কামাৱচৰকুসলং নিদ্দেসৱাৰকথা

২. ইদানি তানেৱ ধম্মুদ্দেসৱাৰে পাড়িআৰুড়্হানি ছপ্পঞ্ঞাস পদানি ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘কতমো তস্মিং সমযে ফস্সো হোতী’তিআদিনা নযেন নিদ্দেসৱাৰো আৰদ্ধো.

তত্থ পুচ্ছায তাৱ অযমত্থো – যস্মিং সমযে কামাৱচৰং কুসলং সোমনস্সসহগতং তিহেতুকং অসঙ্খাৰিকং মহাচিত্তং উপ্পজ্জতি, তস্মিং সমযে ফস্সো হোতীতি ৱুত্তো, কতমো সো ফস্সোতি ইমিনা নযেন সব্বপুচ্ছাসু অত্থো ৱেদিতব্বো.

যো তস্মিং সমযে ফস্সোতি তস্মিং সমযে যো ফুসনকৱসেন উপ্পন্নো ফস্সো, সো ফস্সোতি. ইদং ফস্সস্স সভাৱদীপনতো সভাৱপদং নাম. ফুসনাতি ফুসনাকাৰো. সম্ফুসনাতি ফুসনাকাৰোৱ উপসগ্গেন পদং ৱড্ঢেত্ৱা ৱুত্তো. সম্ফুসিতত্তন্তি সম্ফুসিতভাৱো. অযং পনেত্থ যোজনা – যো তস্মিং সমযে ফুসনকৱসেন ফস্সো, যা তস্মিং সমযে ফুসনা, যা তস্মিং সমযে সম্ফুসনা, যং তস্মিং সমযে সম্ফুসিতত্তং; অথ ৱা, যো তস্মিং সমযে ফুসনৱসেন ফস্সো, অঞ্ঞেনাপি পৰিযাযেন ফুসনা সম্ফুসনা সম্ফুসিতত্তন্তি ৱুচ্চতি, অযং তস্মিং সমযে ফস্সো হোতীতি. ৱেদনাদীনম্পি নিদ্দেসেসু ইমিনাৱ নযেন পদযোজনা ৱেদিতব্বা.

অযং পনেত্থ সব্বসাধাৰণো ৱিভত্তিৱিনিচ্ছযো. যানিমানি ভগৱতা পঠমং কামাৱচৰং কুসলং মহাচিত্তং ভাজেত্ৱা দস্সেন্তেন অতিৰেকপণ্ণাসপদানি মাতিকাৱসেন ঠপেত্ৱা পুন একেকপদং গহেত্ৱা ৱিভত্তিং আৰোপিতানি, তানি ৱিভত্তিং গচ্ছন্তানি তীহি কাৰণেহি ৱিভত্তিং গচ্ছন্তি; নানা হোন্তানি চতূহি কাৰণেহি নানা ভৱন্তি. অপৰদীপনা পনেত্থ দ্ৱে ঠানানি গচ্ছতি. কথং? এতানিহি ব্যঞ্জনৱসেন উপসগ্গৱসেন অত্থৱসেনাতি ইমেহি তীহি কাৰণেহি ৱিভত্তিং গচ্ছন্তি. তত্থ কোধো কুজ্ঝনা কুজ্ঝিতত্তং, দোসো দুস্সনা দুস্সিতত্তন্তি এৱং ব্যঞ্জনৱসেন ৱিভত্তিগমনং ৱেদিতব্বং. এত্থ হি একোৱ কোধো ব্যঞ্জনৱসেন এৱং ৱিভত্তিং গতো. চাৰো ৱিচাৰো অনুৱিচাৰো উপৱিচাৰোতি এৱং পন উপসগ্গৱসেন ৱিভত্তিগমনং ৱেদিতব্বং. পণ্ডিচ্চং কোসল্লং নেপুঞ্ঞং ৱেভব্যা চিন্তা উপপৰিক্খাতি এৱং অত্থৱসেন ৱিভত্তিগমনং ৱেদিতব্বং. তেসু ফস্সপদনিদ্দেসে তাৱ ইমা তিস্সোপি ৱিভত্তিযো লব্ভন্তি. ‘ফস্সো ফুসনা’তি হি ব্যঞ্জনৱসেন ৱিভত্তিগমনং হোতি. ‘সম্ফুসনা’তি উপসগ্গৱসেন. ‘সম্ফুসিতত্ত’ন্তি অত্থৱসেন. ইমিনা নযেন সব্বপদনিদ্দেসেসু ৱিভত্তিগমনং ৱেদিতব্বং.

নানা হোন্তানিপি পন নামনানত্তেন লক্খণনানত্তেন কিচ্চনানত্তেন পটিক্খেপনানত্তেনাতি ইমেহি চতূহি কাৰণেহি নানা হোন্তি. তত্থ কতমো তস্মিং সমযে ব্যাপাদো হোতি? যো তস্মিং সমযে দোসো দুস্সনাতি (ধ. স. ৪১৯) এত্থ ব্যাপাদোতি ৱা, দোসোতি ৱা, দ্ৱেপি এতে কোধো এৱ, নামেন নানত্তং গতাতি. এৱং ‘নামনানত্তেন’ নানত্তং ৱেদিতব্বং.

ৰাসট্ঠেন চ পঞ্চপি খন্ধা একোৱ খন্ধো হোতি. এত্থ পন ৰূপং ৰুপ্পনলক্খণং, ৱেদনা ৱেদযিতলক্খণা, সঞ্ঞা সঞ্জাননলক্খণা, চেতনা চেতযিতলক্খণা, ৱিঞ্ঞাণং ৱিজাননলক্খণন্তি ইমিনা লক্খণনানত্তেন পঞ্চক্খন্ধা হোন্তি. এৱং ‘লক্খণনানত্তেন’ নানত্তং ৱেদিতব্বং.

চত্তাৰো সম্মপ্পধানা – ‘‘ইধ ভিক্খু অনুপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং অনুপ্পাদায…পে… চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতী’’তি (ৱিভ. ৩৯০; দী. নি. ২.৪০২) একমেৱ ৱীৰিযং কিচ্চনানত্তেন চতূসু ঠানেসু আগতং. এৱং ‘কিচ্চনানত্তেন’ নানত্তং ৱেদিতব্বং.

চত্তাৰো অসদ্ধম্মা – কোধগৰুতা ন সদ্ধম্মগৰুতা, মক্খগৰুতা ন সদ্ধম্মগৰুতা, লাভগৰুতা ন সদ্ধম্মগৰুতা, সক্কাৰগৰুতা ন সদ্ধম্মগৰুতাতি, এৱমাদীসু (অ. নি. ৪.৪৪) পন ‘পটিক্খেপনানত্তেন’ নানত্তং ৱেদিতব্বং.

ইমানি পন চত্তাৰি নানত্তানি ন ফস্সেযেৱ লব্ভন্তি, সব্বেসুপি ফস্সপঞ্চকাদীসু লব্ভন্তি. ফস্সস্স হি ফস্সোতি নামং…পে… চিত্তস্স চিত্তন্তি. ফস্সো চ ফুসনলক্খণো, ৱেদনা ৱেদযিতলক্খণা, সঞ্ঞা সঞ্জাননলক্খণা, চেতনা চেতযিতলক্খণা, ৱিঞ্ঞাণং ৱিজাননলক্খণং. তথা ফস্সো ফুসনকিচ্চো, ৱেদনা অনুভৱনকিচ্চা, সঞ্ঞা সঞ্জাননকিচ্চা, চেতনা চেতযিতকিচ্চা, ৱিঞ্ঞাণং ৱিজাননকিচ্চন্তি. এৱং কিচ্চনানত্তেন নানত্তং ৱেদিতব্বং.

পটিক্খেপনানত্তং ফস্সপঞ্চমকে নত্থি. অলোভাদিনিদ্দেসে পন অলোভো অলুব্ভনা অলুব্ভিতত্তন্তিআদিনা নযেন লব্ভতীতি এৱং পটিক্খেপনানত্তেন নানত্তং ৱেদিতব্বং. এৱং সব্বপদনিদ্দেসেসু লব্ভমানৱসেন চতুব্বিধম্পি নানত্তং ৱেদিতব্বং.

অপৰদীপনা পন পদত্থুতি ৱা হোতি দড়্হীকম্মং ৱাতি এৱং দ্ৱে ঠানানি গচ্ছতি. যট্ঠিকোটিযা উপ্পীড়েন্তেন ৱিয হি সকিমেৱ ফস্সোতি ৱুত্তে এতং পদং ফুল্লিতমণ্ডিতৱিভূসিতং নাম ন হোতি. পুনপ্পুনং ব্যঞ্জনৱসেন উপসগ্গৱসেন অত্থৱসেন ‘ফস্সো ফুসনা সম্ফুসনা সম্ফুসিতত্ত’ন্তি ৱুত্তে ফুল্লিতমণ্ডিতৱিভূসিতং নাম হোতি. যথা হি দহৰকুমাৰং ন্হাপেত্ৱা, মনোৰমং ৱত্থং পৰিদহাপেত্ৱা পুপ্ফানি পিড়ন্ধাপেত্ৱা অক্খীনি অঞ্জেত্ৱা অথস্স নলাটে একমেৱ মনোসিলাবিন্দুং কৰেয্যুং, তস্স ন এত্তাৱতা চিত্ততিলকো নাম হোতি. নানাৱণ্ণেহি পন পৰিৱাৰেত্ৱা বিন্দূসু কতেসু চিত্ততিলকো নাম হোতি. এৱংসম্পদমিদং ৱেদিতব্বং. অযং ‘পদত্থুতি’ নাম.

ব্যঞ্জনৱসেন উপসগ্গৱসেন অত্থৱসেন চ পুনপ্পুনং ভণনমেৱ দড়্হীকম্মং নাম. যথা হি ‘আৱুসো’তি ৱা ‘ভন্তে’তি ৱা ‘যক্খো’তি ৱা ‘সপ্পো’তি ৱা ৱুত্তে দড়্হীকম্মং নাম ন হোতি. ‘আৱুসো আৱুসো’‘ভন্তে ভন্তে’‘যক্খো যক্খো’‘সপ্পো সপ্পো’তি ৱুত্তে পন দড়্হীকম্মং নাম হোতি. এৱমেৱ সকিদেৱ যট্ঠিকোটিযা উপ্পীড়েন্তেন ৱিয ‘ফস্সো’তি ৱুত্তে পদং দড়্হীকম্মং নাম ন হোতি. পুনপ্পুনং ব্যঞ্জনৱসেন উপসগ্গৱসেন অত্থৱসেন ‘ফস্সো ফুসনা সম্ফুসনা সম্ফুসিতত্ত’ন্তি ৱুত্তেযেৱ ‘দড়্হীকম্মং’ নাম হোতীতি. এৱং অপৰদীপনা দ্ৱে ঠানানি গচ্ছতি. এতস্সাপি ৱসেন লব্ভমানকপদনিদ্দেসেসু সব্বত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.

অযং তস্মিং সমযে ফস্সো হোতীতি যস্মিং সমযে পঠমং কামাৱচৰং মহাকুসলচিত্তং উপ্পজ্জতি, তস্মিং সমযে অযং ফস্সো নাম হোতীতি অত্থো. অযং তাৱ ফস্সপদনিদ্দেসস্স ৱণ্ণনা. ইতো পৰেসু পন ৱেদনাদীনং পদানং নিদ্দেসেসু ৱিসেসমত্তমেৱ ৱণ্ণযিস্সাম. সেসং ইধ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.

৩. যং তস্মিং সমযেতি এত্থ কিঞ্চাপি কতমা তস্মিং সমযে ৱেদনা হোতীতি আৰদ্ধং, ‘সাতপদৱসেন পন ‘য’ন্তি ৱুত্তং. তজ্জামনোৱিঞ্ঞাণধাতুসম্ফস্সজন্তি এত্থ ‘তজ্জা’ ৱুচ্চতি তস্স সাতসুখস্স অনুচ্ছৱিকা সাৰুপ্পা. অনুচ্ছৱিকত্থোপি হি অযং ‘তজ্জা’-সদ্দো হোতি. যথাহ – ‘‘তজ্জং তস্সাৰুপ্পং কথং মন্তেতী’’তি (ম. নি. ৩.২৪৬). তেহি ৱা ৰূপাদীহি আৰম্মণেহি ইমস্স চ সুখস্স পচ্চযেহি জাতাতিপি তজ্জা. মনোৱিঞ্ঞাণমেৱ নিস্সত্তট্ঠেন ধাতূতি মনোৱিঞ্ঞাণধাতু. সম্ফস্সতো জাতং, সম্ফস্সে ৱা জাতন্তি সম্ফস্সজং. চিত্তনিস্সিতত্তা চেতসিকং. মধুৰট্ঠেন সাতং. ইদং ৱুত্তং হোতি – যং তস্মিং সমযে যথাৱুত্তেন অত্থেন তজ্জায মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা সম্ফস্সজং চেতসিকং সাতং, অযং তস্মিং সমযে ৱেদনা হোতীতি. এৱং সব্বপদেহি সদ্ধিং যোজনা ৱেদিতব্বা.

ইদানি চেতসিকং সুখন্তিআদীসু চেতসিকপদেন কাযিকসুখং পটিক্খিপতি, সুখপদেন চেতসিকং দুক্খং. চেতোসম্ফস্সজন্তি চিত্তসম্ফস্সে জাতং. সাতং সুখং ৱেদযিতন্তি সাতং ৱেদযিতং, ন অসাতং ৱেদযিতং; সুখং ৱেদযিতং, ন দুক্খং ৱেদযিতং. পৰতো তীণি পদানি ইত্থিলিঙ্গৱসেন ৱুত্তানি. সাতা ৱেদনা, ন অসাতা; সুখা ৱেদনা, ন দুক্খাতি. অযমেৱ পনেত্থ অত্থো.

৪. সঞ্ঞানিদ্দেসে তজ্জামনোৱিঞ্ঞাণধাতুসম্ফস্সজাতি তস্সাকুসলসঞ্ঞায অনুচ্ছৱিকায মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা সম্ফস্সম্হি জাতা. সঞ্ঞাতি সভাৱনামং. সঞ্জাননাতি সঞ্জাননাকাৰো. সঞ্জানিতত্তন্তি সঞ্জানিতভাৱো.

৫. চেতনানিদ্দেসেপি ইমিনাৱ নযেন ৱেদিতব্বো.

চিত্তনিদ্দেসে চিত্তৱিচিত্ততায চিত্তং. আৰম্মণং মিনমানং জানাতীতি মনো. মানসন্তি মনো এৱ. ‘‘অন্তলিক্খচৰো পাসো য্ৱাযং চৰতি মানসো’’তি (সং. নি. ১.১৫১; মহাৱ. ৩৩) হি এত্থ পন সম্পযুত্তকধম্মো ‘মানসো’তি ৱুত্তো.

‘‘কথঞ্হি ভগৱা তুয্হং, সাৱকো সাসনে ৰতো;

অপ্পত্তমানসো সেক্খো, কালং কযিৰা জনে সুতা’’তি. (সং. নি. ১.১৫৯);

এত্থ অৰহত্তং ‘মানস’ন্তি ৱুত্তং. ইধ পন ‘মনোৱ’ মানসং. ব্যঞ্জনৱসেন হেতং পদং ৱড্ঢিতং.

হদযন্তি চিত্তং. ‘‘চিত্তং ৱা তে খিপিস্সামি, হদযং ৱা তে ফালেস্সামী’’তি (সং. নি. ১.২৩৭; সু. নি. আড়ৱকসুত্ত) এত্থ উৰো হদযন্তি ৱুত্তং. ‘‘হদযা হদযং মঞ্ঞে অঞ্ঞায তচ্ছতী’’তি (ম. নি. ১.৬৩) এত্থ চিত্তং. ‘‘ৱক্কং হদয’’ন্তি (দী. নি. ২.৩৭৭; ম. নি. ১.১১০) এত্থ হদযৱত্থু. ইধ পন চিত্তমেৱ অব্ভন্তৰট্ঠেন ‘হদয’ন্তি ৱুত্তং. তমেৱ পৰিসুদ্ধট্ঠেন পণ্ডৰং. ভৱঙ্গং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. যথাহ – ‘‘পভস্সৰমিদং, ভিক্খৱে, চিত্তং, তঞ্চ খো আগন্তুকেহি উপক্কিলেসেহি উপক্কিলিট্ঠ’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৯). ততো নিক্খন্তত্তা পন অকুসলম্পি, গঙ্গায নিক্খন্তা নদী গঙ্গা ৱিয, গোধাৱৰিতো নিক্খন্তা গোধাৱৰী ৱিয চ, পণ্ডৰন্ত্ৱেৱ ৱুত্তং.

মনো মনাযতনন্তি ইধ পন মনোগ্গহণং মনস্সেৱ আযতনভাৱদীপনত্থং. তেনেতং দীপেতি – ‘নযিদং দেৱাযতনং ৱিয মনস্স আযতনত্তা মনাযতনং, অথ খো মনো এৱ আযতনং মনাযতন’ন্তি. তত্থ নিৱাসঠানট্ঠেন আকৰট্ঠেন সমোসৰণঠানট্ঠেন সঞ্জাতিদেসট্ঠেন কাৰণট্ঠেন চ আযতনং ৱেদিতব্বং. তথা হি লোকে ‘ইস্সৰাযতনং ৱাসুদেৱাযতন’ন্তিআদীসু নিৱাসট্ঠানং আযতনন্তি ৱুচ্চতি. ‘সুৱণ্ণাযতনং ৰজতাযতন’ন্তিআদীসু আকৰো. সাসনে পন ‘‘মনোৰমে আযতনে সেৱন্তি নং ৱিহঙ্গমা’’তিআদীসু (অ. নি. ৫.৩৮) সমোসৰণট্ঠানং. ‘‘দক্খিণাপথো গুন্নং আযতন’’ন্তিআদীসু সঞ্জাতিদেসো. ‘‘তত্ৰ তত্ৰেৱ সক্খিভব্বতং পাপুণাতি সতি সতিআযতনে’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১৫৮) কাৰণং. ইধ পন সঞ্জাতিদেসট্ঠেন সমোসৰণঠানট্ঠেন কাৰণট্ঠেনাতি তিধাপি ৱট্টতি.

ফস্সাদযো হি ধম্মা এত্থ সঞ্জাযন্তীতি সঞ্জাতিদেসট্ঠেনপি এতং আযতনং. বহিদ্ধা ৰূপসদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বা আৰম্মণভাৱেনেত্থ ওসৰন্তীতি সমোসৰণঠানট্ঠেনপি আযতনং. ফস্সাদীনং পন সহজাতাদিপচ্চযট্ঠেন কাৰণত্তা কাৰণট্ঠেনপি আযতনন্তি ৱেদিতব্বং. মনিন্দ্ৰিযং ৱুত্তত্থমেৱ.

ৱিজানাতীতি ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণমেৱ খন্ধো ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো. তস্স ৰাসিআদিৱসেন অত্থো ৱেদিতব্বো. মহাউদকক্খন্ধোত্ৱেৱ সঙ্খ্যং গচ্ছতীতি (অ. নি. ৪.৫১). এত্থ হি ৰাসট্ঠেন খন্ধো ৱুত্তো. ‘‘সীলক্খন্ধো সমাধিক্খন্ধো’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩৫৫) গুণট্ঠেন. ‘‘অদ্দসা খো ভগৱা মহন্তং দাৰুক্খন্ধ’’ন্তি (সং. নি. ৪.২৪১) এত্থ পণ্ণত্তিমত্তট্ঠেন. ইধ পন ৰুড়্হিতো খন্ধো ৱুত্তো. ৰাসট্ঠেন হি ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স একদেসো একং ৱিঞ্ঞাণং. তস্মা যথা ৰুক্খস্স একদেসং ছিন্দন্তো ৰুক্খং ছিন্দতীতি ৱুচ্চতি, এৱমেৱ ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স একদেসভূতং একম্পি ৱিঞ্ঞাণং ৰুড়্হিতো ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধোতি ৱুত্তং.

তজ্জামনোৱিঞ্ঞাণধাতূতি তেসং ফস্সাদীনং ধম্মানং অনুচ্ছৱিকা মনোৱিঞ্ঞাণধাতু. ইমস্মিঞ্হি পদে একমেৱ চিত্তং মিননট্ঠেন মনো, ৱিজাননট্ঠেন ৱিঞ্ঞাণং, সভাৱট্ঠেন নিস্সত্তট্ঠেন ৱা ধাতূতি তীহি নামেহি ৱুত্তং. ইতি ইমস্মিং ফস্সপঞ্চমকে ফস্সো তাৱ যস্মা ফস্সো এৱ, ন তজ্জামনোৱিঞ্ঞাণধাতুসম্ফস্সজো, চিত্তঞ্চ যস্মা তজ্জামনোৱিঞ্ঞাণধাতু এৱ, তস্মা ইমস্মিং পদদ্ৱযে ‘তজ্জামনোৱিঞ্ঞাণধাতুসম্ফস্সজা’তি পঞ্ঞত্তি ন আৰোপিতা. ৱিতক্কপদাদীসু পন লব্ভমানাপি ইধ পচ্ছিন্নত্তা ন উদ্ধটা.

ইমেসঞ্চ পন ফস্সপঞ্চমকানং ধম্মানং পাটিযেক্কং পাটিযেক্কং ৱিনিব্ভোগং কত্ৱা পঞ্ঞত্তিং উদ্ধৰমানেন ভগৱতা দুক্কৰং কতং. নানাউদকানঞ্হি নানাতেলানং ৱা একভাজনে পক্খিপিত্ৱা দিৱসং নিম্মথিতানং ৱণ্ণ গন্ধৰসানং নানতায দিস্ৱা ৱা ঘাযিত্ৱা ৱা সাযিত্ৱা ৱা নানাকৰণং সক্কা ভৱেয্য ঞাতুং. এৱং সন্তেপি তং দুক্কৰন্তি ৱুত্তং. সম্মাসম্বুদ্ধেন পন ইমেসং অৰূপীনং চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং একাৰম্মণে পৱত্তমানানং পাটিযেক্কং পাটিযেক্কং ৱিনিব্ভোগং কত্ৱা পঞ্ঞত্তিং উদ্ধৰমানেন অতিদুক্কৰং কতং. তেনাহ আযস্মা নাগসেনত্থেৰো –

‘‘দুক্কৰং, মহাৰাজ, ভগৱতা কতন্তি. ‘কিং, ভন্তে নাগসেন, ভগৱতা দুক্কৰং কত’ন্তি. ‘দুক্কৰং, মহাৰাজ, ভগৱতা কতং, যং ইমেসং অৰূপীনং চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং একাৰম্মণে পৱত্তমানানং ৱৱত্থানং অক্খাতং – অযং ফস্সো, অযং ৱেদনা, অযং সঞ্ঞা, অযং চেতনা, ইদং চিত্ত’ন্তি. ‘ওপম্মং, ভন্তে, কৰোহী’তি. ‘যথা, মহাৰাজ, কোচিদেৱ পুৰিসো নাৱায সমুদ্দং অজ্ঝোগাহেত্ৱা হত্থপুটেন উদকং গহেত্ৱা জিৱ্হায সাযিত্ৱা জানেয্য নু খো, মহাৰাজ, সো পুৰিসো – ইদং গঙ্গায উদকং, ইদং যমুনায উদকং, ইদং অচিৰৱতিযা উদকং, ইদং সৰভুযা উদকং, ইদং মহিযা উদক’ন্তি? ‘দুক্কৰং, ভন্তে, জানিতু’ন্তি. ‘ততো দুক্কৰতৰং খো, মহাৰাজ, ভগৱতা কতং যং ইমেসং অৰূপীনং চিত্তচেতসিকানং ধম্মানং…পে… ইদং চিত্ত’’’ন্তি (মি. প. ২.৭.১৬).

৭. ৱিতক্কনিদ্দেসে তক্কনৱসেন তক্কো. তস্স তিত্তকং তক্কেসি কুম্ভং তক্কেসি সকটং তক্কেসি যোজনং তক্কেসি অদ্ধযোজনং তক্কেসীতি এৱং তক্কনৱসেন পৱত্তি ৱেদিতব্বা. ইদং তক্কস্স সভাৱপদং. ৱিতক্কনৱসেন ৱিতক্কো. বলৱতৰতক্কস্সেতং নামং. সুট্ঠু কপ্পনৱসেন সঙ্কপ্পো. একগ্গং চিত্তং আৰম্মণে অপ্পেতীতি অপ্পনা. দুতিযপদং উপসগ্গৱসেন ৱড্ঢিতং. বলৱতৰা ৱা অপ্পনা ব্যপ্পনা. আৰম্মণে চিত্তং অভিনিৰোপেতি পতিট্ঠাপেতীতি চেতসো অভিনিৰোপনা. যাথাৱতায নিয্যানিকতায চ কুসলভাৱপ্পত্তো পসত্থো সঙ্কপ্পোতি সম্মাসঙ্কপ্পো.

৮. ৱিচাৰনিদ্দেসে আৰম্মণে চৰণকৱসেন চাৰো. ইদমস্স সভাৱপদং. ৱিচৰণৱসেন ৱিচাৰো. অনুগন্ত্ৱা ৱিচৰণৱসেন অনুৱিচাৰো. উপগন্ত্ৱা ৱিচৰণৱসেন উপৱিচাৰোতি. উপসগ্গৱসেন ৱা পদানি ৱড্ঢিতানি. আৰম্মণে চিত্তং, সৰং ৱিয জিযায, অনুসন্দহিত্ৱা ঠপনতো চিত্তস্স অনুসন্ধানতা. আৰম্মণং অনুপেক্খমানো ৱিয তিট্ঠতীতি অনুপেক্খনতা. ৱিচৰণৱসেন ৱা উপেক্খনতা অনুপেক্খনতা.

৯. পীতিনিদ্দেসে পীতীতি সভাৱপদং. পমুদিতস্স ভাৱো পামোজ্জং. আমোদনাকাৰো আমোদনা. পমোদনাকাৰো পমোদনা. যথা ৱা ভেসজ্জানং ৱা তেলানং ৱা উণ্হোদকসীতোদকানং ৱা একতোকৰণং মোদনাতি ৱুচ্চতি, এৱমযম্পি পীতি ধম্মানং একতোকৰণেন মোদনা. উপসগ্গৱসেন পন মণ্ডেত্ৱা আমোদনা পমোদনাতি ৱুত্তা. হাসেতীতি হাসো. পহাসেতীতি পহাসো. হট্ঠপহট্ঠাকাৰানমেতং অধিৱচনং. ৱিত্তীতি ৱিত্তং; ধনস্সেতং নামং. অযং পন সোমনস্সপচ্চযত্তা ৱিত্তিসৰিক্খতায ৱিত্তি. যথা হি ধনিনো ধনং পটিচ্চ সোমনস্সং উপ্পজ্জতি, এৱং পীতিমতোপি পীতিং পটিচ্চ সোমনস্সং উপ্পজ্জতি, তস্মা ৱিত্তীতি ৱুত্তা. তুট্ঠিসভাৱসণ্ঠিতায পীতিযা এতং নামং. পীতিমা পন পুগ্গলো কাযচিত্তানং উগ্গতত্তা অব্ভুগ্গতত্তা উদগ্গোতি ৱুচ্চতি. উদগ্গস্স ভাৱো ওদগ্যং. অত্তনো মনতা অত্তমনতা. অনভিৰদ্ধস্স হি মনো দুক্খপদট্ঠানত্তা অত্তনো মনো নাম ন হোতি, অভিৰদ্ধস্স পন সুখপদট্ঠানত্তা অত্তনো মনো নাম হোতি. ইতি অত্তনো মনতা অত্তমনতা, সকমনতা. সকমনস্স ভাৱোতি অত্থো. সা পন যস্মা ন অঞ্ঞস্স কস্সচি অত্তনো মনতা, চিত্তস্সেৱ পনেসো ভাৱো, চেতসিকো ধম্মো, তস্মা অত্তমনতা চিত্তস্সাতি ৱুত্তা.

১১. একগ্গতানিদ্দেসে অচলভাৱেন আৰম্মণে তিট্ঠতীতি ঠিতি. পৰতো পদদ্ৱযং উপসগ্গৱসেন ৱড্ঢিতং. অপিচ সম্পযুত্তধম্মে আৰম্মণম্হি সম্পিণ্ডেত্ৱা তিট্ঠতীতি সণ্ঠিতি. আৰম্মণং ওগাহেত্ৱা অনুপৱিসিত্ৱা তিট্ঠতীতি অৱট্ঠিতি. কুসলপক্খস্মিঞ্হি চত্তাৰো ধম্মা আৰম্মণং ওগাহন্তি – সদ্ধা সতি সমাধি পঞ্ঞাতি. তেনেৱ সদ্ধা ওকপ্পনাতি ৱুত্তা, সতি অপিলাপনতাতি, সমাধি অৱট্ঠিতীতি, পঞ্ঞা পৰিযোগাহনাতি. অকুসলপক্খে পন তযো ধম্মা আৰম্মণং ওগাহন্তি – তণ্হা দিট্ঠি অৱিজ্জাতি. তেনেৱ তে ওঘাতি ৱুত্তা. চিত্তেকগ্গতা পনেত্থ ন বলৱতী হোতি. যথা হি ৰজুট্ঠানট্ঠানে উদকেন সিঞ্চিত্ৱা সম্মট্ঠে থোকমেৱ কালং ৰজো সন্নিসীদতি, সুক্খন্তে সুক্খন্তে পুন পকতিভাৱেন ৱুট্ঠাতি, এৱমেৱ অকুসলপক্খে চিত্তেকগ্গতা ন বলৱতী হোতি. যথা পন তস্মিং ঠানে ঘটেহি উদকং আসিঞ্চিত্ৱা কুদালেন খনিত্ৱা আকোটনমদ্দনঘট্টনানি কত্ৱা উপলিত্তে আদাসে ৱিয ছাযা পঞ্ঞাযতি, ৱস্সসতাতিক্কমেপি তংমুহুত্তকতং ৱিয হোতি, এৱমেৱ কুসলপক্খে চিত্তেকগ্গতা বলৱতী হোতি.

উদ্ধচ্চৱিচিকিচ্ছাৱসেন পৱত্তস্স ৱিসাহাৰস্স পটিপক্খতো অৱিসাহাৰো. উদ্ধচ্চৱিচিকিচ্ছাৱসেনেৱ গচ্ছন্তং চিত্তং ৱিক্খিপতি নাম. অযং পন তথাৱিধো ৱিক্খেপো ন হোতীতি অৱিক্খেপো. উদ্ধচ্চৱিচিকিচ্ছাৱসেনেৱ চ চিত্তং ৱিসাহটং নাম হোতি, ইতো চিতো চ হৰীযতি. অযং পন এৱং অৱিসাহটস্স মানসস্স ভাৱোতি অৱিসাহটমানসতা.

সমথোতি তিৱিধো সমথো – চিত্তসমথো, অধিকৰণসমথো, সব্বসঙ্খাৰসমথোতি. তত্থ অট্ঠসু সমাপত্তীসু চিত্তেকগ্গতা চিত্তসমথো নাম. তঞ্হি আগম্ম চিত্তচলনং চিত্তৱিপ্ফন্দিতং সম্মতি ৱূপসম্মতি, তস্মা সো চিত্তসমথোতি ৱুচ্চতি. সম্মুখাৱিনযাদিসত্তৱিধো সমথো অধিকৰণসমথো নাম. তঞ্হি আগম্ম তানি তানি অধিকৰণানি সম্মন্তি ৱূপসম্মন্তি, তস্মা সো অধিকৰণসমথোতি ৱুচ্চতি. যস্মা পন সব্বে সঙ্খাৰা নিব্বানং আগম্ম সম্মন্তি ৱূপসম্মন্তি, তস্মা তং সব্বসঙ্খাৰসমথোতি ৱুচ্চতি. ইমস্মিং অত্থে চিত্তসমথো অধিপ্পেতো. সমাধিলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি সমাধিন্দ্ৰিযং. উদ্ধচ্চে ন কম্পতীতি সমাধিবলং. সম্মাসমাধীতি যাথাৱসমাধি নিয্যানিকসমাধি কুসলসমাধি.

১২. সদ্ধিন্দ্ৰিযনিদ্দেসে বুদ্ধাদিগুণানং সদ্দহনৱসেন সদ্ধা. বুদ্ধাদীনি ৱা ৰতনানি সদ্দহতি পত্তিযাযতীতি সদ্ধা. সদ্দহনাতি সদ্দহনাকাৰো. বুদ্ধাদীনং গুণে ওগাহতি, ভিন্দিত্ৱা ৱিয অনুপৱিসতীতি ওকপ্পনা. বুদ্ধাদীনং গুণেসু এতায সত্তা অতিৱিয পসীদন্তি, সযং ৱা অভিপ্পসীদতীতি অভিপ্পসাদো. ইদানি যস্মা সদ্ধিন্দ্ৰিযাদীনং সমাসপদানং ৱসেন অঞ্ঞস্মিং পৰিযাযে আৰদ্ধে আদিপদং গহেত্ৱাৱ পদভাজনং কৰীযতি – অযং অভিধম্মে ধম্মতা – তস্মা পুন সদ্ধাতি ৱুত্তং. যথা ৱা ইত্থিযা ইন্দ্ৰিযং ইত্থিন্দ্ৰিযং, ন তথা ইদং. ইদং পন সদ্ধাৱ ইন্দ্ৰিযং সদ্ধিন্দ্ৰিযন্তি. এৱং সমানাধিকৰণভাৱঞাপনত্থম্পি পুন সদ্ধাতি ৱুত্তং. এৱং সব্বপদনিদ্দেসেসু আদিপদস্স পুন ৱচনে পযোজনং ৱেদিতব্বং. অধিমোক্খলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি সদ্ধিন্দ্ৰিযং. অসদ্ধিযে ন কম্পতীতি সদ্ধাবলং.

১৩. ৱীৰিযিন্দ্ৰিযনিদ্দেসে চেতসিকোতি ইদং ৱীৰিযস্স নিযমতো চেতসিকভাৱদীপনত্থং ৱুত্তং. ইদঞ্হি ৱীৰিযং ‘‘যদপি, ভিক্খৱে, কাযিকং ৱীৰিযং তদপি ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গো, যদপি চেতসিকং ৱীৰিযং তদপি ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গোতি. ইতিহিদং উদ্দেসং গচ্ছতী’’তি (সং. নি. ৫.২৩৩) এৱমাদীসু সুত্তেসু চঙ্কমাদীনি কৰোন্তস্স উপ্পন্নত্তা ‘কাযিক’ন্তি ৱুচ্চমানম্পি কাযৱিঞ্ঞাণং ৱিয কাযিকং নাম নত্থি, চেতসিকমেৱ পনেতন্তি দস্সেতুং ‘চেতসিকো’তি ৱুত্তং. ৱীৰিযাৰম্ভোতি ৱীৰিযসঙ্খাতো আৰম্ভো. ইমিনা সেসাৰম্ভে পটিক্খিপতি. অযঞ্হি ‘আৰম্ভ’-সদ্দো কম্মে আপত্তিযং কিৰিযাযং ৱীৰিযে হিংসায ৱিকোপনেতি অনেকেসু অত্থেসু আগতো.

‘‘যংকিঞ্চি দুক্খং সম্ভোতি, সব্বং আৰম্ভপচ্চযা;

আৰম্ভানং নিৰোধেন, নত্থি দুক্খস্স সম্ভৱো’’তি. (সু. নি. ৭৪৯);

এত্থ হি কম্মং ‘আৰম্ভো’তি আগতং. ‘‘আৰম্ভতি চ ৱিপ্পটিসাৰী চ হোতী’’তি (অ. নি. ৫.১৪২; পু. প. ১৯১) এত্থ আপত্তি. ‘‘মহাযঞ্ঞা মহাৰম্ভা ন তে হোন্তি মহপ্ফলা’’তি (অ. নি. ৪.৩৯; সং. নি. ১.১২০) এত্থ যূপুস্সাপনাদিকিৰিযা. ‘‘আৰম্ভথ নিক্কমথ যুঞ্জথ বুদ্ধসাসনে’’তি (সং. নি. ১.১৮৫) এত্থ ৱীৰিযং. ‘‘সমণং গোতমং উদ্দিস্স পাণং আৰভন্তী’’তি (ম. নি. ২.৫১-৫২) এত্থ হিংসা. ‘‘বীজগামভূতগামসমাৰম্ভা পটিৱিৰতো হোতী’’তি (দী. নি. ১.১০; ম. নি. ১.২৯৩) এত্থ ছেদনভঞ্জনাদিকং ৱিকোপনং. ইধ পন ৱীৰিযমেৱ অধিপ্পেতং. তেনাহ – ‘ৱীৰিযাৰম্ভোতি ৱীৰিযসঙ্খাতো আৰম্ভো’তি. ৱীৰিযঞ্হি আৰম্ভনকৱসেন আৰম্ভোতি ৱুচ্চতি. ইদমস্স সভাৱপদং. কোসজ্জতো নিক্খমনৱসেন নিক্কমো. পৰং পৰং ঠানং অক্কমনৱসেন পৰক্কমো. উগ্গন্ত্ৱা যমনৱসেন উয্যামো. ব্যাযমনৱসেন ৱাযামো. উস্সাহনৱসেন উস্সাহো. অধিমত্তুস্সাহনৱসেন উস্সোড়্হী. থিৰভাৱট্ঠেন থামো. চিত্তচেতসিকানং ধাৰণৱসেন অৱিচ্ছেদতো ৱা পৱত্তনৱসেন কুসলসন্তানং ধাৰেতীতি ধিতি.

অপৰো নযো – নিক্কমো চেসো কামানং পনুদনায, পৰক্কমো চেসো বন্ধনচ্ছেদায, উয্যামো চেসো ওঘনিত্থৰণায, ৱাযামো চেসো পাৰঙ্গমনট্ঠেন, উস্সাহো চেসো পুব্বঙ্গমট্ঠেন, উস্সোড়্হী চেসো অধিমত্তট্ঠেন, থামো চেসো পলিঘুগ্ঘাটনতায, ধিতি চেসো অৱট্ঠিতিকাৰিতাযাতি.

‘‘কামং তচো চ ন্হাৰু চ অট্ঠি চ অৱসিস্সতূ’’তি (ম. নি. ২.১৮৪; সং. নি. ২.২২, ২৩৭; অ. নি. ২.৫; মহানি. ১৯৬; চূড়নি. খগ্গৱিসাণসুত্তনিদ্দেস ১৫৪) এৱং পৱত্তিকালে অসিথিলপৰক্কমৱসেন অসিথিলপৰক্কমতা; থিৰপৰক্কমো, দড়্হপৰক্কমোতি অত্থো. যস্মা পনেতং ৱীৰিযং কুসলকম্মকৰণট্ঠানে ছন্দং ন নিক্খিপতি, ধুৰং ন নিক্খিপতি, ন ওতাৰেতি, ন ৱিস্সজ্জেতি, অনোসক্কিতমানসতং আৱহতি, তস্মা অনিক্খিত্তছন্দতা অনিক্খিত্তধুৰতাতি ৱুত্তং. যথা পন তজ্জাতিকে উদকসম্ভিন্নট্ঠানে ধুৰৱাহগোণং গণ্হথাতি ৱদন্তি, সো জণ্ণুনা ভূমিং উপ্পীড়েত্ৱাপি ধুৰং ৱহতি, ভূমিযং পতিতুং ন দেতি, এৱমেৱ ৱীৰিযং কুসলকম্মকৰণট্ঠানে ধুৰং উক্খিপতি পগ্গণ্হাতি, তস্মা ধুৰসম্পগ্গাহোতি ৱুত্তং. পগ্গহলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং. কোসজ্জে ন কম্পতীতি ৱীৰিযবলং. যাথাৱনিয্যানিককুসলৱাযামতায সম্মাৱাযামো.

১৪. সতিন্দ্ৰিযনিদ্দেসে সৰণকৱসেন সতি. ইদং সতিযা সভাৱপদং. পুনপ্পুনং সৰণতো অনুস্সৰণৱসেন অনুস্সতি. অভিমুখং গন্ত্ৱা ৱিয সৰণতো পটিসৰণৱসেন পটিস্সতি. উপসগ্গৱসেন ৱা ৱড্ঢিতমত্তমেতং. সৰণাকাৰো সৰণতা. যস্মা পন সৰণতাতি তিণ্ণং সৰণানম্পি নামং, তস্মা তং পটিসেধেতুং পুন সতিগ্গহণং কতং. সতিসঙ্খাতা সৰণতাতি অযঞ্হেত্থ অত্থো. সুতপৰিযত্তস্স ধাৰণভাৱতো ধাৰণতা. অনুপৱিসনসঙ্খাতেন ওগাহনট্ঠেন অপিলাপনভাৱো অপিলাপনতা. যথা হি লাবুকটাহাদীনি উদকে প্লৱন্তি, ন অনুপৱিসন্তি, ন তথা আৰম্মণে সতি. আৰম্মণঞ্হেসা অনুপৱিসতি, তস্মা অপিলাপনতাতি ৱুত্তা. চিৰকতচিৰভাসিতানং অসম্মুস্সনভাৱতো অসম্মুস্সনতা. উপট্ঠানলক্খণে জোতনলক্খণে চ ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি ইন্দ্ৰিযং. সতিসঙ্খাতং ইন্দ্ৰিযং সতিন্দ্ৰিযং. পমাদে ন কম্পতীতি সতিবলং. যাথাৱসতি নিয্যানিকসতি কুসলসতীতি সম্মাসতি.

১৬. পঞ্ঞিন্দ্ৰিযনিদ্দেসে তস্স তস্স অত্থস্স পাকটকৰণসঙ্খাতেন পঞ্ঞাপনট্ঠেন পঞ্ঞা. তেন তেন ৱা অনিচ্চাদিনা পকাৰেন ধম্মে জানাতীতিপি পঞ্ঞা. ইদমস্সা সভাৱপদং. পজাননাকাৰো পজাননা. অনিচ্চাদীনি ৱিচিনাতীতি ৱিচযো. পৱিচযোতি উপসগ্গেন পদং ৱড্ঢিতং. চতুসচ্চধম্মে ৱিচিনাতীতি ধম্মৱিচযো. অনিচ্চাদীনং সল্লক্খণৱসেন সল্লক্খণা. সাযেৱ পুন উপসগ্গনানত্তেন উপলক্খণা পচ্চুপলক্খণাতি ৱুত্তা. পণ্ডিতস্স ভাৱো পণ্ডিচ্চং. কুসলস্স ভাৱো কোসল্লং. নিপুণস্স ভাৱো নেপুঞ্ঞং. অনিচ্চাদীনং ৱিভাৱনৱসেন ৱেভব্যা. অনিচ্চাদীনং চিন্তনকৱসেন চিন্তা. যস্স ৱা উপ্পজ্জতি তং অনিচ্চাদীনি চিন্তাপেতীতিপি চিন্তা. অনিচ্চাদীনি উপপৰিক্খতীতি উপপৰিক্খা. ভূৰীতি পথৱিযা নামং. অযম্পি সণ্হট্ঠেন ৱিত্থটট্ঠেন চ ভূৰী ৱিযাতি ভূৰী. তেন ৱুত্তং – ‘‘ভূৰী ৱুচ্চতি পথৱী. তায পথৱীসমায ৱিত্থটায ৱিপুলায পঞ্ঞায সমন্নাগতোতি ভূৰিপঞ্ঞোতি (মহানি. ২৭). অপিচ পঞ্ঞায এতং অধিৱচনং ভূৰী’’তি. ভূতে অত্থে ৰমতীতিপি ভূৰী. অসনি ৱিয সিলুচ্চযে কিলেসে মেধতি হিংসতীতি মেধা. খিপ্পং গহণধাৰণট্ঠেন ৱা মেধা. যস্স উপ্পজ্জতি তং অত্তহিতপটিপত্তিযং সম্পযুত্তধম্মে চ যাথাৱলক্খণপটিৱেধে পৰিনেতীতি পৰিণাযিকা. অনিচ্চাদিৱসেন ধম্মে ৱিপস্সতীতি ৱিপস্সনা. সম্মা পকাৰেহি অনিচ্চাদীনি জানাতীতি সম্পজঞ্ঞং. উপ্পথপটিপন্নে সিন্ধৱে ৱীথিআৰোপনত্থং পতোদো ৱিয উপ্পথে ধাৱনকং কূটচিত্তং ৱীথিআৰোপনত্থং ৱিজ্ঝতীতি পতোদো ৱিয পতোদো. দস্সনলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি ইন্দ্ৰিযং. পঞ্ঞাসঙ্খাতং ইন্দ্ৰিযং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. অৱিজ্জায ন কম্পতীতি পঞ্ঞাবলং. কিলেসচ্ছেদনট্ঠেন পঞ্ঞাৱ সত্থং পঞ্ঞাসত্থং. অচ্চুগ্গতট্ঠেন পঞ্ঞাৱ পাসাদো পঞ্ঞাপাসাদো.

আলোকনট্ঠেন পঞ্ঞাৱ আলোকো পঞ্ঞাআলোকো. ওভাসনট্ঠেন পঞ্ঞাৱ ওভাসো পঞ্ঞাওভাসো. পজ্জোতনট্ঠেন পঞ্ঞাৱ পজ্জোতো পঞ্ঞাপজ্জোতো. পঞ্ঞৱতো হি একপল্লঙ্কেন নিসিন্নস্স দসসহস্সিলোকধাতু একালোকা একোভাসা একপজ্জোতা হোতি, তেনেতং ৱুত্তং. ইমেসু পন তীসু পদেসু একপদেনপি এতস্মিং অত্থে সিদ্ধে, যানি পনেতানি ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, আলোকা. কতমে চত্তাৰো? চন্দালোকো সূৰিযালোকো অগ্যালোকো পঞ্ঞালোকো. ইমে খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰো আলোকা. এতদগ্গং, ভিক্খৱে, ইমেসং চতুন্নং আলোকানং যদিদং পঞ্ঞালোকো’’. তথা ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, ওভাসা…পে… চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, পজ্জোতা’’তি (অ. নি. ৪.১৪৪) সত্তানং অজ্ঝাসযৱসেন সুত্তানি দেসিতানি, তদনুৰূপেনেৱ ইধাপি দেসনা কতা. অত্থো হি অনেকেহি আকাৰেহি ৱিভজ্জমানো সুৱিভত্তো হোতি. অঞ্ঞথা চ অঞ্ঞো বুজ্ঝতি, অঞ্ঞথা চ অঞ্ঞোতি.

ৰতিকৰণট্ঠেন পন ৰতিদাযকট্ঠেন ৰতিজনকট্ঠেন চিত্তীকতট্ঠেন দুল্লভপাতুভাৱট্ঠেন অতুলট্ঠেন অনোমসত্তপৰিভোগট্ঠেন চ পঞ্ঞাৱ ৰতনং পঞ্ঞাৰতনং. ন তেন সত্তা মুয্হন্তি, সযং ৱা আৰম্মণে ন মুয্হতীতি অমোহো. ধম্মৱিচযপদং ৱুত্তত্থমেৱ. কস্মা পনেতং পুন ৱুত্তন্তি? অমোহস্স মোহপটিপক্খভাৱদীপনত্থং. তেনেতং দীপেতি – য্ৱাযং অমোহো সো ন কেৱলং মোহতো অঞ্ঞো ধম্মো, মোহস্স পন পটিপক্খো, ধম্মৱিচযসঙ্খাতো অমোহো নাম ইধ অধিপ্পেতোতি. সম্মাদিট্ঠীতি যাথাৱনিয্যানিককুসলদিট্ঠি.

১৯. জীৱিতিন্দ্ৰিযনিদ্দেসে যো তেসং অৰূপীনং ধম্মানং আযূতি তেসং সম্পযুত্তকানং অৰূপধম্মানং যো আযাপনট্ঠেন আযু, তস্মিঞ্হি সতি অৰূপধম্মা অযন্তি গচ্ছন্তি পৱত্তন্তি, তস্মা আযূতি ৱুচ্চতি. ইদমস্স সভাৱপদং. যস্মা পনেতে ধম্মা আযুস্মিংযেৱ সতি তিট্ঠন্তি যপেন্তি যাপেন্তি ইৰিযন্তি ৱত্তন্তি পালযন্তি, তস্মা ঠিতীতিআদীনি ৱুত্তানি. ৱচনত্থো পনেত্থ – এতায তিট্ঠন্তীতি ঠিতি. যপেন্তীতি যপনা. তথা যাপনা. এৱং বুজ্ঝন্তানং পন ৱসেন পুৰিমপদে ৰস্সত্তং কতং. এতায ইৰিযন্তীতি ইৰিযনা. ৱত্তন্তীতি ৱত্তনা. পালযন্তীতি পালনা. জীৱন্তি এতেনাতি জীৱিতং. অনুপালনলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি জীৱিতিন্দ্ৰিযং.

৩০. হিৰিবলনিদ্দেসে যং তস্মিং সমযেতি যেন ধম্মেন তস্মিং সমযে. লিঙ্গৱিপল্লাসং ৱা কত্ৱা যো ধম্মো তস্মিং সমযেতিপি অত্থো ৱেদিতব্বো. হিৰিযিতব্বেনাতি উপযোগত্থে কৰণৱচনং. হিৰিযিতব্বযুত্তকং কাযদুচ্চৰিতাদিধম্মং হিৰিযতি জিগুচ্ছতীতি অত্থো. পাপকানন্তি লামকানং. অকুসলানং ধম্মানন্তি অকোসল্লসম্ভূতানং ধম্মানং. সমাপত্তিযাতি ইদম্পি উপযোগত্থে কৰণৱচনং. তেসং ধম্মানং সমাপত্তিং পটিলাভং সমঙ্গীভাৱং হিৰিযতি জিগুচ্ছতীতি অত্থো.

৩১. ওত্তপ্পবলনিদ্দেসে ওত্তপ্পিতব্বেনাতি হেত্ৱত্থে কৰণৱচনং. ওত্তপ্পিতব্বযুত্তকেন ওত্তপ্পস্স হেতুভূতেন কাযদুচ্চৰিতাদিনা ৱুত্তপ্পকাৰায চ সমাপত্তিযা ওত্তপ্পস্স হেতুভূতায ওত্তপ্পতি, ভাযতীতি অত্থো.

৩২. অলোভনিদ্দেসে অলুব্ভনকৱসেন অলোভো. ন লুব্ভতীতিপি অলোভো. ইদমস্স সভাৱপদং. অলুব্ভনাতি অলুব্ভনাকাৰো. লোভসমঙ্গী পুগ্গলো লুব্ভিতো নাম. ন লুব্ভিতো অলুব্ভিতো. অলুব্ভিতস্স ভাৱো অলুব্ভিতত্তং. সাৰাগপটিপক্খতো ন সাৰাগোতি অসাৰাগো. অসাৰজ্জনাতি অসাৰজ্জনাকাৰো. অসাৰজ্জিতস্স ভাৱো অসাৰজ্জিতত্তং. ন অভিজ্ঝাযতীতি অনভিজ্ঝা. অলোভো কুসলমূলন্তি অলোভসঙ্খাতং কুসলমূলং. অলোভো হি কুসলানং ধম্মানং মূলং পচ্চযট্ঠেনাতি কুসলমূলং. কুসলঞ্চ তং পচ্চযট্ঠেন মূলঞ্চাতিপি কুসলমূলং.

৩৩. অদোসনিদ্দেসে অদুস্সনকৱসেন অদোসো. ন দুস্সতীতিপি অদোসো. ইদমস্স সভাৱপদং. অদুস্সনাতি অদুস্সনাকাৰো. অদুস্সিতস্স ভাৱো অদুস্সিতত্তং. ব্যাপাদপটিপক্খতো ন ব্যাপাদোতি অব্যাপাদো. কোধদুক্খপটিপক্খতো ন ব্যাপজ্জোতি অব্যাপজ্জো. অদোসসঙ্খাতং কুসলমূলং অদোসো কুসলমূলং. তং ৱুত্তত্থমেৱ.

৪০-৪১. কাযপস্সদ্ধিনিদ্দেসাদীসু যস্মা কাযোতি তযো খন্ধা অধিপ্পেতা, তস্মা ৱেদনাক্খন্ধস্সাতিআদি ৱুত্তং. পস্সম্ভন্তি এতায তে ধম্মা, ৱিগতদৰথা ভৱন্তি, সমস্সাসপ্পত্তাতি পস্সদ্ধি. দুতিযপদং উপসগ্গৱসেন ৱড্ঢিতং. পস্সম্ভনাতি পস্সম্ভনাকাৰো. দুতিযপদং উপসগ্গৱসেন ৱড্ঢিতং. পস্সদ্ধিসমঙ্গিতায পটিপ্পস্সম্ভিতস্স খন্ধত্তযস্স ভাৱো পটিপ্পস্সম্ভিতত্তং. সব্বপদেহিপি তিণ্ণং খন্ধানং কিলেসদৰথপটিপ্পস্সদ্ধি এৱ কথিতা. দুতিযনযেন ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স দৰথপটিপ্পস্সদ্ধি কথিতা.

৪২-৪৩. লহুতাতি লহুতাকাৰো. লহুপৰিণামতাতি লহুপৰিণামো এতেসং ধম্মানন্তি লহুপৰিণামা; তেসং ভাৱো লহুপৰিণামতা; সীঘং সীঘং পৰিৱত্তনসমত্থতাতি ৱুত্তং হোতি. অদন্ধনতাতি গৰুভাৱপটিক্খেপৱচনমেতং; অভাৰিযতাতি অত্থো. অৱিত্থনতাতি মানাদিকিলেসভাৰস্স অভাৱেন অথদ্ধতা. এৱং পঠমেন তিণ্ণং খন্ধানং লহুতাকাৰো কথিতো. দুতিযেন ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স লহুতাকাৰো কথিতো.

৪৪-৪৫. মুদুতাতি মুদুভাৱো. মদ্দৱতাতি মদ্দৱং ৱুচ্চতি সিনিদ্ধং, মট্ঠং; মদ্দৱস্স ভাৱো মদ্দৱতা. অকক্খড়তাতি অকক্খড়ভাৱো. অকথিনতাতি অকথিনভাৱো. ইধাপি পুৰিমনযেন তিণ্ণং খন্ধানং, পচ্ছিমনযেন ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স মুদুতাকাৰোৱ কথিতো.

৪৬-৪৭. কম্মঞ্ঞতাতি কম্মনি সাধুতা; কুসলকিৰিযায ৱিনিযোগক্খমতাতি অত্থো. সেসপদদ্ৱযং ব্যঞ্জনৱসেন ৱড্ঢিতং. পদদ্ৱযেনাপি হি পুৰিমনযেন তিণ্ণং খন্ধানং, পচ্ছিমনযেন ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স কম্মনিযাকাৰোৱ কথিতো.

৪৮-৪৯. পগুণতাতি পগুণভাৱো, অনাতুৰতা নিগ্গিলানতাতি অত্থো. সেসপদদ্ৱযং ব্যঞ্জনৱসেন ৱড্ঢিতং. ইধাপি পুৰিমনযেন তিণ্ণং খন্ধানং, পচ্ছিমনযেন ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স নিগ্গিলানাকাৰোৱ কথিতো.

৫০-৫১. উজুকতাতি উজুকভাৱো, উজুকেনাকাৰেন পৱত্তনতাতি অত্থো. উজুকস্স খন্ধত্তযস্স ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স চ ভাৱো উজুকতা. অজিম্হতাতি গোমুত্তৱঙ্কভাৱপটিক্খেপো. অৱঙ্কতাতি চন্দলেখাৱঙ্কভাৱপটিক্খেপো. অকুটিলতাতি নঙ্গলকোটিৱঙ্কভাৱপটিক্খেপো.

যো হি পাপং কত্ৱাৱ ‘ন কৰোমী’তি ভাসতি, সো গন্ত্ৱা পচ্চোসক্কনতায ‘গোমুত্তৱঙ্কো’ নাম হোতি. যো পাপং কৰোন্তোৱ ‘ভাযামহং পাপস্সা’তি ভাসতি, সো যেভুয্যেন কুটিলতায ‘চন্দলেখাৱঙ্কো’ নাম হোতি. যো পাপং কৰোন্তোৱ ‘কো পাপস্স ন ভাযেয্যা’তি ভাসতি, সো নাতিকুটিলতায ‘নঙ্গলকোটিৱঙ্কো’ নাম হোতি. যস্স ৱা তীণিপি কম্মদ্ৱাৰানি অসুদ্ধানি, সো ‘গোমুত্তৱঙ্কো’ নাম হোতি. যস্স যানি কানিচি দ্ৱে, সো ‘চন্দলেখাৱঙ্কো’ নাম. যস্স যংকিঞ্চি একং, সো ‘নঙ্গলকোটিৱঙ্কো নাম.

দীঘভাণকা পনাহু – একচ্চো ভিক্খু সব্বৱযে একৱীসতিযা অনেসনাসু, ছসু চ অগোচৰেসু চৰতি, অযং ‘গোমুত্তৱঙ্কো’ নাম. একো পঠমৱযে চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং পৰিপূৰেতি, লজ্জী কুক্কুচ্চকো সিক্খাকামো হোতি, মজ্ঝিমৱযপচ্ছিমৱযেসু পুৰিমসদিসো, অযং ‘চন্দলেখাৱঙ্কো’ নাম. একো পঠমৱযে মজ্ঝিমৱযেপি চতুপাৰিসুদ্ধিসীলং পূৰেতি, লজ্জী কুক্কুচ্চকো সিক্খাকামো হোতি, পচ্ছিমৱযে পুৰিমসদিসো. অযং ‘নঙ্গলকোটিৱঙ্কো’ নাম.

তস্স কিলেসৱসেন এৱং ৱঙ্কস্স পুগ্গলস্স ভাৱো জিম্হতা ৱঙ্কতা কুটিলতাতি ৱুচ্চতি. তাসং পটিক্খেপৱসেন অজিম্হতাদিকা ৱুত্তা. খন্ধাধিট্ঠানাৱ দেসনা কতা. খন্ধানঞ্হি এতা অজিম্হতাদিকা, নো পুগ্গলস্সাতি. এৱং সব্বেহিপি ইমেহি পদেহি পুৰিমনযেন তিণ্ণং খন্ধানং, পচ্ছিমনযেন ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্সাতি অৰূপীনং ধম্মানং নিক্কিলেসতায উজুতাকাৰোৱ কথিতোতি ৱেদিতব্বো.

ইদানি য্ৱাযং যেৱাপনাতি অপ্পনাৱাৰো ৱুত্তো, তেন ধম্মুদ্দেসৱাৰে দস্সিতানং ‘যেৱাপনকানং’যেৱ সঙ্খেপতো নিদ্দেসো কথিতো হোতীতি.

নিদ্দেসৱাৰকথা নিট্ঠিতা.

এত্তাৱতা পুচ্ছা সমযনিদ্দেসো ধম্মুদ্দেসো অপ্পনাতি উদ্দেসৱাৰে চতূহি পৰিচ্ছেদেহি, পুচ্ছা সমযনিদ্দেসো ধম্মুদ্দেসো অপ্পনাতি নিদ্দেসৱাৰে চতূহি পৰিচ্ছেদেহীতি অট্ঠপৰিচ্ছেদপটিমণ্ডিতো ধম্মৱৱত্থানৱাৰো নিট্ঠিতোৱ হোতি.

কোট্ঠাসৱাৰো

৫৮-১২০. ইদানি তস্মিং খো পন সমযে চত্তাৰো খন্ধা হোন্তীতি সঙ্গহৱাৰো আৰদ্ধো. সো উদ্দেসনিদ্দেসপটিনিদ্দেসানং ৱসেন তিৱিধো হোতি. তত্থ ‘তস্মিং খো পন সমযে চত্তাৰো খন্ধা’তি এৱমাদিকো উদ্দেসো. কতমে তস্মিং সমযে চত্তাৰো খন্ধা’তিআদিকো নিদ্দেসো. কতমো তস্মিং সমযে ৱেদনাক্খন্ধোতিআদিকো পটিনিদ্দেসোতি ৱেদিতব্বো.

তত্থ উদ্দেসৱাৰে চত্তাৰো খন্ধাতিআদযো তেৱীসতি কোট্ঠাসা হোন্তি. তেসং এৱমত্থো ৱেদিতব্বো – যস্মিং সমযে কামাৱচৰং পঠমং মহাকুসলচিত্তং উপ্পজ্জতি, যে তস্মিং সমযে চিত্তঙ্গৱসেন উপ্পন্না, ঠপেত্ৱা যেৱাপনকে, পাড়িআৰুড়্হা অতিৰেকপণ্ণাসধম্মা, তে সব্বেপি সঙ্গয্হমানা ৰাসট্ঠেন চত্তাৰোৱ খন্ধা হোন্তি. হেট্ঠা ৱুত্তেন আযতনট্ঠেন দ্ৱে আযতনানি হোন্তি. সভাৱট্ঠেন সুঞ্ঞতট্ঠেন নিস্সত্তট্ঠেন দ্ৱেৱ ধাতুযো হোন্তি. পচ্চযসঙ্খাতেন আহাৰট্ঠেন তযোৱেত্থ ধম্মা আহাৰা হোন্তি. অৱসেসা নো আহাৰা.

‘কিং পনেতে অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱা তংসমুট্ঠানৰূপস্স ৱা পচ্চযা ন হোন্তী’তি? ‘নো ন হোন্তি. ইমে পন তথা চ হোন্তি, অঞ্ঞথা চাতি সমানেপি পচ্চযত্তে অতিৰেকপচ্চযা হোন্তি, তস্মা আহাৰাতি ৱুত্তা. কথং? এতেসু হি ফস্সাহাৰো, যেসং ধম্মানং অৱসেসা চিত্তচেতসিকা পচ্চযা হোন্তি, তেসঞ্চ পচ্চযো হোতি, তিস্সো চ ৱেদনা আহৰতি. মনোসঞ্চেতনাহাৰো তেসঞ্চ পচ্চযো হোতি তযো চ ভৱে আহৰতি. ৱিঞ্ঞাণাহাৰো তেসঞ্চ পচ্চযো হোতি পটিসন্ধিনামৰূপঞ্চ আহৰতী’তি. ‘ননু চ সো ৱিপাকোৱ ইদং পন কুসলৱিঞ্ঞাণ’ন্তি? ‘কিঞ্চাপি কুসলৱিঞ্ঞাণং, তংসৰিক্খতায পন ৱিঞ্ঞাণাহাৰো’ত্ৱেৱ ৱুত্তং. উপত্থম্ভকট্ঠেন ৱা ইমে তযো আহাৰাতি ৱুত্তা. ইমে হি সম্পযুত্তধম্মানং, কবড়ীকাৰাহাৰো ৱিয ৰূপকাযস্স, উপত্থম্ভকপচ্চযা হোন্তি. তেনেৱ ৱুত্তং – ‘‘অৰূপিনো আহাৰা সম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং আহাৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১৫).

অপৰো নযো – অজ্ঝত্তিকসন্ততিযা ৱিসেসপচ্চযত্তা কবড়ীকাৰাহাৰো চ ইমে চ তযো ধম্মা আহাৰাতি ৱুত্তা. ৱিসেসপচ্চযো হি কবড়ীকাৰাহাৰভক্খানং সত্তানং ৰূপকাযস্স কবড়ীকাৰো আহাৰো; নামকাযে ৱেদনায ফস্সো, ৱিঞ্ঞাণস্স মনোসঞ্চেতনা, নামৰূপস্স ৱিঞ্ঞাণং. যথাহ –

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, অযং কাযো আহাৰট্ঠিতিকো, আহাৰং পটিচ্চ তিট্ঠতি, অনাহাৰো নো তিট্ঠতি’’ (সং. নি. ৫.১৮৩). তথা ফস্সপচ্চযা ৱেদনা, সঙ্খাৰপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামৰূপন্তি (সং. নি. ২.১).

অধিপতিযট্ঠেন পন অট্ঠেৱ ধম্মা ইন্দ্ৰিযানি হোন্তি, ন অৱসেসা. তেন ৱুত্তং – অট্ঠিন্দ্ৰিযানি হোন্তীতি. উপনিজ্ঝাযনট্ঠেন পঞ্চেৱ ধম্মা ঝানঙ্গানি হোন্তি. তেন ৱুত্তং – পঞ্চঙ্গিকং ঝানং হোতীতি.

নিয্যানট্ঠেন চ হেত্ৱট্ঠেন চ পঞ্চেৱ ধম্মা মগ্গঙ্গানি হোন্তি. তেন ৱুত্তং – পঞ্চঙ্গিকো মগ্গো হোতীতি. কিঞ্চাপি হি অট্ঠঙ্গিকো অৰিযমগ্গো, লোকিযচিত্তে পন একক্খণে তিস্সো ৱিৰতিযো ন লব্ভন্তি, তস্মা পঞ্চঙ্গিকোতি ৱুত্তো. ‘ননু চ ‘‘যথাগতমগ্গোতি খো, ভিক্খু, অৰিযস্সেতং অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স অধিৱচন’’ন্তি (সং. নি. ৪.২৪৫) ইমস্মিং সুত্তে ‘যথেৱ লোকুত্তৰমগ্গো অট্ঠঙ্গিকো, পুব্বভাগৱিপস্সনামগ্গোপি তথেৱ অট্ঠঙ্গিকো’তি যথাগতৱচনেন ইমস্সত্থস্স দীপিতত্তা, লোকিযমগ্গেনাপি অট্ঠঙ্গিকেন ভৱিতব্বন্তি? ন ভৱিতব্বং. অযঞ্হি সুত্তন্তিকদেসনা নাম পৰিযাযদেসনা. তেনাহ – ‘‘পুব্বেৱ খো পনস্স কাযকম্মং ৱচীকম্মং আজীৱো সুপৰিসুদ্ধো হোতী’’তি (ম. নি. ৩.৪৩১). অযং পন নিপ্পৰিযাযদেসনা. লোকিযচিত্তস্মিঞ্হি তিস্সো ৱিৰতিযো একক্খণে ন লব্ভন্তি, তস্মা ‘পঞ্চঙ্গিকো’ৱ ৱুত্তোতি.

অকম্পিযট্ঠেন পন সত্তেৱ ধম্মা বলানি হোন্তি. মূলট্ঠেন তযোৱ ধম্মা হেতূ. ফুসনট্ঠেন একোৱ ধম্মো ফস্সো. ৱেদযিতট্ঠেন একোৱ ধম্মো ৱেদনা. সঞ্জাননট্ঠেন একোৱ ধম্মো সঞ্ঞা. চেতযনট্ঠেন একোৱ ধম্মো চেতনা. চিত্তৱিচিত্তট্ঠেন একোৱ ধম্মো চিত্তং. ৰাসট্ঠেন চেৱ ৱেদযিতট্ঠেন চ একোৱ ধম্মো ৱেদনাক্খন্ধো. ৰাসট্ঠেন চ সঞ্জাননট্ঠেন চ একোৱ ধম্মো সঞ্ঞাক্খন্ধো. ৰাসট্ঠেন চ অভিসঙ্খৰণট্ঠেন চ একোৱ ধম্মো সঙ্খাৰক্খন্ধো. ৰাসট্ঠেন চ চিত্তৱিচিত্তট্ঠেন চ একোৱ ধম্মো ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো. ৱিজাননট্ঠেন চেৱ হেট্ঠা ৱুত্তআযতনট্ঠেন চ একমেৱ মনাযতনং. ৱিজাননট্ঠেন চ অধিপতিযট্ঠেন চ একমেৱ মনিন্দ্ৰিযং. ৱিজাননট্ঠেন চ সভাৱসুঞ্ঞতনিস্সত্তট্ঠেন চ একোৱ ধম্মো মনোৱিঞ্ঞাণধাতু নাম হোতি, ন অৱসেসা. ঠপেত্ৱা পন চিত্তং, যথাৱুত্তেন অত্থেন অৱসেসা সব্বেপি ধম্মা একং ধম্মাযতনমেৱ, একা চ ধম্মধাতুযেৱ হোতীতি.

যে ৱা পন তস্মিং সমযেতি ইমিনা পন অপ্পনাৱাৰেন ইধাপি হেট্ঠা ৱুত্তা যেৱাপনকাৱ সঙ্গহিতা. যথা চ ইধ এৱং সব্বত্থ. ইতো পৰঞ্হি এত্তকম্পি ন ৱিচাৰযিস্সাম. নিদ্দেসপটিনিদ্দেসৱাৰেসু হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বোতি.

সঙ্গহৱাৰো নিট্ঠিতো.

কোট্ঠাসৱাৰোতিপি এতস্সেৱ নামং.

সুঞ্ঞতৱাৰো

১২১-১৪৫. ইদানি তস্মিং খো পন সমযে ধম্মা হোন্তীতি সুঞ্ঞতৱাৰো আৰদ্ধো. সো উদ্দেসনিদ্দেসৱসেন দ্ৱিধা ৱৱত্থিতো. তত্থ উদ্দেসৱাৰে ‘ধম্মা হোন্তী’তি ইমিনা সদ্ধিং চতুৱীসতি কোট্ঠাসা হোন্তি. সব্বকোট্ঠাসেসু চ ‘চত্তাৰো দ্ৱে তযো’তি গণনপৰিচ্ছেদো ন ৱুত্তো. কস্মা? সঙ্গহৱাৰে পৰিচ্ছিন্নত্তা. তত্থ পৰিচ্ছিন্নধম্মাযেৱ হি ইধাপি ৱুত্তা. ন হেত্থ সত্তো ৱা ভাৱো ৱা অত্তা ৱা উপলব্ভতি. ধম্মাৱ এতে ধম্মমত্তা অসাৰা অপৰিণাযকাতি ইমিস্সা সুঞ্ঞতায দীপনত্থং ৱুত্তা. তস্মা এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো – যস্মিং সমযে কামাৱচৰং পঠমং মহাকুসলচিত্তং উপ্পজ্জতি, তস্মিং সমযে চিত্তঙ্গৱসেন উপ্পন্না অতিৰেকপণ্ণাসধম্মা সভাৱট্ঠেন ধম্মা এৱ হোন্তি. ন অঞ্ঞো কোচি সত্তো ৱা ভাৱো ৱা পোসো ৱা পুগ্গলো ৱা হোতীতি. তথা ৰাসট্ঠেন খন্ধাৱ হোন্তীতি. এৱং পুৰিমনযেনেৱ সব্বপদেসু অত্থযোজনা ৱেদিতব্বা. যস্মা পন ঝানতো অঞ্ঞং ঝানঙ্গং, মগ্গতো ৱা অঞ্ঞং মগ্গঙ্গং নত্থি, তস্মা ইধ ‘ঝানং হোতি, মগ্গো হোতি’ ইচ্চেৱ ৱুত্তং. উপনিজ্ঝাযনট্ঠেন হি ঝানমেৱ হেত্ৱট্ঠেন মগ্গোৱ হোতি. ন অঞ্ঞো কোচি সত্তো ৱা ভাৱো ৱাতি. এৱং সব্বপদেসু অত্থযোজনা কাতব্বা. নিদ্দেসৱাৰো উত্তানত্থোযেৱাতি.

সুঞ্ঞতৱাৰো নিট্ঠিতো.

নিট্ঠিতা চ তীহি মহাৱাৰেহি মণ্ডেত্ৱা নিদ্দিট্ঠস্স

পঠমচিত্তস্স অত্থৱণ্ণনা.

দুতিযচিত্তং

১৪৬. ইদানি দুতিযচিত্তাদীনি দস্সেতুং পুন ‘‘কতমে ধম্মা’’তিআদি আৰদ্ধং. তেসু সব্বেসুপি পঠমচিত্তে ৱুত্তনযেনেৱ তযো তযো মহাৱাৰা ৱেদিতব্বা. ন কেৱলঞ্চ মহাৱাৰা এৱ, পঠমচিত্তে ৱুত্তসদিসানং সব্বপদানং অত্থোপি ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো. ইতো পৰম্পি অপুব্বপদৱণ্ণনংযেৱ কৰিস্সাম. ইমস্মিং তাৱ দুতিযচিত্তনিদ্দেসে সসঙ্খাৰেনাতি ইদমেৱ অপুব্বং. তস্সত্থো – সহ সঙ্খাৰেনাতি সসঙ্খাৰো. তেন সসঙ্খাৰেন সপ্পযোগেন সউপাযেন পচ্চযগণেনাতি অত্থো. যেন হি আৰম্মণাদিনা পচ্চযগণেন পঠমং মহাচিত্তং উপ্পজ্জতি, তেনেৱ সপ্পযোগেন সউপাযেন ইদং উপ্পজ্জতি.

তস্সেৱং উপ্পত্তি ৱেদিতব্বা – ইধেকচ্চো ভিক্খু ৱিহাৰপচ্চন্তে ৱসমানো চেতিযঙ্গণসম্মজ্জনৱেলায ৱা থেৰুপট্ঠানৱেলায ৱা সম্পত্তায, ধম্মসৱনদিৱসে ৱা সম্পত্তে ‘ময্হং গন্ত্ৱা পচ্চাগচ্ছতো অতিদূৰং ভৱিস্সতি, ন গমিস্সামী’তি চিন্তেত্ৱা পুন চিন্তেতি – ‘ভিক্খুস্স নাম চেতিযঙ্গণং ৱা থেৰুপট্ঠানং ৱা ধম্মসৱনং ৱা অগন্তুং অসাৰুপ্পং, গমিস্সামী’তি গচ্ছতি. তস্সেৱং অত্তনো পযোগেন ৱা, পৰেন ৱা ৱত্তাদীনং অকৰণে চ আদীনৱং কৰণে চ আনিসংসং দস্সেত্ৱা ওৱদিযমানস্স, নিগ্গহৱসেনেৱ ৱা ‘এহি, ইদং কৰোহী’তি কাৰিযমানস্স উপ্পন্নং কুসলচিত্তং সসঙ্খাৰেন পচ্চযগণেন উপ্পন্নং নাম হোতীতি.

দুতিযচিত্তং.

ততিযচিত্তং

১৪৭-১৪৮. ততিযে ঞাণেন ৱিপ্পযুত্তন্তি ঞাণৱিপ্পযুত্তং. ইদম্পি হি আৰম্মণে হট্ঠপহট্ঠং হোতি পৰিচ্ছিন্দকঞাণং পনেত্থ ন হোতি. তস্মা ইদং দহৰকুমাৰকানং ভিক্খুং দিস্ৱা ‘অযং থেৰো ময্হ’ন্তি ৱন্দনকালে, তেনেৱ নযেন চেতিযৱন্দনধম্মসৱনকালাদীসু চ উপ্পজ্জতীতি ৱেদিতব্বং. পাড়িযং পনেত্থ সত্তসু ঠানেসু পঞ্ঞা পৰিহাযতি. সেসং পাকতিকমেৱাতি.

ততিযচিত্তং.

চতুত্থচিত্তং

১৪৯. চতুত্থচিত্তেপি এসেৱ নযো. ইদং পন সসঙ্খাৰেনাতি ৱচনতো যদা মাতাপিতৰো দহৰকুমাৰকে সীসে গহেত্ৱা চেতিযাদীনি ৱন্দাপেন্তি তে চ অনত্থিকা সমানাপি হট্ঠপহট্ঠাৱ ৱন্দন্তি. এৱৰূপে কালে লব্ভতীতি ৱেদিতব্বং.

চতুত্থচিত্তং.

পঞ্চমচিত্তং

১৫০. পঞ্চমে উপেক্খাসহগতন্তি উপেক্খাৱেদনায সম্পযুত্তং. ইদঞ্হি আৰম্মণে মজ্ঝত্তং হোতি. পৰিচ্ছিন্দকঞাণং পনেত্থ হোতিযেৱ. পাড়িযং পনেত্থ ঝানচতুক্কে উপেক্খা হোতীতি ইন্দ্ৰিযট্ঠকে উপেক্খিন্দ্ৰিযং হোতীতি ৱত্ৱা সব্বেসম্পি ৱেদনাদিপদানং নিদ্দেসে সাতাসাতসুখদুক্খপটিক্খেপৱসেন দেসনং কত্ৱা অদুক্খমসুখৱেদনা কথিতা. তস্সা মজ্ঝত্তলক্খণে ইন্দত্তকৰণৱসেন উপেক্খিন্দ্ৰিযভাৱো ৱেদিতব্বো. পদপটিপাটিযা চ একস্মিং ঠানে পীতি পৰিহীনা. তস্মা চিত্তঙ্গৱসেন পাড়িআৰুড়্হা পঞ্চপণ্ণাসেৱ ধম্মা হোন্তি. তেসং ৱসেন সব্বকোট্ঠাসেসু সব্বৱাৰেসু চ ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.

পঞ্চমচিত্তং.

ছট্ঠচিত্তাদি

১৫৬-৯. ছট্ঠসত্তমঅট্ঠমানি দুতিযততিযচতুত্থেসু ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি. কেৱলঞ্হি ইমেসু ৱেদনাপৰিৱত্তনঞ্চেৱ পীতিপৰিহানঞ্চ হোতি. সেসং সদ্ধিং উপ্পত্তিনযেন তাদিসমেৱ. কৰুণামুদিতা পৰিকম্মকালেপি হি ইমেসং উপ্পত্তি মহাঅট্ঠকথাযং অনুঞ্ঞাতা এৱ. ইমানি অট্ঠ কামাৱচৰকুসলচিত্তানি নাম.

পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থাদিকথা

তানি সব্বানিপি দসহি পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূহি দীপেতব্বানি. কথং? দানমযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু, সীলমযং… ভাৱনামযং… অপচিতিসহগতং… ৱেয্যাৱচ্চসহগতং… পত্তানুপ্পদানং… অব্ভনুমোদনং… দেসনামযং… সৱনমযং… দিট্ঠিজুকম্মং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূতি ইমানি দস পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনি নাম. তত্থ দানমেৱ দানমযং. পুঞ্ঞকিৰিযা চ সা তেসং তেসং আনিসংসানং ৱত্থু চাতি পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু. সেসেসুপি এসেৱ নযো.

তত্থ চীৱৰাদীসু চতূসু পচ্চযেসু, ৰূপাদীসু ৱা ছসু আৰম্মণেসু, অন্নাদীসু ৱা দসসু দানৱত্থূসু, তং তং দেন্তস্স তেসং তেসং উপ্পাদনতো পট্ঠায পুব্বভাগে, পৰিচ্চাগকালে, পচ্ছা সোমনস্সচিত্তেন অনুস্সৰণকালে চাতি তীসু কালেসু পৱত্তা চেতনা ‘দানমযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু’ নাম.

পঞ্চসীলং অট্ঠসীলং দসসীলং সমাদিযন্তস্স, ‘পব্বজিস্সামী’তি ৱিহাৰং গচ্ছন্তস্স, পব্বজন্তস্স, ‘মনোৰথং মত্থকং পাপেত্ৱা পব্বজিতো ৱত’ম্হি, ‘সাধু সাধূ’তি আৱজ্জেন্তস্স, পাতিমোক্খং সংৱৰন্তস্স, চীৱৰাদযো পচ্চযে পচ্চৱেক্খন্তস্স, আপাথগতেসু ৰূপাদীসু চক্খুদ্ৱাৰাদীনি সংৱৰন্তস্স, আজীৱং সোধেন্তস্স চ পৱত্তা চেতনা ‘সীলমযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু’ নাম.

পটিসম্ভিদাযং ৱুত্তেন ৱিপস্সনামগ্গেন চক্খুং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ভাৱেন্তস্স…পে… মনং… ৰূপে…পে… ধম্মে… চক্খুৱিঞ্ঞাণং…পে… মনোৱিঞ্ঞাণং,… চক্খুসম্ফস্সং…পে… মনোসম্ফস্সং, চক্খুসম্ফস্সজং ৱেদনং…পে… মনোসম্ফস্সজং ৱেদনং, …পে… ৰূপসঞ্ঞং…পে… জৰামৰণং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ভাৱেন্তস্স পৱত্তা চেতনা, অট্ঠতিংসায ৱা আৰম্মণেসু অপ্পনং অপ্পত্তা সব্বাপি চেতনা ‘ভাৱনামযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু’ নাম.

মহল্লকং পন দিস্ৱা পচ্চুগ্গমনপত্তচীৱৰপটিগ্গহণঅভিৱাদনমগ্গসম্পদানাদিৱসেন ‘অপচিতিসহগতং’ ৱেদিতব্বং.

ৱুড্ঢতৰানং ৱত্তপ্পটিপত্তিকৰণৱসেন গামং পিণ্ডায পৱিট্ঠং ভিক্খুং দিস্ৱা পত্তং গহেত্ৱা গামে ভিক্খং সমাদপেত্ৱা উপসংহৰণৱসেন, ‘গচ্ছ ভিক্খূনং পত্তং আহৰা’তি সুত্ৱা ৱেগেন গন্ত্ৱা পত্তাহৰণাদিৱসেন চ কাযৱেয্যাৱটিককালে ‘ৱেয্যাৱচ্চসহগতং’ ৱেদিতব্বং.

দানং দত্ৱা গন্ধাদীহি পূজং কত্ৱা ‘অসুকস্স নাম পত্তি হোতূ’তি ৱা, ‘সব্বসত্তানং হোতূ’তি ৱা পত্তিং দদতো ‘পত্তানুপ্পদানং’ ৱেদিতব্বং. কিং পনেৱং পত্তিং দদতো পুঞ্ঞক্খযো হোতীতি? ন হোতি. যথা পন একং দীপং জালেত্ৱা ততো দীপসহস্সং জালেন্তস্স পঠমদীপো খীণোতি ন ৱত্তব্বো; পুৰিমালোকেন পন সদ্ধিং পচ্ছিমালোকো একতো হুত্ৱা অতিমহা হোতি. এৱমেৱ পত্তিং দদতো পৰিহানি নাম নত্থি. ৱুড্ঢিযেৱ পন হোতীতি ৱেদিতব্বো.

পৰেহি দিন্নায পত্তিযা ৱা অঞ্ঞায ৱা পুঞ্ঞকিৰিযায ‘সাধু সাধূ’তি অনুমোদনৱসেন ‘অব্ভনুমোদনং’ ৱেদিতব্বং.

একো ‘এৱং মং ধম্মকথিকোতি মং জানিস্সন্তী’তি ইচ্ছায ঠত্ৱা লাভগৰুকো হুত্ৱা দেসেতি, তং ন মহপ্ফলং. একো অত্তনো পগুণং ধম্মং অপচ্চাসীসমানো ৱিমুত্তাযতনসীসেন পৰেসং দেসেতি, ইদং ‘দেসনামযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু’ নাম.

একো সুণন্তো ‘ইতি মং সদ্ধোতি জানিস্সন্তী’তি সুণাতি, তং ন মহপ্ফলং. একো ‘এৱং মে মহপ্ফলং ভৱিস্সতী’তি হিতফৰণেন মুদুচিত্তেন ধম্মং সুণাতি, ইদং ‘সৱনমযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু’ নাম.

দিট্ঠিং উজুং কৰোন্তস্স ‘দিট্ঠিজুকম্মং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু’ নাম. দীঘভাণকা পনাহু – ‘দিট্ঠিজুকম্মং সব্বেসং নিযমলক্খণং, যংকিঞ্চি পুঞ্ঞং কৰোন্তস্স হি দিট্ঠিযা উজুকভাৱেনেৱ মহপ্ফলং হোতী’তি.

এতেসু পন পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূসু দানমযং তাৱ ‘দানং দস্সামী’তি চিন্তেন্তস্স উপ্পজ্জতি, দানং দদতো উপ্পজ্জতি, ‘দিন্নং মে’তি পচ্চৱেক্খন্তস্স উপ্পজ্জতি. এৱং পুব্বচেতনং মুঞ্চনচেতনং অপৰচেতনন্তি তিস্সোপি চেতনা একতো কত্ৱা ‘দানমযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু’ নাম হোতি. সীলমযম্পি ‘সীলং পূৰেস্সামী’তি চিন্তেন্তস্স উপ্পজ্জতি, সীলপূৰণকালে উপ্পজ্জতি, ‘পূৰিতং মে’তি পচ্চৱেক্খন্তস্স উপ্পজ্জতি. তা সব্বাপি একতো কত্ৱা ‘সীলমযং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু’ নাম হোতি…পে… দিট্ঠিজুকম্মম্পি ‘দিট্ঠিং উজুকং কৰিস্সামী’তি চিন্তেন্তস্স উপ্পজ্জতি, দিট্ঠিং উজুং কৰোন্তস্স উপ্পজ্জতি, ‘দিট্ঠি মে উজুকা কতা’তি পচ্চৱেক্খন্তস্স উপ্পজ্জতি. তা সব্বাপি একতো কত্ৱা ‘দিট্ঠিজুকম্মং পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু’ নাম হোতি.

সুত্তে পন তীণিযেৱ পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনি আগতানি. তেসু ইতৰেসম্পি সঙ্গহো ৱেদিতব্বো. অপচিতিৱেয্যাৱচ্চানি হি সীলমযে সঙ্গহং গচ্ছন্তি. পত্তানুপ্পদানঅব্ভনুমোদনানি দানমযে. দেসনাসৱনদিট্ঠিজুকম্মানি ভাৱনামযে. যে পন ‘দিট্ঠিজুকম্মং সব্বেসং নিযমলক্খণ’ন্তি ৱদন্তি তেসং তং তীসুপি সঙ্গহং গচ্ছতি. এৱমেতানি সঙ্খেপতো তীণি হুত্ৱা ৱিত্থাৰতো দস হোন্তি.

তেসু ‘দানং দস্সামী’তি চিন্তেন্তো অট্ঠন্নং কামাৱচৰকুসলচিত্তানং অঞ্ঞতৰেনেৱ চিন্তেতি; দদমানোপি তেসংযেৱ অঞ্ঞতৰেন দেতি; ‘দানং মে দিন্ন’ন্তি পচ্চৱেক্খন্তোপি তেসংযেৱ অঞ্ঞতৰেন পচ্চৱেক্খতি. ‘সীলং পূৰেস্সামী’তি চিন্তেন্তোপি তেসংযেৱ অঞ্ঞতৰেন চিন্তেতি; সীলং পূৰেন্তোপি তেসংযেৱ অঞ্ঞতৰেন পূৰেতি, ‘সীলং মে পূৰিত’ন্তি পচ্চৱেক্খন্তোপি তেসংযেৱ অঞ্ঞতৰেন পচ্চৱেক্খতি. ‘ভাৱনং ভাৱেস্সামী’তি চিন্তেন্তোপি তেসংযেৱ অঞ্ঞতৰেন চিন্তেতি; ভাৱেন্তোপি তেসংযেৱ অঞ্ঞতৰেন ভাৱেতি; ‘ভাৱনা মে ভাৱিতা’তি পচ্চৱেক্খন্তোপি তেসংযেৱ অঞ্ঞতৰেন পচ্চৱেক্খতি.

‘জেট্ঠাপচিতিকম্মং কৰিস্সামী’তি চিন্তেন্তোপি তেসংযেৱ অঞ্ঞতৰেন চিন্তেতি, কৰোন্তোপি তেসংযেৱ অঞ্ঞতৰেন কৰোতি, ‘কতং মে’তি পচ্চৱেক্খন্তোপি তেসংযেৱ অঞ্ঞতৰেন পচ্চৱেক্খতি. ‘কাযৱেয্যাৱটিককম্মং কৰিস্সামী’তি চিন্তেন্তোপি, কৰোন্তোপি, ‘কতং মে’তি পচ্চৱেক্খন্তোপি তেসংযেৱ অঞ্ঞতৰেন পচ্চৱেক্খতি. ‘পত্তিং দস্সামী’তি চিন্তেন্তোপি, দদন্তোপি, ‘দিন্নং মে’তি পচ্চৱেক্খন্তোপি, ‘পত্তিং ৱা সেসকুসলং ৱা অনুমোদিস্সামী’তি চিন্তেন্তোপি তেসংযেৱ অঞ্ঞতৰেন চিন্তেতি; অনুমোদন্তোপি তেসংযেৱ অঞ্ঞতৰেন অনুমোদতি, ‘অনুমোদিতং মে’তি পচ্চৱেক্খন্তোপি তেসংযেৱ অঞ্ঞতৰেন পচ্চৱেক্খতি. ‘ধম্মং দেসেস্সামী’তি চিন্তেন্তোপি তেসংযেৱ অঞ্ঞতৰেন চিন্তেতি, দেসেন্তোপি তেসংযেৱ অঞ্ঞতৰেন দেসেতি, ‘দেসিতো মে’তি পচ্চৱেক্খন্তোপি তেসংযেৱ অঞ্ঞতৰেন পচ্চৱেক্খতি. ‘ধম্মং সোস্সামী’তি চিন্তেন্তোপি তেসংযেৱ অঞ্ঞতৰেন চিন্তেতি, সুণন্তোপি তেসংযেৱ অঞ্ঞতৰেন সুণাতি, ‘সুতো মে’তি পচ্চৱেক্খন্তোপি তেসংযেৱ অঞ্ঞতৰেন পচ্চৱেক্খতি. ‘দিট্ঠিং উজুকং কৰিস্সামী’তি চিন্তেন্তোপি তেসংযেৱ অঞ্ঞতৰেন চিন্তেতি, উজুং কৰোন্তো পন চতুন্নং ঞাণসম্পযুত্তানং অঞ্ঞতৰেন কৰোতি, ‘দিট্ঠি মে উজুকা কতা’তি পচ্চৱেক্খন্তো অট্ঠন্নং অঞ্ঞতৰেন পচ্চৱেক্খতি.

ইমস্মিং ঠানে চত্তাৰি অনন্তানি নাম গহিতানি. চত্তাৰি হি অনন্তানি – আকাসো অনন্তো, চক্কৱাড়ানি অনন্তানি, সত্তনিকাযো অনন্তো, বুদ্ধঞ্ঞাণং অনন্তং. আকাসস্স হি পুৰত্থিমায দিসায ৱা পচ্ছিমুত্তৰদক্খিণাসু ৱা এত্তকানি ৱা যোজনসতানি এত্তকানি ৱা যোজনসহস্সানীতি পৰিচ্ছেদো নত্থি. সিনেৰুমত্তম্পি অযোকূটং পথৱিং দ্ৱিধা কত্ৱা হেট্ঠা খিত্তং ভস্সেথেৱ, নো পতিট্ঠং লভেথ, এৱং আকাসং অনন্তং নাম.

চক্কৱাড়ানম্পি সতেহি ৱা সহস্সেহি ৱা পৰিচ্ছেদো নত্থি. সচেপি হি অকনিট্ঠভৱনে নিব্বত্তা, দড়্হথামধনুগ্গহস্স লহুকেন সৰেন তিৰিযং তালচ্ছাযং অতিক্কমনমত্তেন কালেন চক্কৱাড়সতসহস্সং অতিক্কমনসমত্থেন জৱেন সমন্নাগতা চত্তাৰো মহাব্ৰহ্মানো ‘চক্কৱাড়পৰিযন্তং পস্সিস্সামা’তি তেন জৱেন ধাৱেয্যুং, চক্কৱাড়পৰিযন্তং অদিস্ৱাৱ পৰিনিব্বাযেয্যুং, এৱং চক্কৱাড়ানি অনন্তানি নাম.

এত্তকেসু পন চক্কৱাড়েসু উদকট্ঠকথলট্ঠকসত্তানং পমাণং নত্থি. এৱং সত্তনিকাযো অনন্তো নাম. ততোপি বুদ্ধঞাণং অনন্তমেৱ.

এৱং অপৰিমাণেসু চক্কৱাড়েসু অপৰিমাণানং সত্তানং কামাৱচৰসোমনস্সসহগতঞাণসম্পযুত্তঅসঙ্খাৰিককুসলচিত্তানি একস্স বহূনি উপ্পজ্জন্তি. বহূনম্পি বহূনি উপ্পজ্জন্তি. তানি সব্বানিপি কামাৱচৰট্ঠেন সোমনস্সসহগতট্ঠেন ঞাণসম্পযুত্তট্ঠেন অসঙ্খাৰিকট্ঠেন একত্তং গচ্ছন্তি. একমেৱ সোমনস্সসহগতং তিহেতুকং অসঙ্খাৰিকং মহাচিত্তং হোতি. তথা সসঙ্খাৰিকং মহাচিত্তং…পে… তথা উপেক্খাসহগতং ঞাণৱিপ্পযুত্তং দ্ৱিহেতুকং সসঙ্খাৰিকচিত্তন্তি. এৱং সব্বানিপি অপৰিমাণেসু চক্কৱাড়েসু অপৰিমাণানং সত্তানং উপ্পজ্জমানানি কামাৱচৰকুসলচিত্তানি সম্মাসম্বুদ্ধো মহাতুলায তুলযমানো ৱিয, তুম্বে পক্খিপিত্ৱা মিনমানো ৱিয, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ‘অট্ঠেৱেতানী’তি সৰিক্খট্ঠেন অট্ঠেৱ কোট্ঠাসে কত্ৱা দস্সেসি.

পুন ইমস্মিং ঠানে ছব্বিধেন পুঞ্ঞাযূহনং নাম গহিতং. পুঞ্ঞঞ্হি অত্থি সযংকাৰং অত্থি পৰংকাৰং, অত্থি সাহত্থিকং অত্থি আণত্তিকং, অত্থি সম্পজানকতং অত্থি অসম্পজানকতন্তি.

তত্থ অত্তনো ধম্মতায কতং ‘সযংকাৰং’ নাম. পৰং কৰোন্তং দিস্ৱা কতং ‘পৰংকাৰং’ নাম. সহত্থেন কতং ‘সাহত্থিকং’ নাম. আণাপেত্ৱা কাৰিতং ‘আণত্তিকং’ নাম. কম্মঞ্চ ফলঞ্চ সদ্দহিত্ৱা কতং ‘সম্পজানকতং’ নাম. কম্মম্পি ফলম্পি অজানিত্ৱা কতং ‘অসম্পজানকতং’ নাম. তেসু সযংকাৰং কৰোন্তোপি ইমেসং অট্ঠন্নং কুসলচিত্তানং অঞ্ঞতৰেনেৱ কৰোতি. পৰংকাৰং কৰোন্তোপি, সহত্থেন কৰোন্তোপি, আণাপেত্ৱা কৰোন্তোপি ইমেসং অট্ঠন্নং কুসলচিত্তানং অঞ্ঞতৰেনেৱ কৰোতি. সম্পজানকৰণং পন চতূহি ঞাণসম্পযুত্তেহি হোতি. অসম্পজানকৰণং চতূহি ঞাণৱিপ্পযুত্তেহি.

অপৰাপি ইমস্মিং ঠানে চতস্সো দক্খিণাৱিসুদ্ধিযো গহিতা – পচ্চযানং ধম্মিকতা, চেতনামহত্তং, ৱত্থুসম্পত্তি, গুণাতিৰেকতাতি. তত্থ ধম্মেন সমেন উপ্পন্না পচ্চযা ‘ধম্মিকা’ নাম. সদ্দহিত্ৱা ওকপ্পেত্ৱা দদতো পন ‘চেতনামহত্তং’ নাম হোতি. খীণাসৱভাৱো ‘ৱত্থুসম্পত্তি’ নাম. খীণাসৱস্সেৱ নিৰোধা ৱুট্ঠিতভাৱো ‘গুণাতিৰেকতা’ নাম. ইমানি চত্তাৰি সমোধানেত্ৱা দাতুং সক্কোন্তস্স কামাৱচৰং কুসলং ইমস্মিংযেৱ অত্তভাৱে ৱিপাকং দেতি. পুণ্ণকসেট্ঠিকাকৱলিযসুমনমালাকাৰাদীনং (ধ. প. অট্ঠ. ২.২২৫ পুণ্ণদাসীৱত্থু) (ধ. প. অট্ঠ. ১.৬৭ সুমনমালাকাৰৱত্থু) ৱিয.

সঙ্খেপতো পনেতং সব্বম্পি কামাৱচৰকুসলচিত্তং ‘চিত্ত’ন্তি কৰিত্ৱা চিত্তৱিচিত্তট্ঠেন একমেৱ হোতি. ৱেদনাৱসেন সোমনস্সসহগতং উপেক্খাসহগতন্তি দুৱিধং হোতি. ঞাণৱিভত্তিদেসনাৱসেন চতুব্বিধং হোতি. সোমনস্সসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং অসঙ্খাৰিকং মহাচিত্তঞ্হি উপেক্খাসহগতং ঞাণসম্পযুত্তং অসঙ্খাৰিকং মহাচিত্তঞ্চ ঞাণসম্পযুত্তট্ঠেন অসঙ্খাৰিকট্ঠেন চ একমেৱ হোতি. তথা ঞাণসম্পযুত্তং সসঙ্খাৰিকং, ঞাণৱিপ্পযুত্তং অসঙ্খাৰিকং, ঞাণৱিপ্পযুত্তং সসঙ্খাৰিকঞ্চাতি. এৱং ঞাণৱিভত্তিদেসনাৱসেন চতুব্বিধে পনেতস্মিং অসঙ্খাৰসসঙ্খাৰৱিভত্তিতো চত্তাৰি অসঙ্খাৰিকানি চত্তাৰি সসঙ্খাৰিকানীতি অট্ঠেৱ কুসলচিত্তানি হোন্তি. তানি যাথাৱতো ঞত্ৱা ভগৱা সব্বঞ্ঞূ গণীৱৰো মুনিসেট্ঠো আচিক্খতি দেসেতি পঞ্ঞপেতি পট্ঠপেতি ৱিৱৰতি ৱিভজতি উত্তানীকৰোতীতি.

অট্ঠসালিনিযা ধম্মসঙ্গহট্ঠকথায

কামাৱচৰকুসলনিদ্দেসো সমত্তো.