কামাৱচৰকুসলপদভাজনীযং
১. ইদানি যথানিক্খিত্তায মাতিকায সঙ্গহিতে ধম্মে পভেদতো দস্সেতুং কতমে ধম্মা কুসলাতি ইদং পদভাজনীযং আৰদ্ধং. তত্থ যদেতং যস্মিং সমযে কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতীতি পঠমং কামাৱচৰকুসলং দস্সিতং, তস্স তাৱ নিদ্দেসে ধম্মৱৱত্থানৱাৰো সঙ্গহৱাৰো সুঞ্ঞতৱাৰোতি তযো মহাৱাৰা হোন্তি. তেসু ধম্মৱৱত্থানৱাৰো উদ্দেসনিদ্দেসৱসেন দ্ৱিধা ঠিতো. তেসু উদ্দেসৱাৰস্স পুচ্ছা, সমযনিদ্দেসো, ধম্মুদ্দেসো, অপ্পনাতি চত্তাৰো পৰিচ্ছেদা. তেসু ‘কতমে ধম্মা কুসলা’তি অযং পুচ্ছা নাম. ‘যস্মিং সমযে কামাৱচৰং…পে… তস্মিং সমযে’তি অযং সমযনিদ্দেসো নাম. ‘ফস্সো হোতি…পে… অৱিক্খেপো হোতী’তি অযং ধম্মুদ্দেসো নাম. ‘যে ৱা পন তস্মিং সমযে অঞ্ঞেপি অত্থি পটিচ্চসমুপ্পন্না অৰূপিনো ধম্মা ইমে ধম্মা কুসলা’তি অযং অপ্পনা নাম.
এৱং চতূহি পৰিচ্ছেদেহি ঠিতস্স উদ্দেসৱাৰস্স য্ৱাযং পঠমো পুচ্ছাপৰিচ্ছেদো, তত্থ ‘কতমে ধম্মা কুসলা’তি অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. পঞ্চৱিধাহি পুচ্ছা – অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা, দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা, ৱিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা, অনুমতিপুচ্ছা, কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি. তাসং ইদং নানত্তং –
কতমা অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা? পকতিযা লক্খণং অঞ্ঞাতং হোতি, অদিট্ঠং অতুলিতং অতীৰিতং অৱিভূতং অৱিভাৱিতং. তস্স ঞাণায দস্সনায তুলনায তীৰণায ৱিভূতত্থায ৱিভাৱনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি. অযং অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা (মহানি. ১৫০; চূড়নি. পুণ্ণকমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ১২).
কতমা দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা? পকতিযা লক্খণং ঞাতং হোতি, দিট্ঠং তুলিতং তীৰিতং ৱিভূতং ৱিভাৱিতং, সো অঞ্ঞেহি পণ্ডিতেহি সদ্ধিং সংসন্দনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি. অযং দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা (মহানি. ১৫০; চূড়নি. পুণ্ণকমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ১২).
কতমা ৱিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা? পকতিযা সংসযপক্খন্দো হোতি, ৱিমতিপক্খন্দো দ্ৱেড়্হকজাতো – ‘এৱং নু খো, ননু খো, কিং নু খো, কথং নু খো’তি. সো ৱিমতিচ্ছেদনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি. অযং ৱিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা (মহানি. ১৫০; চূড়নি. পুণ্ণকমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ১২).
কতমা অনুমতিপুচ্ছা? ভগৱা ভিক্খূনং অনুমতিযা পঞ্হং পুচ্ছতি – ‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’তি? ‘অনিচ্চং, ভন্তে’. ‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’তি? ‘দুক্খং, ভন্তে’. ‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি? ‘নোহেতং, ভন্তে’তি (সং. নি. ৩.৭৯; মহাৱ. ২১). অযং অনুমতিপুচ্ছা.
কতমা কথেতুকম্যতাপুচ্ছা? ভগৱা ভিক্খূনং কথেতুকম্যতায পঞ্হং পুচ্ছতি. ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, সতিপট্ঠানা. কতমে চত্তাৰো’’তি (দী. নি. ২.৩৭৩)? অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি.
তত্থ বুদ্ধানং পুৰিমা তিস্সো পুচ্ছা নত্থি. কস্মা? বুদ্ধানঞ্হি তীসু অদ্ধাসু কিঞ্চি সঙ্খতং, অদ্ধাৱিমুত্তং ৱা অসঙ্খতং, অদিট্ঠং অনঞ্ঞাতং অজোতিতং অতুলিতং অতীৰিতং অৱিভূতং অৱিভাৱিতং নাম নত্থি. তেন তেসং অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা নত্থি. যং পন ভগৱতা অত্তনো ঞাণেন পটিৱিদ্ধং, তস্স অঞ্ঞেন সমণেন ৱা ব্ৰাহ্মণেন ৱা দেৱেন ৱা মাৰেন ৱা ব্ৰহ্মুনা ৱা সদ্ধিং সংসন্দনকিচ্চং নত্থি. তেনস্স দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা নত্থি. যস্মা পনেস অকথংকথী তিণ্ণৱিচিকিচ্ছো সব্বধম্মেসু ৱিহতসংসযো, তেনস্স ৱিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা নত্থি. ইতৰা দ্ৱে পন পুচ্ছা ভগৱতো অত্থি. তাসু অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি ৱেদিতব্বা.
তত্থ ‘কতমে’তিপদেন নিদ্দিসিতব্বধম্মে পুচ্ছতি. ‘ধম্মা কুসলা’তি হি ৱচনমত্তেন ‘কিং কতা কিং ৱা কৰোন্তী’তি ন সক্কা ঞাতুং. ‘কতমে’তি ৱুত্তে পন তেসং পুট্ঠভাৱো পঞ্ঞাযতি. তেন ৱুত্তং ‘কতমেতিপদেন নিদ্দিসিতব্বধম্মে পুচ্ছতী’তি. ‘ধম্মা কুসলা’তিপদদ্ৱযেন পুচ্ছায পুট্ঠধম্মে দস্সেতি. তেসং অত্থো হেট্ঠা পকাসিতোৱ.
কস্মা পনেত্থ মাতিকাযং ৱিয ‘কুসলা ধম্মা’তি অৱত্ৱা ‘ধম্মা কুসলা’তি পদানুক্কমো কতোতি? পভেদতো ধম্মানং দেসনং দীপেত্ৱা পভেদৱন্তদস্সনত্থং. ইমস্মিঞ্হি অভিধম্মে ধম্মাৱ দেসেতব্বা. তে চ কুসলাদীহি পভেদেহি অনেকপ্পভেদা. তস্মা ধম্মাযেৱ ইধ দেসেতব্বা. নাযং ৱোহাৰদেসনা. তে চ অনেকপ্পভেদতো দেসেতব্বা, ন ধম্মমত্ততো. পভেদতো হি দেসনা ঘনৱিনিব্ভোগপটিসম্ভিদাঞাণাৱহা হোতীতি ‘কুসলা ধম্মা’তি এৱং পভেদতো ধম্মানং দেসনং দীপেত্ৱা, ইদানি যে তেন পভেদেন দেসেতব্বা ধম্মা তে দস্সেতুং, অযং ‘কতমে ধম্মা কুসলা’তি পদানুক্কমো কতোতি ৱেদিতব্বো. পভেদৱন্তেসু হি দস্সিতেসু পভেদো দস্সিযমানো যুজ্জতি সুৱিঞ্ঞেয্যো চ হোতীতি.
ইদানি যস্মিং সমযে কামাৱচৰং কুসলং চিত্তন্তি. এত্থ –
সমযে নিদ্দিসি চিত্তং, চিত্তেন সমযং মুনি;
নিযমেত্ৱান দীপেতুং, ধম্মে তত্থ পভেদতো.
‘যস্মিং সমযে কামাৱচৰং কুসলং চিত্ত’ন্তি হি নিদ্দিসন্তো ভগৱা সমযে চিত্তং নিদ্দিসি. কিংকাৰণা? তেন সমযনিযমিতেন চিত্তেন পৰিযোসানে ‘তস্মিং সমযে’তি এৱং সমযং নিযমেত্ৱান, অথ ৱিজ্জমানেপি সমযনানত্তে যস্মিং সমযে চিত্তং তস্মিংযেৱ সমযে ফস্সো হোতি, ৱেদনা হোতীতি এৱং তস্মিং চিত্তনিযমিতে সমযে এতে সন্ততিসমূহকিচ্চাৰম্মণঘনৱসেন দুৰনুবোধপ্পভেদে ফস্সৱেদনাদযো ধম্মে বোধেতুন্তি অত্থো.
ইদানি ‘যস্মিং সমযে’তিআদীসু অযমনুপুব্বপদৱণ্ণনা. যস্মিন্তি অনিযমতো ভুম্মনিদ্দেসো. সমযেতি অনিযমনিদ্দিট্ঠপৰিদীপনং. এত্তাৱতা অনিযমতো সমযো নিদ্দিট্ঠো হোতি. তত্থ সমযসদ্দো –
সমৱাযে খণে কালে, সমূহে হেতু দিট্ঠিসু;
পটিলাভে পহানে চ, পটিৱেধে চ দিস্সতি.
তথা হিস্স ‘‘অপ্পেৱ নাম স্ৱেপি উপসঙ্কমেয্যাম কালঞ্চ সমযঞ্চ উপাদাযা’’তি (দী. নি. ১.৪৪৭) এৱমাদীসু সমৱাযো অত্থো. ‘‘একোৱ খো, ভিক্খৱে, খণো চ সমযো চ ব্ৰহ্মচৰিযৱাসাযা’’তিআদীসু (অ. নি. ৮.২৯) খণো. ‘‘উণ্হসমযো পৰিড়াহসমযো’’তিআদীসু (পাচি. ৩৫৮) কালো. ‘‘মহাসমযো পৱনস্মি’’ন্তিআদীসু সমূহো. ‘‘সমযোপি খো তে, ভদ্দালি, অপ্পটিৱিদ্ধো অহোসি – ভগৱা খো সাৱত্থিযং ৱিহৰতি, ভগৱাপি মং জানিস্সতি ‘ভদ্দালি নাম ভিক্খু সত্থুসাসনে সিক্খায অপৰিপূৰকাৰী’তি. অযম্পি খো তে, ভদ্দালি, সমযো অপ্পটিৱিদ্ধো অহোসী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৩৫) হেতু. ‘‘তেন খো পন সমযেন উগ্গাহমানো পৰিব্বাজকো সমণমুণ্ডিকাপুত্তো সমযপ্পৱাদকে তিন্দুকাচীৰে একসালকে মল্লিকায আৰামে পটিৱসতী’’তিআদীসু (ম. নি. ২.২৬০) দিট্ঠি.
‘‘দিট্ঠে ধম্মে চ যো অত্থো, যো চত্থো সম্পৰাযিকো;
অত্থাভিসমযা ধীৰো, পণ্ডিতোতি পৱুচ্চতী’’তি. (সং. নি. ১.১২৯) –
আদীসু পটিলাভো. ‘‘সম্মা মানাভিসমযা অন্তমকাসি দুক্খস্সা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৮) পহানং. ‘‘দুক্খস্স পীড়নট্ঠো সঙ্খতট্ঠো সন্তাপট্ঠো ৱিপৰিণামট্ঠো অভিসমযট্ঠো’’তিআদীসু (পটি. ম. ২.৮) পটিৱেধো. এৱমনেকেসু সমযেসু –
সমৱাযো খণো কালো, সমূহো হেতুযেৱ চ;
এতে পঞ্চপি ৱিঞ্ঞেয্যা, সমযা ইধ ৱিঞ্ঞুনা.
‘যস্মিং সমযে কামাৱচৰং কুসল’ন্তি ইমস্মিঞ্হি কুসলাধিকাৰে তেসু নৱসু সমযেসু এতে সমৱাযাদযো পঞ্চ সমযা পণ্ডিতেন ৱেদিতব্বা.
তেসু পচ্চযসামগ্গী, সমৱাযো খণো পন;
একোৱ নৱমো ঞেয্যো, চক্কানি চতুৰোপি ৱা.
যা হি এসা সাধাৰণফলনিপ্ফাদকত্তেন সণ্ঠিতা পচ্চযানং সামগ্গী, সা ইধ সমৱাযোতি ঞাতব্বা. ‘‘একোৱ খো, ভিক্খৱে, খণো চ সমযো চ ব্ৰহ্মচৰিযৱাসাযা’’তি (অ. নি. ৮.২৯) এৱং ৱুত্তো পন নৱমোৱ খণো একো খণোতি ৱেদিতব্বো. যানি ৱা পনেতানি ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, চক্কানি যেহি সমন্নাগতানং দেৱমনুস্সানং চতুচক্কং ৱত্ততী’’তি – এত্থ ‘পতিৰূপদেসৱাসো, সপ্পুৰিসূপনিস্সযো, অত্তসম্মাপণিধি, পুব্বে চ কতপুঞ্ঞতা’তি (অ. নি. ৪.৩১) চত্তাৰি চক্কানি ৱুত্তানি, এতানি ৱা একজ্ঝং কত্ৱা ওকাসট্ঠেন খণোতি ৱেদিতব্বানি. তানি হি কুসলুপ্পত্তিযা ওকাসভূতানি.
এৱং সমৱাযঞ্চ খণঞ্চ ঞত্ৱা ইতৰেসু –
তং তং উপাদায পঞ্ঞত্তো, কালো ৱোহাৰমত্তকো;
পুঞ্জো ফস্সাদিধম্মানং, সমূহোতি ৱিভাৱিতো.
‘চিত্তকালো ৰূপকালো’তিআদিনা হি নযেন ধম্মে ৱা, ‘অতীতো অনাগতো’তিআদিনা নযেন ধম্মৱুত্তিং ৱা, ‘বীজকালো অঙ্কুৰকালো’তি আদিনা নযেন ধম্মপটিপাটিং ৱা, ‘উপ্পাদকালো জৰাকালো’তিআদিনা নযেন ধম্মলক্খণং ৱা, ‘ৱেদিযনকালো সঞ্জাননকালো’তিআদিনা নযেন ধম্মকিচ্চং ৱা, ‘ন্হানকালো পানকালো’তিআদিনা নযেন সত্তকিচ্চং ৱা, ‘গমনকালো ঠানকালো’তিআদিনা নযেন ইৰিযাপথং ৱা, ‘পুব্বণ্হো সাযন্হো দিৱা ৰত্তী’তিআদিনা নযেন চন্দিমসূৰিযাদিপৰিৱত্তনং ৱা, ‘অড্ঢমাসো মাসো’তিআদিনা নযেন অহোৰত্তাদিসঙ্খাতং কালসঞ্চযং ৱাতি – এৱং তং তং উপাদায পঞ্ঞত্তো কালো নাম. সো পনেস সভাৱতো অৱিজ্জমানত্তা পঞ্ঞত্তিমত্তকো এৱাতি ৱেদিতব্বো. যো পনেস ফস্সৱেদনাদীনং ধম্মানং পুঞ্জো, সো ইধ সমূহোতি ৱিভাৱিতো. এৱং কালসমূহেপি ঞত্ৱা ইতৰো পন –
হেতূতি পচ্চযোৱেত্থ, তস্স দ্ৱাৰৱসেন ৱা;
অনেকভাৱো ৱিঞ্ঞেয্যো, পচ্চযানং ৱসেন ৱা.
এত্থ হি পচ্চযোৱ হেতু নাম, তস্স দ্ৱাৰানং ৱা পচ্চযানং ৱা ৱসেন অনেকভাৱো ৱেদিতব্বো. কথং? চক্খুদ্ৱাৰাদীসু হি উপ্পজ্জমানানং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং চক্খুৰূপআলোকমনসিকাৰাদযো পচ্চযা, মহাপকৰণে চ ‘‘হেতুপচ্চযো আৰম্মণপচ্চযো’’তিআদিনা নযেন চতুৱীসতি পচ্চযা ৱুত্তা. তেসু ঠপেত্ৱা ৱিপাকপচ্চযঞ্চ পচ্ছাজাতপচ্চযঞ্চ, সেসা কুসলধম্মানং পচ্চযা হোন্তিযেৱ. তে সব্বেপি ইধ হেতূতি অধিপ্পেতা. এৱমস্স ইমিনা দ্ৱাৰৱসেন ৱা পচ্চযৱসেন ৱা অনেকভাৱো ৱেদিতব্বো. এৱমেতে সমৱাযাদযো পঞ্চ অত্থা ইধ সমযসদ্দেন পৰিগ্গহিতাতি ৱেদিতব্বা.
‘কস্মা পন এতেসু যংকিঞ্চি একং অপৰিগ্গহেত্ৱা সব্বেসং পৰিগ্গহো কতো’তি? ‘তেন তেন তস্স তস্স অত্থৱিসেসস্স দীপনতো. এতেসু হি সমৱাযসঙ্খাতো সমযো অনেকহেতুতো ৱুত্তিং দীপেতি. তেন এককাৰণৱাদো পটিসেধিতো হোতি. সমৱাযো চ নাম সাধাৰণফলনিপ্ফাদনে অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খো হোতি. তস্মা ‘একো কত্তা নাম নত্থী’তি ইমম্পি অত্থং দীপেতি. সভাৱেন হি কাৰণে সতি কাৰণন্তৰাপেক্খা অযুত্তাতি. এৱং একস্স কস্সচি কাৰণস্স অভাৱদীপনেন ‘‘সযংকতং সুখদুক্খ’’ন্তিআদি পটিসেধিতং হোতি.
তত্থ সিযা – ‘যং ৱুত্তং অনেকহেতুতো ৱুত্তিং দীপেতী’তি, তং ন যুত্তং. ‘কিংকাৰণা’?‘অসামগ্গিযং অহেতূনং সামগ্গিযম্পি অহেতুভাৱাপত্তিতো’. ‘ন হি একস্মিং অন্ধে দট্ঠুং অসক্কোন্তে অন্ধসতং পস্সতী’তি. ‘নো ন যুত্তং; সাধাৰণফলনিপ্ফাদকত্তেন হি ঠিতভাৱো সামগ্গী; ন অনেকেসং সমোধানমত্তং. ন চ অন্ধানং দস্সনং নাম সাধাৰণফলং’. ‘কস্মা’?‘অন্ধসতে সতিপি তস্স অভাৱতো. চক্খাদীনং পন তং সাধাৰণফলং, তেসং ভাৱে ভাৱতো. অসামগ্গিযং অহেতূনম্পি চ সামগ্গিযং হেতুভাৱো সিদ্ধো. স্ৱাযং অসামগ্গিযং ফলাভাৱেন, সামগ্গিযঞ্চস্স ভাৱেন, ৱেদিতব্বো. চক্খাদীনঞ্হি ৱেকল্লে চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং অভাৱো, অৱেকল্লে চ ভাৱো, পচ্চক্খসিদ্ধো লোকস্সা’তি. অযং তাৱ সমৱাযসঙ্খাতেন সমযেন অত্থো দীপিতো.
যো পনেস অট্ঠহি অক্খণেহি পৰিৱজ্জিতো নৱমো খণো, পতিৰূপদেসৱাসাদিকো চ চতুচক্কসঙ্খাতো ওকাসট্ঠেন খণো ৱুত্তো, সো মনুস্সত্তবুদ্ধুপ্পাদসদ্ধম্মট্ঠিতিআদিকং খণসামগ্গিং ৱিনা নত্থি. মনুস্সত্তাদীনঞ্চ কাণকচ্ছপোপমাদীহি (ম. নি. ৩.২৫২) দুল্লভভাৱো. ইতি খণস্স দুল্লভত্তা সুট্ঠুতৰং খণাযত্তং লোকুত্তৰধম্মানং উপকাৰভূতং কুসলং দুল্লভমেৱ. এৱমেতেসু খণসঙ্খাতো সমযো কুসলুপ্পত্তিযা দুল্লভভাৱং দীপেতি. এৱং দীপেন্তেন অনেন অধিগতখণানং খণাযত্তস্সেৱ তস্স কুসলস্স অননুট্ঠানেন মোঘখণং কুৰুমানানং পমাদৱিহাৰো পটিসেধিতো হোতি. অযং খণসঙ্খাতেন সমযেন অত্থো দীপিতো.
যো পনেতস্স কুসলচিত্তস্স পৱত্তিকালো নাম হোতি, সো অতিপৰিত্তো. সা চস্স অতিপৰিত্ততা ‘‘যথা চ, ভিক্খৱে, তস্স পুৰিসস্স জৱো, যথা চ চন্দিমসূৰিযানং জৱো, যথা চ যা দেৱতা চন্দিমসূৰিযানং পুৰতো ধাৱন্তি তাসং দেৱতানং জৱো, ততো সীঘতৰং আযুসঙ্খাৰা খীযন্তী’’তি (সং. নি. ২.২২৮) – ইমস্স সুত্তস্স অট্ঠকথাৱসেন ৱেদিতব্বা. তত্ৰ হি সো ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযস্স তাৱ পৰিত্তকো কালো ৱুত্তো. যাৱ পটুপ্পন্নং ৰূপং তিট্ঠতি তাৱ সোড়স চিত্তানি উপ্পজ্জিত্ৱা ভিজ্জন্তি. ইতি তেসং কালপৰিত্ততায উপমাপি নত্থি. তেনেৱাহ – ‘‘যাৱঞ্চিদং, ভিক্খৱে, উপমাপি ন সুকৰা যাৱ লহুপৰিৱত্তং চিত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৮). এৱমেতেসু কালসঙ্খাতো সমযো কুসলচিত্তপ্পৱত্তিকালস্স অতিপৰিত্ততং দীপেতি. এৱং দীপেন্তেন চানেন অতিপৰিত্তকালতায, ৱিজ্জুলতোভাসেন মুত্তাৱুণনং ৱিয, দুপ্পটিৱিজ্ঝমিদং চিত্তং, তস্মা এতস্স পটিৱেধে মহাউস্সাহো চ আদৰো চ কত্তব্বোতি ওৱাদো দিন্নো হোতি. অযং কালসঙ্খাতেন সমযেন অত্থো দীপিতো.
সমূহসঙ্খাতো পন সমযো অনেকেসং সহুপ্পত্তিং দীপেতি. ফস্সাদীনঞ্হি ধম্মানং পুঞ্জো সমূহোতি ৱুত্তো. তস্মিঞ্চ উপ্পজ্জমানং চিত্তং সহ তেহি ধম্মেহি উপ্পজ্জতীতি অনেকেসং সহুপ্পত্তি দীপিতা. এৱং দীপেন্তেন চানেন একস্সেৱ ধম্মস্স উপ্পত্তি পটিসেধিতা হোতি. অযং সমূহসঙ্খাতেন সমযেন অত্থো দীপিতো.
হেতুসঙ্খাতো পন সমযো পৰাযত্তৱুত্তিতং দীপেতি. ‘যস্মিং সমযে’তি হি পদস্স যস্মা ‘যস্মিং হেতুম্হি সতি’ উপ্পন্নং হোতীতি অযমত্থো, তস্মা ‘হেতুম্হি সতি’ পৱত্তিতো পৰাযত্তৱুত্তিতা দীপিতা. এৱং দীপেন্তেন চানেন ধম্মানং সৱসৱত্তিতাভিমানো পটিসেধিতো হোতি. অযং হেতুসঙ্খাতেন সমযেন অত্থো দীপিতো.
তত্থ ‘যস্মিং সমযে’তি কালসঙ্খাতস্স সমযস্স ৱসেন ‘যস্মিং কালে’তি অত্থো; সমূহসঙ্খাতস্স ‘যস্মিং সমূহে’তি. খণসমৱাযহেতুসঙ্খাতানং ‘যস্মিং খণে সতি, যায সামগ্গিযা সতি, যম্হি হেতুম্হি সতি’ কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিংযেৱ সতি ‘ফস্সাদযোপী’তি অযমত্থো ৱেদিতব্বো. অধিকৰণঞ্হি কালসঙ্খাতো সমূহসঙ্খাতো চ সমযো. তত্থ ৱুত্তধম্মানন্তি অধিকৰণৱসেনেত্থ ভুম্মং. খণসমৱাযহেতুসঙ্খাতস্স চ সমযস্স ভাৱেন তেসং ভাৱো লক্খীযতীতি ভাৱেনভাৱলক্খণৱসেনেত্থ ভুম্মং.
কামাৱচৰন্তি ‘‘কতমে ধম্মা কামাৱচৰা? হেট্ঠতো অৱীচিনিৰযং উপৰিতো পৰনিম্মিতৱসৱত্তিং পৰিযন্তং কত্ৱা’’তিআদিনা (ধ. স. ১২৮৭) নযেন ৱুত্তেসু কামাৱচৰধম্মেসু পৰিযাপন্নং. তত্ৰাযং ৱচনত্থো – উদ্দানতো দ্ৱে কামা, ৱত্থুকামো চ কিলেসকামো চ. তত্থ কিলেসকামো অত্থতো ছন্দৰাগোৱ ৱত্থুকামো তেভূমকৱট্টং. কিলেসকামো চেত্থ কামেতীতি কামো; ইতৰো পন কামিযতীতি কামো. যস্মিং পন পদেসে দুৱিধোপেসো কামো পৱত্তিৱসেন অৱচৰতি, সো চতুন্নং অপাযানং, মনুস্সানং, ছন্নঞ্চ দেৱলোকানং ৱসেন একাদসৱিধো পদেসো. কামো এত্থ অৱচৰতীতি কামাৱচৰো, সসত্থাৱচৰো ৱিয. যথা হি যস্মিং পদেসে সসত্থা পুৰিসা অৱচৰন্তি, সো ৱিজ্জমানেসুপি অঞ্ঞেসু দ্ৱিপদচতুপ্পদেসু অৱচৰন্তেসু, তেসং অভিলক্খিতত্তা ‘সসত্থাৱচৰো’ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি, এৱং ৱিজ্জমানেসুপি অঞ্ঞেসু ৰূপাৱচৰাদীসু তত্থ অৱচৰন্তেসু, তেসং অভিলক্খিতত্তা অযং পদেসো ‘কামাৱচৰো’ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি. স্ৱাযং যথা ৰূপভৱো ৰূপং, এৱং উত্তৰপদলোপং কত্ৱা ‘কামো’ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি. এৱমিদং চিত্তং ইমস্মিং একাদসপদেসসঙ্খাতে কামে অৱচৰতীতি কামাৱচৰং.
কিঞ্চাপি হি এতং ৰূপাৰূপভৱেসুপি অৱচৰতি, যথা পন সঙ্গামে অৱচৰণতো সঙ্গামাৱচৰোতি লদ্ধনামকো নাগো নগৰে চৰন্তোপি ‘সঙ্গামাৱচৰো’ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি, থলজলচৰা চ পাণা অথলে অজলে চ ঠিতাপি ‘থলচৰা জলচৰা’ত্ৱেৱ ৱুচ্চন্তি, এৱমিদং অঞ্ঞত্থ অৱচৰন্তম্পি কামাৱচৰমেৱাতি ৱেদিতব্বং. আৰম্মণকৰণৱসেন ৱা এত্থ কামো অৱচৰতীতিপি কামাৱচৰং. কামঞ্চেস ৰূপাৰূপাৱচৰেসুপি অৱচৰতি, যথা পন ৱদতীতি ‘ৱচ্ছো’, মহিযং সেতীতি ‘মহিংসো’তি ৱুত্তে, ন সত্তা যত্তকা ৱদন্তি, মহিযং ৱা সেন্তি সব্বেসং তং নামং হোতি, এৱংসম্পদমিদং ৱেদিতব্বং. অপিচ কামভৱসঙ্খাতে কামে পটিসন্ধিং অৱচাৰেতীতিপি কামাৱচৰং.
কুসলন্তি কুচ্ছিতানং সলনাদীহি অত্থেহি কুসলং. অপিচ আৰোগ্যট্ঠেন অনৱজ্জট্ঠেন কোসল্লসম্ভূতট্ঠেন চ কুসলং. যথেৱ হি ‘কচ্চি নু ভোতো কুসল’ন্তি (জা. ১.১৫.১৪৬; ২.২০.১২৯) ৰূপকাযে অনাতুৰতায অগেলঞ্ঞেন নিব্যাধিতায আৰোগ্যট্ঠেন কুসলং ৱুত্তং, এৱং অৰূপধম্মেপি কিলেসাতুৰতায কিলেসগেলঞ্ঞস্স চ কিলেসব্যাধিনো অভাৱেন আৰোগ্যট্ঠেন কুসলং ৱেদিতব্বং. কিলেসৱজ্জস্স পন কিলেসদোসস্স কিলেসদৰথস্স চ অভাৱা অনৱজ্জট্ঠেন কুসলং. কোসল্লং ৱুচ্চতি পঞ্ঞা; কোসল্লতো সম্ভূতত্তা কোসল্লসম্ভূতট্ঠেন কুসলং.
‘ঞাণসম্পযুত্তং’ তাৱ এৱং হোতু; ঞাণৱিপ্পযুত্তং কথন্তি. তম্পি ৰুড়্হীসদ্দেন কুসলমেৱ. যথা হি তালপণ্ণেহি অকত্ৱা কিলঞ্জাদীহি কতম্পি তংসৰিক্খত্তা ৰুড়্হীসদ্দেন তালৱণ্টন্ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি, এৱং ‘ঞাণৱিপ্পযুত্ত’ম্পি কুসলন্ত্ৱেৱ ৱেদিতব্বং. নিপ্পৰিযাযেন পন ‘ঞাণসম্পযুত্তং’ আৰোগ্যট্ঠেন অনৱজ্জট্ঠেন কোসল্লসম্ভূতট্ঠেনাতি তিৱিধেনপি কুসলন্তি নামং লভতি, ঞাণৱিপ্পযুত্তং দুৱিধেনেৱ. ইতি যঞ্চ জাতকপৰিযাযেন যঞ্চ বাহিতিকসুত্তপৰিযাযেন যঞ্চ অভিধম্মপৰিযাযেন কুসলং কথিতং সব্বং তং তীহিপি অত্থেহি ইমস্মিং চিত্তে লব্ভতি.
তদেতং লক্খণাদিৱসেন অনৱজ্জসুখৱিপাকলক্খণং, অকুসলৱিদ্ধংসনৰসং, ৱোদানপচ্চুপট্ঠানং, যোনিসোমনসিকাৰপদট্ঠানং. অৱজ্জপটিপক্খত্তা ৱা অনৱজ্জলক্খণমেৱ কুসলং, ৱোদানভাৱৰসং, ইট্ঠৱিপাকপচ্চুপট্ঠানং, যথাৱুত্তপদট্ঠানমেৱ. লক্খণাদীসু হি তেসং তেসং ধম্মানং সভাৱো ৱা সামঞ্ঞং ৱা লক্খণং নাম. কিচ্চং ৱা সম্পত্তি ৱা ৰসো নাম. উপট্ঠানাকাৰো ৱা ফলং ৱা পচ্চুপট্ঠানং নাম. আসন্নকাৰণং পদট্ঠানং নাম. ইতি যত্থ যত্থ লক্খণাদীনি ৱক্খাম তত্থ তত্থ ইমিনাৱ নযেন তেসং নানত্তং ৱেদিতব্বং.
চিত্তন্তি আৰম্মণং চিন্তেতীতি চিত্তং; ৱিজানাতীতি অত্থো. যস্মা ৱা ‘চিত্ত’ন্তি সব্বচিত্তসাধাৰণো এস সদ্দো, তস্মা যদেত্থ লোকিযকুসলাকুসলকিৰিযচিত্তং, তং জৱনৱীথিৱসেন অত্তনো সন্তানং চিনোতীতি চিত্তং. ৱিপাকং কম্মকিলেসেহি চিতন্তি চিত্তং. অপিচ সব্বম্পি যথানুৰূপতো চিত্ততায চিত্তং. চিত্তকৰণতায চিত্তন্তি এৱম্পেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. তত্থ যস্মা অঞ্ঞদেৱ সৰাগং চিত্তং, অঞ্ঞং সদোসং, অঞ্ঞং সমোহং; অঞ্ঞং কামাৱচৰং, অঞ্ঞং ৰূপাৱচৰাদিভেদং; অঞ্ঞং ৰূপাৰম্মণং, অঞ্ঞং সদ্দাদিআৰম্মণং; ৰূপাৰম্মণেসু চাপি অঞ্ঞং নীলাৰম্মণং, অঞ্ঞং পীতাদিআৰম্মণং; সদ্দাদিআৰম্মণেসুপি এসেৱ নযো; সব্বেসুপি চেতেসু অঞ্ঞং হীনং অঞ্ঞং মজ্ঝিমং অঞ্ঞং পণীতং; হীনাদীসুপি অঞ্ঞং ছন্দাধিপতেয্যং, অঞ্ঞং ৱীৰিযাধিপতেয্যং অঞ্ঞং চিত্তাধিপতেয্যং, অঞ্ঞং ৱীমংসাধিপতেয্যং, তস্মা অস্স ইমেসং সম্পযুত্তভূমিআৰম্মণহীনমজ্ঝিমপণীতাধিপতীনং ৱসেন চিত্ততা ৱেদিতব্বা. কামঞ্চেত্থ একমেৱ এৱং চিত্তং ন হোতি, চিত্তানং পন অন্তোগধত্তা এতেসু যংকিঞ্চি একম্পি চিত্ততায চিত্তন্তি ৱত্তুং ৱট্টতি. এৱং তাৱ চিত্ততায চিত্তং.
কথং চিত্তকৰণতাযাতি? লোকস্মিঞ্হি চিত্তকম্মতো উত্তৰি অঞ্ঞং চিত্তং নাম নত্থি. তস্মিম্পি চৰণং নাম চিত্তং অতিচিত্তমেৱ হোতি. তং কৰোন্তানং চিত্তকাৰানং ‘এৱংৱিধানি এত্থ ৰূপানি কাতব্বানী’তি চিত্তসঞ্ঞা উপ্পজ্জতি. তায চিত্তসঞ্ঞায লেখাগহনৰঞ্জনউজ্জোতনৱত্তনাদিনিপ্ফাদিকা চিত্তকিৰিযা উপ্পজ্জন্তি, ততো চৰণসঙ্খাতে চিত্তে অঞ্ঞতৰং ৱিচিত্তৰূপং নিপ্ফজ্জতি. ততো ‘ইমস্স ৰূপস্স উপৰি ইদং হোতু, হেট্ঠা ইদং, উভযপস্সে ইদ’ন্তি চিন্তেত্ৱা যথাচিন্তিতেন কমেন সেসচিত্তৰূপনিপ্ফাদনং হোতি, এৱং যংকিঞ্চি লোকে ৱিচিত্তং সিপ্পজাতং সব্বং তং চিত্তেনেৱ কৰিযতি, এৱং ইমায কৰণৱিচিত্ততায তস্স তস্স চিত্তস্স নিপ্ফাদকং চিত্তম্পি তথেৱ চিত্তং হোতি. যথাচিন্তিতস্স ৱা অনৱসেসস্স অনিপ্ফজ্জনতো ততোপি চিত্তমেৱ চিত্ততৰং. তেনাহ ভগৱা –
‘‘দিট্ঠং ৱো, ভিক্খৱে, চৰণং নাম চিত্তন্তি? ‘এৱং, ভন্তে’. তম্পি খো, ভিক্খৱে, চৰণং নাম চিত্তং চিত্তেনেৱ চিন্তিতং. তেনপি খো, ভিক্খৱে, চৰণেন চিত্তেন চিত্তংযেৱ চিত্ততৰ’’ন্তি (সং. নি. ৩.১০০).
তথা যদেতং দেৱমনুস্সনিৰযতিৰচ্ছানভেদাসু গতীসু কম্মলিঙ্গসঞ্ঞাৱোহাৰাদিভেদং অজ্ঝত্তিকং চিত্তং তম্পি চিত্তকতমেৱ. কাযকম্মাদিভেদঞ্হি দানসীলৱিহিংসাসাঠেয্যাদিনযপ্পৱত্তং কুসলাকুসলকম্মং চিত্তনিপ্ফাদিতং কম্মনানত্তং. কম্মনানত্তেনেৱ চ তাসু তাসু গতীসু হত্থপাদকণ্ণউদৰগীৱামুখাদিসণ্ঠানভিন্নং লিঙ্গনানত্তং. লিঙ্গনানত্ততো যথাগহিতসণ্ঠানৱসেন ‘অযং ইত্থী অযং পুৰিসো’তি উপ্পজ্জমানায সঞ্ঞায সঞ্ঞানানত্তং. সঞ্ঞানানত্ততো সঞ্ঞানুৰূপেন ‘ইত্থী’তি ৱা ‘পুৰিসো’তি ৱা ৱোহৰন্তানং ৱোহাৰনানত্তং. ৱোহাৰনানত্তৱসেন পন যস্মা ‘ইত্থী ভৱিস্সামি পুৰিসো ভৱিস্সামি, খত্তিযো ভৱিস্সামি ব্ৰাহ্মণো ভৱিস্সামী’তি এৱং তস্স তস্স অত্তভাৱস্স জনকং কম্মং কৰীযতি, তস্মা ৱোহাৰনানত্ততো কম্মনানত্তং. তং পনেতং কম্মনানত্তং যথাপত্থিতং ভৱং নিব্বত্তেন্তং যস্মা গতিৱসেন নিব্বত্তেতি তস্মা কম্মনানত্ততো গতিনানত্তং. কম্মনানত্তেনেৱ চ তেসং তেসং সত্তানং তস্সা তস্সা গতিযা অপাদকদ্ৱিপাদকাদিতা, তস্সা তস্সা উপপত্তিযা উচ্চনীচাদিতা, তস্মিং তস্মিং অত্তভাৱে সুৱণ্ণদুব্বণ্ণাদিতা, লোকধম্মেসু লাভালাভাদিতা চ পঞ্ঞাযতি. তস্মা সব্বমেতং দেৱমনুস্সনিৰযতিৰচ্ছানভেদাসু গতীসু কম্মলিঙ্গসঞ্ঞাৱোহাৰাদিভেদং অজ্ঝত্তিকং চিত্তং চিত্তেনেৱ কতন্তি ৱেদিতব্বং. স্ৱাযমত্থো ইমস্স সঙ্গীতিঅনাৰুড়্হস্স সুত্তস্স ৱসেন ৱেদিতব্বো. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘কম্মনানত্তপুথুত্তপ্পভেদৱৱত্থানৱসেন লিঙ্গনানত্তপুথুত্তপ্পভেদৱৱত্থানং ভৱতি, লিঙ্গনানত্তপুথুত্তপ্পভেদৱৱত্থানৱসেন সঞ্ঞানানত্তপুথুত্তপ্পভেদৱৱত্থানং ভৱতি, সঞ্ঞানানত্তপুথুত্তপ্পভেদৱৱত্থানৱসেন ৱোহাৰনানত্তপুথুত্তপ্পভেদৱৱত্থানং ভৱতি, ৱোহাৰনানত্তপুথুত্তপ্পভেদৱৱত্থানৱসেন কম্মনানত্তপুথুত্তপ্পভেদৱৱত্থানং ভৱতি. কম্মনানাকৰণং পটিচ্চ সত্তানং গতিযা নানাকৰণং পঞ্ঞাযতি – অপদা দ্ৱিপদা চতুপ্পদা বহুপ্পদা, ৰূপিনো অৰূপিনো, সঞ্ঞিনো অসঞ্ঞিনো নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞিনো. কম্মনানাকৰণং পটিচ্চ সত্তানং উপপত্তিযা নানাকৰণং পঞ্ঞাযতি – উচ্চনীচতা হীনপণীততা সুগতদুগ্গততা. কম্মনানাকৰণং পটিচ্চ সত্তানং অত্তভাৱে নানাকৰণং পঞ্ঞাযতি – সুৱণ্ণদুব্বণ্ণতা সুজাতদুজ্জাততা সুসণ্ঠিতদুস্সণ্ঠিততা. কম্মনানাকৰণং পটিচ্চ সত্তানং লোকধম্মে নানাকৰণং পঞ্ঞাযতি – লাভালাভে যসাযসে নিন্দাপসংসাযং সুখদুক্খে’’তি.
অপৰম্পি ৱুত্তং –
কম্মতো লিঙ্গতো চেৱ, লিঙ্গসঞ্ঞা পৱত্তৰে;
সঞ্ঞাতো ভেদং গচ্ছন্তি, ইত্থাযং পুৰিসোতি ৱা.
‘‘কম্মুনা ৱত্ততে লোকো, কম্মুনা ৱত্ততে পজা;
কম্মনিবন্ধনা সত্তা, ৰথস্সাণীৱ যাযতো’’. (ম. নি. ২.৪৬০; সু. নি. ৬৫৯);
কম্মেন কিত্তিং লভতে পসংসং,
কম্মেন জানিঞ্চ ৱধঞ্চ বন্ধং;
তং কম্মনানাকৰণং ৱিদিত্ৱা,
কস্মা ৱদে নত্থি কম্মন্তি লোকে. (কথা. ৭৮৫);
‘‘কম্মস্সকা মাণৱ সত্তা কম্মদাযাদা কম্মযোনী কম্মবন্ধূ কম্মপটিসৰণা; কম্মং সত্তে ৱিভজতি যদিদং হীনপ্পণীততাযা’’তি (ম. নি. ৩.২৮৯).
এৱং ইমায কৰণচিত্ততাযপি চিত্তস্স চিত্ততা ৱেদিতব্বা. সব্বানিপি হি এতানি ৱিচিত্ৰানি চিত্তেনেৱ কতানি. অলদ্ধোকাসস্স পন চিত্তস্স যং ৱা পন অৱসেসপচ্চযৱিকলং তস্স একচ্চচিত্তকৰণাভাৱতো যদেতং চিত্তেন কতং অজ্ঝত্তিকং চিত্তং ৱুত্তং, ততোপি চিত্তমেৱ চিত্ততৰং. তেনাহ ভগৱা –
‘‘নাহং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞং একনিকাযম্পি সমনুপস্সামি এৱং চিত্তং যথযিদং, ভিক্খৱে, তিৰচ্ছানগতা পাণা… তেহিপি খো, ভিক্খৱে, তিৰচ্ছানগতেহি পাণেহি চিত্তংযেৱ চিত্ততৰ’’ন্তি (সং. নি. ৩.১০০).
উপ্পন্নং হোতীতি এত্থ ৱত্তমানভূতাপগতোকাসকতভূমিলদ্ধৱসেন উপ্পন্নং নাম অনেকপ্পভেদং. তত্থ সব্বম্পি উপ্পাদজৰাভঙ্গসমঙ্গীসঙ্খাতং ৱত্তমানুপ্পন্নং নাম. আৰম্মণৰসং অনুভৱিত্ৱা নিৰুদ্ধং, অনুভূতাপগতসঙ্খাতং কুসলাকুসলং, উপ্পাদাদিত্তযং অনুপ্পত্ৱা নিৰুদ্ধং, ভূতাপগতসঙ্খাতং, সেসসঙ্খতঞ্চ ভূতাপগতুপ্পন্নং নাম. ‘‘যানিস্স তানি পুব্বে কতানি কম্মানী’’তি (ম. নি. ৩.২৪৮) এৱমাদিনা নযেন ৱুত্তং কম্মং অতীতম্পি সমানং, অঞ্ঞং ৱিপাকং পটিবাহিত্ৱা অত্তনো ৱিপাকস্সোকাসং কত্ৱা ঠিতত্তা, তথা কতোকাসঞ্চ ৱিপাকং অনুপ্পন্নম্পি সমানং এৱং কতে ওকাসে একন্তেন উপ্পজ্জনতো ওকাসকতুপ্পন্নং নাম. তাসু তাসু ভূমীসু অসমূহতং অকুসলং ভূমিলদ্ধুপ্পন্নং নাম. এত্থ চ ভূমিযা ভূমিলদ্ধস্স চ নানত্তং ৱেদিতব্বং. ভূমীতি ৱিপস্সনায আৰম্মণভূতা তেভূমকা পঞ্চক্খন্ধা. ভূমিলদ্ধং নাম তেসু খন্ধেসু উপ্পত্তাৰহং কিলেসজাতং. তেন হেসা ভূমি লদ্ধা নাম হোতি, তস্মা ভূমিলদ্ধন্তি ৱুচ্চতি. এৱমেতেসু চতূসু উপ্পন্নেসু ইধ ‘ৱত্তমানুপ্পন্নং’ অধিপ্পেতং.
তত্ৰাযং ৱচনত্থো – পুব্বন্ততো উদ্ধং উপ্পাদাদিঅভিমুখং পন্নন্তি উপ্পন্নং. ‘উপ্পন্ন’-সদ্দো পনেস অতীতে পটিলদ্ধে সমুট্ঠিতে অৱিক্খম্ভিতে অসমুচ্ছিন্নে খণত্তযগতেতি অনেকেসু অত্থেসু দিস্সতি. অযঞ্হি ‘‘তেন খো পন, ভিক্খৱে, সমযেন ককুসন্ধো ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো লোকে উপ্পন্নো’’তি (সং. নি. ২.১৪৩) এত্থ অতীতে আগতো. ‘‘আযস্মতো আনন্দস্স অতিৰেকচীৱৰং উপ্পন্নং হোতী’’তি (পাৰা. ৪৬১) এত্থ পটিলদ্ধে. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, উপ্পন্নং মহামেঘং তমেনং মহাৱাতো অন্তৰাযেৱ অন্তৰধাপেতী’’তি (সং. নি. ৫.১৫৭) এত্থ সমুট্ঠিতে. ‘‘উপ্পন্নং গমিযচিত্তং দুপ্পটিৱিনোদনীযং (অ. নি. ৫.১৬০; পৰি. ৩২৫); উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে ঠানসো অন্তৰধাপেতী’’তি (পাৰা. ১৬৫) এত্থ অৱিক্খম্ভিতে. ‘‘অৰিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং ভাৱেন্তো বহুলীকৰোন্তো উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে ঠানসো অন্তৰাযেৱ অন্তৰধাপেতী’’তি (সং. নি. ৫.১৫৬-১৫৭) এত্থ অসমুচ্ছিন্নে. ‘‘উপ্পজ্জমানং উপ্পন্নন্তি? আমন্তা’’তি (যম. ২.চিত্তযমক.৮১) এত্থ খণত্তযগতে. স্ৱাযমিধাপি খণত্তযগতেৱ দট্ঠব্বো. তস্মা ‘উপ্পন্নং হোতী’তি এত্থ খণত্তযগতং হোতি, ৱত্তমানং হোতি, পচ্চুপ্পন্নং হোতীতি. অযং সঙ্খেপত্থো.
চিত্তং উপ্পন্নং হোতীতি চেতং দেসনাসীসমেৱ. ন পন চিত্তং এককমেৱ উপ্পজ্জতি. তস্মা যথা ৰাজা আগতোতি ৱুত্তে ন পৰিসং পহায এককোৱ আগতো, ৰাজপৰিসায পন সদ্ধিংযেৱ আগতোতি পঞ্ঞাযতি, এৱমিদম্পি পৰোপণ্ণাসকুসলধম্মেহি সদ্ধিংযেৱ উপ্পন্নন্তি ৱেদিতব্বং. পুব্বঙ্গমট্ঠেন পন ‘‘চিত্তং উপ্পন্নং হোতি’’চ্চেৱ ৱুত্তং.
লোকিযধম্মঞ্হি পত্ৱা চিত্তং জেট্ঠকং চিত্তং ধুৰং চিত্তং পুব্বঙ্গমং হোতি. লোকুত্তৰধম্মং পত্ৱা পঞ্ঞা জেট্ঠিকা পঞ্ঞা ধুৰা পঞ্ঞা পুব্বঙ্গমা. তেনেৱ ভগৱা ৱিনযপৰিযাযং পত্ৱা পঞ্হং পুচ্ছন্তো ‘কিংফস্সোসি, কিংৱেদনোসি, কিংসঞ্ঞোসি, কিংচেতনোসী’তি অপুচ্ছিত্ৱা ‘‘কিংচিত্তো ত্ৱং ভিক্খূ’’তি চিত্তমেৱ ধুৰং কত্ৱা পুচ্ছতি. ‘‘অথেয্যচিত্তো অহং ভগৱা’’তি চ ৱুত্তে ‘অনাপত্তি অথেয্যফস্সস্সা’তিআদীনি অৱত্ৱা ‘‘অনাপত্তি ভিক্খু অথেয্যচিত্তস্সা’’তি ৱদতি.
ন কেৱলঞ্চ ৱিনযপৰিযাযং, অঞ্ঞম্পি লোকিযদেসনং দেসেন্তো চিত্তমেৱ ধুৰং কত্ৱা দেসেতি. যথাহ – ‘‘যে কেচি, ভিক্খৱে, ধম্মা অকুসলা অকুসলভাগিযা অকুসলপক্খিকা সব্বেতে মনোপুব্বঙ্গমা. মনো তেসং ধম্মানং পঠমং উপ্পজ্জতি’’ (অ. নি. ১.৫৬).
‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা, মনোসেট্ঠা মনোমযা;
মনসা চে পদুট্ঠেন, ভাসতি ৱা কৰোতি ৱা;
ততো নং দুক্খমন্ৱেতি, চক্কংৱ ৱহতো পদং.
‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা, মনোসেট্ঠা মনোমযা;
মনসা চে পসন্নেন, ভাসতি ৱা কৰোতি ৱা;
ততো নং সুখমন্ৱেতি, ছাযাৱ অনপাযিনী’’. (ধ. প. ১,২);
‘‘চিত্তেন নীযতি লোকো, চিত্তেন পৰিকস্সতি;
চিত্তস্স একধম্মস্স, সব্বেৱ ৱসমন্ৱগূ’’. (সং. নি. ১.৬২);
‘‘চিত্তসংকিলেসা, ভিক্খৱে, সত্তা সংকিলিস্সন্তি চিত্তৱোদানা ৱিসুজ্ঝন্তি’’ (সং. নি. ৩.১০০);
‘‘পভস্সৰমিদং, ভিক্খৱে, চিত্তং, তঞ্চ খো আগন্তুকেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠং’’ (অ. নি. ১.৪৯);
‘‘চিত্তে, গহপতি, অৰক্খিতে কাযকম্মম্পি অৰক্খিতং হোতি, ৱচীকম্মম্পি অৰক্খিতং হোতি, মনোকম্মম্পি অৰক্খিতং হোতি; চিত্তে, গহপতি, ৰক্খিতে…পে… চিত্তে, গহপতি, ব্যাপন্নে…পে… চিত্তে, গহপতি, অব্যাপন্নে…পে… চিত্তে, গহপতি, অৱস্সুতে…পে… চিত্তে, গহপতি, অনৱস্সুতে কাযকম্মম্পি অনৱস্সুতং হোতি, ৱচীকম্মম্পি অনৱস্সুতং হোতি, মনোকম্মম্পি অনৱস্সুতং হোতী’’তি (অ. নি. ৩.১১০).
এৱং লোকিযধম্মং পত্ৱা চিত্তং জেট্ঠকং হোতি, চিত্তং ধুৰং হোতি, চিত্তং পুব্বঙ্গমং হোতীতি ৱেদিতব্বং. ইমেসু পন সুত্তেসু একং ৱা দ্ৱে ৱা অগ্গহেত্ৱা সুত্তানুৰক্খণত্থায সব্বানিপি গহিতানীতি ৱেদিতব্বানি.
লোকুত্তৰধম্মং পুচ্ছন্তো পন ‘কতৰফস্সং অধিগতোসি, কতৰৱেদনং কতৰসঞ্ঞং কতৰচেতনং কতৰচিত্ত’ন্তি অপুচ্ছিত্ৱা, ‘কতৰপঞ্ঞং ত্ৱং ভিক্খু অধিগতো’সি, ‘কিং পঠমং মগ্গপঞ্ঞং, উদাহু দুতিযং…পে… ততিযং…পে… চতুত্থং মগ্গপঞ্ঞং অধিগতো’তি পঞ্ঞং জেট্ঠিকং পঞ্ঞং ধুৰং কত্ৱা পুচ্ছতি. পঞ্ঞুত্তৰা সব্বে কুসলা ধম্মা ন পৰিহাযন্তি. পঞ্ঞা পন কিমত্থিযা (ম. নি. ১.৪৫১)? ‘‘পঞ্ঞৱতো, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকস্স তদন্ৱযা সদ্ধা সণ্ঠাতি, তদন্ৱযং ৱীৰিযং সণ্ঠাতি, তদন্ৱযা সতি সণ্ঠাতি, তদন্ৱযো সমাধি সণ্ঠাতী’’তি (সং. নি. ৫.৫১৫) এৱমাদীনি পনেত্থ সুত্তানি দট্ঠব্বানি. ইতি লোকুত্তৰধম্মং পত্ৱা পঞ্ঞা জেট্ঠিকা হোতি পঞ্ঞা ধুৰা পঞ্ঞা পুব্বঙ্গমাতি ৱেদিতব্বা. অযং পন লোকিযদেসনা. তস্মা চিত্তং ধুৰং কত্ৱা দেসেন্তো ‘‘চিত্তং উপ্পন্নং হোতী’’তি আহ.
সোমনস্সসহগতন্তি সাতমধুৰৱেদযিতসঙ্খাতেন সোমনস্সেন সহ একুপ্পাদাদিভাৱং গতং. অযং পন ‘সহগত’-সদ্দো তব্ভাৱে ৱোকিণ্ণে নিস্সযে আৰম্মণে সংসট্ঠেতি ইমেসু অত্থেসু দিস্সতি. তত্থ ‘‘যাযং তণ্হা পোনোব্ভৱিকা নন্দিৰাগসহগতা’’তি (ৱিভ. ২০৩) তব্ভাৱে ৱেদিতব্বো; নন্দিৰাগভূতাতি অত্থো. ‘‘যা, ভিক্খৱে, ৱীমংসা কোসজ্জসহগতা কোসজ্জসম্পযুত্তা’’তি (সং. নি. ৫.৮৩২) ৱোকিণ্ণে ৱেদিতব্বো; অন্তৰন্তৰা উপ্পজ্জমানেন কোসজ্জেন ৱোকিণ্ণাতি অযমেত্থ অত্থো. ‘‘অট্ঠিকসঞ্ঞাসহগতং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতী’’তি (সং. নি. ৫.২৩৮) নিস্সযে ৱেদিতব্বো; অট্ঠিকসঞ্ঞং নিস্সায অট্ঠিকসঞ্ঞং ভাৱেত্ৱা পটিলদ্ধন্তি অত্থো. ‘‘লাভী হোতি ৰূপসহগতানং ৱা সমাপত্তীনং অৰূপসহগতানং ৱা’’তি (পু. প. ৩-৫) আৰম্মণে; ৱেদিতব্বো ৰূপাৰূপাৰম্মণানন্তি অত্থো. ‘‘ইদং সুখং ইমায পীতিযা সহগতং হোতি সহজাতং সংসট্ঠং সম্পযুত্ত’’ন্তি (ৱিভ. ৫৭৮) সংসট্ঠে. ইমস্মিম্পি পদে অযমেৱত্থো অধিপ্পেতো. সোমনস্সসংসট্ঠঞ্হি ইধ সোমনস্সসহগতন্তি ৱুত্তং.
‘সংসট্ঠ’-সদ্দোপি চেস সদিসে অৱস্সুতে মিত্তসন্থৱে সহজাতেতি বহূসু অত্থেসু দিস্সতি. অযঞ্হি ‘‘কিসে থূলে ৱিৱজ্জেত্ৱা সংসট্ঠা যোজিতা হযা’’তি (জা. ২.২২.৭০) এত্থ সদিসে আগতো. ‘‘সংসট্ঠাৱ তুম্হে অয্যে ৱিহৰথা’’তি (পাচি. ৭২৭) অৱস্সুতে. ‘‘গিহি সংসট্ঠো ৱিহৰতী’’তি (সং. নি. ৩.৩) মিত্তসন্থৱে. ‘‘ইদং সুখং ইমায পীতিযা সহগতং হোতি সহজাতং সংসট্ঠং সম্পযুত্ত’’ন্তি সহজাতে. ইধাপি সহজাতে অধিপ্পেতো. তত্থ ‘সহগতং’ অসহজাতং অসংসট্ঠং অসম্পযুত্তং নাম নত্থি. সহজাতং পন সংসট্ঠং সম্পযুত্তং হোতিপি, ন হোতিপি. ৰূপাৰূপধম্মেসু হি একতো জাতেসু ৰূপং অৰূপেন সহজাতং হোতি, ন সংসট্ঠং, ন সম্পযুত্তং; তথা অৰূপং ৰূপেন; ৰূপঞ্চ ৰূপেন; অৰূপং পন অৰূপেন সদ্ধিং নিযমতোৱ সহগতং সহজাতং সংসট্ঠং সম্পযুত্তমেৱ হোতীতি. তং সন্ধায ৱুত্তং ‘সোমনস্সসহগত’ন্তি.
ঞাণসম্পযুত্তন্তি ঞাণেন সম্পযুত্তং, সমং একুপ্পাদাদিপ্পকাৰেহি যুত্তন্তি অত্থো. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং সিযা তং মাতিকাৱণ্ণনায ৱেদনাত্তিকে ৱুত্তনযমেৱ. তস্মা একুপ্পাদা একনিৰোধা একৱত্থুকা একাৰম্মণাতি ইমিনা লক্খণেনেতং সম্পযুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. উক্কট্ঠনিদ্দেসো চেস. অৰূপে পন ৱিনাপি একৱত্থুকভাৱং সম্পযোগো লব্ভতি.
এত্তাৱতা কিং কথিতং? কামাৱচৰকুসলেসু সোমনস্সসহগতং তিহেতুকং ঞাণসম্পযুত্তং অসঙ্খাৰিকং মহাচিত্তং কথিতং. ‘‘কতমে ধম্মা কুসলা’’তি হি অনিযমিতপুচ্ছায চতুভূমককুসলং গহিতং. ‘কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতী’তি ৱচনেন পন তেভূমকং কুসলং পৰিচ্চজিত্ৱা, অট্ঠৱিধং কামাৱচৰকুসলমেৱ গহিতং. ‘সোমনস্সসহগত’ন্তি ৱচনেন ততো চতুব্বিধং উপেক্খাসহগতং পৰিচ্চজিত্ৱা চতুব্বিধং সোমনস্সসহগতমেৱ গহিতং. ‘ঞাণসম্পযুত্ত’ন্তি ৱচনেন ততো দুৱিধং ঞাণৱিপ্পযুত্তং পৰিচ্চজিত্ৱা দ্ৱে ঞাণসম্পযুত্তানেৱ গহিতানি. অসঙ্খাৰিকভাৱো পন অনাভট্ঠতাযেৱ ন গহিতো. কিঞ্চাপি ন গহিতো, পৰতো পন ‘সসঙ্খাৰেনা’তি ৱচনতো ইধ ‘অসঙ্খাৰেনা’তি অৱুত্তেপি অসঙ্খাৰিকভাৱো ৱেদিতব্বো. সম্মাসম্বুদ্ধো হি আদিতোৱ ইদং মহাচিত্তং ভাজেত্ৱা দস্সেতুং নিযমেত্ৱাৱ ইমং দেসনং আৰভীতি এৱমেত্থ সন্নিট্ঠানং কতন্তি ৱেদিতব্বং.
ইদানি তমেৱ চিত্তং আৰম্মণতো দস্সেতুং ৰূপাৰম্মণং ৱাতিআদিমাহ. ভগৱা হি অৰূপধম্মং দস্সেন্তো ৱত্থুনা ৱা দস্সেতি, আৰম্মণেন ৱা, ৱত্থাৰম্মণেহি ৱা, সৰসভাৱেন ৱা. ‘‘চক্খুসম্ফস্সো…পে… মনোসম্ফস্সো; চক্খুসম্ফস্সজা ৱেদনা…পে… মনোসম্ফস্সজা ৱেদনা; চক্খুৱিঞ্ঞাণং…পে… মনোৱিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীসু হি ৱত্থুনা অৰূপধম্মা দস্সিতা. ‘‘ৰূপসঞ্ঞা…পে… ধম্মসঞ্ঞা, ৰূপসঞ্চেতনা…পে… ধম্মসঞ্চেতনা’’তিআদীসু আৰম্মণেন. ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো…পে… মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো’’তিআদীসু (সং. নি. ৪.৬০) ৱত্থাৰম্মণেহি. ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা, সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ২.১) সৰসভাৱেন অৰূপধম্মা দস্সিতা. ইমস্মিং পন ঠানে আৰম্মণেন দস্সেন্তো ‘ৰূপাৰম্মণং’ ৱাতিআদিমাহ.
তত্থ চতুসমুট্ঠানং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং ৰূপমেৱ ৰূপাৰম্মণং. দ্ৱিসমুট্ঠানো অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নো সদ্দোৱ সদ্দাৰম্মণং. চতুসমুট্ঠানো অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নো গন্ধোৱ গন্ধাৰম্মণং. চতুসমুট্ঠানো অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নো ৰসোৱ ৰসাৰম্মণং. চতুসমুট্ঠানং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং ফোট্ঠব্বমেৱ ফোট্ঠব্বাৰম্মণং. একসমুট্ঠানা দ্ৱিসমুট্ঠানা তিসমুট্ঠানা চতুসমুট্ঠানা নকুতোচিসমুট্ঠানা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না চিত্তচেতসিকা, তথা নৱত্তব্বা চ, ৱুত্তাৱসেসা চিত্তগোচৰসঙ্খাতা ধম্মাযেৱ ধম্মাৰম্মণং. যে পন অনাপাথগতা ৰূপাদযোপি ধম্মাৰম্মণমিচ্চেৱ ৱদন্তি তে ইমিনা সুত্তেন পটিক্খিপিতব্বা. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘ইমেসং খো, আৱুসো, পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং নানাৱিসযানং নানাগোচৰানং ন অঞ্ঞমঞ্ঞস্স গোচৰৱিসযং পচ্চনুভোন্তানং মনো পটিসৰণং মনো নেসং গোচৰৱিসযং পচ্চনুভোতী’’তি (ম. নি. ১.৪৫৫).
এতেসঞ্হি ৰূপাৰম্মণাদীনি গোচৰৱিসযো নাম. তানি মনেন পচ্চনুভৱিযমানানিপি ৰূপাৰম্মণাদীনিযেৱাতি অযমত্থো সিদ্ধো হোতি. দিব্বচক্খুঞাণাদীনঞ্চ ৰূপাদিআৰম্মণত্তাপি অযমত্থো সিদ্ধোযেৱ হোতি. অনাপাথগতানেৱ হি ৰূপাৰম্মণাদীনি দিব্বচক্খুআদীনং আৰম্মণানি, ন চ তানি ধম্মাৰম্মণানি ভৱন্তীতি ৱুত্তনযেনেৱ আৰম্মণৱৱত্থানং ৱেদিতব্বং.
তত্থ একেকং আৰম্মণং দ্ৱীসু দ্ৱীসু দ্ৱাৰেসু আপাথমাগচ্ছতি. ৰূপাৰম্মণঞ্হি চক্খুপসাদং ঘট্টেত্ৱা তঙ্খণঞ্ঞেৱ মনোদ্ৱাৰে আপাথমাগচ্ছতি; ভৱঙ্গচলনস্স পচ্চযো হোতীতি অত্থো. সদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বাৰম্মণেসুপি এসেৱ নযো. যথা হি সকুণো আকাসেনাগন্ত্ৱা ৰুক্খগ্গে নিলীযমানোৱ ৰুক্খসাখঞ্চ ঘট্টেতি, ছাযা চস্স পথৱিযং পটিহঞ্ঞতি সাখাঘট্টনছাযাফৰণানি অপুব্বং অচৰিমং একক্খণেযেৱ ভৱন্তি, এৱং পচ্চুপ্পন্নৰূপাদীনং চক্খুপসাদাদিঘট্টনঞ্চ ভৱঙ্গচলনসমত্থতায মনোদ্ৱাৰে আপাথগমনঞ্চ অপুব্বং অচৰিমং একক্খণেযেৱ হোতি. ততো ভৱঙ্গং ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা চক্খুদ্ৱাৰাদীসু উপ্পন্নানং আৱজ্জনাদীনং ৱোট্ঠব্বনপৰিযোসানানং অনন্তৰা তেসং আৰম্মণানং অঞ্ঞতৰস্মিং ইদং মহাচিত্তং উপ্পজ্জতি.
সুদ্ধমনোদ্ৱাৰে পন পসাদঘট্টনকিচ্চং নত্থি. পকতিযা দিট্ঠসুতঘাযিতসাযিতফুট্ঠৱসেনেৱ এতানি আৰম্মণানি আপাথমাগচ্ছন্তি. কথং? ইধেকচ্চো কতসুধাকম্মং হৰিতালমনোসিলাদিৱণ্ণৱিচিত্তং পগ্গহিতনানপ্পকাৰধজপটাকং মালাদামৱিনদ্ধং দীপমালাপৰিক্খিত্তং অতিমনোৰমায সিৰিযা ৱিৰোচমানং অলঙ্কতপটিযত্তং মহাচেতিযং পদক্খিণং কত্ৱা সোড়সসু পাদপিট্ঠিকাসু পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দিত্ৱা অঞ্জলিং পগ্গয্হ উল্লোকেন্তো বুদ্ধাৰম্মণং পীতিং গহেত্ৱা তিট্ঠতি. তস্স এৱং চেতিযং পস্সিত্ৱা বুদ্ধাৰম্মণং পীতিং নিব্বত্তেত্ৱা অপৰভাগে যত্থ কত্থচি গতস্স ৰত্তিট্ঠানদিৱাট্ঠানেসু নিসিন্নস্স আৱজ্জমানস্স অলঙ্কতপটিযত্তং মহাচেতিযং চক্খুদ্ৱাৰে আপাথমাগতসদিসমেৱ হোতি, পদক্খিণং কত্ৱা চেতিযৱন্দনকালো ৱিয হোতি. এৱং তাৱ দিট্ঠৱসেন ৰূপাৰম্মণং আপাথমাগচ্ছতি.
মধুৰেন পন সৰেন ধম্মকথিকস্স ৱা ধম্মং কথেন্তস্স, সৰভাণকস্স ৱা সৰেন ভণন্তস্স সদ্দং সুত্ৱা অপৰভাগে যত্থ কত্থচি নিসীদিত্ৱা আৱজ্জমানস্স ধম্মকথা ৱা সৰভঞ্ঞং ৱা সোতদ্ৱাৰে আপাথমাগতং ৱিয হোতি, সাধুকাৰং দত্ৱা সুণনকালো ৱিয হোতি. এৱং সুতৱসেন সদ্দাৰম্মণং আপাথমাগচ্ছতি.
সুগন্ধং পন গন্ধং ৱা মালং ৱা লভিত্ৱা আসনে ৱা চেতিযে ৱা গন্ধাৰম্মণেন চিত্তেন পূজং কত্ৱা অপৰভাগে যত্থ কত্থচি নিসীদিত্ৱা আৱজ্জমানস্স তং গন্ধাৰম্মণং ঘানদ্ৱাৰে আপাথমাগতং ৱিয হোতি, পূজাকৰণকালো ৱিয হোতি. এৱং ঘাযিতৱসেন গন্ধাৰম্মণং আপাথমাগচ্ছতি.
পণীতং পন খাদনীযং ৱা ভোজনীযং ৱা সব্ৰহ্মচাৰীহি সদ্ধিং সংৱিভজিত্ৱা পৰিভুঞ্জিত্ৱা অপৰভাগে যত্থ কত্থচি কুদ্ৰূসকাদিভোজনং লভিত্ৱা ‘অসুককালে পণীতং ভোজনং সব্ৰহ্মচাৰীহি সদ্ধিং সংৱিভজিত্ৱা পৰিভুত্ত’ন্তি আৱজ্জমানস্স তং ৰসাৰম্মণং জিৱ্হাদ্ৱাৰে আপাথমাগতং ৱিয হোতি, পৰিভুঞ্জনকালো ৱিয হোতি. এৱং সাযিতৱসেন ৰসাৰম্মণং আপাথমাগচ্ছতি.
মুদুকং পন সুখসম্ফস্সং মঞ্চং ৱা পীঠং ৱা অত্থৰণপাপুৰণং ৱা পৰিভুঞ্জিত্ৱা অপৰভাগে যত্থ কত্থচি দুক্খসেয্যং কপ্পেত্ৱা ‘অসুককালে মে মুদুকং মঞ্চপীঠং অত্থৰণপাৱুৰণং পৰিভুত্ত’ন্তি আৱজ্জমানস্স তং ফোট্ঠব্বাৰম্মণং কাযদ্ৱাৰে আপাথমাগতং ৱিয হোতি. সুখসম্ফস্সং ৱেদযিতকালো ৱিয হোতি. এৱং ফুট্ঠৱসেন ফোট্ঠব্বাৰম্মণং আপাথমাগচ্ছতি. এৱং সুদ্ধমনোদ্ৱাৰে পসাদঘট্টনকিচ্চং নত্থি. পকতিযা দিট্ঠসুতঘাযিতসাযিতফুট্ঠৱসেনেৱ এতানি আৰম্মণানি আপাথমাগচ্ছন্তীতি ৱেদিতব্বানি.
ইদানি পকতিযা দিট্ঠাদীনং ৱসেন আপাথগমনে অযমপৰোপি অট্ঠকথামুত্তকো নযো হোতি. দিট্ঠং সুতং উভযসম্বন্ধন্তি ইমে তাৱ দিট্ঠাদযো ৱেদিতব্বা. তত্থ ‘দিট্ঠং’ নাম পঞ্চদ্ৱাৰৱসেন গহিতপুব্বং. ‘সুত’ন্তি পচ্চক্খতো অদিস্ৱা অনুস্সৱৱসেন গহিতা ৰূপাদযোৱ. তেহি দ্ৱীহিপি সম্বন্ধং ‘উভযসম্বন্ধং’ নাম. ইতি ইমেসম্পি দিট্ঠাদীনং ৱসেন এতানি মনোদ্ৱাৰে আপাথমাগচ্ছন্তীতি ৱেদিতব্বানি. তত্থ দিট্ঠৱসেন তাৱ আপাথগমনং হেট্ঠা পঞ্চহি নযেহি ৱুত্তমেৱ.
একচ্চো পন সুণাতি – ‘ভগৱতো পুঞ্ঞাতিসযনিব্বত্তং এৱৰূপং নাম ৰূপং, অতিমধুৰো সদ্দো, কিস্মিঞ্চি পদেসে কেসঞ্চি পুপ্ফানং অতিমনুঞ্ঞো গন্ধো, কেসঞ্চি ফলানং অতিমধুৰো ৰসো, কেসঞ্চি পাৱুৰণাদীনং অতিসুখো সম্ফস্সো’তি. তস্স, চক্খুপসাদাদিঘট্টনং ৱিনা, সুতমত্তানেৱ তানি মনোদ্ৱাৰে আপাথমাগচ্ছন্তি. অথস্স তং চিত্তং তস্মিং ৰূপে ৱা সদ্দে ৱা পসাদৱসেন গন্ধাদীসু অৰিযানং দাতুকামতাৱসেন অঞ্ঞেহি দিন্নেসু অনুমোদনাৱসেন ৱা পৱত্ততি. এৱং সুতৱসেন এতানি মনোদ্ৱাৰে আপাথমাগচ্ছন্তি.
অপৰেন পন যথাৱুত্তানি ৰূপাদীনি দিট্ঠানি ৱা সুতানি ৱা হোন্তি. তস্স ‘ঈদিসং ৰূপং আযতিং উপ্পজ্জনকবুদ্ধস্সাপি ভৱিস্সতী’তিআদিনা নযেন চক্খুপসাদাদিঘট্টনং ৱিনা দিট্ঠসুতসম্বন্ধেনেৱ তানি মনোদ্ৱাৰে আপাথমাগচ্ছন্তি. অথস্স হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ তেসু অঞ্ঞতৰাৰম্মণং ইদং মহাচিত্তং পৱত্ততি. এৱং উভযসম্বন্ধৱসেন এতানি মনোদ্ৱাৰে আপাথমাগচ্ছন্তি.
ইদম্পি চ মুখমত্তমেৱ. সদ্ধাৰুচিআকাৰপৰিৱিতক্কদিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিআদীনং পন ৱসেন ৱিত্থাৰতো এতেসং মনোদ্ৱাৰে আপাথগমনং ৱেদিতব্বমেৱ. যস্মা পন এৱং আপাথং আগচ্ছন্তানি ভূতানিপি হোন্তি অভূতানিপি, তস্মা অযং নযো অট্ঠকথাযং ন গহিতো. এৱং একেকাৰম্মণং জৱনং দ্ৱীসু দ্ৱীসু দ্ৱাৰেসু উপ্পজ্জতীতি ৱেদিতব্বং. ৰূপাৰম্মণঞ্হি জৱনং চক্খুদ্ৱাৰেপি উপ্পজ্জতি মনোদ্ৱাৰেপি. সদ্দাদিআৰম্মণেসুপি এসেৱ নযো.
তত্থ মনোদ্ৱাৰে উপ্পজ্জমানং ৰূপাৰম্মণং জৱনং দানমযং সীলমযং ভাৱনামযন্তি তিৱিধং হোতি. তেসু একেকং কাযকম্মং ৱচীকম্মং মনোকম্মন্তি তিৱিধমেৱ হোতি. সদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বধম্মাৰম্মণেসুপি এসেৱ নযো.
তত্থ ৰূপং তাৱ আৰম্মণং কত্ৱা উপ্পজ্জমানং এতং মহাকুসলচিত্তং নীলপীতলোহিতোদাতৱণ্ণেসু পুপ্ফৱত্থধাতূসু অঞ্ঞতৰং সুভনিমিত্তসঙ্খাতং ইট্ঠং কন্তং মনাপং ৰজনীযং ৱণ্ণং আৰম্মণং কত্ৱা উপ্পজ্জতি. ননু চেতং ইট্ঠাৰম্মণং লোভস্স ৱত্থু? কথং এতং চিত্তং কুসলং নাম জাতন্তি? নিযমিতৱসেন পৰিণামিতৱসেন সমুদাচাৰৱসেন আভুজিতৱসেনাতি. যস্স হি ‘কুসলমেৱ মযা কত্তব্ব’ন্তি কুসলকৰণে চিত্তং নিযমিতং হোতি, অকুসলপ্পৱত্তিতো নিৱত্তেত্ৱা কুসলকৰণেযেৱ পৰিণামিতং, অভিণ্হকৰণেন কুসলসমুদাচাৰেনেৱ সমুদাচৰিতং, পতিৰূপদেসৱাসসপ্পুৰিসূপনিস্সযসদ্ধম্মসৱনপুব্বেকতপুঞ্ঞতাদীহি চ উপনিস্সযেহি যোনিসো চ আভোগো পৱত্ততি, তস্স ইমিনা নিযমিতৱসেন পৰিণামিতৱসেন সমুদাচাৰৱসেন আভুজিতৱসেন চ কুসলং নাম জাতং হোতি.
আৰম্মণৱসেন পনেত্থ সোমনস্সসহগতভাৱো ৱেদিতব্বো. ইট্ঠাৰম্মণস্মিঞ্হি উপ্পন্নত্তা এতং সোমনস্সসহগতং জাতং. সদ্ধাবহুলতাদীনিপেত্থ কাৰণানিযেৱ. অস্সদ্ধানঞ্হি মিচ্ছাদিট্ঠীনঞ্চ একন্তইট্ঠাৰম্মণভূতং তথাগতৰূপম্পি দিস্ৱা সোমনস্সং নুপ্পজ্জতি. যে চ কুসলপ্পৱত্তিযং আনিসংসং ন পস্সন্তি তেসং পৰেহি উস্সাহিতানং কুসলং কৰোন্তানম্পি সোমনস্সং নুপ্পজ্জতি. তস্মা সদ্ধাবহুলতা ৱিসুদ্ধদিট্ঠিতা আনিসংসদস্সাৱিতাতি. এৱম্পেত্থ সোমনস্সসহগতভাৱো ৱেদিতব্বো. অপিচ একাদসধম্মা পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৱত্তন্তি – বুদ্ধানুস্সতি ধম্মানুস্সতি সঙ্ঘানুস্সতি সীলানুস্সতি চাগানুস্সতি দেৱতানুস্সতি উপসমানুস্সতি লূখপুগ্গলপৰিৱজ্জনতা সিনিদ্ধপুগ্গলসেৱনতা পসাদনীযসুত্তন্তপচ্চৱেক্খণতা তদধিমুত্ততাতি. ইমেহিপি কাৰণেহেত্থ সোমনস্সসহগতভাৱো ৱেদিতব্বো. ইমেসং পন ৱিত্থাৰো বোজ্ঝঙ্গৱিভঙ্গে (ৱিভ. অট্ঠ. ৩৬৭ বোজ্ঝঙ্গপব্বৱণ্ণনা, ৪৬৮-৪৬৯) আৱি ভৱিস্সতি.
কম্মতো, উপপত্তিতো, ইন্দ্ৰিযপৰিপাকতো, কিলেসদূৰীভাৱতোতি ইমেহি পনেত্থ কাৰণেহি ঞাণসম্পযুত্ততা ৱেদিতব্বা. যো হি পৰেসং ধম্মং দেসেতি অনৱজ্জানি সিপ্পাযতনকম্মাযতনৱিজ্জাট্ঠানানি সিক্খাপেতি ধম্মকথিকং সক্কাৰং কত্ৱা ধম্মং কথাপেতি, ‘আযতিং পঞ্ঞৱা ভৱিস্সামী’তি পত্থনং পট্ঠপেত্ৱা নানপ্পকাৰং দানং দেতি, তস্স এৱৰূপং কম্মং উপনিস্সায কুসলং উপ্পজ্জমানং ঞাণসম্পযুত্তং উপ্পজ্জতি. অব্যাপজ্জে লোকে উপ্পন্নস্স ৱাপি ‘‘তস্স তত্থ সুখিনো ধম্মপদা পিলৱন্তি… দন্ধো, ভিক্খৱে, সতুপ্পাদো, অথ সো সত্তো খিপ্পংযেৱ ৱিসেসগামী হোতী’’তি (অ. নি. ৪.১৯১) ইমিনা নযেন উপপত্তিং নিস্সাযপি উপ্পজ্জমানং কুসলং ঞাণসম্পযুত্তং উপ্পজ্জতি. তথা ইন্দ্ৰিযপৰিপাকং উপগতানং পঞ্ঞাদসকপ্পত্তানং ইন্দ্ৰিযপৰিপাকং নিস্সাযপি কুসলং উপ্পজ্জমানং ঞাণসম্পযুত্তং উপ্পজ্জতি. যেহি পন কিলেসা ৱিক্খম্ভিতা তেসং কিলেসদূৰীভাৱং নিস্সাযপি উপ্পজ্জমানং কুসলং ঞাণসম্পযুত্তং উপ্পজ্জতি. ৱুত্তম্পি চেতং –
‘‘যোগা ৱে জাযতী ভূৰি, অযোগা ভূৰিসঙ্খযো’’তি (ধ. প. ২৮২).
এৱং কম্মতো উপপত্তিতো ইন্দ্ৰিযপৰিপাকতো কিলেসদূৰীভাৱতোতি ইমেহি কাৰণেহি ঞাণসম্পযুত্ততা ৱেদিতব্বা.
অপিচ সত্ত ধম্মা ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৱত্তন্তি – পৰিপুচ্ছকতা, ৱত্থুৱিসদকিৰিযা, ইন্দ্ৰিযসমত্তপটিপাদনা, দুপ্পঞ্ঞপুগ্গলপৰিৱজ্জনা, পঞ্ঞৱন্তপুগ্গলসেৱনা, গম্ভীৰঞাণচৰিযপচ্চৱেক্খণা, তদধিমুত্ততাতি. ইমেহিপি কাৰণেহি ঞাণসম্পযুত্ততা ৱেদিতব্বা. ইমেসং পন ৱিত্থাৰো বোজ্ঝঙ্গৱিভঙ্গে (ৱিভ. অট্ঠ. ৩৬৭ বোজ্ঝঙ্গপব্বৱণ্ণনা) আৱি ভৱিস্সতি.
এৱং ঞাণসম্পযুত্তং হুত্ৱা উপ্পন্নঞ্চেতং অসঙ্খাৰেন অপ্পযোগেন অনুপাযচিন্তনায উপ্পন্নত্তা অসঙ্খাৰং নাম জাতং. তযিদং ৰজনীযৱণ্ণাৰম্মণং হুত্ৱা উপ্পজ্জমানমেৱ তিৱিধেন নিযমেন উপ্পজ্জতি – দানমযং ৱা হোতি, সীলমযং ৱা, ভাৱনামযং ৱা.
কথং? যদা হি নীলপীতলোহিতোদাতেসু পুপ্ফাদীসু অঞ্ঞতৰং লভিত্ৱা ৱণ্ণৱসেন আভুজিত্ৱা ‘ৱণ্ণদানং ময্হ’ন্তি বুদ্ধৰতনাদীনি পূজেতি, তদা দানমযং হোতি. তত্ৰিদং ৱত্থু – ভণ্ডাগাৰিকসঙ্ঘমিত্তো কিৰ একং সুৱণ্ণখচিতং ৱত্থং লভিত্ৱা ইদম্পি ৱত্থং সুৱণ্ণৱণ্ণং, সম্মাসম্বুদ্ধোপি সুৱণ্ণৱণ্ণো, সুৱণ্ণৱণ্ণং ৱত্থং সুৱণ্ণৱণ্ণস্সেৱ অনুচ্ছৱিকং, অম্হাকঞ্চ ৱণ্ণদানং ভৱিস্সতীতি মহাচেতিযে আৰোপেসি. এৱৰূপে কালে দানমযং হোতীতি ৱেদিতব্বং. যদা পন তথাৰূপমেৱ দেয্যধম্মং লভিত্ৱা ‘ময্হং কুলৱংসো, কুলতন্তি কুলপ্পৱেণী এসা, কুলৱত্তং এত’ন্তি বুদ্ধৰতনাদীনি পূজেতি তদা সীলমযং হোতি. যদা পন তাদিসেনেৱ ৱত্থুনা ৰতনত্তযস্স পূজং কত্ৱা ‘অযং ৱণ্ণো খযং গচ্ছিস্সতি, ৱযং গচ্ছিস্সতী’তি খযৱযং পট্ঠপেতি, তদা ভাৱনামযং হোতি.
দানমযং পন হুত্ৱা ৱত্তমানম্পি যদা তীণি ৰতনানি সহত্থেন পূজেন্তস্স পৱত্তত্তি, তদা কাযকম্মং হোতি. যদা তীণি ৰতনানি পূজেন্তো পুত্তদাৰদাসকম্মকৰপোৰিসাদযোপি আণাপেত্ৱা পূজাপেতি তদা ৱচীকম্মং হোতি. যদা তদেৱ ৱুত্তপ্পকাৰং ৱিজ্জমানকৱত্থুং আৰব্ভ ৱণ্ণদানং দস্সামীতি চিন্তেতি তদা মনোকম্মং হোতি. ৱিনযপৰিযাযং পত্ৱা হি ‘দস্সামি কৰিস্সামী’তি ৱাচা ভিন্না হোতীতি (পাৰা. ৬৫৯) ইমিনা লক্খণেন দানং নাম হোতি. অভিধম্মপৰিযাযং পত্ৱা পন ৱিজ্জমানকৱত্থুং আৰব্ভ ‘দস্সামী’তি মনসা চিন্তিতকালতো পট্ঠায কুসলং হোতি. অপৰভাগে কাযেন ৱা ৱাচায ৱা কত্তব্বং কৰিস্সতীতি ৱুত্তং. এৱং দানমযং কাযৱচীমনোকম্মৱসেনেৱ তিৱিধং হোতি.
যদা পন তং ৱুত্তপ্পকাৰং ৱত্থুং লভিত্ৱা কুলৱংসাদিৱসেন সহত্থা ৰতনত্তযং পূজেতি তদা সীলমযং কাযকম্মং হোতি. যদা কুলৱংসাদিৱসেনেৱ পুত্তদাৰাদযো আণাপেত্ৱা পূজাপেতি তদা ৱচীকম্মং হোতি. যদা ‘ময্হং কুলৱংসো, কুলতন্তি কুলপ্পৱেণী এসা, কুলৱত্তমেত’ন্তি ৱিজ্জমানকৱত্থুং আৰব্ভ ‘ৱণ্ণদানং দস্সামী’তি চিন্তেতি তদা মনোকম্মং হোতি. এৱং সীলমযং কাযৱচীমনোকম্মৱসেন তিৱিধং হোতি.
যদা পন তং ৱুত্তপ্পকাৰং ৱত্থুং লভিত্ৱা তীণি ৰতনানি পূজেত্ৱা চঙ্কমন্তো খযৱযং পট্ঠপেতি তদা ভাৱনামযং কাযকম্মং হোতি. ৱাচায সম্মসনং পট্ঠপেন্তস্স ৱচীকম্মং হোতি, কাযঙ্গৱাচঙ্গানি অচোপেত্ৱা মনসাৱ সম্মসনং পট্ঠপেন্তস্স মনোকম্মং হোতি. এৱং ভাৱনামযং কাযৱচীমনোকম্মৱসেন তিৱিধং হোতি. এৱমেতং ৰূপাৰম্মণং কুসলং তিৱিধপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুৱসেন নৱহি কম্মদ্ৱাৰেহি ভাজেত্ৱা দস্সেসি ধম্মৰাজা. সদ্দাৰম্মণাদীসুপি এসেৱ নযো.
ভেৰিসদ্দাদীসু হি ৰজনীযসদ্দং আৰম্মণং কত্ৱা হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ তীহি নিযমেহেতং কুসলং উপ্পজ্জতি. তত্থ সদ্দং কন্দমূলং ৱিয উপ্পাটেত্ৱা নীলুপ্পলহত্থকং ৱিয চ হত্থে ঠপেত্ৱা দাতুং নাম ন সক্কা, সৱত্থুকং পন কত্ৱা দেন্তো সদ্দদানং দেতি নাম. তস্মা যদা ‘সদ্দদানং দস্সামী’তি ভেৰিমুদিঙ্গাদীসু অঞ্ঞতৰতূৰিযেন তিণ্ণং ৰতনানং উপহাৰং কৰোতি, ‘সদ্দদানং মে’তি ভেৰিআদীনি ঠপাপেতি, ধম্মকথিকভিক্খূনং সৰভেসজ্জতেলফাণিতাদীনি দেতি, ধম্মসৱনং ঘোসেতি, সৰভঞ্ঞং ভণতি, ধম্মকথং কথেতি, উপনিসিন্নককথং অনুমোদনকথং কৰোতি, তদা দানমযংযেৱ হোতি. যদা এতদেৱ ৱিধানং কুলৱংসাদিৱসেন ৱত্তৱসেন কৰোতি তদা সীলমযং হোতি. যদা সব্বম্পেতং কত্ৱা অযং এত্তকো সদ্দো ব্ৰহ্মলোকপ্পমাণোপি হুত্ৱা ‘খযং গমিস্সতি, ৱযং গমিস্সতী’তি সম্মসনং পট্ঠপেতি তদা ভাৱনামযং হোতি.
তত্থ দানমযং তাৱ যদা ভেৰিআদীনি গহেত্ৱা সহত্থা উপহাৰং কৰোতি, নিচ্চুপহাৰত্থায ঠপেন্তোপি সহত্থা ঠপেতি, ‘সদ্দদানং মে’তি ধম্মসৱনং ঘোসেতুং গচ্ছতি, ধম্মকথং সৰভঞ্ঞং কাতুং ৱা গচ্ছতি, তদা কাযকম্মং হোতি. যদা ‘গচ্ছথ, তাতা, অম্হাকং সদ্দদানং তিণ্ণং ৰতনানং উপহাৰং কৰোথা’তি আণাপেতি, ‘সদ্দদানং মে’তি চেতিযঙ্গণেসু ‘ইমং ভেৰিং, ইমং মুদিঙ্গং ঠপেথা’তি আণাপেতি, সযমেৱ ধম্মসৱনং ঘোসেতি, ধম্মকথং কথেতি, সৰভঞ্ঞং ভণতি, তদা ৱচীকম্মং হোতি. যদা কাযঙ্গৱাচঙ্গানি অচোপেত্ৱা ‘সদ্দদানং দস্সামী’তি ৱিজ্জমানকৱত্থুং মনসা পৰিচ্চজতি, তদা মনোকম্মং হোতি.
সীলমযম্পি ‘সদ্দদানং নাম ময্হং কুলৱংসো কুলতন্তি কুলপ্পৱেণী’তি ভেৰিআদীহি সহত্থা উপহাৰং কৰোন্তস্স, ভেৰিআদীনি সহত্থা চেতিযঙ্গণাদীসু ঠপেন্তস্স, ধম্মকথিকানং সৰভেসজ্জং সহত্থা দদন্তস্স, ৱত্তসীসেন ধম্মসৱনঘোসনধম্মকথাকথনসৰভঞ্ঞভণনত্থায চ গচ্ছন্তস্স কাযকম্মং হোতি. ‘সদ্দদানং নাম অম্হাকং কুলৱংসো কুলতন্তি কুলপ্পৱেণী, গচ্ছথ, তাতা, বুদ্ধৰতনাদীনং উপহাৰং কৰোথা’তি আণাপেন্তস্স কুলৱংসৱসেনেৱ অত্তনা ধম্মকথং ৱা সৰভঞ্ঞং ৱা কৰোন্তস্স চ ৱচীকম্মং হোতি. ‘সদ্দদানং নাম ময্হং কুলৱংসো সদ্দদানং দস্সামী’তি কাযঙ্গৱাচঙ্গানি অচোপেত্ৱা মনসাৱ ৱিজ্জমানকৱত্থুং পৰিচ্চজন্তস্স মনোকম্মং হোতি.
ভাৱনামযম্পি যদা চঙ্কমন্তো সদ্দে খযৱযং পট্ঠপেতি তদা কাযকম্মং হোতি. কাযঙ্গং পন অচোপেত্ৱা ৱাচায সম্মসন্তস্স ৱচীকম্মং হোতি. কাযঙ্গৱাচঙ্গং অচোপেত্ৱা মনসাৱ সদ্দাযতনং সম্মসন্তস্স মনোকম্মং হোতি. এৱং সদ্দাৰম্মণম্পি কুসলং তিৱিধপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুৱসেন নৱহি কম্মদ্ৱাৰেহি ভাজেত্ৱা দস্সেসি ধম্মৰাজা.
মূলগন্ধাদীসুপি ৰজনীযগন্ধং আৰম্মণং কত্ৱা হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ তীহি নিযমেহেতং কুসলং উপ্পজ্জতি. তত্থ যদা মূলগন্ধাদীসু যংকিঞ্চি গন্ধং লভিত্ৱা গন্ধৱসেন আভুজিত্ৱা ‘গন্ধদানং ময্হ’ন্তি বুদ্ধৰতনাদীনি পূজেতি, তদা দানমযং হোতীতি সব্বং ৱণ্ণদানে ৱুত্তনযেনেৱ ৱিত্থাৰতো ৱেদিতব্বং. এৱং গন্ধাৰম্মণম্পি কুসলং তিৱিধপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুৱসেন নৱহি কম্মদ্ৱাৰেহি ভাজেত্ৱা দস্সেসি ধম্মৰাজা.
মূলৰসাদীসু পন ৰজনীযৰসং আৰম্মণং কত্ৱা হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ তীহি নিযমেহেতং কুসলং উপ্পজ্জতি. তত্থ যদা মূলৰসাদীসু যংকিঞ্চি ৰজনীযং ৰসৱত্থুং লভিত্ৱা ৰসৱসেন আভুজিত্ৱা ‘ৰসদানং ময্হ’ন্তি দেতি পৰিচ্চজতি, তদা দানমযং হোতীতি সব্বং ৱণ্ণদানে ৱুত্তনযেনেৱ ৱিত্থাৰতো ৱেদিতব্বং. সীলমযে পনেত্থ ‘সঙ্ঘস্স অদত্ৱা পৰিভুঞ্জনং নাম অম্হাকং ন আচিণ্ণ’ন্তি দ্ৱাদসন্নং ভিক্খুসহস্সানং দাপেত্ৱা সাদুৰসং পৰিভুত্তস্স দুট্ঠগামণিঅভযৰঞ্ঞো ৱত্থুং আদিং কত্ৱা মহাঅট্ঠকথাযং ৱত্থূনি আগতানি. অযমেৱ ৱিসেসো. এৱং ৰসাৰম্মণম্পি কুসলং তিৱিধপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুৱসেন নৱহি কম্মদ্ৱাৰেহি ভাজেত্ৱা দস্সেসি ধম্মৰাজা.
ফোট্ঠব্বাৰম্মণেপি পথৱীধাতু তেজোধাতু ৱাযোধাতূতি তীণি মহাভূতানি ফোট্ঠব্বাৰম্মণং নাম. ইমস্মিং ঠানে এতেসং ৱসেন যোজনং অকত্ৱা মঞ্চপীঠাদিৱসেন কাতব্বা. যদা হি মঞ্চপীঠাদীসু যংকিঞ্চি ৰজনীযং ফোট্ঠব্বৱত্থুং লভিত্ৱা ফোট্ঠব্বৱসেন আভুজিত্ৱা ‘ফোট্ঠব্বদানং ময্হ’ন্তি দেতি পৰিচ্চজতি, তদা দানমযং হোতীতি সব্বং ৱণ্ণদানে ৱুত্তনযেনেৱ ৱিত্থাৰতো ৱেদিতব্বং. এৱং ফোট্ঠব্বাৰম্মণম্পি কুসলং তিৱিধপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুৱসেন নৱহি কম্মদ্ৱাৰেহি ভাজেত্ৱা দস্সেসি ধম্মৰাজা.
ধম্মাৰম্মণে ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি, তীণি লক্খণানি, তযো অৰূপিনো খন্ধা, পন্নৰস সুখুমৰূপানি, নিব্বানপঞ্ঞত্তীতি ইমে ধম্মাযতনে পৰিযাপন্না চ, অপৰিযাপন্না চ, ধম্মা ধম্মাৰম্মণং নাম. ইমস্মিং পন ঠানে এতেসং ৱসেন যোজনং অকত্ৱা ওজদানপানদানজীৱিতদানৱসেন কাতব্বা. ওজাদীসু হি ৰজনীযং ধম্মাৰম্মণং আৰম্মণং কত্ৱা হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ তীহি নিযমেহেতং কুসলং উপ্পজ্জতি.
তত্থ যদা ‘ওজদানং ময্হ’ন্তি সপ্পিনৱনীতাদীনি দেতি, পানদানন্তি অট্ঠ পানানি দেতি, জীৱিতদানন্তি সলাকভত্তসঙ্ঘভত্তাদীনি দেতি, অফাসুকানং ভিক্খূনং ভেসজ্জং দেতি, ৱেজ্জং পচ্চুপট্ঠাপেতি, জালং ফালাপেতি, কুমীনং ৱিদ্ধংসাপেতি, সকুণপঞ্জৰং ৱিদ্ধংসাপেতি, বন্ধনমোক্খং কাৰাপেতি, মাঘাতভেৰিং চৰাপেতি, অঞ্ঞানিপি জীৱিতপৰিত্তাণত্থং এৱৰূপানি কম্মানি কৰোতি তদা দানমযং হোতি. যদা পন ‘ওজদানপানদানজীৱিতদানানি ময্হং কুলৱংসো কুলতন্তি কুলপ্পৱেণী’তি ৱত্তসীসেন ওজদানাদীনি পৱত্তেতি তদা সীলমযং হোতি. যদা ধম্মাৰম্মণস্মিং খযৱযং পট্ঠপেতি তদা ভাৱনামযং হোতি.
দানমযং পন হুত্ৱা পৱত্তমানম্পি যদা ওজদানপানদানজীৱিতদানানি সহত্থা দেতি, তদা কাযকম্মং হোতি. যদা পুত্তদাৰাদযো আণাপেত্ৱা দাপেতি, তদা ৱচীকম্মং হোতি. যদা কাযঙ্গৱাচঙ্গানি অচোপেত্ৱা ওজদানপানদানজীৱিতদানৱসেন ৱিজ্জমানকৱত্থুং ‘দস্সামী’তি মনসা চিন্তেতি, তদা মনোকম্মং হোতি.
যদা পন ৱুত্তপ্পকাৰং ৱিজ্জমানকৱত্থুং কুলৱংসাদিৱসেন সহত্থা দেতি, তদা সীলমযং কাযকম্মং হোতি. যদা কুলৱংসাদিৱসেনেৱ পুত্তদাৰাদযো আণাপেত্ৱা দাপেতি, তদা ৱচীকম্মং হোতি. যদা কুলৱংসাদিৱসেনেৱ ৱুত্তপ্পকাৰং ৱিজ্জমানকৱত্থুং ‘দস্সামী’তি মনসাৱ চিন্তেতি, তদা মনোকম্মং হোতি.
চঙ্কমিত্ৱা ধম্মাৰম্মণে খযৱযং পট্ঠপেন্তস্স পন ভাৱনামযং কাযকম্মং হোতি. কাযঙ্গং অচোপেত্ৱা ৱাচায খযৱযং পট্ঠপেন্তস্স ৱচীকম্মং হোতি. কাযঙ্গৱাচঙ্গানি অচোপেত্ৱা মনসাৱ ধম্মাৰম্মণে খযৱযং পট্ঠপেন্তস্স মনোকম্মং হোতি. এৱং ভাৱনামযং কাযৱচীমনোকম্মৱসেন তিৱিধং হোতি. এৱমেতং ধম্মাৰম্মণম্পি কুসলং তিৱিধপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থুৱসেন নৱহি কম্মদ্ৱাৰেহি ভাজেত্ৱা দস্সেসি ধম্মৰাজা.
এৱমিদং চিত্তং নানাৱত্থূসু নানাৰম্মণৱসেন দীপিতং. ইদং পন একৱত্থুস্মিম্পি নানাৰম্মণৱসেন লব্ভতিযেৱ. কথং? চতূসু হি পচ্চযেসু চীৱৰে ছ আৰম্মণানি লব্ভন্তি – নৱৰত্তস্স হি চীৱৰস্স ৱণ্ণো মনাপো হোতি দস্সনীযো, ইদং ৱণ্ণাৰম্মণং. পৰিভোগকালে পটপটসদ্দং কৰোতি, ইদং সদ্দাৰম্মণং. যো তত্থ কাড়কচ্ছকাদিগন্ধো, ইদং গন্ধাৰম্মণং. ৰসাৰম্মণং পন পৰিভোগৰসৱসেন কথিতং. যা তত্থ সুখসম্ফস্সতা, ইদং ফোট্ঠব্বাৰম্মণং. চীৱৰং পটিচ্চ উপ্পন্না সুখা ৱেদনা, ধম্মাৰম্মণং. পিণ্ডপাতে ৰসাৰম্মণং নিপ্পৰিযাযেনেৱ লব্ভতি. এৱং চতূসু পচ্চযেসু নানাৰম্মণৱসেন যোজনং কত্ৱা দানমযাদিভেদো ৱেদিতব্বো.
ইমস্স পন চিত্তস্স আৰম্মণমেৱ নিবদ্ধং, ৱিনা আৰম্মণেন অনুপ্পজ্জনতো. দ্ৱাৰং পন অনিবদ্ধং. কস্মা? কম্মস্স অনিবদ্ধত্তা. কম্মস্মিঞ্হি অনিবদ্ধে দ্ৱাৰম্পি অনিবদ্ধমেৱ হোতি.
কামাৱচৰকুসলং দ্ৱাৰকথা
কাযকম্মদ্ৱাৰকথা
ইমস্স পনত্থস্স পকাসনত্থং ইমস্মিং ঠানে মহাঅট্ঠকথাযং দ্ৱাৰকথা কথিতা. তত্থ তীণি কম্মানি, তীণি কম্মদ্ৱাৰানি, পঞ্চ ৱিঞ্ঞাণানি, পঞ্চ ৱিঞ্ঞাণদ্ৱাৰানি, ছ ফস্সা, ছ ফস্সদ্ৱাৰানি, অট্ঠ অসংৱৰা, অট্ঠ অসংৱৰদ্ৱাৰানি, অট্ঠ সংৱৰা, অট্ঠ সংৱৰদ্ৱাৰানি, দস কুসলকম্মপথা, দস অকুসলকম্মপথাতি, ইদং এত্তকং দ্ৱাৰকথায মাতিকাঠপনং নাম.
তত্থ কিঞ্চাপি তীণি কম্মানি পঠমং ৱুত্তানি, তানি পন ঠপেত্ৱা আদিতো তাৱ তীণি কম্মদ্ৱাৰানি ভাজেত্ৱা দস্সিতানি. কতমানি তীণি? কাযকম্মদ্ৱাৰং, ৱচীকম্মদ্ৱাৰং, মনোকম্মদ্ৱাৰন্তি.
তত্থ চতুব্বিধো কাযো – উপাদিন্নকো, আহাৰসমুট্ঠানো, উতুসমুট্ঠানো, চিত্তসমুট্ঠানোতি. তত্থ চক্খাযতনাদীনি জীৱিতিন্দ্ৰিযপৰিযন্তানি অট্ঠ কম্মসমুট্ঠানৰূপানিপি, কম্মসমুট্ঠানানেৱ চতস্সো ধাতুযো ৱণ্ণো গন্ধো ৰসো ওজাতি অট্ঠ উপাদিন্নককাযো নাম. তানেৱ অট্ঠ আহাৰজানি আহাৰসমুট্ঠানিককাযো নাম. অট্ঠ উতুজানি উতুসমুট্ঠানিককাযো নাম. অট্ঠ চিত্তজানি চিত্তসমুট্ঠানিককাযো নাম.
তেসু কাযকম্মদ্ৱাৰন্তি নেৱ উপাদিন্নককাযস্স নামং ন ইতৰেসং. চিত্তসমুট্ঠানেসু পন অট্ঠসু ৰূপেসু একা ৱিঞ্ঞত্তি অত্থি, ইদং কাযকম্মদ্ৱাৰং নাম. যং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘কতমং তং ৰূপং কাযৱিঞ্ঞত্তি? যা কুসলচিত্তস্স ৱা, অকুসলচিত্তস্স ৱা, অব্যাকতচিত্তস্স ৱা, অভিক্কমন্তস্স ৱা পটিক্কমন্তস্স ৱা, আলোকেন্তস্স ৱা ৱিলোকেন্তস্স ৱা, সমিঞ্জেন্তস্স ৱা পসাৰেন্তস্স ৱা, কাযস্স থম্ভনা সন্থম্ভনা সন্থম্ভিতত্তং, ৱিঞ্ঞত্তি ৱিঞ্ঞাপনা ৱিঞ্ঞাপিতত্তং, ইদং তং ৰূপং কাযৱিঞ্ঞত্তী’’তি (ধ. স. ৭২০). ‘অভিক্কমিস্সামি পটিক্কমিস্সামী’তি হি চিত্তং উপ্পজ্জমানং ৰূপং সমুট্ঠাপেতি. তত্থ যা পথৱীধাতু আপোধাতু তেজোধাতু ৱাযোধাতু তন্নিস্সিতো ৱণ্ণো গন্ধো ৰসো ওজাতি ইমেসং অট্ঠন্নং ৰূপকলাপানং অব্ভন্তৰে চিত্তসমুট্ঠানা ৱাযোধাতু, সা অত্তনা সহজাতং ৰূপকাযং সন্থম্ভেতি সন্ধাৰেতি চালেতি অভিক্কমাপেতি পটিক্কমাপেতি.
তত্থ একাৱজ্জনৱীথিযং সত্তসু জৱনেসু পঠমচিত্তসমুট্ঠিতা ৱাযোধাতু অত্তনা সহজাতং ৰূপকাযং সন্থম্ভেতুং সন্ধাৰেতুং সক্কোতি, অপৰাপৰং পন চালেতুং ন সক্কোতি. দুতিযাদীসুপি এসেৱ নযো. সত্তমচিত্তেন পন সমুট্ঠিতা ৱাযোধাতু হেট্ঠা ছহি চিত্তেহি সমুট্ঠিতং ৱাযোধাতুং উপত্থম্ভনপচ্চযং লভিত্ৱা অত্তনা সহজাতং ৰূপকাযং সন্থম্ভেতুং সন্ধাৰেতুং চালেতুং অভিক্কমাপেতুং পটিক্কমাপেতুং আলোকাপেতুং ৱিলোকাপেতুং সম্মিঞ্জাপেতুং পসাৰাপেতুং সক্কোতি. তেন গমনং নাম জাযতি, আগমনং নাম জাযতি, গমনাগমনং নাম জাযতি. ‘যোজনং গতো দসযোজনং গতো’তি ৱত্তব্বতং আপজ্জাপেতি.
যথা হি সত্তহি যুগেহি আকড্ঢিতব্বে সকটে পঠমযুগে যুত্তগোণা যুগং তাৱ সন্থম্ভেতুং সন্ধাৰেতুং সক্কোন্তি, চক্কং পন নপৱট্টেন্তি; দুতিযাদীসুপি এসেৱ নযো; সত্তমযুগে পন গোণে যোজেত্ৱা যদা ছেকো সাৰথি ধুৰে নিসীদিত্ৱা যোত্তানি আদায সব্বপুৰিমতো পট্ঠায পতোদলট্ঠিযা গোণে আকোটেতি, তদা সব্বেৱ একবলা হুত্ৱা ধুৰঞ্চ সন্ধাৰেন্তি চক্কানি চ পৱট্টেন্তি. ‘সকটং গহেত্ৱা দসযোজনং ৱীসতিযোজনং গতা’তি ৱত্তব্বতং আপাদেন্তি – এৱংসম্পদমিদং ৱেদিতব্বং.
তত্থ যো চিত্তসমুট্ঠানিককাযো ন সো ৱিঞ্ঞত্তি, চিত্তসমুট্ঠানায পন ৱাযোধাতুযা সহজাতং ৰূপকাযং সন্থম্ভেতুং সন্ধাৰেতুং চালেতুং পচ্চযো ভৱিতুং সমত্থো একো আকাৰৱিকাৰো অত্থি, অযং ৱিঞ্ঞত্তি নাম. সা অট্ঠ ৰূপানি ৱিয ন চিত্তসমুট্ঠানা. যথা পন অনিচ্চাদিভেদানং ধম্মানং জৰামৰণত্তা, ‘‘জৰামৰণং, ভিক্খৱে, অনিচ্চং সঙ্খত’’ন্তিআদি (সং. নি. ২.২০) ৱুত্তং, এৱং চিত্তসমুট্ঠানানং ৰূপানং ৱিঞ্ঞত্তিতায সাপি চিত্তসমুট্ঠানা নাম হোতি.
ৱিঞ্ঞাপনত্তা পনেসা ৱিঞ্ঞত্তীতি ৱুচ্চতি. কিং ৱিঞ্ঞাপেতীতি? একং কাযিককৰণং. চক্খুপথস্মিঞ্হি ঠিতো হত্থং ৱা পাদং ৱা উক্খিপতি, সীসং ৱা ভমুকং ৱা চালেতি, অযং হত্থাদীনং আকাৰো চক্খুৱিঞ্ঞেয্যো হোতি. ৱিঞ্ঞত্তি পন ন চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা মনোৱিঞ্ঞেয্যা এৱ. চক্খুনা হি হত্থৱিকাৰাদিৱসেন ৱিপ্ফন্দমানং ৱণ্ণাৰম্মণমেৱ পস্সতি. ৱিঞ্ঞত্তিং পন মনোদ্ৱাৰিকচিত্তেন চিন্তেত্ৱা ‘ইদঞ্চিদঞ্চ এস কাৰেতি মঞ্ঞে’তি জানাতি.
যথা হি অৰঞ্ঞে নিদাঘসমযে উদকট্ঠানে মনুস্সা ‘ইমায সঞ্ঞায ইধ উদকস্স অত্থিভাৱং জানিস্সন্তী’তি ৰুক্খগ্গে তালপণ্ণাদীনি বন্ধাপেন্তি, সুৰাপানদ্ৱাৰে ধজং উস্সাপেন্তি, উচ্চং ৱা পন ৰুক্খং ৱাতো পহৰিত্ৱা চালেতি, অন্তোউদকে মচ্ছে চলন্তে উপৰি বুব্বুড়কানি উট্ঠহন্তি, মহোঘস্স গতমগ্গপৰিযন্তে তিণপণ্ণকসটং উস্সাৰিতং হোতি. তত্থ তালপণ্ণধজসাখাচলনবুব্বুড়কতিণপণ্ণকসটে দিস্ৱা যথা চক্খুনা অদিট্ঠম্পি ‘এত্থ উদকং ভৱিস্সতি, সুৰা ভৱিস্সতি, অযং ৰুক্খো ৱাতেন পহতো ভৱিস্সতি, অন্তোউদকে মচ্ছো ভৱিস্সতি, এত্তকং ঠানং অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা ওঘো গতো ভৱিস্সতী’তি মনোৱিঞ্ঞাণেন জানাতি, এৱমেৱ ৱিঞ্ঞত্তিপি ন চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা মনোৱিঞ্ঞেয্যাৱ. চক্খুনা হি হত্থৱিকাৰাদিৱসেন ৱিপ্ফন্দমানং ৱণ্ণাৰম্মণমেৱ পস্সতি. ৱিঞ্ঞত্তিং পন মনোদ্ৱাৰিকচিত্তেন চিন্তেত্ৱা ‘ইদঞ্চিদঞ্চ এস কাৰেতি মঞ্ঞে’তি জানাতি.
ন কেৱলঞ্চেসা ৱিঞ্ঞাপনতোৱ ৱিঞ্ঞত্তি নাম. ৱিঞ্ঞেয্যতোপি পন ৱিঞ্ঞত্তিযেৱ নাম. অযঞ্হি পৰেসং অন্তমসো তিৰচ্ছানগতানম্পি পাকটা হোতি. তত্থ তত্থ সন্নিপতিতা হি সোণসিঙ্গালকাকগোণাদযো দণ্ডং ৱা লেড্ডুং ৱা গহেত্ৱা পহৰণাকাৰে দস্সিতে ‘অযং নো পহৰিতুকামো’তি ঞত্ৱা যেন ৱা তেন ৱা পলাযন্তি. পাকাৰকুট্টাদিঅন্তৰিকস্স পন পৰস্স অপাকটকালোপি অত্থি. কিঞ্চাপি তস্মিং খণে অপাকটা সম্মুখীভূতানং পন পাকটত্তা ৱিঞ্ঞত্তিযেৱ নাম হোতি.
চিত্তসমুট্ঠানিকে পন কাযে চলন্তে তিসমুট্ঠানিকো চলতি ন চলতীতি? সোপি তথেৱ চলতি. তংগতিকো তদনুৱত্তকোৱ হোতি. যথা হি উদকে গচ্ছন্তে উদকে পতিতানি সুক্খদণ্ডকতিণপণ্ণাদীনিপি উদকগতিকানেৱ ভৱন্তি, তস্মিং গচ্ছন্তে গচ্ছন্তি, তিট্ঠন্তে তিট্ঠন্তি – এৱংসম্পদমিদং ৱেদিতব্বং. এৱমেসা চিত্তসমুট্ঠানেসু ৰূপেসু ৱিঞ্ঞত্তি কাযকম্মদ্ৱাৰং নামাতি ৱেদিতব্বা.
যা পন তস্মিং দ্ৱাৰে সিদ্ধা চেতনা যায পাণং হনতি, অদিন্নং আদিযতি, মিচ্ছাচাৰং চৰতি, পাণাতিপাতাদীহি ৱিৰমতি, ইদং কাযকম্মং নাম. এৱং পৰৱাদিম্হি সতি কাযো দ্ৱাৰং, তম্হি দ্ৱাৰে সিদ্ধা চেতনা কাযকম্মং ‘কুসলং ৱা অকুসলং ৱা’তি ঠপেতব্বং. পৰৱাদিম্হি পন অসতি ‘অব্যাকতং ৱা’তি তিকং পূৰেত্ৱাৱ ঠপেতব্বং. তত্থ যথা নগৰদ্ৱাৰং কতট্ঠানেযেৱ তিট্ঠতি, অঙ্গুলমত্তম্পি অপৰাপৰং ন সঙ্কমতি, তেন তেন পন দ্ৱাৰেন মহাজনো সঞ্চৰতি, এৱমেৱ দ্ৱাৰে দ্ৱাৰং ন সঞ্চৰতি, কম্মং পন তস্মিং তস্মিং দ্ৱাৰে উপ্পজ্জনতো চৰতি. তেনাহু পোৰাণা –
দ্ৱাৰে চৰন্তি কম্মানি, ন দ্ৱাৰা দ্ৱাৰচাৰিনো;
তস্মা দ্ৱাৰেহি কম্মানি, অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱৱত্থিতাতি.
তত্থ কম্মেনাপি দ্ৱাৰং নামং লভতি, দ্ৱাৰেনাপি কম্মং. যথা হি ৱিঞ্ঞাণাদীনং উপ্পজ্জনট্ঠানানি ৱিঞ্ঞাণদ্ৱাৰং ফস্সদ্ৱাৰং অসংৱৰদ্ৱাৰং সংৱৰদ্ৱাৰন্তি নামং লভন্তি, এৱং কাযকম্মস্স উপ্পজ্জনট্ঠানং কাযকম্মদ্ৱাৰন্তি নামং লভতি. ৱচীমনোকম্মদ্ৱাৰেসুপি এসেৱ নযো. যথা পন তস্মিং তস্মিং ৰুক্খে অধিৱত্থা দেৱতা সিম্বলিদেৱতা পলাসদেৱতা পুচিমন্দদেৱতা ফন্দনদেৱতাতি তেন তেন ৰুক্খেন নামং লভতি, এৱমেৱ কাযদ্ৱাৰেন কতং কম্মম্পি কাযকম্মন্তি দ্ৱাৰেন নামং লভতি. ৱচীকম্মমনোকম্মেসুপি এসেৱ নযো. তত্থ অঞ্ঞো কাযো, অঞ্ঞং কম্মং, কাযেন পন কতত্তা তং কাযকম্মন্তি ৱুচ্চতি. তেনাহু অট্ঠকথাচৰিযা –
কাযেন চে কতং কম্মং, কাযকম্মন্তি ৱুচ্চতি;
কাযো চ কাযকম্মঞ্চ, অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱৱত্থিতা.
সূচিযা চে কতং কম্মং, সূচিকম্মন্তি ৱুচ্চতি;
সূচি চ সূচিকম্মঞ্চ, অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱৱত্থিতা.
ৱাসিযা চে কতং কম্মং, ৱাসিকম্মন্তি ৱুচ্চতি;
ৱাসি চ ৱাসিকম্মঞ্চ, অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱৱত্থিতা.
পুৰিসেন চে কতং কম্মং, পুৰিসকম্মন্তি ৱুচ্চতি;