসল্লক্খেন্তেনাপি অট্ঠকথাকণ্ডতোযেৱ সমানেতুং ৱট্টতি.

কুতো পভৱং পন এতন্তি? সাৰিপুত্তত্থেৰপ্পভৱং. সাৰিপুত্তত্থেৰো হি একস্স অত্তনো সদ্ধিৱিহাৰিকস্স নিক্খেপকণ্ডে অত্থুদ্ধাৰং সল্লক্খেতুং অসক্কোন্তস্স অট্ঠকথাকণ্ডং কথেত্ৱা অদাসি. ইদং পন মহাঅট্ঠকথাযং পটিক্খিপিত্ৱা ইদং ৱুত্তং – অভিধম্মো নাম ন সাৱকৱিসযো, ন সাৱকগোচৰো; বুদ্ধৱিসযো এস, বুদ্ধগোচৰো. ধম্মসেনাপতি পন সদ্ধিৱিহাৰিকেন পুচ্ছিতো তং আদায সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা সম্মাসম্বুদ্ধস্স কথেসি. সম্মাসম্বুদ্ধো তস্স ভিক্খুনো অট্ঠকথাকণ্ডং কথেত্ৱা অদাসি. কথং? ভগৱা হি ‘কতমে ধম্মা কুসলা’তি পুচ্ছি. ‘কুসলা ধম্মা নাম কতমে’তি সল্লক্খেসীতি অত্থো. অথস্স তুণ্হীভূতস্স ‘ননু যং মযা কতমে ধম্মা কুসলা? যস্মিং সমযে কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতীতিআদিনা নযেন ভূমিভেদতো কুসলং দস্সিতং, সব্বম্পি তং চতূসু ভূমীসু কুসলং, ইমে ধম্মা কুসলা’তি ইমিনা নযেন কণ্ণিকং কণ্ণিকং ঘটং ঘটং গোচ্ছকং গোচ্ছকং কত্ৱা অত্থুদ্ধাৰৱসেন কুসলাদিধম্মে দস্সেন্তো কথেত্ৱা অদাসি.

তত্থ চতূসূতি কামাৱচৰৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰঅপৰিযাপন্নাসু. কুসলন্তি ফস্সাদিভেদং কুসলং. ইমে ধম্মা কুসলাতি ইমে সব্বেপি তাসু তাসু ভূমীসু ৱুত্তা ফস্সাদযো ধম্মা কুসলা নাম.

১৩৮৫. অকুসলানং পন ভূমিৱসেন ভেদাভাৱতো দ্ৱাদস অকুসলচিত্তুপ্পাদাতি আহ. তত্থ উপ্পজ্জতীতি উপ্পাদো. চিত্তমেৱ উপ্পাদো চিত্তুপ্পাদো. দেসনাসীসমেৱ চেতং. যথা পন ‘ৰাজা আগতো’তি ৱুত্তে অমচ্চাদীনম্পি আগমনং ৱুত্তমেৱ হোতি, এৱং ‘চিত্তুপ্পাদা’তি ৱুত্তে তেহি সম্পযুত্তধম্মাপি ৱুত্তাৱ হোন্তীতি. সব্বত্থ চিত্তুপ্পাদগ্গহণেন সসম্পযুত্তধম্মং চিত্তং গহিতন্তি ৱেদিতব্বং. ইতো পৰং চতূসু ভূমীসু ৱিপাকোতিআদীনং সব্বেসম্পি তিকদুকভাজনীযপদানং অত্থো, ৱেদনাত্তিকাদীসু চ সুখাদীনং নৱত্তব্বতা হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ পাড়িযত্থং ৱীমংসিত্ৱা ৱেদিতব্বা. ৱিসেসমত্তমেৱ পন ৱক্খাম.

১৪২০. তত্থ পৰিত্তাৰম্মণত্তিকে তাৱ সব্বো কামাৱচৰস্স ৱিপাকোতি এত্থ দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণানি চক্খুপসাদাদযো নিস্সায নিযমেনেৱ ইট্ঠানিট্ঠাদিভেদে ৰূপসদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বধম্মে আৰব্ভ পৱত্তন্তীতি পৰিত্তাৰম্মণানি. কুসলাকুসলৱিপাকা পন দ্ৱে মনোধাতুযো হদযৱত্থুং নিস্সায চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং অনন্তৰা নিযমতো ৰূপাদীনেৱ আৰব্ভ পৱত্তন্তীতি পৰিত্তাৰম্মণা. কুসলৱিপাকাহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতু সোমনস্সসহগতা পঞ্চদ্ৱাৰে সন্তীৰণৱসেন ছসু দ্ৱাৰেসু তদাৰম্মণৱসেনাতি নিযমতো ৰূপাদীনি ছ পৰিত্তাৰম্মণানেৱ আৰব্ভ পৱত্ততীতি পৰিত্তাৰম্মণা. কুসলাকুসলৱিপাকাহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতুদ্ৱযং পঞ্চদ্ৱাৰে সন্তীৰণৱসেন ছসু দ্ৱাৰেসু তদাৰম্মণৱসেন নিযমতো ৰূপাদীনি ছ পৰিত্তাৰম্মণানেৱ আৰব্ভ পৱত্ততি. পটিসন্ধিৱসেন পৱত্তমানম্পি পৰিত্তং কম্মং কম্মনিমিত্তং গতিনিমিত্তং ৱা আৰম্মণং কৰোতি, পৱত্তিযং ভৱঙ্গৱসেন, পৰিযোসানে চুতিৱসেন পৱত্তমানম্পি তদেৱ আৰম্মণং কৰোতীতি পৰিত্তাৰম্মণং. অট্ঠ পন সহেতুকৱিপাকচিত্তুপ্পাদা এত্থ ৱুত্তনযেনেৱ তদাৰম্মণৱসেন পটিসন্ধিভৱঙ্গচুতিৱসেন চ পৰিত্তধম্মেযেৱ আৰব্ভ পৱত্তন্তি. কিৰিযমনোধাতু পঞ্চদ্ৱাৰে ৰূপাদীনি আৰব্ভ পৱত্ততি. সোমনস্সসহগতাহেতুককিৰিযমনোৱিঞ্ঞাণধাতু ছসু দ্ৱাৰেসু পচ্চুপ্পন্নে মনোদ্ৱাৰে অতীতানাগতেপি পৰিত্তে ৰূপাদিধম্মেযেৱ আৰব্ভ খীণাসৱানং পহট্ঠাকাৰং কুৰুমানা পৱত্ততীতি পৰিত্তাৰম্মণা. এৱমিমে পঞ্চৱীসতি চিত্তুপ্পাদা একন্তেনেৱ পৰিত্তাৰম্মণাতি ৱেদিতব্বা.

১৪২১. ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতননেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনধম্মা অত্তনো অত্তনো হেট্ঠিমং সমাপত্তিং আৰব্ভ পৱত্তনতো মহগ্গতাৰম্মণা. এৱ মগ্গফলধম্মা নিব্বানাৰম্মণত্তা অপ্পমাণাৰম্মণা.

কুসলতো চত্তাৰো কিৰিযতো চত্তাৰোতি অট্ঠ ঞাণৱিপ্পযুত্তচিত্তুপ্পাদা সেক্খপুথুজ্জনখীণাসৱানং অসক্কচ্চদানপচ্চৱেক্খণধম্মসৱনাদীসু কামাৱচৰধম্মে আৰব্ভ পৱত্তিকালে পৰিত্তাৰম্মণা. অতিপগুণানং পঠমজ্ঝানাদীনং পচ্চৱেক্খণকালে মহগ্গতাৰম্মণা. কসিণনিমিত্তাদিপঞ্ঞত্তিপচ্চৱেক্খণকালে নৱত্তব্বাৰম্মণা. অকুসলতো চত্তাৰো দিট্ঠিগতসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদা পঞ্চপণ্ণাসায কামাৱচৰধম্মানং ‘সত্তো সত্তো’তি পৰামসনঅস্সাদনাভিনন্দনকালে পৰিত্তাৰম্মণা. তেনেৱাকাৰেন সত্তৱীসতি মহগ্গতধম্মে আৰব্ভ পৱত্তিকালে মহগ্গতাৰম্মণা. পণ্ণত্তিধম্মে আৰব্ভ পৱত্তনকালে সিযা নৱত্তব্বাৰম্মণা. দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তানং তেযেৱ ধম্মে আৰব্ভ কেৱলং অস্সাদনাভিনন্দনৱসেন, পৱত্তিযং পটিঘসম্পযুত্তানং দোমনস্সৱসেন, ৱিচিকিচ্ছাসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদস্স অনিট্ঠঙ্গতৱসেন, উদ্ধচ্চসহগতস্স ৱিক্খেপৱসেন অৱূপসমৱসেন চ পৱত্তিযং পৰিত্তমহগ্গতনৱত্তব্বাৰম্মণতা ৱেদিতব্বা. এতেসু পন একধম্মোপি অপ্পমাণে আৰব্ভ পৱত্তিতুং ন সক্কোতি, তস্মা ন অপ্পমাণাৰম্মণা.

কুসলতো চত্তাৰো কিৰিযতো চত্তাৰোতি অট্ঠ ঞাণসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদা সেক্খপুথুজ্জনখীণাসৱানং সক্কচ্চদানপচ্চৱেক্খণধম্মসৱনাদীসু যথাৱুত্তপ্পকাৰে ধম্মে আৰব্ভ পৱত্তিকালে পৰিত্তমহগ্গতনৱত্তব্বাৰম্মণা হোন্তি. গোত্ৰভুকালে লোকুত্তৰধম্মে পচ্চৱেক্খণকালে চ নেসং অপ্পমাণাৰম্মণতা ৱেদিতব্বা.

যং পনেতং ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানং তং সব্বত্থপাদকচতুত্থং আকাসকসিণচতুত্থং আলোককসিণচতুত্থং ব্ৰহ্মৱিহাৰচতুত্থং আনাপানচতুত্থং ইদ্ধিৱিধচতুত্থং দিব্বসোতচতুত্থং চেতোপৰিযঞাণচতুত্থং যথাকম্মুপগঞাণচতুত্থং দিব্বচক্খুঞাণচতুত্থং পুব্বেনিৱাসঞাণচতুত্থং অনাগতংসঞাণচতুত্থন্তি কুসলতোপি কিৰিযতোপি দ্ৱাদসৱিধং হোতি.

তত্থ ‘সব্বত্থপাদকচতুত্থং’ নাম অট্ঠসু কসিণেসু চতুত্থজ্ঝানং. তঞ্হি ৱিপস্সনাযপি পাদকং হোতি, অভিঞ্ঞানম্পি, নিৰোধস্সাপি, ৱট্টস্সাপি পাদকং হোতিযেৱাতি সব্বত্থপাদকন্তি ৱুত্তং. ‘আকাসকসিণআলোককসিণচতুত্থানি’ পন ৱিপস্সনাযপি অভিঞ্ঞানম্পি ৱট্টস্সাপি পাদকানি হোন্তি, নিৰোধপাদকানেৱ ন হোন্তি. ‘ব্ৰহ্মৱিহাৰআনাপানচতুত্থানি’ ৱিপস্সনায চেৱ ৱট্টস্স চ পাদকানি হোন্তি, অভিঞ্ঞানং পন নিৰোধস্স চ পাদকানি ন হোন্তি. তত্থ দসৱিধম্পি কসিণজ্ঝানং কসিণপণ্ণত্তিং আৰব্ভ পৱত্তত্তা, ব্ৰহ্মৱিহাৰচতুত্থং সত্তপণ্ণত্তিং আৰব্ভ পৱত্তত্তা, আনাপানচতুত্থং নিমিত্তং আৰব্ভ পৱত্তত্তা পৰিত্তাদিৱসেন নৱত্তব্বধম্মাৰম্মণতো নৱত্তব্বাৰম্মণং নাম হোতি.

‘ইদ্ধিৱিধচতুত্থং’ পৰিত্তমহগ্গতাৰম্মণং হোতি. কথং? তঞ্হি যদা কাযং চিত্তসন্নিস্সিতং কত্ৱা অদিস্সমানেন কাযেন গন্তুকামো চিত্তৱসেন কাযং পৰিণামেতি, মহগ্গতচিত্তে সমোদহতি, সমাৰোপেতি, তদা উপযোগলদ্ধং আৰম্মণং হোতীতি কত্ৱা ৰূপকাযাৰম্মণতো পৰিত্তাৰম্মণং হোতি. যদা চিত্তং কাযসন্নিস্সিতং কত্ৱা দিস্সমানেন কাযেন গন্তুকামো কাযৱসেন চিত্তং পৰিণামেতি, পাদকজ্ঝানচিত্তং ৰূপকাযে সমোদহতি, সমাৰোপেতি, তদা উপযোগলদ্ধং আৰম্মণং হোতীতি কত্ৱা মহগ্গতচিত্তাৰম্মণতো মহগ্গতাৰম্মণং হোতি.

‘দিব্বসোতচতুত্থং’ সদ্দং আৰব্ভ পৱত্তত্তা একন্তপৰিত্তাৰম্মণমেৱ. ‘চেতোপৰিযঞাণচতুত্থং’ পৰিত্তমহগ্গতঅপ্পমাণাৰম্মণং হোতি. কথং? তঞ্হি পৰেসং কামাৱচৰচিত্তজাননকালে পৰিত্তাৰম্মণং হোতি, ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰচিত্তজাননকালে মহগ্গতাৰম্মণং, মগ্গফলজাননকালে অপ্পমাণাৰম্মণং হোতি. এত্থ চ পুথুজ্জনো সোতাপন্নস্স চিত্তং ন জানাতি, সোতাপন্নো ৱা সকদাগামিস্সাতি এৱং যাৱ অৰহতো নেতব্বং. অৰহা পন সব্বেসং চিত্তং জানাতি. অঞ্ঞোপি চ উপৰিমো হেট্ঠিমস্সাতি অযং ৱিসেসো ৱেদিতব্বো. ‘যথাকম্মুপগঞাণচতুত্থং’ কামাৱচৰকম্মজাননকালে পৰিত্তাৰম্মণং হোতি, ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰকম্মজাননকালে মহগ্গতাৰম্মণং.

‘দিব্বচক্খুঞাণচতুত্থং’ ৰূপাৰম্মণত্তা একন্তপৰিত্তাৰম্মণমেৱ. ‘পুব্বেনিৱাসঞাণচতুত্থং’ পৰিত্তমহগ্গতঅপ্পমাণনৱত্তব্বাৰম্মণং হোতি. কথং? তঞ্হি কামাৱচৰক্খন্ধানুস্সৰণকালে পৰিত্তাৰম্মণং হোতি. ৰূপাৱচৰাৰূপাৱচৰক্খন্ধানুস্সৰণকালে মহগ্গতাৰম্মণং. অতীতে অত্তনা ৱা পৰেহি ৱা ভাৱিতমগ্গং সচ্ছিকতফলঞ্চ অনুস্সৰণকালে অপ্পমাণাৰম্মণং. অতীতে বুদ্ধা মগ্গং ভাৱযিংসু, ফলং সচ্ছাকংসু, নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযিংসূতি ছিন্নৱটুমকানুস্সৰণৱসেন মগ্গফলনিব্বানপচ্চৱেক্খণতোপি অপ্পমাণাৰম্মণং. অতীতে ‘ৱিপস্সী নাম ভগৱা’ অহোসি. তস্স ‘বন্ধুমতী নাম নগৰং অহোসি, বন্ধুমা নাম ৰাজা পিতা, বন্ধুমতী নাম মাতা’তিআদিনা নযেন নামগোত্তপথৱীনিমিত্তাদিঅনুস্সৰণকালে নৱত্তব্বাৰম্মণং হোতি.

‘অনাগতংসঞাণচতুত্থে’পি এসেৱ নযো. তম্পি অযং অনাগতে ‘কামাৱচৰে নিব্বত্তিস্সতী’তি জাননকালে পৰিত্তাৰম্মণং হোতি. ‘ৰূপাৱচৰে ৱা অৰূপাৱচৰে ৱা নিব্বত্তিস্সতী’তি জাননকালে মহগ্গতাৰম্মণং. ‘মগ্গং ভাৱেস্সতি ফলং সচ্ছিকৰিস্সতি’ ‘নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযিস্সতী’তি জাননকালে অপ্পমাণাৰম্মণং. অনাগতে ‘‘মেত্তেয্যো নাম ভগৱা উপ্পজ্জিস্সতি, সুব্ৰহ্মা নামস্স ব্ৰাহ্মণো পিতা ভৱিস্সতি, ব্ৰহ্মৱতী নাম ব্ৰাহ্মণী মাতা ভৱিস্সতী’’তিআদিনা নযেন নামগোত্তজাননকালে নৱত্তব্বাৰম্মণং হোতি.

অৰূপাৱচৰচতুত্থং পন আসৱানং খযচতুত্থঞ্চ পাড়িযং আগতট্ঠানেযেৱ কথেস্সামি. কিৰিযাহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতু উপেক্খাসহগতা সব্বেসম্পি এতেসং কুসলাকুসলকিৰিযচিত্তানং পুৰেচাৰিকা. তস্সা তেসু ৱুত্তনযেনেৱ আৰম্মণভেদো ৱেদিতব্বো. পঞ্চদ্ৱাৰে পন ৱোট্ঠব্বনৱসেন পৱত্তিযং একন্তপৰিত্তাৰম্মণাৱ হোতি. ৰূপাৱচৰতিকচতুক্কজ্ঝানাদীনি পৰিত্তাদিভাৱেন নৱত্তব্বধম্মং আৰব্ভ পৱত্তিতো নৱত্তব্বাৰম্মণানি. এত্থ হি ৰূপাৱচৰানি পথৱীকসিণাদীসু পৱত্তন্তি, আকাসানঞ্চাযতনং উগ্ঘাটিমাকাসে, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং ৱিঞ্ঞাণাপগমেতি.

১৪২৯. মগ্গাৰম্মণত্তিকে আদিম্হি ৱুত্তা অট্ঠ ঞাণসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদা সেক্খাসেক্খানং অত্তনা পটিৱিদ্ধমগ্গানং পচ্চৱেক্খণকালে মগ্গাৰম্মণা, মগ্গেন পন অসহজাতত্তা ন মগ্গহেতুকা, অত্তনা পটিৱিদ্ধমগ্গং গৰুং কত্ৱা পচ্চৱেক্খণকালে আৰম্মণাধিপতিৱসেন মগ্গাধিপতিনো, অঞ্ঞধম্মাৰম্মণকালে ন ৱত্তব্বা মগ্গাৰম্মণাতিপি মগ্গাধিপতিনোতিপি. চত্তাৰো অৰিযমগ্গা মগ্গসঙ্খাতস্স মগ্গসম্পযুত্তস্স ৱা হেতুনো অত্থিতায একন্ততো মগ্গহেতুকাৱ. ৱীৰিযং পন ৱীমংসং ৱা জেট্ঠকং কত্ৱা মগ্গভাৱনাকালে সহজাতাধিপতিনা সিযা মগ্গাধিপতিনো, ছন্দচিত্তানং অঞ্ঞতৰজেট্ঠককালে সিযা ন ৱত্তব্বা মগ্গাধিপতিনোতি.

দ্ৱাদসৱিধে ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানে সব্বত্থপাদকচতুত্থাদীনি নৱ ঝানানি নেৱ মগ্গাৰম্মণানি ন মগ্গহেতুকানি ন মগ্গাধিপতীনি. চেতোপৰিযঞাণপুব্বেনিৱাসঞাণঅনাগতংসঞাণচতুত্থানি পন অৰিযানং মগ্গচিত্তজাননকালে মগ্গাৰম্মণানি হোন্তি, মগ্গেন পন অসহজাতত্তা ন মগ্গহেতুকানি, মগ্গং গৰুং কত্ৱা অপ্পৱত্তিতো ন মগ্গাধিপতীনি. কস্মা পনেতানি ন মগ্গং গৰুং কৰোন্তীতি? অত্তনো মহগ্গততায. যথা হি ৰাজানং সব্বো লোকো গৰুং কৰোতি, মাতাপিতৰো পন ন কৰোন্তি. ন হি তে ৰাজানং দিস্ৱা আসনা ৱুট্ঠহন্তি, ন অঞ্জলিকম্মাদীনি কৰোন্তি, দহৰকালে ৱোহৰিতনযেনেৱ ৱোহৰন্তি. এৱমেতানিপি অত্তনো মহগ্গততায ন মগ্গং গৰুং কৰোন্তি.

কিৰিযাহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতুপি অৰিযানং মগ্গপচ্চৱেক্খণকালে পচ্চৱেক্খণপুৰেচাৰিকত্তা মগ্গাৰম্মণা হোতি, মগ্গেন অসহজাতত্তা পন ন মগ্গহেতুকা, মগ্গং গৰুং কত্ৱা অপ্পৱত্তিতো ন মগ্গাধিপতি. কস্মা গৰুং ন কৰোতীতি? অত্তনো অহেতুকতায হীনতায জড়তায. যথা হি ৰাজানং সব্বো লোকো গৰুং কৰোতি, অত্তনো পৰিজনা পন খুজ্জৱামনকচেটকাদযো অত্তনো অঞ্ঞাণতায পণ্ডিতমনুস্সা ৱিয নাতিগৰুং কৰোন্তি, এৱমেৱ ইদম্পি চিত্তং অত্তনো অহেতুকতায হীনতায জড়তায মগ্গং গৰুং ন কৰোতি.

ঞাণৱিপ্পযুত্তকুসলাদীনি ঞাণাভাৱেন চেৱ লোকিযধম্মাৰম্মণতায চ মগ্গাৰম্মণাদিভাৱং ন লভন্তি, নৱত্তব্বাৰম্মণানেৱ হোন্তীতি ৱেদিতব্বানীতি.

১৪৩২. অতীতাৰম্মণত্তিকে ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতননেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনধম্মা হেট্ঠা অতীতসমাপত্তিং আৰব্ভ পৱত্তিতা একন্তেন অতীতাৰম্মণাৱ.

১৪৩৩. নিযোগা অনাগতাৰম্মণা নত্থীতি নিযমেন পাটিযেক্কং চিত্তং অনাগতাৰম্মণং নাম নত্থি. ননু চ অনাগতংসঞাণং একন্তেন অনাগতাৰম্মণং, চেতোপৰিযঞাণম্পি অনাগতং আৰব্ভ পৱত্ততীতি? নো ন পৱত্ততি. পাটিযেক্কং পন এতং একং চিত্তং নাম নত্থি. ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানেন সঙ্গহিতত্তা অঞ্ঞেহি মহগ্গতচিত্তেহি মিস্সকং হোতি. তেন ৱুত্তং ‘নিযোগা অনাগতাৰম্মণা নত্থী’তি.

১৪৩৪. দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণানি, তিস্সো মনোধাতুযো চ পচ্চুপ্পন্নেসু ৰূপাদীসু পৱত্তিতো পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা নাম. দস চিত্তুপ্পাদাতি এত্থ অট্ঠ তাৱ সহেতুকা দেৱমনুস্সানং পটিসন্ধিগ্গহণকালে কম্মং ৱা কম্মনিমিত্তং ৱা আৰব্ভ পৱত্তিযং অতীতাৰম্মণা. ভৱঙ্গচুতিকালেসুপি এসেৱ নযো. গতিনিমিত্তং পন আৰব্ভ পটিসন্ধিগ্গহণকালে ততো পৰং ভৱঙ্গকালে চ পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা. তথা পঞ্চদ্ৱাৰে তদাৰম্মণৱসেন পৱত্তিযং. মনোদ্ৱাৰে পন অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নাৰম্মণানং জৱনানং আৰম্মণং গহেত্ৱা পৱত্তিতো অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা. ‘কুসলৱিপাকাহেতুকউপেক্খাসহগতমনোৱিঞ্ঞাণধাতুয’ম্পি এসেৱ নযো. কেৱলঞ্হি সা মনুস্সেসু জচ্চন্ধাদীনং পটিসন্ধি হোতি. পঞ্চদ্ৱাৰে চ সন্তীৰণৱসেনাপি পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা হোতীতি অযমেত্থ ৱিসেসো. ‘সোমনস্সসহগতা’ পন পঞ্চদ্ৱাৰে সন্তীৰণৱসেন তদাৰম্মণৱসেন চ পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা হোতি. মনোদ্ৱাৰে তদাৰম্মণৱসেন সহেতুকৱিপাকা ৱিয অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নাৰম্মণাতি ৱেদিতব্বা.

‘অকুসলৱিপাকাহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতু’ পন কুসলৱিপাকায উপেক্খাসহগতাহেতুকায সমানগতিকা এৱ. কেৱলঞ্হি সা আপাযিকানং পটিসন্ধিভৱঙ্গচুতিৱসেন পৱত্ততীতি অযমেত্থ ৱিসেসো. ‘কিৰিযাহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতু’ সোমনস্সসহগতা খীণাসৱানং পঞ্চদ্ৱাৰে পহট্ঠাকাৰং কুৰুমানা পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা হোতি. মনোদ্ৱাৰে অতীতাদিভেদে ধম্মে আৰব্ভ হসিতুপ্পাদৱসেন পৱত্তিযং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা হোতি.

কামাৱচৰকুসলন্তিআদীসু কুসলতো তাৱ চত্তাৰো ঞাণসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদা. সেক্খপুথুজ্জনানং অতীতাদিভেদানি খন্ধধাতুআযতনানি সম্মসন্তানং পচ্চৱেক্খন্তানং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা হোন্তি. পণ্ণত্তিনিব্বানপচ্চৱেক্খণে নৱত্তব্বাৰম্মণা. ঞাণৱিপ্পযুত্তেসুপি এসেৱ নযো. কেৱলঞ্হি তেহি মগ্গফলনিব্বানপচ্চৱেক্খণা নত্থি. অযমেৱেত্থ ৱিসেসো.

অকুসলতো চত্তাৰো দিট্ঠিসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদা অতীতাদিভেদানং খন্ধধাতুআযতনানং অস্সাদনাভিনন্দনপৰামাসকালে অতীতাদিআৰম্মণা হোন্তি. পণ্ণত্তিং আৰব্ভ অস্সাদেন্তস্স অভিনন্দন্তস্স ‘সত্তো সত্তো’তি পৰামসিত্ৱা গণ্হন্তস্স নৱত্তব্বাৰম্মণা হোন্তি. দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তেসুপি এসেৱ নযো. কেৱলঞ্হি তেহি পৰামাসগ্গহণং নত্থি. দ্ৱে পটিঘসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদা অতীতাদিভেদে ধম্মে আৰব্ভ দোমনস্সিতানং অতীতাদিআৰম্মণা, পণ্ণত্তিং আৰব্ভ দোমনস্সিতানং নৱত্তব্বাৰম্মণা. ৱিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসম্পযুত্তা তেসু এৱ ধম্মেসু অনিট্ঠঙ্গতভাৱেন চেৱ উদ্ধতভাৱেন চ পৱত্তিযং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্ননৱত্তব্বাৰম্মণা. কিৰিযতো অট্ঠ সহেতুকচিত্তুপ্পাদা কুসলচিত্তুপ্পাদগতিকা এৱ. কিৰিযাহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতু উপেক্খাসহগতা পঞ্চদ্ৱাৰে ৱোট্ঠব্বনৱসেন পৱত্তিযং পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণাৱ. মনোদ্ৱাৰে অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নাৰম্মণানঞ্চেৱ পণ্ণত্তিনিব্বানাৰম্মণানঞ্চ জৱনানং পুৰেচাৰিককালে অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্ননৱত্তব্বাৰম্মণা.

যথাৱুত্তপ্পভেদে ৰূপাৱচৰজ্ঝানে সব্বত্থপাদকচতুত্থং আকাসকসিণচতুত্থং আলোককসিণচতুত্থং ব্ৰহ্মৱিহাৰচতুত্থং আনাপানচতুত্থন্তি ইমানি পঞ্চ নৱত্তব্বাৰম্মণানেৱ. ‘ইদ্ধিৱিধচতুত্থং’ কাযৱসেন চিত্তং পৰিণামেন্তস্স অতীতপাদকজ্ঝানচিত্তং আৰব্ভ পৱত্তনতো অতীতাৰম্মণং. মহাধাতুনিধানে মহাকস্সপত্থেৰাদীনং ৱিয অনাগতং অধিট্ঠহন্তানং অনাগতাৰম্মণং হোতি. মহাকস্সপত্থেৰো কিৰ মহাধাতুনিধানং কৰোন্তো অনাগতে অট্ঠাৰসৱস্সাধিকানি দ্ৱে ৱস্সসতানি ইমে গন্ধা মা সুস্সিংসু, পুপ্ফানি মা মিলাযিংসু, দীপা মা নিব্বাযিংসূতি অধিট্ঠহি. সব্বং তথেৱ অহোসি. অস্সগুত্তত্থেৰো ৱত্তনিযসেনাসনে ভিক্খুসঙ্ঘং সুক্খভত্তং ভুঞ্জমানং দিস্ৱা ‘উদকসোণ্ডি দিৱসে দিৱসে, পুৰেভত্তং দধিৰসা হোতূ’তি অধিট্ঠহি. পুৰেভত্তং গহিতং দধিৰসং হোতি পচ্ছাভত্তে পাকতিকমেৱ. কাযং পন চিত্তসন্নিস্সিতং কত্ৱা অদিস্সমানেন কাযেন গমনকালে, অঞ্ঞস্স ৱা পাটিহাৰিযস্স কৰণকালে, কাযং আৰব্ভ পৱত্তত্তা পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণং হোতি.

‘দিব্বসোতচতুত্থং’ ৱিজ্জমানসদ্দমেৱ আৰব্ভ পৱত্তিতো পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণং হোতি. চেতোপৰিযঞাণচতুত্থং অতীতে সত্তদিৱসব্ভন্তৰে অনাগতে সত্তদিৱসব্ভন্তৰে পৰেসং চিত্তং জানন্তস্স অতীতাৰম্মণং অনাগতাৰম্মণঞ্চ হোতি. সত্তদিৱসাতিক্কমে পন তং জানিতুং ন সক্কোতি. অতীতানাগতংসঞাণানঞ্হি এস ৱিসযো. ন এতস্স পচ্চুপ্পন্নজাননকালে পন পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণং হোতি.

পচ্চুপ্পন্নঞ্চ নামেতং তিৱিধং – খণপচ্চুপ্পন্নং সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নঞ্চ. তত্থ উপ্পাদট্ঠিতিভঙ্গপ্পত্তং ‘খণপচ্চুপ্পন্নং’. একদ্ৱিসন্ততিৱাৰপৰিযাপন্নং ‘সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং’. তত্থ অন্ধকাৰে নিসীদিত্ৱা আলোকট্ঠানং গতস্স ন তাৱ আৰম্মণং পাকটং হোতি; যাৱ পন তং পাকটং হোতি, এত্থন্তৰে একদ্ৱিসন্ততিৱাৰা ৱেদিতব্বা. আলোকট্ঠানে ৱিচৰিত্ৱা ওৱৰকং পৱিট্ঠস্সাপি ন তাৱ সহসা ৰূপং পাকটং হোতি; যাৱ তং পাকটং হোতি, এত্থন্তৰে একদ্ৱিসন্ততিৱাৰা ৱেদিতব্বা. দূৰে ঠত্ৱা পন ৰজকানং হত্থৱিকাৰং ঘণ্ডিভেৰীআদিআকোটনৱিকাৰঞ্চ দিস্ৱাপি ন তাৱ সদ্দং সুণাতি; যাৱ পন তং সুণাতি, এতস্মিম্পি অন্তৰে একদ্ৱিসন্ততিৱাৰা ৱেদিতব্বা. এৱং তাৱ মজ্ঝিমভাণকা. সংযুত্তভাণকা পন ‘ৰূপসন্ততি অৰূপসন্ততী’তি দ্ৱে সন্ততিযো ৱত্ৱা, ‘উদকং অক্কমিত্ৱা গতস্স যাৱ তীৰে অক্কন্তউদকলেখা ন ৱিপ্পসীদতি, অদ্ধানতো আগতস্স যাৱ কাযে উসুমভাৱো ন ৱূপসম্মতি, আতপা আগন্ত্ৱা গব্ভং পৱিট্ঠস্স যাৱ অন্ধকাৰভাৱো ন ৱিগচ্ছতি, অন্তোগব্ভে কম্মট্ঠানং মনসিকৰিত্ৱা দিৱা ৱাতপানং ৱিৱৰিত্ৱা ওলোকেন্তস্স যাৱ অক্খীনং ফন্দনভাৱো ন ৱূপসম্মতি, অযং ৰূপসন্ততি নাম; দ্ৱে তযো জৱনৱাৰা অৰূপসন্ততি নামা’তি ৱত্ৱা ‘তদুভযম্পি সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং নামা’তি ৱদন্তি.

একভৱপৰিচ্ছিন্নং পন অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং নাম. যং সন্ধায ভদ্দেকৰত্তসুত্তে ‘‘যো চাৱুসো, মনো যে চ ধম্মা উভযমেতং পচ্চুপ্পন্নং. তস্মিং চে পচ্চুপ্পন্নে ছন্দৰাগপটিবদ্ধং হোতি ৱিঞ্ঞাণং, ছন্দৰাগপটিবদ্ধত্তা ৱিঞ্ঞাণস্স তদভিনন্দতি, তদভিনন্দন্তো পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু সংহীৰতী’’তি (ম. নি. ৩.২৮৪) ৱুত্তং. সন্ততিপচ্চুপ্পন্নঞ্চেত্থ অট্ঠকথাসু আগতং. অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং সুত্তে.

তত্থ কেচি ‘খণপচ্চুপ্পন্নং চিত্তং চেতোপৰিযঞাণস্স আৰম্মণং হোতী’তি ৱদন্তি. কিংকাৰণা? যস্মা ইদ্ধিমস্স চ পৰস্স চ একক্খণে চিত্তং উপ্পজ্জতীতি. ইদঞ্চ নেসং ওপম্মং – যথা আকাসে খিত্তে পুপ্ফমুট্ঠিম্হি অৱস্সং একং পুপ্ফং একস্স ৱণ্টং পটিৱিজ্ঝতি ৱণ্টেন ৱণ্টং পটিৱিজ্ঝতি, এৱং পৰস্স চিত্তং জানিস্সামীতি ৰাসিৱসেন মহাজনস্স চিত্তে আৱজ্জিতে অৱস্সং একস্স চিত্তং একেন চিত্তেন উপ্পাদক্খণে ৱা ঠিতিক্খণে ৱা ভঙ্গক্খণে ৱা পটিৱিজ্ঝতীতি. তং পন ৱস্সসতম্পি ৱস্সসহস্সম্পি আৱজ্জন্তো যেন চিত্তেন আৱজ্জেতি, যেন চ জানাতি তেসং দ্ৱিন্নং সহট্ঠানাভাৱতো আৱজ্জনজৱনানঞ্চ অনিট্ঠে ঠানে নানাৰম্মণভাৱপ্পত্তিদোসতো অযুত্তন্তি অট্ঠকথাসু পটিক্খিত্তং. সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং পন অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নঞ্চ আৰম্মণং হোতীতি ৱেদিতব্বং.

তত্থ যং ৱত্তমানজৱনৱীথিতো অতীতানাগতৱসেন দ্ৱিতিজৱনৱীথিপৰিমাণকালে পৰস্স চিত্তং, তং সব্বম্পি সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং নাম. অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নং পন জৱনৱাৰেন দীপেতব্বন্তি যং অট্ঠকথাযং ৱুত্তং তং সুৱুত্তং. তত্ৰাযং দীপনা – ইদ্ধিমা পৰস্স চিত্তং জানিতুকামো আৱজ্জেতি. আৱজ্জনং খণপচ্চুপ্পন্নং আৰম্মণং কত্ৱা তেনেৱ সহ নিৰুজ্ঝতি. ততো চত্তাৰি পঞ্চ জৱনানি যেসং পচ্ছিমং ইদ্ধিচিত্তং, সেসানি কামাৱচৰানি. তেসং সব্বেসম্পি তদেৱ নিৰুদ্ধং চিত্তমাৰম্মণং হোতি. ন চ তানি নানাৰম্মণানি হোন্তি. অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নৱসেন পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণত্তা একাৰম্মণানি. একাৰম্মণত্তেপি চ ইদ্ধিচিত্তমেৱ পৰস্স চিত্তং পজানাতি, ন ইতৰানি; যথা চক্খুদ্ৱাৰে চক্খুৱিঞ্ঞাণমেৱ ৰূপং পস্সতি, ন ইতৰানীতি. ইতি ইদং সন্ততিপচ্চুপ্পন্নস্স চেৱ অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নস্স চ ৱসেন পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণং হোতি. যস্মা ৱা সন্ততিপচ্চুপ্পন্নম্পি অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নেযেৱ পততি, তস্মা অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নৱসেনেতং পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণন্তি ৱেদিতব্বং.

‘পুব্বেনিৱাসঞাণচতুত্থং’ নামগোত্তানুস্সৰণে নিব্বাননিমিত্তপচ্চৱেক্খণে চ নৱত্তব্বাৰম্মণং, সেসকালে অতীতাৰম্মণমেৱ. যথাকম্মুপগঞাণচতুত্থম্পি অতীতাৰম্মণমেৱ. তত্থ কিঞ্চাপি পুব্বেনিৱাসচেতোপৰিযঞাণানিপি অতীতাৰম্মণানি হোন্তি, অথ খো তেসং পুব্বেনিৱাসঞাণস্স অতীতক্খন্ধা খন্ধপটিবদ্ধঞ্চ কিঞ্চি অনাৰম্মণং নাম নত্থি. তঞ্হি অতীতক্খন্ধখন্ধপটিবদ্ধেসু ধম্মেসু সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসমগতিকং হোতি. চেতোপৰিযঞাণস্স চ সত্তদিৱসব্ভন্তৰাতীতং চিত্তমেৱ আৰম্মণং. তঞ্হি অঞ্ঞং খন্ধং ৱা খন্ধপটিবদ্ধং ৱা ন জানাতি, মগ্গসম্পযুত্তচিত্তাৰম্মণত্তা পন পৰিযাযতো মগ্গাৰম্মণন্তি ৱুত্তং. যথাকম্মুপগঞাণস্স চ অতীতচেতনামত্তমেৱাৰম্মণন্তি. অযং ৱিসেসো ৱেদিতব্বো. অযমেত্থ অট্ঠকথানযো. যস্মা পন ‘‘কুসলা খন্ধা ইদ্ধিৱিধঞাণস্স চেতোপৰিযঞাণস্স পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণস্স যথাকম্মুপগঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪০৪) পট্ঠানে ৱুত্তং, তস্মা চত্তাৰোপি খন্ধা চেতোপৰিযঞাণযথাকম্মুপগঞাণানং আৰম্মণং হোন্তি. তত্ৰাপি যথাকম্মুপগঞাণস্স কুসলাকুসলা এৱাতি.

‘দিব্বচক্খুঞাণচতুত্থং’ ৱিজ্জমানৱণ্ণাৰম্মণত্তা পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণমেৱ. অনাগতংসঞাণচতুত্থং অনাগতাৰম্মণমেৱ. তঞ্হি অনাগতক্খন্ধখন্ধপটিবদ্ধেসু ধম্মেসু পুব্বেনিৱাসঞাণং ৱিয সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসমগতিকং হোতি. তত্থ কিঞ্চাপি চেতোপৰিযঞাণম্পি অনাগতাৰম্মণং হোতি, তং পন সত্তদিৱসব্ভন্তৰে উপ্পজ্জনকচিত্তমেৱ আৰম্মণং কৰোতি. ইদং অনাগতে কপ্পসতসহস্সে উপ্পজ্জনকচিত্তম্পি খন্ধেপি খন্ধপটিবদ্ধম্পি. ৰূপাৱচৰতিকচতুক্কজ্ঝানাদীনি অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নেসু একধম্মম্পি আৰব্ভ অপ্পৱত্তিতো একন্তনৱত্তব্বাৰম্মণানেৱাতি ৱেদিতব্বানি.

১৪৩৫. অজ্ঝত্তত্তিকে অনিন্দ্ৰিযবদ্ধৰূপঞ্চ নিব্বানঞ্চ বহিদ্ধাতি ইদং যথা ইন্দ্ৰিযবদ্ধং পৰপুগ্গলসন্তানে বহিদ্ধাতি ৱুচ্চমানম্পি তস্স অত্তনো সন্তানপৰিযাপন্নত্তা নিযকজ্ঝত্তং হোতি, এৱং ন কেনচি পৰিযাযেন অজ্ঝত্তং হোতীতি নিযকজ্ঝত্তপৰিযাযস্স অভাৱেন বহিদ্ধাতি ৱুত্তং, ন নিযকজ্ঝত্তমত্তস্স অসম্ভৱতো. নিযকজ্ঝত্তমত্তস্স পন অসম্ভৱমত্তং সন্ধায অজ্ঝত্তাৰম্মণত্তিকে বহিদ্ধাৰম্মণতা ৱুত্তা. অজ্ঝত্তধম্মাপগমমত্ততোৱ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনাৰম্মণস্স অজ্ঝত্তভাৱম্পি বহিদ্ধাভাৱম্পি অজ্ঝত্তবহিদ্ধাভাৱম্পি অননুজানিত্ৱা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং ন ৱত্তব্বং অজ্ঝত্তাৰম্মণন্তিপীতিআদি ৱুত্তং.

তত্থ ন কেৱলং তদেৱ নৱত্তব্বাৰম্মণং, তস্স পন আৱজ্জনম্পি, উপচাৰচিত্তানিপি, তস্সাৰম্মণস্স পচ্চৱেক্খণচিত্তানিপি, তস্সেৱ অস্সাদনাদিৱসেন পৱত্তানি অকুসলচিত্তানিপি নৱত্তব্বাৰম্মণানেৱাতি. তানি পন তস্মিং ৱুত্তে ৱুত্তানেৱ হোন্তীতি ৱিসুং ন ৱুত্তানি. কথং ৱুত্তানেৱ হোন্তীতি? এতঞ্হি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং, যঞ্চ তস্স পুৰেচাৰিকং আৱজ্জনউপচাৰাদিৱসেন পৱত্তং, তেন সহ একাৰম্মণং ভৱেয্য. তং সব্বং অতীতাৰম্মণত্তিকে ‘কামাৱচৰকুসলং, অকুসলং, কিৰিযতো নৱ চিত্তুপ্পাদা, ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝান’ন্তি এৱং ৱুত্তানং এতেসং চিত্তুপ্পাদানং ‘সিযা ন ৱত্তব্বা অতীতাৰম্মণাতিপী’তিআদিনা নযেন নৱত্তব্বাৰম্মণভাৱস্স অনুঞ্ঞাতত্তা, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনস্স চ ‘আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং, চত্তাৰো মগ্গা অপৰিযাপন্না, চত্তাৰি চ সামঞ্ঞফলানি, ইমে ধম্মা ন ৱত্তব্বা অতীতাৰম্মণাতিপী’তি এৱং একন্তেন নৱত্তব্বাৰম্মণত্তৱচনতো নৱত্তব্বাৰম্মণন্তি ৱুত্তং. ইদানি তং অজ্ঝত্তাৰম্মণত্তিকে একম্পি ৱুচ্চমানং যস্মা হেট্ঠা তেন সহ একাৰম্মণভাৱম্পি সন্ধায কামাৱচৰকুসলাদীনং নৱত্তব্বাৰম্মণতা ৱুত্তা, তস্মা ইধাপি তেসং নৱত্তব্বাৰম্মণভাৱং দীপেতি. কো হি তেন সহ একাৰম্মণানং নৱত্তব্বাৰম্মণভাৱে অন্তৰাযোতি? এৱং তস্মিং ৱুত্তে ‘ৱুত্তানেৱ হোন্তী’তি ৱেদিতব্বানি. সেসমেত্থ অজ্ঝত্তাৰম্মণত্তিকে পাড়িতো উত্তানমেৱ.

আৰম্মণৱিভাগে পন ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনন্তি ইমেসং তাৱ কুসলৱিপাককিৰিযৱসেন ছন্নং চিত্তুপ্পাদানং অত্তনো সন্তানসম্বন্ধং হেট্ঠিমসমাপত্তিং আৰব্ভ পৱত্তিতো অজ্ঝত্তাৰম্মণতা ৱেদিতব্বা. এত্থ চ কিৰিযআকাসানঞ্চাযতনং কিৰিযৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনস্সেৱ আৰম্মণং হোতি, ন ইতৰস্স. কস্মা? আকাসানঞ্চাযতনকিৰিযসমঙ্গিনো কুসলস্স ৱা ৱিপাকস্স ৱা ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনস্স অভাৱতো. কুসলং পন কুসলৱিপাককিৰিযানং তিণ্ণম্পি আৰম্মণং হোতি. কস্মা? আকাসানঞ্চাযতনকুসলং নিব্বত্তেত্ৱা ঠিতস্স ততো উদ্ধং তিৱিধস্সপি ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনস্স উপ্পত্তিসম্ভৱতো. ৱিপাকং পন ন কস্সচি আৰম্মণং হোতি. কস্মা? ৱিপাকতো ৱুট্ঠহিত্ৱা চিত্তস্স অভিনীহাৰাসম্ভৱতো. নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনস্স আৰম্মণকৰণেপি এসেৱ নযো. ৰূপাৱচৰত্তিকচতুক্কজ্ঝানাদীনং সব্বেসম্পি নিযকজ্ঝত্ততো বহিদ্ধাভাৱেন বহিদ্ধাভূতানি পথৱীকসিণাদীনি আৰব্ভ পৱত্তিতো বহিদ্ধাৰম্মণতা ৱেদিতব্বা.

সব্বেৱ কামাৱচৰা কুসলাকুসলাব্যাকতা ধম্মা, ৰূপাৱচৰং চতুত্থং ঝানন্তি এত্থ কুসলতো তাৱ চত্তাৰো ঞাণসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদা অত্তনো খন্ধাদীনি পচ্চৱেক্খন্তস্স অজ্ঝত্তাৰম্মণা. পৰেসং খন্ধাদিপচ্চৱেক্খণে পণ্ণত্তিনিব্বানপচ্চৱেক্খণে চ বহিদ্ধাৰম্মণা. তদুভযৱসেন অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণা. ঞাণৱিপ্পযুত্তেসুপি এসেৱ নযো. কেৱলঞ্হি তেসং নিব্বানপচ্চৱেক্খণং নত্থি. অকুসলতো চত্তাৰো দিট্ঠিসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদা অত্তনো খন্ধাদীনং অস্সাদনাভিনন্দনপৰামাসগহণকালে অজ্ঝত্তাৰম্মণা, পৰস্স খন্ধাদীসু চেৱ অনিন্দ্ৰিযবদ্ধৰূপকসিণাদীসু চ তথেৱ পৱত্তিকালে বহিদ্ধাৰম্মণা, তদুভযৱসেন অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণা. দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তেসুপি এসেৱ নযো. কেৱলঞ্হি তেসং পৰামাসগহণং নত্থি. দ্ৱেপি পটিঘসম্পযুত্তা অত্তনো খন্ধাদীসু দোমনস্সিতস্স অজ্ঝত্তাৰম্মণা, পৰস্স খন্ধাদীসু চেৱ অনিন্দ্ৰিযবদ্ধৰূপপণ্ণত্তীসু চ বহিদ্ধাৰম্মণা, তদুভযৱসেন অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণা. ৱিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসম্পযুত্তানম্পি ৱুত্তপকাৰেসু ধম্মেসু ৱিচিকিচ্ছনফন্দনভাৱৱসেন পৱত্তিযং অজ্ঝত্তাদিআৰম্মণতা ৱেদিতব্বা.

দ্ৱিপঞ্চৱিঞ্ঞাণানি, তিস্সো চ মনোধাতুযোতি, ইমে তেৰস চিত্তুপ্পাদা অত্তনো ৰূপাদীনি আৰব্ভ পৱত্তিযং অজ্ঝত্তাৰম্মণা, পৰস্স ৰূপাদীসু পৱত্তা বহিদ্ধাৰম্মণা, তদুভযৱসেন অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণা. সোমনস্সসহগতঅহেতুকৱিপাকমনোৱিঞ্ঞাণধাতু পঞ্চদ্ৱাৰে সন্তীৰণতদাৰম্মণৱসেন অত্তনো পঞ্চ ৰূপাদিধম্মে, মনোদ্ৱাৰে তদাৰম্মণৱসেনেৱ অঞ্ঞেপি অজ্ঝত্তিকে কামাৱচৰধম্মে আৰব্ভ পৱত্তিযং অজ্ঝত্তাৰম্মণা, পৰেসং ধম্মেসু পৱত্তমানা বহিদ্ধাৰম্মণা, উভযৱসেন অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণা. উপেক্খাসহগতৱিপাকাহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতুদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. কেৱলং পনেতা সুগতিযং দুগ্গতিযঞ্চ পটিসন্ধিভৱঙ্গচুতিৱসেনাপি অজ্ঝত্তাদিভেদেসু কম্মাদীসু পৱত্তন্তি.

অট্ঠ মহাৱিপাকচিত্তানিপি তাসংযেৱ দ্ৱিন্নং সমানগতিকানি. কেৱলং পনেতানি সন্তীৰণৱসেন ন পৱত্তন্তি. পটিসন্ধিভৱঙ্গচুতিৱসেনেৱ এতানি সুগতিযংযেৱ পৱত্তন্তি. সোমনস্সসহগতাহেতুককিৰিযা পঞ্চদ্ৱাৰে অত্তনো ৰূপাদীনি আৰব্ভ পহট্ঠাকাৰকৰণৱসেন পৱত্তিযং অজ্ঝত্তাৰম্মণা, পৰস্স ৰূপাদীসু পৱত্তা বহিদ্ধাৰম্মণা. মনোদ্ৱাৰে তথাগতস্স জোতিপালমাণৱমঘদেৱৰাজকণ্হতাপসাদিকালেসু অত্তনা কতকিৰিযং পচ্চৱেক্খন্তস্স হসিতুপ্পাদৱসেন পৱত্তা অজ্ঝত্তাৰম্মণা.

মল্লিকায দেৱিযা সন্ততিমহামত্তস্স সুমনমালাকাৰস্সাতি এৱমাদীনং কিৰিযাকৰণং আৰব্ভ পৱত্তিকালে বহিদ্ধাৰম্মণা. উভযৱসেন অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণা. উপেক্খাসহগতকিৰিযাহেতুকমনোৱিঞ্ঞাণধাতু পঞ্চদ্ৱাৰে ৱোট্ঠব্বনৱসেন মনোদ্ৱাৰে চ আৱজ্জনৱসেন পৱত্তিযং অজ্ঝত্তাদিআৰম্মণা. অট্ঠ মহাকিৰিযা কুসলচিত্তগতিকা এৱ. কেৱলঞ্হি তা খীণাসৱানং উপ্পজ্জন্তি, কুসলানি সেক্খপুথুজ্জনানন্তি এত্তকমেৱেত্থ নানাকৰণং.

ৱুত্তপ্পকাৰে ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানে সব্বত্থপাদকচতুত্থাদীনি পঞ্চ ঝানানি ইমস্মিং তিকে ওকাসং লভন্তি. এতানি হি কসিণপণ্ণত্তিনিমিত্তাৰম্মণত্তা বহিদ্ধাৰম্মণানি.

‘ইদ্ধিৱিধচতুত্থং’ কাযৱসেন চিত্তং, চিত্তৱসেন ৱা কাযং পৰিণামনকালে অত্তনো কুমাৰকৱণ্ণাদিনিম্মানকালে চ সকাযচিত্তানং আৰম্মণকৰণতো অজ্ঝত্তাৰম্মণং, বহিদ্ধা হত্থিঅস্সাদিদস্সনকালে বহিদ্ধাৰম্মণং, কালেন অজ্ঝত্তং কালেন বহিদ্ধা, পৱত্তিযং অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণং.

‘দিব্বসোতচতুত্থং’ অত্তনো কুচ্ছিসদ্দসৱনকালে অজ্ঝত্তাৰম্মণং, পৰেসং সদ্দসৱনকালে বহিদ্ধাৰম্মণং, উভযৱসেন অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণং. ‘চেতোপৰিযঞাণচতুত্থং’ পৰেসং চিত্তাৰম্মণতো বহিদ্ধাৰম্মণমেৱ. অত্তনো চিত্তজাননে পন তেন পযোজনং নত্থি. ‘পুব্বেনিৱাসচতুত্থং’ অত্তনো খন্ধানুস্সৰণকালে অজ্ঝত্তাৰম্মণং, পৰস্স খন্ধে, অনিদ্ৰিযবদ্ধৰূপং, তিস্সো চ পণ্ণত্তিযো অনুস্সৰণতো বহিদ্ধাৰম্মণং, উভযৱসেন অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণং.

‘দিব্বচক্খুচতুত্থং’ অত্তনো কুচ্ছিগতাদিৰূপদস্সনকালে অজ্ঝত্তাৰম্মণং, অৱসেসৰূপদস্সনকালে বহিদ্ধাৰম্মণং, উভযৱসেন অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণং. ‘অনাগতংসঞাণচতুত্থং’ অত্তনো অনাগতক্খন্ধানুস্সৰণকালে অজ্ঝত্তাৰম্মণং, পৰস্স অনাগতক্খন্ধানং ৱা অনিন্দ্ৰিযবদ্ধস্স ৱা ৰূপস্স অনুস্সৰণকালে বহিদ্ধাৰম্মণং, উভযৱসেন অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰম্মণং. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনস্স নৱত্তব্বাৰম্মণতায কাৰণং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ.

দুকঅত্থুদ্ধাৰৱণ্ণনা

১৪৪১. হেতুগোচ্ছকনিদ্দেসে তযো কুসলহেতূতিআদিনা নযেন হেতূ দস্সেত্ৱা পুন তেযেৱ উপ্পত্তিট্ঠানতো দস্সেতুং চতূসু ভূমীসু কুসলেসু উপ্পজ্জন্তীতিআদি ৱুত্তং. ইমিনা উপাযেন সেসগোচ্ছকেসুপি দেসনানযো ৱেদিতব্বো.

১৪৭৩. যত্থ দ্ৱে তযো আসৱা একতো উপ্পজ্জন্তীতি এত্থ তিৱিধেন আসৱানং একতো উপ্পত্তি ৱেদিতব্বা. তত্থ চতূসু দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তেসু অৱিজ্জাসৱেন, দিট্ঠিসম্পযুত্তেসু দিট্ঠাসৱঅৱিজ্জাসৱেহি সদ্ধিন্তি কামাসৱো দুৱিধেন একতো উপ্পজ্জতি. ভৱাসৱো চতূসু দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তেসু অৱিজ্জাসৱেন সদ্ধিন্তি একধাৱ একতো উপ্পজ্জতি. যথা চেত্থ এৱং যত্থ দ্ৱে তীণি সংযোজনানি একতো উপ্পজ্জন্তীতি এত্থাপি সংযোজনানং উপ্পত্তি একতো দসধা ভৱে. তত্থ কামৰাগো চতুধা একতো উপ্পজ্জতি, পটিঘো তিধা, মানো একধা. তথা ৱিচিকিচ্ছা চেৱ ভৱৰাগো চ. কথং? কামৰাগো তাৱ মানসংযোজনঅৱিজ্জাসংযোজনেহি চেৱ, দিট্ঠিসংযোজনঅৱিজ্জাসংযোজনেহি চ, সীলব্বতপৰামাসঅৱিজ্জাসংযোজনেহি চ, অৱিজ্জাসংযোজনমত্তেনেৱ চ সদ্ধিন্তি এৱং চতুধা একতো উপ্পজ্জতি. পটিঘো পন ইস্সাসংযোজনঅৱিজ্জাসংযোজনেহি চেৱ, মচ্ছৰিযসংযোজনঅৱিজ্জাসংযোজনেহি চ, অৱিজ্জাসংযোজনমত্তেনেৱ চ সদ্ধিন্তি এৱং তিধা একতো উপ্পজ্জতি. মানো ভৱৰাগাৱিজ্জাসংযোজনেহি সদ্ধিং একধাৱ একতো উপ্পজ্জতি. তথা ৱিচিকিচ্ছা. সা হি অৱিজ্জাসংযোজনেন সদ্ধিং একধা উপ্পজ্জতি. ভৱৰাগেপি এসেৱ নযোতি. এৱমেত্থ দ্ৱে তীণি সংযোজনানি একতো উপ্পজ্জন্তি.

১৫১১. যং পনেতং নীৱৰণগোচ্ছকে যত্থ দ্ৱে তীণি নীৱৰণানি একতো উপ্পজ্জন্তীতি ৱুত্তং, তত্থাপি অট্ঠধা নীৱৰণানং একতো উপ্পত্তি ৱেদিতব্বা. এতেসু হি কামচ্ছন্দো দুৱিধা একতো উপ্পজ্জতি, ব্যাপাদো চতুধা, উদ্ধচ্চং একধা. তথা ৱিচিকিচ্ছা. কথং? কামচ্ছন্দো তাৱ অসঙ্খাৰিকচিত্তেসু উদ্ধচ্চনীৱৰণঅৱিজ্জানীৱৰণেহি, সসঙ্খাৰিকেসু থিনমিদ্ধউদ্ধচ্চঅৱিজ্জানীৱৰণেহি সদ্ধিং দুৱিধা একতো উপ্পজ্জতি. যং পনেতং দ্ৱে তীণীতি ৱুত্তং, তং হেট্ঠিমপৰিচ্ছেদৱসেন ৱুত্তং. তস্মা চতুন্নম্পি একতো উপ্পজ্জতীতি ৱচনং যুজ্জতি এৱ. ব্যাপাদো পন অসঙ্খাৰিকচিত্তে উদ্ধচ্চঅৱিজ্জানীৱৰণেহি, সসঙ্খাৰিকে থিনমিদ্ধউদ্ধচ্চঅৱিজ্জানীৱৰণেহি, অসঙ্খাৰিকেযেৱ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চঅৱিজ্জানীৱৰণেহি, সসঙ্খাৰিকেযেৱ থিনমিদ্ধউদ্ধচ্চকুক্কুচ্চঅৱিজ্জানীৱৰণেহি সদ্ধিন্তি চতুধা একতো উপ্পজ্জতি. উদ্ধচ্চং পন অৱিজ্জানীৱৰণমত্তেন সদ্ধিং একধাৱ একতো উপ্পজ্জতি. ৱিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চঅৱিজ্জানীৱৰণেহি সদ্ধিং একধাৱ একতো উপ্পজ্জতি.

১৫৭৭. যম্পিদং কিলেসগোচ্ছকে যত্থ দ্ৱে তযো কিলেসা একতো উপ্পজ্জন্তীতি ৱুত্তং, তত্থ ‘দ্ৱে কিলেসা অঞ্ঞেহি, তযো ৱা কিলেসা অঞ্ঞেহি কিলেসেহি সদ্ধিং উপ্পজ্জন্তী’তি এৱমত্থো ৱেদিতব্বো. কস্মা? দ্ৱিন্নং তিণ্ণংযেৱ ৱা একতো উপ্পত্তিযা অসম্ভৱতো.

তত্থ দসধা কিলেসানং একতো উপ্পত্তি হোতি. এত্থ হি লোভো ছধা একতো উপ্পজ্জতি. পটিঘো দ্ৱিধা. তথা মোহোতি ৱেদিতব্বো. কথং? লোভো তাৱ অসঙ্খাৰিকে দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তে মোহউদ্ধচ্চঅহিৰিকানোত্তপ্পেহি, সসঙ্খাৰিকে মোহথিনউদ্ধচ্চঅহিৰিকানোত্তপ্পেহি, অসঙ্খাৰিকেযেৱ মোহমানুদ্ধচ্চাহিৰিকানোত্তপ্পেহি, সসঙ্খাৰিকেযেৱ মোহমানথিনউদ্ধচ্চঅহিৰিকানোত্তপ্পেহি, দিট্ঠিসম্পযুত্তে পন অসঙ্খাৰিকে মোহউদ্ধচ্চদিট্ঠিঅহিৰিকানোত্তপ্পেহি, সসঙ্খাৰিকে মোহদিট্ঠিথিনউদ্ধচ্চঅহিৰিকানোত্তপ্পেহি সদ্ধিন্তি ছধা একতো উপ্পজ্জতি.

পটিঘো পন অসঙ্খাৰিকে মোহউদ্ধচ্চঅহিৰিকানোত্তপ্পেহি, সসঙ্খাৰিকে মোহথিনউদ্ধচ্চঅহিৰিকানোত্তপ্পেহি সদ্ধিন্তি এৱং দ্ৱিধা একতো উপ্পজ্জতি. মোহো পন ৱিচিকিচ্ছাসম্পযুত্তে ৱিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চঅহিৰিকানোত্তপ্পেহি, উদ্ধচ্চসম্পযুত্তে উদ্ধচ্চঅহিৰিকানোত্তপ্পেহি সদ্ধিন্তি এৱং দ্ৱিধা একতো উপ্পজ্জতি. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.

অট্ঠসালিনিযা ধম্মসঙ্গহঅট্ঠকথায

অট্ঠকথাকণ্ডৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিগমনকথা

এত্তাৱতা চ –

চিত্তং ৰূপঞ্চ নিক্খেপং, অত্থুদ্ধাৰং মনোৰমং;

যং লোকনাথো ভাজেন্তো, দেসেসি ধম্মসঙ্গণিং.

অভিধম্মস্স সঙ্গয্হ, ধম্মে অনৱসেসতো;

ঠিতায তস্সা আৰদ্ধা, যা মযা অত্থৱণ্ণনা.

অনাকুলানমত্থানং, সম্ভৱা অট্ঠসালিনী;

ইতি নামেন সা এসা, সন্নিট্ঠানমুপাগতা.

একূনচত্তালীসায, পাড়িযা ভাণৱাৰতো;

চিৰট্ঠিতত্থং ধম্মস্স, নিট্ঠাপেন্তেন তং মযা.

যং পত্তং কুসলং তস্স, আনুভাৱেন পাণিনো;

সব্বে সদ্ধম্মৰাজস্স, ঞত্ৱা ধম্মং সুখাৱহং.

পাপুণন্তু ৱিসুদ্ধায, সুখায পটিপত্তিযা;

অসোকমনুপাযাসং, নিব্বানসুখমুত্তমং.

চিৰং তিট্ঠতু সদ্ধম্মো, ধম্মে হোন্তু সগাৰৱা;

সব্বেপি সত্তা কালেন, সম্মা দেৱো পৱস্সতু.

যথা ৰক্খিংসু পোৰাণা, সুৰাজানো তথেৱিমং;

ৰাজা ৰক্খতু ধম্মেন, অত্তনোৱ পজং পজন্তি.

পৰমৱিসুদ্ধসদ্ধাবুদ্ধিৱীৰিযপটিমণ্ডিতেন সীলাচাৰজ্জৱমদ্দৱাদিগুণসমুদযসমুদিতেন সকসমযসমযন্তৰগহনজ্ঝোগাহণসমত্থেন পঞ্ঞাৱেয্যত্তিযসমন্নাগতেন তিপিটকপৰিযত্তিপ্পভেদে সাট্ঠকথে সত্থুসাসনে অপ্পটিহতঞাণপ্পভাৱেন মহাৱেয্যাকৰণেন কৰণসম্পত্তিজনিতসুখৱিনিগ্গতমধুৰোদাৰৱচনলাৱণ্ণযুত্তেন যুত্তমুত্তৱাদিনা ৱাদীৱৰেন মহাকৱিনা পভিন্নপটিসম্ভিদাপৰিৱাৰে ছড়ভিঞ্ঞাদিপ্পভেদগুণপটিমণ্ডিতে উত্তৰিমনুস্সধম্মে সুপ্পতিট্ঠিতবুদ্ধীনং থেৰৱংসপ্পদীপানং থেৰানং মহাৱিহাৰৱাসীনং ৱংসালঙ্কাৰভূতেন ৱিপুলৱিসুদ্ধবুদ্ধিনা বুদ্ধঘোসোতি গৰূহি গহিতনামধেয্যেন থেৰেন কতা অযং অট্ঠসালিনী নাম ধম্মসঙ্গহট্ঠকথা.

তাৱ তিট্ঠতু লোকস্মিং, লোকনিত্থৰণেসিনং;

দস্সেন্তী কুলপুত্তানং, নযং পঞ্ঞাৱিসুদ্ধিযা.

যাৱ ‘বুদ্ধো’তি নামম্পি, সুদ্ধচিত্তস্স তাদিনো;

লোকম্হি লোকজেট্ঠস্স, পৱত্ততি মহেসিনোতি.

অট্ঠসালিনী নাম

ধম্মসঙ্গহ-অট্ঠকথা নিট্ঠিতা.