ধম্মুদ্দেসৱাৰো

ঝানঙ্গৰাসিৱণ্ণনা

ৱিতক্কেতীতি ৱিতক্কো; ৱিতক্কনং ৱা ৱিতক্কো; ঊহনন্তি ৱুত্তং হোতি. স্ৱাযং আৰম্মণে চিত্তস্স অভিনিৰোপনলক্খণো. সো হি আৰম্মণে চিত্তং আৰোপেতি. যথা হি কোচি ৰাজৱল্লভং ঞাতিং ৱা মিত্তং ৱা নিস্সায ৰাজগেহং আৰোহতি, এৱং ৱিতক্কং নিস্সায চিত্তং আৰম্মণং আৰোহতি. তস্মা সো আৰম্মণে চিত্তস্স অভিনিৰোপনলক্খণোতি ৱুত্তো. নাগসেনত্থেৰো পনাহ – আকোটনলক্খণো ৱিতক্কো. ‘‘যথা, মহাৰাজ, ভেৰী আকোটিতা অথ পচ্ছা অনুৰৱতি অনুসদ্দাযতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যথা আকোটনা এৱং ৱিতক্কো দট্ঠব্বো. যথা পচ্ছা অনুৰৱনা অনুসদ্দাযনা এৱং ৱিচাৰো দট্ঠব্বো’’তি (মি. প. ২.৩.১৪ থোকং ৱিসদিসং). স্ৱাযং আহননপৰিযাহননৰসো. তথা হি তেন যোগাৱচৰো আৰম্মণং ৱিতক্কাহতং ৱিতক্কপৰিযাহতং কৰোতীতি ৱুচ্চতি. আৰম্মণে চিত্তস্স আনযনপচ্চুপট্ঠানো.

আৰম্মণে তেন চিত্তং ৱিচৰতীতি ৱিচাৰো; ৱিচৰণং ৱা ৱিচাৰো. অনুসঞ্চৰণন্তি ৱুত্তং হোতি. স্ৱাযং আৰম্মণানুমজ্জনলক্খণো. তত্থ সহজাতানুযোজনৰসো. চিত্তস্স অনুপ্পবন্ধপচ্চুপট্ঠানো. সন্তেপি চ নেসং কত্থচি অৱিযোগে ওড়াৰিকট্ঠেন পুব্বঙ্গমট্ঠেন চ ঘণ্টাভিঘাতো ৱিয অভিনিৰোপনট্ঠেন চ চেতসো পঠমাভিনিপাতো ৱিতক্কো. সুখুমট্ঠেন অনুমজ্জনসভাৱট্ঠেন চ ঘণ্টানুৰৱো ৱিয অনুপ্পবন্ধো ৱিচাৰো. ৱিপ্ফাৰৱা চেত্থ ৱিতক্কো, পঠমুপ্পত্তিকালে পৰিপ্ফন্দভূতো চিত্তস্স. আকাসে উপ্পতিতুকামস্স পক্খিনো পক্খৱিক্খেপো ৱিয. পদুমাভিমুখপাতো ৱিয চ গন্ধানুবদ্ধচেতসো ভমৰস্স. সন্তৱুত্তি ৱিচাৰো নাতিপৰিপ্ফন্দনভাৱো চিত্তস্স, আকাসে উপ্পতিতস্স পক্খিনো পক্খপ্পসাৰণং ৱিয, পৰিব্ভমনং ৱিয চ পদুমাভিমুখপতিতস্স ভমৰস্স পদুমস্স উপৰিভাগে.

অট্ঠকথাযং পন ‘‘আকাসে গচ্ছতো মহাসকুণস্স উভোহি পক্খেহি ৱাতং গহেত্ৱা পক্খে সন্নিসীদাপেত্ৱা গমনং ৱিয আৰম্মণে চেতসো অভিনিৰোপনভাৱেন পৱত্তো ৱিতক্কো. সো হি একগ্গো হুত্ৱা অপ্পেতি ৱাতগ্গহণত্থং পক্খে ফন্দাপযমানস্স গমনং ৱিয. অনুমজ্জভাৱেন পৱত্তো ৱিচাৰো. সো হি আৰম্মণং অনুমজ্জতীতি ৱুত্তং, তং অনুপ্পবন্ধনেন পৱত্তিযং অতিৱিয যুজ্জতি. সো পন নেসং ৱিসেসো পঠমদুতিযজ্ঝানেসু পাকটো হোতি. অপিচ মলগ্গহিতং কংসভাজনং একেন হত্থেন দড়্হং গহেত্ৱা ইতৰেন হত্থেন চুণ্ণতেলৱালণ্ডুপকেন পৰিমজ্জন্তস্স দড়্হগ্গহণহত্থো ৱিয ৱিতক্কো, পৰিমজ্জনহত্থো ৱিয ৱিচাৰো. তথা কুম্ভকাৰস্স দণ্ডপ্পহাৰেন চক্কং ভমযিত্ৱা ভাজনং কৰোন্তস্স উপ্পীড়নহত্থো ৱিয ৱিতক্কো, ইতো চিতো চ সঞ্চৰণহত্থো ৱিয ৱিচাৰো. তথা মণ্ডলং কৰোন্তস্স মজ্ঝে সন্নিৰুম্ভিত্ৱা ঠিতকণ্টকো ৱিয অভিনিৰোপনো ৱিতক্কো, বহিপৰিব্ভমনকণ্টকো ৱিয অনুমজ্জমানো ৱিচাৰো.

পিণযতীতি পীতি. সা সম্পিযাযনলক্খণা. কাযচিত্তপীণনৰসা, ফৰণৰসা ৱা. ওদগ্যপচ্চুপট্ঠানা. সা পনেসা খুদ্দিকাপীতি, খণিকাপীতি, ওক্কন্তিকাপীতি, উব্বেগাপীতি, ফৰণাপীতীতি পঞ্চৱিধা হোতি.

তত্থ খুদ্দিকাপীতি সৰীৰে লোমহংসমত্তমেৱ কাতুং সক্কোতি. খণিকাপীতি খণে খণে ৱিজ্জুপ্পাদসদিসা হোতি. ওক্কন্তিকাপীতি, সমুদ্দতীৰং ৱীচি ৱিয, কাযং ওক্কমিত্ৱা ওক্কমিত্ৱা ভিজ্জতি. উব্বেগাপীতি বলৱতী হোতি, কাযং উদ্ধগ্গং কত্ৱা আকাসে লঙ্ঘাপনপ্পমাণপ্পত্তা. তথা হি পুণ্ণৱল্লিকৱাসী মহাতিস্সত্থেৰো পুণ্ণমদিৱসে সাযং চেতিযঙ্গণং গন্ত্ৱা চন্দালোকং দিস্ৱা মহাচেতিযাভিমুখো হুত্ৱা ‘ইমায ৱত ৱেলায চতস্সো পৰিসা মহাচেতিযং ৱন্দন্তী’তি পকতিযা দিট্ঠাৰম্মণৱসেন বুদ্ধাৰম্মণং উব্বেগং পীতিং উপ্পাদেত্ৱা সুধাতলে পহটচিত্ৰগেণ্ডুকো ৱিয আকাসে উপ্পতিত্ৱা মহাচেতিযঙ্গণেযেৱ অট্ঠাসি.

তথা গিৰিকণ্ডকৱিহাৰস্স উপনিস্সযে ৱত্তকালকগামে একা কুলধীতাপি বলৱবুদ্ধাৰম্মণায উব্বেগায পীতিযা আকাসে লঙ্ঘেসি. তস্সা কিৰ মাতাপিতৰো সাযং ধম্মসৱনত্থায ৱিহাৰং গচ্ছন্তা ‘অম্ম, ত্ৱং গৰুভাৰা, অকালে ৱিচৰিতুং ন সক্কোসি, মযং তুয্হং পত্তিং কত্ৱা ধম্মং সোস্সামা’তি অগমংসু. সা গন্তুকামাপি তেসং ৱচনং পটিবাহিতুং অসক্কোন্তী ঘৰে ওহীযিত্ৱা ঘৰদ্ৱাৰে ঠত্ৱা চন্দালোকেন গিৰিকণ্ডকে আকাসচেতিযঙ্গণং ওলোকেন্তী চেতিযস্স দীপপূজং অদ্দস. চতস্সো চ পৰিসা মালাগন্ধাদীহি চেতিযপূজং কত্ৱা পদক্খিণং কৰোন্তিযো ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ গণসজ্ঝাযসদ্দং অস্সোসি. অথস্সা ‘ধঞ্ঞা ৱতিমে মনুস্সা যে ৱিহাৰং গন্ত্ৱা এৱৰূপে চেতিযঙ্গণে অনুসঞ্চৰিতুং এৱৰূপঞ্চ মধুৰং ধম্মকথং সোতুং লভন্তী’তি মুত্তৰাসিসদিসং চেতিযং পস্সন্তিযা এৱ উব্বেগাপীতি উদপাদি. সা আকাসে লঙ্ঘিত্ৱা মাতাপিতূনং পুৰিমতৰংযেৱ আকাসতো চেতিযঙ্গণে ওৰুয্হ চেতিযং ৱন্দিত্ৱা ধম্মং সুণমানা অট্ঠাসি. অথ নং মাতাপিতৰো আগন্ত্ৱা ‘অম্ম, ত্ৱং কতৰেন মগ্গেন আগতাসী’তি পুচ্ছিংসু. সা ‘আকাসেন আগতাম্হি, ন মগ্গেনা’তি ৱত্ৱা ‘অম্ম, আকাসেন নাম খীণাসৱা সঞ্চৰন্তি, ত্ৱং কথং আগতা’তি পুট্ঠা আহ – ‘ময্হং চন্দালোকেন চেতিযং ওলোকেন্তিযা ঠিতায বুদ্ধাৰম্মণা বলৱপীতি উপ্পজ্জতি, অথাহং নেৱ অত্তনো ঠিতভাৱং ন নিসিন্নভাৱং অঞ্ঞাসিং, গহিতনিমিত্তেনেৱ পন আকাসং লঙ্ঘিত্ৱা চেতিযঙ্গণে পতিট্ঠিতাম্হী’তি. এৱং উব্বেগাপীতি আকাসে লঙ্ঘাপনপ্পমাণা হোতি.

ফৰণপীতিযা পন উপ্পন্নায সকলসৰীৰং ধমিত্ৱা পূৰিতৱত্থি ৱিয, মহতা উদকোঘেন পক্খন্দপব্বতকুচ্ছি ৱিয চ অনুপৰিপ্ফুটং হোতি. সা পনেসা পঞ্চৱিধা পীতি গব্ভং গণ্হন্তী পৰিপাকং গচ্ছন্তী দুৱিধং পস্সদ্ধিং পৰিপূৰেতি – কাযপস্সদ্ধিঞ্চ চিত্তপস্সদ্ধিঞ্চ. পস্সদ্ধি গব্ভং গণ্হন্তী পৰিপাকং গচ্ছন্তী দুৱিধং সুখং পৰিপূৰেতি – কাযিকং চেতসিকঞ্চ. সুখং গব্ভং গণ্হন্তং পৰিপাকং গচ্ছন্তং তিৱিধং সমাধিং পৰিপূৰেতি – খণিকসমাধিং উপচাৰসমাধিং অপ্পনাসমাধিন্তি. তাসু ঠপেত্ৱা অপ্পনাসমাধিপূৰিকং ইতৰা দ্ৱেপি ইধ যুজ্জন্তি.

সুখযতীতি সুখং; যস্স উপ্পজ্জতি তং সুখিতং কৰোতীতি অত্থো. সুট্ঠু ৱা খাদতি, খনতি চ কাযচিত্তাবাধন্তি সুখং. সোমনস্সৱেদনাযেতং নামং. তস্স লক্খণাদীনি ৱেদনাপদে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি.

অপৰো নযো – সাতলক্খণং সুখং, সম্পযুত্তানং উপব্ৰূহনৰসং, অনুগ্গহণপচ্চুপট্ঠানং. সতিপি চ নেসং পীতিসুখানং কত্থচি অৱিপ্পযোগে, ইট্ঠাৰম্মণপটিলাভতুট্ঠি পীতি; পটিলদ্ধৰসানুভৱনং সুখং. যত্থ পীতি তত্থ সুখং. যত্থ সুখং তত্থ ন নিযমতো পীতি. সঙ্খাৰক্খন্ধসঙ্গহিতা পীতি, ৱেদনাক্খন্ধসঙ্গহিতং সুখং. কন্তাৰখিন্নস্স ৱনন্তোদকদস্সনসৱনেসু ৱিয পীতি. ৱনচ্ছাযাপৱেসনউদকপৰিভোগেসু ৱিয সুখং.

যথা হি পুৰিসো মহাকন্তাৰমগ্গং পটিপন্নো ঘম্মপৰেতো তসিতো পিপাসিতো পটিপথে পুৰিসং দিস্ৱা ‘কত্থ পানীযং অত্থী’তি পুচ্ছেয্য. সো ‘অটৱিং উত্তৰিত্ৱা জাতস্সৰৱনসণ্ডো অত্থি, তত্থ গন্ত্ৱা লভিস্সসী’তি ৱদেয্য. সো তস্স কথং সুত্ৱা হট্ঠপহট্ঠো ভৱেয্য. ততো গচ্ছন্তো ভূমিযং পতিতানি উপ্পলদলনালপত্তাদীনি দিস্ৱা সুট্ঠুতৰং হট্ঠপহট্ঠো হুত্ৱা গচ্ছন্তো অল্লৱত্থে অল্লকেসে পুৰিসে পস্সেয্য, ৱনকুক্কুটমোৰাদীনং সদ্দং সুণেয্য, জাতস্সৰপৰিযন্তে জাতং মণিজালসদিসং নীলৱনসণ্ডং পস্সেয্য, সৰে জাতানি উপ্পলপদুমকুমুদাদীনি পস্সেয্য, অচ্ছং ৱিপ্পসন্নং উদকং পস্সেয্য. সো ভিয্যো ভিয্যো হট্ঠপহট্ঠো হুত্ৱা জাতস্সৰং ওতৰিত্ৱা যথাৰুচি ন্হত্ৱা চ পিৱিত্ৱা চ পটিপ্পস্সদ্ধদৰথো ভিসমুড়ালপোক্খৰাদীনি খাদিত্ৱা নীলুপ্পলাদীনি পিড়ন্ধিত্ৱা মন্দালকমূলানি খন্ধে কৰিত্ৱা উত্তৰিত্ৱা সাটকং নিৱাসেত্ৱা, উদকসাটকং আতপে কত্ৱা, সীতচ্ছাযায মন্দমন্দে ৱাতে পহৰন্তে নিপন্নো ‘অহো সুখং, অহো সুখ’ন্তি ৱদেয্য. এৱংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং.

তস্স হি পুৰিসস্স জাতস্সৰৱনসণ্ডসৱনতো পট্ঠায যাৱ উদকদস্সনা হট্ঠপহট্ঠকালো ৱিয পুব্বভাগাৰম্মণে হট্ঠপহট্ঠাকাৰা পীতি. ন্হত্ৱা চ পিৱিত্ৱা চ সীতচ্ছাযায মন্দমন্দে ৱাতে পহৰন্তে ‘অহো সুখং, অহো সুখ’ন্তি ৱদতো নিপন্নকালো ৱিয বলৱপ্পত্তং আৰম্মণৰসানুভৱনাকাৰসণ্ঠিতং সুখং. তস্মিং তস্মিং সমযে পাকটভাৱতো চেতং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. যত্থ পন পীতি সুখম্পি তত্থ অত্থীতি ৱুত্তমেৱেতং.

চিত্তস্সেকগ্গতাতি চিত্তস্স একগ্গভাৱো; সমাধিস্সেতং নামং. লক্খণাদীসু পনস্স অট্ঠকথাযং তাৱ ৱুত্তং – ‘‘পামোক্খলক্খণো চ সমাধি অৱিক্খেপলক্খণো চ’’. যথা হি কূটাগাৰকণ্ণিকা সেসদব্বসম্ভাৰানং আবন্ধনতো পমুখা হোতি এৱমেৱ সব্বকুসলধম্মানং সমাধিচিত্তেন ইজ্ঝনতো সব্বেসম্পি তেসং ধম্মানং সমাধি পামোক্খো হোতি. তেন ৱুত্তং –

‘‘যথা, মহাৰাজ, কূটাগাৰস্স যা কাচি গোপানসিযো সব্বা তা কূটঙ্গমা হোন্তি, কূটনিন্না কূটসমোসৰণা, কূটং তাসং অগ্গমক্খাযতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যে কেচি কুসলা ধম্মা সব্বে তে সমাধিনিন্না হোন্তি, সমাধিপোণা, সমাধিপব্ভাৰা, সমাধি তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তি (মি. প. ২.১.১৪).

যথা চ সেনঙ্গং পত্ৱা ৰাজা নাম যত্থ যত্থ সেনা ওসীদতি তং তং ঠানং গচ্ছতি, তস্স গতগতট্ঠানে সেনা পৰিপূৰতি, পৰসেনা ভিজ্জিত্ৱা ৰাজানমেৱ অনুৱত্ততি, এৱমেৱ সহজাতধম্মানং ৱিক্খিপিতুং ৱিপ্পকিৰিতুং অপ্পদানতো সমাধি অৱিক্খেপলক্খণো নাম হোতীতি.

অপৰো পন নযো – অযং চিত্তস্সেকগ্গতাসঙ্খাতো সমাধি নাম অৱিসাৰলক্খণো ৱা অৱিক্খেপলক্খণো ৱা, সহজাতধম্মানং, সম্পিণ্ডনৰসো ন্হানিযচুণ্ণানং উদকং ৱিয, উপসমপচ্চুপট্ঠানো ঞাণপচ্চুপট্ঠানো ৱা. ‘‘সমাহিতো যথাভূতং জানাতি পস্সতী’’তি হি ৱুত্তং. ৱিসেসতো সুখপদট্ঠানো, নিৱাতে দীপচ্চীনং ঠিতি ৱিয চেতসো ঠিতীতি দট্ঠব্বো.

ইন্দ্ৰিযৰাসিৱণ্ণনা

সদ্দহন্তি এতায, সযং ৱা সদ্দহতি, সদ্দহনমত্তমেৱ ৱা এসাতি সদ্ধা. সাৱ অস্সদ্ধিযস্স অভিভৱনতো অধিপতিযট্ঠেন ইন্দ্ৰিযং. অধিমোক্খলক্খণে ৱা ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি ইন্দ্ৰিযং. সদ্ধাৱ ইন্দ্ৰিযং সদ্ধিন্দ্ৰিযং. সা পনেসা সম্পসাদনলক্খণা চ সদ্ধা সম্পক্খন্দনলক্খণা চ.

যথা হি ৰঞ্ঞো চক্কৱত্তিস্স উদকপ্পসাদকো মণি উদকে পক্খিত্তো পঙ্কসেৱালপণককদ্দমং সন্নিসীদাপেতি, উদকং অচ্ছং কৰোতি ৱিপ্পসন্নং অনাৱিলং, এৱমেৱ সদ্ধা উপ্পজ্জমানা নীৱৰণে ৱিক্খম্ভেতি, কিলেসে সন্নিসীদাপেতি, চিত্তং পসাদেতি, অনাৱিলং কৰোতি. পসন্নেন চিত্তেন যোগাৱচৰো কুলপুত্তো দানং দেতি, সীলং সমাদিযতি, উপোসথকম্মং কৰোতি, ভাৱনং আৰভতি. এৱং তাৱ সদ্ধা সম্পসাদনলক্খণাতি ৱেদিতব্বা. তেনাহ আযস্মা নাগসেনো –

‘‘যথা, মহাৰাজ, ৰাজা চক্কৱত্তি চতুৰঙ্গিনিযা সেনায সদ্ধিং অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো পৰিত্তং উদকং তৰেয্য, তং উদকং হত্থীহি চ অস্সেহি চ ৰথেহি চ পত্তীহি চ সঙ্খুভিতং ভৱেয্য আৱিলং লুলিতং কললীভূতং, উত্তিণ্ণো চ ৰাজা চক্কৱত্তি মনুস্সে আণাপেয্য ‘পানীযং ভণে আহৰথ, তং পিৱিস্সামী’তি. ৰঞ্ঞো চ উদকপ্পসাদকো মণি ভৱেয্য. ‘এৱং দেৱা’তি খো তে মনুস্সা ৰঞ্ঞো চক্কৱত্তিস্স পটিস্সুত্ৱা তং উদকপ্পসাদকং মণিং উদকে পক্খিপেয্যুং. তস্মিং উদকে পক্খিত্তমত্তে পঙ্কসেৱালপণকং ৱিগচ্ছেয্য, কদ্দমো চ সন্নিসীদেয্য, অচ্ছং ভৱেয্য উদকং ৱিপ্পসন্নং অনাৱিলং, ততো ৰঞ্ঞো চক্কৱত্তিস্স পানীযং উপনামেয্যুং – ‘পিৱতু দেৱো পানীয’ন্তি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, উদকং এৱং চিত্তং দট্ঠব্বং. যথা তে মনুস্সা এৱং যোগাৱচৰো দট্ঠব্বো. যথা পঙ্কসেৱালপণকং কদ্দমো চ এৱং কিলেসা দট্ঠব্বা. যথা উদকপ্পসাদকো মণি এৱং সদ্ধা দট্ঠব্বা. যথা উদকপ্পসাদকে মণিম্হি পক্খিত্তমত্তে পঙ্কসেৱালপণকং ৱিগচ্ছতি কদ্দমো চ সন্নিসীদতি, অচ্ছং ভৱতি উদকং ৱিপ্পসন্নং অনাৱিলং, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সদ্ধা উপ্পজ্জমানা নীৱৰণে ৱিক্খম্ভেতি, ৱিনীৱৰণং চিত্তং হোতি অচ্ছং ৱিপ্পসন্নং অনাৱিল’’ন্তি (মি. প. ২.১.১০).

যথা পন কুম্ভিলমকৰগাহৰক্খসাদিকিণ্ণং পূৰং মহানদিং আগম্ম ভীৰুকজনো উভোসু তীৰেসু তিট্ঠতি. সঙ্গামসূৰো পন মহাযোধো আগন্ত্ৱা ‘কস্মা ঠিতত্থা’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘সপ্পটিভযভাৱেন ওতৰিতুং ন ৱিসহামা’তি ৱুত্তে সুনিসিতং অসিং গহেত্ৱা ‘মম পচ্ছতো এথ, মা ভাযিত্থা’তি ৱত্ৱা নদিং ওতৰিত্ৱা আগতাগতে কুম্ভিলাদযো পটিবাহিত্ৱা ওৰিমতীৰতো মনুস্সানং সোত্থিভাৱং কৰোন্তো পাৰিমতীৰং নেতি. পাৰিমতীৰতোপি সোত্থিনা ওৰিমতীৰং আনেতি. এৱমেৱ দানং দদতো সীলং ৰক্খতো উপোসথকম্মং কৰোতো ভাৱনং আৰভতো সদ্ধা পুব্বঙ্গমা পুৰেচাৰিকা হোতি. তেন ৱুত্তং ‘সম্পক্খন্দনলক্খণা চ সদ্ধা’তি.

অপৰো নযো – সদ্দহনলক্খণা সদ্ধা, ওকপ্পনলক্খণা ৱা. পসাদনৰসা উদকপ্পসাদকমণি ৱিয, পক্খন্দনৰসা ৱা ওঘুত্তৰণো ৱিয. অকালুসিযপচ্চুপট্ঠানা, অধিমুত্তিপচ্চুপট্ঠানা ৱা. সদ্ধেয্যৱত্থুপদট্ঠানা সোতাপত্তিযঙ্গপদট্ঠানা ৱা, সা হত্থৱিত্তবীজানি ৱিয দট্ঠব্বা.

ৱীৰস্স ভাৱো ৱীৰিযং, ৱীৰানং ৱা কম্মং ৱীৰিযং. ৱিধিনা ৱা নযেন উপাযেন ঈৰযিতব্বং পৱত্তযিতব্বন্তি ৱীৰিযং. তদেৱ কোসজ্জস্স অভিভৱনতো অধিপতিযট্ঠেন ইন্দ্ৰিযং. পগ্গহণলক্খণে ৱা ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি ইন্দ্ৰিযং. ৱীৰিযমেৱ ইন্দ্ৰিযং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং. তং পনেতং উপত্থম্ভনলক্খণঞ্চ ৱীৰিযং পগ্গহণলক্খণঞ্চ. যথা হি জিণ্ণঘৰং আগন্তুকেন থূণুপত্থম্ভেন তিট্ঠতি, এৱমেৱ যোগাৱচৰো ৱীৰিযুপত্থম্ভেন উপত্থম্ভিতো হুত্ৱা সব্বকুসলধম্মেহি ন হাযতি, ন পৰিহাযতি. এৱং তাৱস্স উপত্থম্ভনলক্খণতা ৱেদিতব্বা. তেনাহ থেৰো নাগসেনো –

‘‘যথা, মহাৰাজ, পুৰিসো গেহে পতন্তে তমঞ্ঞেন দাৰুনা উপত্থম্ভেয্য, উপত্থম্ভিতং সন্তং এৱং তং গেহং ন পতেয্য, এৱমেৱ খো মহাৰাজ উপত্থম্ভনলক্খণং ৱীৰিযং, ৱীৰিযুপত্থম্ভিতা সব্বে কুসলা ধম্মা ন হাযন্তি ন পৰিহাযন্তী’’তি (মি. প. ২.১.১২).

যথা ৱা পন খুদ্দিকায চ মহতিকায চ সেনায সঙ্গামে পৱত্তে খুদ্দিকা সেনা ওলীযেয্য, ততো ৰঞ্ঞো আৰোচেয্য, ৰাজা বলৱাহনং পেসেয্য, তেন পগ্গহিতা সকসেনা পৰসেনং পৰাজেয্য, এৱমেৱ ৱীৰিযং সহজাতসম্পযুত্তধম্মানং ওলীযিতুং ওসক্কিতুং ন দেতি, উক্খিপতি, পগ্গণ্হাতি. তেন ৱুত্তং ‘পগ্গহণলক্খণঞ্চ ৱীৰিয’ন্তি.

অপৰো নযো – উস্সাহলক্খণং ৱীৰিযং, সহজাতানং উপত্থম্ভনৰসং, অসংসীদনভাৱপচ্চুপট্ঠানং, ‘‘সংৱিগ্গো যোনিসো পদহতী’’তি (অ. নি. ৪.১১৩) ৱচনতো সংৱেগপদট্ঠানং, ৱীৰিযাৰম্ভৱত্থুপদট্ঠানং ৱা. সম্মা আৰদ্ধং সব্বাসং সম্পত্তীনং মূলং হোতীতি দট্ঠব্বং.

সৰন্তি এতায, সযং ৱা সৰতি, সৰণমত্তমেৱ ৱা এসাতি সতি. সাৱ মুট্ঠস্সচ্চস্স অভিভৱনতো অধিপতিযট্ঠেন ইন্দ্ৰিযং, উপট্ঠানলক্খণে ৱা ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি ইন্দ্ৰিযং. সতি এৱ ইন্দ্ৰিযং সতিন্দ্ৰিযং. সা পনেসা অপিলাপনলক্খণা চ সতি উপগ্গণ্হনলক্খণা চ. যথা হি ৰঞ্ঞো ভণ্ডাগাৰিকো দসৱিধং ৰতনং গোপযন্তো সাযংপাতং ৰাজানং ইস্সৰিযসম্পত্তিং সল্লক্খাপেতি সাৰেতি, এৱমেৱ সতি কুসলং ধম্মং সল্লক্খাপেতি সৰাপেতি. তেনাহ থেৰো –

‘‘যথা, মহাৰাজ, ৰঞ্ঞো চক্কৱত্তিস্স ভণ্ডাগাৰিকো ৰাজানং চক্কৱত্তিং সাযংপাতং যসং সৰাপেতি – ‘এত্তকা, দেৱ, হত্থী, এত্তকা অস্সা, এত্তকা ৰথা, এত্তকা পত্তী, এত্তকং হিৰঞ্ঞং, এত্তকং সুৱণ্ণং, এত্তকং সব্বং সাপতেয্যং, তং দেৱো সৰতূ’তি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সতি কুসলে ধম্মে অপিলাপেতি – ইমে চত্তাৰো সতিপট্ঠানা, ইমে চত্তাৰো সম্মপ্পধানা, ইমে চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা, ইমানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি, ইমানি পঞ্চ বলানি, ইমে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অযং অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, অযং সমথো, অযং ৱিপস্সনা, অযং ৱিজ্জা, অযং ৱিমুত্তি, ইমে লোকুত্তৰা ধম্মাতি. এৱং খো, মহাৰাজ, অপিলাপনলক্খণা সতী’’তি (মি. প. ২.১.১৩).

যথা পন ৰঞ্ঞো চক্কৱত্তিস্স পৰিণাযকৰতনং ৰঞ্ঞো অহিতে চ হিতে চ ঞত্ৱা অহিতে অপযাপেতি, হিতে উপযাপেতি, এৱমেৱ সতি হিতাহিতানং ধম্মানং গতিযো সমন্ৱেসিত্ৱা ‘ইমে কাযদুচ্চৰিতাদযো ধম্মা অহিতা’তি অহিতে ধম্মে অপনুদেতি, ‘ইমে কাযসুচৰিতাদযো ধম্মা হিতা’তি হিতে ধম্মে উপগ্গণ্হাতি. তেনাহ থেৰো –

‘‘যথা, মহাৰাজ, ৰঞ্ঞো চক্কৱত্তিস্স পৰিণাযকৰতনং ৰঞ্ঞো হিতাহিতে জানাতি ‘ইমে ৰঞ্ঞো হিতা ইমে অহিতা, ইমে উপকাৰা ইমে অনুপকাৰা’তি, ততো অহিতে অপনুদেতি হিতে উপগ্গণ্হাতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, সতি উপ্পজ্জমানা হিতাহিতানং ধম্মানং গতিযো সমন্ৱেসতি ‘ইমে ধম্মা হিতা ইমে ধম্মা অহিতা, ইমে ধম্মা উপকাৰা ইমে ধম্মা অনুপকাৰা’তি, ততো অহিতে ধম্মে অপনুদেতি হিতে ধম্মে উপগ্গণ্হাতি. এৱং খো, মহাৰাজ, উপগ্গণ্হনলক্খণা সতী’’তি (মি. প. ২.১.১৩).

অপৰো নযো – অপিলাপনলক্খণা সতি, অসম্মোসনৰসা, আৰক্খপচ্চুপট্ঠানা ৱিসযাভিমুখীভাৱপচ্চুপট্ঠানা ৱা, থিৰসঞ্ঞাপদট্ঠানা, কাযাদিসতিপট্ঠানপদট্ঠানা ৱা, আৰম্মণে দড়্হং পতিট্ঠিতত্তা পন এসিকা ৱিয, চক্খুদ্ৱাৰাদিৰক্খণতো দোৱাৰিকো ৱিয চ দট্ঠব্বা.

আৰম্মণে চিত্তং সম্মা অধিযতি ঠপেতীতি সমাধি. সোৱ ৱিক্খেপস্স অভিভৱনতো অধিপতিযট্ঠেন ইন্দ্ৰিযং. অৱিক্খেপলক্খণে ৱা ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি ইন্দ্ৰিযং. সমাধিযেৱ ইন্দ্ৰিযং সমাধিন্দ্ৰিযং. লক্খণাদীনি পনস্স হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি.

পজানাতীতি পঞ্ঞা. কিং পজানাতি? ‘ইদং দুক্খ’ন্তিআদিনা নযেন অৰিযসচ্চানি. অট্ঠকথাযং পন ‘পঞ্ঞাপেতীতি পঞ্ঞা’তি ৱুত্তং. কিন্তি পঞ্ঞাপেতীতি? অনিচ্চং দুক্খং অনত্তাতি পঞ্ঞাপেতি. সাৱ অৱিজ্জায অভিভৱনতো অধিপতিযট্ঠেন ইন্দ্ৰিযং. দস্সনলক্খণে ৱা ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি ইন্দ্ৰিযং. পঞ্ঞাৱ ইন্দ্ৰিযং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং. সা পনেসা ওভাসনলক্খণা চ পঞ্ঞা পজাননলক্খণা চ. যথা হি চতুভিত্তিকে গেহে ৰত্তিভাগে দীপে জলিতে অন্ধকাৰো নিৰুজ্ঝতি আলোকো পাতুভৱতি, এৱমেৱ ওভাসনলক্খণা পঞ্ঞা. পঞ্ঞোভাসসমো ওভাসো নাম নত্থি. পঞ্ঞৱতো হি একপল্লঙ্কেন নিসিন্নস্স দসসহস্সিলোকধাতু একালোকা হোতি. তেনাহ থেৰো –

‘‘যথা, মহাৰাজ, পুৰিসো অন্ধকাৰে গেহে পদীপং পৱেসেয্য, পৱিট্ঠো পদীপো অন্ধকাৰং ৱিদ্ধংসেতি, ওভাসং জনেতি, আলোকং ৱিদংসেতি, পাকটানি চ ৰূপানি কৰোতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, পঞ্ঞা উপ্পজ্জমানা অৱিজ্জন্ধকাৰং ৱিদ্ধংসেতি, ৱিজ্জোভাসং জনেতি, ঞাণালোকং ৱিদংসেতি, পাকটানি চ অৰিযসচ্চানি কৰোতি. এৱং খো, মহাৰাজ, ওভাসনলক্খণা পঞ্ঞা’’তি (মি. প. ২.১.১৫).

যথা পন ছেকো ভিসক্কো আতুৰানং সপ্পাযাসপ্পাযানি ভোজনানি জানাতি, এৱং পঞ্ঞা উপ্পজ্জমানা কুসলাকুসলে সেৱিতব্বাসেৱিতব্বে হীনপ্পণীতকণ্হসুক্কসপ্পটিভাগঅপ্পটিভাগে ধম্মে পজানাতি. ৱুত্তম্পি চেতং ধম্মসেনাপতিনা – ‘‘পজানাতি পজানাতীতি খো, আৱুসো, তস্মা পঞ্ঞৱাতি ৱুচ্চতি. কিঞ্চ পজানাতি? ইদং দুক্খন্তি পজানাতী’’তি (ম. নি. ১.৪৪৯) ৱিত্থাৰেতব্বং. এৱমস্সা পজাননলক্খণতা ৱেদিতব্বা.

অপৰো নযো – যথাসভাৱপটিৱেধলক্খণা পঞ্ঞা; অক্খলিতপটিৱেধলক্খণা ৱা কুসলিস্সাসখিত্তউসুপটিৱেধো ৱিয. ৱিসযোভাসৰসা পদীপো ৱিয. অসম্মোহপচ্চুপট্ঠানা অৰঞ্ঞগতসুদেসকো ৱিয.

মনতীতি মনো; ৱিজানাতীতি অত্থো. অট্ঠকথাচৰিযা পনাহু – নাড়িযা মিনমানো ৱিয, মহাতুলায ধাৰযমানো ৱিয চ, আৰম্মণং মিনতি পজানাতীতি মনোতি. তদেৱ মননলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি ইন্দ্ৰিযং. মনোৱ ইন্দ্ৰিযং মনিন্দ্ৰিযং. হেট্ঠা ৱুত্তচিত্তস্সেৱেতং ৱেৱচনং.

পীতিসোমনস্সসম্পযোগতো সোভনং মনো অস্সাতি সুমনো. সুমনস্স ভাৱো সোমনস্সং. সাতলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি ইন্দ্ৰিযং. সোমনস্সমেৱ ইন্দ্ৰিযং সোমনস্সিন্দ্ৰিযং. হেট্ঠা ৱুত্তৱেদনাযেৱেতং ৱেৱচনং.

জীৱন্তি তেন তংসম্পযুত্তকা ধম্মাতি জীৱিতং. অনুপালনলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি ইন্দ্ৰিযং. জীৱিতমেৱ ইন্দ্ৰিযং জীৱিতিন্দ্ৰিযং. তং পৱত্তসন্ততাধিপতেয্যং হোতি. লক্খণাদীহি পন অত্তনা অৱিনিভুত্তানং ধম্মানং অনুপালনলক্খণং জীৱিতিন্দ্ৰিযং, তেসং পৱত্তনৰসং, তেসংযেৱ ঠপনপচ্চুপট্ঠানং, যাপযিতব্বধম্মপদট্ঠানং. সন্তেপি চ অনুপালনলক্খণাদিম্হি ৱিধানে অত্থিক্খণেযেৱ তং তে ধম্মে অনুপালেতি উদকং ৱিয উপ্পলাদীনি, যথাসকংপচ্চযুপ্পন্নেপি চ ধম্মে পালেতি ধাতী ৱিয কুমাৰং, সযংপৱত্তিতধম্মসম্বন্ধেনেৱ চ পৱত্ততি নিযামকো ৱিয, ন ভঙ্গতো উদ্ধং পৱত্তযতি অত্তনো চ পৱত্তযিতব্বানঞ্চ অভাৱা, ন ভঙ্গক্খণে ঠপেতি সযং ভিজ্জমানত্তা খীযমানো ৱিয ৱট্টিসিনেহো দীপসিখং. ন চ অনুপালনপৱত্তনট্ঠপনানুভাৱৱিৰহিতং যথাৱুত্তক্খণে তস্স তস্স সাধনতোতি দট্ঠব্বং.

মগ্গঙ্গৰাসিৱণ্ণনা

সম্মাদিট্ঠিআদীসু দস্সনট্ঠেন সম্মাদিট্ঠি. অভিনিৰোপনট্ঠেন সম্মাসঙ্কপ্পো, পগ্গহনট্ঠেন সম্মাৱাযামো, উপট্ঠানট্ঠেন সম্মাসতি, অৱিক্খেপনট্ঠেন সম্মাসমাধীতি ৱেদিতব্বো. ৱচনত্থতো পন সম্মা পস্সতি, সম্মা ৱা তায পস্সন্তীতি সম্মাদিট্ঠি. সম্মা সঙ্কপ্পেতি, সম্মা ৱা তেন সঙ্কপ্পেন্তীতি সম্মাসঙ্কপ্পো. সম্মা ৱাযামেতি, সম্মা ৱা তেন ৱাযমন্তীতি সম্মাৱাযামো. সম্মা সৰতি, সম্মা ৱা তায সৰন্তীতি সম্মাসতি. সম্মা সমাধিযতি, সম্মা ৱা তেন সমাধিযন্তীতি সম্মাসমাধি. অপিচ, পসত্থা সুন্দৰা ৱা দিট্ঠি সম্মাদিট্ঠীতি. ইমিনাপি নযেন তেসং ৱচনত্থো ৱেদিতব্বো. লক্খণাদীনি পন হেট্ঠা ৱুত্তানেৱ.

বলৰাসিৱণ্ণনা

সদ্ধাবলাদীসুপি সদ্ধাদীনি ৱুত্তত্থানেৱ. অকম্পিযট্ঠেন পন বলন্তি ৱেদিতব্বং. এৱমেতেসু অস্সদ্ধিযে ন কম্পতীতি সদ্ধাবলং. কোসজ্জে ন কম্পতীতি ৱীৰিযবলং. মুট্ঠস্সচ্চে ন কম্পতীতি সতিবলং. উদ্ধচ্চে ন কম্পতীতি সমাধিবলং. অৱিজ্জায ন কম্পতীতি পঞ্ঞাবলং. অহিৰিকে ন কম্পতীতি হিৰিবলং. অনোত্তপ্পে ন কম্পতীতি ওত্তপ্পবলন্তি. অযং উভযপদৱসেন অত্থৱণ্ণনা হোতি.

তত্থ পুৰিমানি পঞ্চ হেট্ঠা লক্খণাদীহি পকাসিতানেৱ. পচ্ছিমদ্ৱযে কাযদুচ্চৰিতাদীহি হিৰিযতীতি হিৰী; লজ্জাযেতং অধিৱচনং. তেহি এৱ ওত্তপ্পতীতি ওত্তপ্পং; পাপতো উব্বেগস্সেতং অধিৱচনং. তেসং নানাকৰণদীপনত্থং ‘সমুট্ঠানং অধিপতি লজ্জা ভযলক্খণেন চা’তি ইমং মাতিকং ঠপেত্ৱা অযং ৱিত্থাৰকথা ৱুত্তা.

অজ্ঝত্তসমুট্ঠানা হিৰী নাম; বহিদ্ধাসমুট্ঠানং ওত্তপ্পং নাম. অত্তাধিপতি হিৰী নাম; লোকাধিপতি ওত্তপ্পং নাম. লজ্জাসভাৱসণ্ঠিতা হিৰী নাম; ভযসভাৱসণ্ঠিতং ওত্তপ্পং নাম. সপ্পতিস্সৱলক্খণা হিৰী নাম; ৱজ্জভীৰুকভযদস্সাৱিলক্খণং ওত্তপ্পং নাম.

তত্থ অজ্ঝত্তসমুট্ঠানং হিৰিং চতূহি কাৰণেহি সমুট্ঠাপেতি – জাতিং পচ্চৱেক্খিত্ৱা, ৱযং পচ্চৱেক্খিত্ৱা, সূৰভাৱং পচ্চৱেক্খিত্ৱা, বাহুসচ্চং পচ্চৱেক্খিত্ৱা. কথং? ‘পাপকৰণং নামেতং ন জাতিসম্পন্নানং কম্মং, হীনজচ্চানং কেৱট্টাদীনং ইদং কম্মং. মাদিসস্স জাতিসম্পন্নস্স ইদং কম্মং কাতুং ন যুত্ত’ন্তি, এৱং তাৱ জাতিং পচ্চৱেক্খিত্ৱা পাণাতিপাতাদিপাপং অকৰোন্তো হিৰিং সমুট্ঠাপেতি. তথা ‘পাপকৰণং নামেতং দহৰেহি কত্তব্বং কম্মং, মাদিসস্স ৱযে ঠিতস্স ইদং কম্মং কাতুং ন যুত্ত’ন্তি, এৱং ৱযং পচ্চৱেক্খিত্ৱা পাণাতিপাতাদিপাপং অকৰোন্তো হিৰিং সমুট্ঠাপেতি. তথা ‘পাপকম্মং নামেতং দুব্বলজাতিকানং কম্মং, ন সূৰভাৱানং. মাদিসস্স সূৰভাৱসম্পন্নস্স ইদং কম্মং কাতুং ন যুত্ত’ন্তি, এৱং সূৰভাৱং পচ্চৱেক্খিত্ৱা পাণাতিপাতাদিপাপং অকৰোন্তো হিৰিং সমুট্ঠাপেতি. তথা ‘পাপকম্মং নামেতং অন্ধবালানং কম্মং, ন পণ্ডিতানং. মাদিসস্স পণ্ডিতস্স বহুস্সুতস্স ইদং কম্মং কাতুং ন যুত্ত’ন্তি, এৱং বাহুসচ্চং পচ্চৱেক্খিত্ৱা পাণাতিপাতাদিপাপং অকৰোন্তো হিৰিং সমুট্ঠাপেতি. এৱং অজ্ঝত্তসমুট্ঠানহিৰিং চতূহি কাৰণেহি সমুট্ঠাপেতি. সমুট্ঠাপেত্ৱা চ পন অত্তনো চিত্তে হিৰিং পৱেসেত্ৱা পাপকম্মং ন কৰোতি. এৱং অজ্ঝত্তসমুট্ঠানা হিৰী নাম হোতি.

কথং বহিদ্ধাসমুট্ঠানং ওত্তপ্পং নাম? সচে ত্ৱং পাপকম্মং কৰিস্সসি চতূসু পৰিসাসু গৰহপ্পত্তো ভৱিস্সসি.

গৰহিস্সন্তি তং ৱিঞ্ঞূ, অসুচিং নাগৰিকো যথা;

ৱজ্জিতো সীলৱন্তেহি, কথং ভিক্খু কৰিস্সসীতি.

এৱং পচ্চৱেক্খন্তো হি বহিদ্ধাসমুট্ঠিতেন ওত্তপ্পেন পাপকম্মং ন কৰোতি. এৱং বহিদ্ধাসমুট্ঠানং ওত্তপ্পং নাম হোতি.

কথং অত্তাধিপতি হিৰী নাম? ইধেকচ্চো কুলপুত্তো অত্তানং অধিপতিং জেট্ঠকং কত্ৱা ‘মাদিসস্স সদ্ধাপব্বজিতস্স বহুস্সুতস্স ধুতঙ্গধৰস্স ন যুত্তং পাপকম্মং কাতু’ন্তি পাপং ন কৰোতি. এৱং অত্তাধিপতি হিৰী নাম হোতি. তেনাহ ভগৱা – ‘‘সো অত্তানংযেৱ অধিপতিং জেট্ঠকং কৰিত্ৱা অকুসলং পজহতি কুসলং ভাৱেতি, সাৱজ্জং পজহতি অনৱজ্জং ভাৱেতি, সুদ্ধমত্তানং পৰিহৰতী’’তি (অ. নি. ৩.৪০).

কথং লোকাধিপতি ওত্তপ্পং নাম? ইধেকচ্চো কুলপুত্তো লোকং অধিপতিং জেট্ঠকং কত্ৱা পাপকম্মং ন কৰোতি. যথাহ – ‘‘মহা খো পনাযং লোকসন্নিৱাসো. মহন্তস্মিং খো পন লোকসন্নিৱাসে সন্তি সমণব্ৰাহ্মণা ইদ্ধিমন্তো দিব্বচক্খুকা পৰচিত্তৱিদুনো, তে দূৰতোপি পস্সন্তি, আসন্নাপি ন দিস্সন্তি, চেতসাপি চিত্তং পজানন্তি, তেপিমং এৱং জানিস্সন্তি ‘পস্সথ ভো ইমং কুলপুত্তং, সদ্ধা অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতো সমানো ৱোকিণ্ণো ৱিহৰতি পাপকেহি অকুসলেহি ধম্মেহী’তি. সন্তি দেৱতা ইদ্ধিমন্তিনিযো দিব্বচক্খুকা পৰচিত্তৱিদুনিযো. তা দূৰতোপি পস্সন্তি, আসন্নাপি ন দিস্সন্তি, চেতসাপি চিত্তং পজানন্তি, তাপি মং জানিস্সন্তি ‘পস্সথ ভো ইমং কুলপুত্তং, সদ্ধা অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতো সমানো ৱোকিণ্ণো ৱিহৰতি পাপকেহি অকুসলেহি ধম্মেহী’তি… সো লোকংযেৱ অধিপতিং জেট্ঠকং কত্ৱা অকুসলং পজহতি কুসলং ভাৱেতি, সাৱজ্জং পজহতি অনৱজ্জং ভাৱেতি, সুদ্ধমত্তানং পৰিহৰতী’’তি (অ. নি. ৩.১৪৬). এৱং লোকাধিপতি ওত্তপ্পং নাম হোতি.

লজ্জাসভাৱসণ্ঠিতা হিৰী, ভযসভাৱসণ্ঠিতং ওত্তপ্পন্তি. এত্থ পন লজ্জাতি লজ্জনাকাৰো; তেন সভাৱেন সণ্ঠিতা হিৰী. ভযন্তি অপাযভযং; তেন সভাৱেন সণ্ঠিতং ওত্তপ্পং. তদুভযম্পি পাপপৰিৱজ্জনে পাকটং হোতি. একচ্চো হি, যথা নাম একো কুলপুত্তো উচ্চাৰপস্সাৱাদীনি কৰোন্তো লজ্জিতব্বযুত্তকং একং দিস্ৱা লজ্জনাকাৰপ্পত্তো ভৱেয্য হীড়িতো, এৱমেৱ অজ্ঝত্তং লজ্জিধম্মং ওক্কমিত্ৱা পাপকম্মং ন কৰোতি. একচ্চো অপাযভযভীতো হুত্ৱা পাপকম্মং ন কৰোতি.

তত্ৰিদং ওপম্মং – যথা হি দ্ৱীসু অযোগুড়েসু একো সীতলো ভৱেয্য গূথমক্খিতো, একো উণ্হো আদিত্তো. তত্থ পণ্ডিতো সীতলং গূথমক্খিতত্তা জিগুচ্ছন্তো ন গণ্হাতি, ইতৰং ডাহভযেন. তত্থ সীতলস্স গূথমক্খনজিগুচ্ছায অগণ্হনং ৱিয অজ্ঝত্তং লজ্জিধম্মং ওক্কমিত্ৱা পাপস্স অকৰণং. উণ্হস্স ডাহভযেন অগণ্হনং ৱিয অপাযভযেন পাপস্স অকৰণং ৱেদিতব্বং.

সপ্পতিস্সৱলক্খণা হিৰী, ৱজ্জভীৰুকভযদস্সাৱিলক্খণং ওত্তপ্পন্তি. ইদম্পি দ্ৱযং পাপপৰিৱজ্জনে এৱ পাকটং হোতি. একচ্চো হি জাতিমহত্তপচ্চৱেক্খণা সত্থুমহত্তপচ্চৱেক্খণা দাযজ্জমহত্তপচ্চৱেক্খণা সব্ৰহ্মচাৰীমহত্তপচ্চৱেক্খণাতি চতূহি কাৰণেহি সপ্পতিস্সৱলক্খণং হিৰিং সমুট্ঠাপেত্ৱা পাপং ন কৰোতি. একচ্চো অত্তানুৱাদভযং পৰানুৱাদভযং দণ্ডভযং দুগ্গতিভযন্তি চতূহি কাৰণেহি ৱজ্জভীৰুকভযদস্সাৱিলক্খণং ওত্তপ্পং সমুট্ঠাপেত্ৱা পাপং ন কৰোতি. তত্থ জাতিমহত্তপচ্চৱেক্খণাদীনি চেৱ অত্তানুৱাদভযাদীনি চ ৱিত্থাৰেত্ৱা কথেতব্বানি.

মূলৰাসিৱণ্ণনা

ন লুব্ভন্তি এতেন, সযং ৱা ন লুব্ভতি, অলুব্ভনমত্তমেৱ ৱা তন্তি অলোভো. অদোসামোহেসুপি এসেৱ নযো. তেসু অলোভো আৰম্মণে চিত্তস্স অগেধলক্খণো, অলগ্গভাৱলক্খণো ৱা কমলদলে জলবিন্দু ৱিয. অপৰিগ্গহণৰসো মুত্তভিক্খু ৱিয. অনল্লীনভাৱপচ্চুপট্ঠানো অসুচিম্হি পতিতপুৰিসো ৱিয. অদোসো অচণ্ডিক্কলক্খণো, অৱিৰোধলক্খণো ৱা অনুকূলমিত্তো ৱিয. আঘাতৱিনযৰসো পৰিড়াহৱিনযৰসো ৱা চন্দনং ৱিয. সোম্মভাৱপচ্চুপট্ঠানো পুণ্ণচন্দো ৱিয. অমোহো লক্খণাদীহি হেট্ঠা পঞ্ঞিন্দ্ৰিযপদে ৱিভাৱিতো এৱ.

ইমেসু পন তীসু অলোভো মচ্ছেৰমলস্স পটিপক্খো, অদোসো দুস্সীল্যমলস্স, অমোহো কুসলেসু ধম্মেসু অভাৱনায পটিপক্খো. অলোভো চেত্থ দানহেতু, অদোসো সীলহেতু, অমোহো ভাৱনাহেতু. তেসু চ অলোভেন অনধিকং গণ্হাতি, লুদ্ধস্স অধিকগ্গহণতো. অদোসেন অনূনং, দুট্ঠস্স ঊনগ্গহণতো. অমোহেন অৱিপৰীতং, মূড়্হস্স ৱিপৰীতগ্গহণতো.

অলোভেন চেত্থ ৱিজ্জমানং দোসং দোসতো ধাৰেন্তো দোসে পৱত্ততি; লুদ্ধো হি দোসং পটিচ্ছাদেতি. অদোসেন ৱিজ্জমানং গুণং গুণতো ধাৰেন্তো গুণে পৱত্ততি; দুট্ঠো হি গুণং মক্খেতি. অমোহেন যাথাৱসভাৱং যাথাৱসভাৱতো ধাৰেন্তো যাথাৱসভাৱে পৱত্ততি. মূড়্হো হি ‘তচ্ছং অতচ্ছন্তি অতচ্ছং চ তচ্ছ’ন্তি গণ্হাতি. অলোভেন চ পিযৱিপ্পযোগদুক্খং ন হোতি, লুদ্ধস্স পিযসভাৱতো পিযৱিপ্পযোগাসহনতো চ. অদোসেন অপ্পিযসম্পযোগদুক্খং ন হোতি, দুট্ঠস্স হি অপ্পিযসভাৱতো অপ্পিযসম্পযোগাসহনতো চ. অমোহেন ইচ্ছিতালাভদুক্খং ন হোতি, অমূড়্হস্স হি ‘তং কুতেত্থ লব্ভা’তিএৱমাদিপচ্চৱেক্খণসম্ভৱতো (দী. নি. ৩.৩৪; অ. নি. ৯.৩০).

অলোভেন চেত্থ জাতিদুক্খং ন হোতি, অলোভস্স তণ্হাপটিপক্খতো তণ্হামূলকত্তা চ জাতিদুক্খস্স. অদোসেন জৰাদুক্খং ন হোতি, তিক্খদোসস্স খিপ্পং জৰাসম্ভৱতো. অমোহেন মৰণদুক্খং ন হোতি, সম্মোহমৰণঞ্হি দুক্খং, ন চেতং অমূড়্হস্স হোতি. অলোভেন চ গহট্ঠানং, অমোহেন পব্বজিতানং, অদোসেন পন সব্বেসম্পি সুখসংৱাসতা হোতি.

ৱিসেসতো চেত্থ অলোভেন পেত্তিৱিসযে উপপত্তি ন হোতি. যেভুয্যেন হি সত্তা তণ্হায পেত্তিৱিসযং উপপজ্জন্তি, তণ্হায চ পটিপক্খো অলোভো. অদোসেন নিৰযে উপপত্তি ন হোতি. দোসেন হি চণ্ডজাতিতায দোসসদিসং নিৰযং উপপজ্জন্তি. দোসস্স চ পটিপক্খো অদোসো. অমোহেন তিৰচ্ছানযোনিযং নিব্বত্তি ন হোতি. মোহেন হি নিচ্চসম্মূড়্হং তিৰচ্ছানযোনিং উপপজ্জন্তি. মোহস্স পটিপক্খো চ অমোহো. এতেসু চ অলোভো ৰাগৱসেন উপগমনস্স অভাৱকৰো, অদোসো দোসৱসেন অপগমনস্স, অমোহো মোহৱসেন অমজ্ঝত্তভাৱস্স.

তীহিপি চেতেহি যথাপটিপাটিযা নেক্খম্মসঞ্ঞা অব্যাপাদসঞ্ঞা অৱিহিংসাসঞ্ঞাতি ইমা তিস্সো. অসুভসঞ্ঞা অপ্পমাণসঞ্ঞা ধাতুসঞ্ঞাতি ইমা চ তিস্সো সঞ্ঞাযো হোন্তি. অলোভেন পন কামসুখল্লিকানুযোগঅন্তস্স, অদোসেন অত্তকিলমথানুযোগঅন্তস্স পৰিৱজ্জনং হোতি; অমোহেন মজ্ঝিমায পটিপত্তিযা পটিপজ্জনং. তথা অলোভেন অভিজ্ঝাকাযগন্থস্স পভেদনং হোতি, অদোসেন ব্যাপাদকাযগন্থস্স, অমোহেন সেসগন্থদ্ৱযস্স. পুৰিমানি চ দ্ৱে সতিপট্ঠানানি পুৰিমানং দ্ৱিন্নং আনুভাৱেন, পচ্ছিমানি পচ্ছিমস্সেৱ আনুভাৱেন ইজ্ঝন্তি.

অলোভো চেত্থ আৰোগ্যস্স পচ্চযো হোতি; অলুদ্ধো হি লোভনীযম্পি অসপ্পাযং ন সেৱতি, তেন খো অৰোগো হোতি. অদোসো যোব্বনস্স; অদুট্ঠো হি ৱলিপলিতাৱহেন দোসগ্গিনা অডয্হমানো দীঘৰত্তং যুৱা হোতি. অমোহো দীঘাযুকতায; অমূড়্হো হি হিতাহিতং ঞত্ৱা অহিতং পৰিৱজ্জন্তো হিতঞ্চ পটিসেৱমানো দীঘাযুকো হোতি.

অলোভো চেত্থ ভোগসম্পত্তিযা পচ্চযো হোতি, অলুদ্ধস্স হি চাগেন ভোগপটিলাভো. অদোসো মিত্তসম্পত্তিযা, মেত্তায মিত্তানং পটিলাভতো চেৱ অপৰিহানতো চ. অমোহো অত্তসম্পত্তিযা, অমূড়্হো হি অত্তনো হিতমেৱ কৰোন্তো অত্তানং সম্পাদেতি. অলোভো চ দিব্বৱিহাৰস্স পচ্চযো হোতি, অদোসো ব্ৰহ্মৱিহাৰস্স, অমোহো অৰিযৱিহাৰস্স.

অলোভেন চেত্থ সকপক্খেসু সত্তসঙ্খাৰেসু নিব্বুতো হোতি, তেসং ৱিনাসেন অভিসঙ্গহেতুকস্স দুক্খস্স অভাৱা; অদোসেন পৰপক্খেসু, অদুট্ঠস্স হি ৱেৰীসুপি ৱেৰিসঞ্ঞায অভাৱতো; অমোহেন উদাসীনপক্খেসু, অমূড়্হস্স সব্বাভিসঙ্গতায অভাৱতো.

অলোভেন চ অনিচ্চদস্সনং হোতি; লুদ্ধো হি উপভোগাসায অনিচ্চেপি সঙ্খাৰে অনিচ্চতো ন পস্সতি. অদোসেন দুক্খদস্সনং; অদোসজ্ঝাসযো হি পৰিচ্চত্তআঘাতৱত্থুপৰিগ্গহো সঙ্খাৰেযেৱ দুক্খতো পস্সতি. অমোহেন অনত্তদস্সনং; অমূড়্হো হি যাথাৱগহণকুসলো অপৰিণাযকং খন্ধপঞ্চকং অপৰিণাযকতো বুজ্ঝতি. যথা চ এতেহি অনিচ্চদস্সনাদীনি এৱমেতেপি অনিচ্চদস্সনাদীহি হোন্তি. অনিচ্চদস্সনেন হি অলোভো হোতি, দুক্খদস্সনেন অদোসো, অনত্তদস্সনেন অমোহো হোতি. কো হি নাম ‘অনিচ্চমিদ’ন্তি সম্মা ঞত্ৱা তস্সত্থায পিহং উপ্পাদেয্য, সঙ্খাৰে ৱা ‘দুক্খ’ন্তি জানন্তো অপৰম্পি অচ্চন্ততিখিণং কোধদুক্খং উপ্পাদেয্য, অত্তসুঞ্ঞতঞ্চ বুজ্ঝিত্ৱা পুন সম্মোহমাপজ্জেয্যাতি?

কম্মপথৰাসিৱণ্ণনা

নাভিজ্ঝাযতীতি অনভিজ্ঝা. কাযিকচেতসিকসুখং ইধলোকপৰলোকহিতং গুণানুভাৱপটিলদ্ধং কিত্তিসদ্দঞ্চ ন ব্যাপাদেতীতি অব্যাপাদো. সম্মা পস্সতি, সোভনা ৱা দিট্ঠীতি সম্মাদিট্ঠি. অলোভাদীনংযেৱ তানি নামানি. হেট্ঠা পনেতে ধম্মা মূলৱসেন গহিতা, ইধ কম্মপথৱসেনাতি ৱেদিতব্বা.

লোকপালদুকৱণ্ণনা

হিৰোত্তপ্পানিপি হেট্ঠা বলৱসেন গহিতানি, ইধ লোকপালৱসেন. লোকঞ্হি ইমে দ্ৱে ধম্মা পালযন্তি. যথাহ –

‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, সুক্কা ধম্মা লোকং পালেন্তি. কতমে দ্ৱে? হিৰী চ ওত্তপ্পঞ্চ. ইমে খো, ভিক্খৱে, দ্ৱে সুক্কা ধম্মা লোকং পালেন্তি. সচে, ভিক্খৱে, দ্ৱে সুক্কা ধম্মা লোকং ন পালেয্যুং, নযিধ পঞ্ঞাযেথ মাতাতি ৱা, মাতুচ্ছাতি ৱা, মাতুলানীতি ৱা, আচৰিযভৰিযাতি ৱা, গৰূনং দাৰাতি ৱা. সম্ভেদং লোকো অগমিস্স যথা অজেড়কা কুক্কুটসূকৰা সোণসিঙ্গালা. যস্মা চ খো, ভিক্খৱে, ইমে দ্ৱে সুক্কা ধম্মা লোকং পালেন্তি, তস্মা পঞ্ঞাযতি মাতাতি ৱা মাতুচ্ছাতি ৱা মাতুলানীতি ৱা আচৰিযভৰিযাতি ৱা গৰূনং দাৰাতি ৱা’’তি (অ. নি. ২.৯).

পস্সদ্ধাদিযুগলৱণ্ণনা

কাযস্স পস্সম্ভনং কাযপস্সদ্ধি. চিত্তস্স পস্সম্ভনং চিত্তপস্সদ্ধি. কাযোতি চেত্থ ৱেদনাদযো তযো খন্ধা. উভোপি পনেতা একতো কত্ৱা কাযচিত্তদৰথৱূপসমলক্খণা কাযচিত্তপস্সদ্ধিযো, কাযচিত্তদৰথনিম্মদ্দনৰসা, কাযচিত্তানং অপৰিপ্ফন্দসীতিভাৱপচ্চুপট্ঠানা, কাযচিত্তপদট্ঠানা. কাযচিত্তানং অৱূপসমকৰউদ্ধচ্চাদিকিলেসপটিপক্খভূতাতি দট্ঠব্বা.

কাযস্স লহুভাৱো কাযলহুতা. চিত্তস্স লহুভাৱো চিত্তলহুতা. তা কাযচিত্তগৰুভাৱৱূপসমলক্খণা, কাযচিত্তগৰুভাৱনিম্মদ্দনৰসা, কাযচিত্তানং অদন্ধতাপচ্চুপট্ঠানা, কাযচিত্তপদট্ঠানা. কাযচিত্তানং গৰুভাৱকৰথিনমিদ্ধাদিকিলেসপটিপক্খভূতাতি দট্ঠব্বা.

কাযস্স মুদুভাৱো কাযমুদুতা. চিত্তস্স মুদুভাৱো চিত্তমুদুতা. তা কাযচিত্তথদ্ধভাৱৱূপসমলক্খণা, কাযচিত্তথদ্ধভাৱনিম্মদ্দনৰসা, অপ্পটিঘাতপচ্চুপট্ঠানা, কাযচিত্তপদট্ঠানা. কাযচিত্তানং থদ্ধভাৱকৰদিট্ঠিমানাদিকিলেসপটিপক্খভূতাতি দট্ঠব্বা.

কাযস্স কম্মঞ্ঞভাৱো কাযকম্মঞ্ঞতা. চিত্তস্স কম্মঞ্ঞভাৱো চিত্তকম্মঞ্ঞতা. তা কাযচিত্তঅকম্মঞ্ঞভাৱৱূপসমলক্খণা, কাযচিত্তানং অকম্মঞ্ঞভাৱনিম্মদ্দনৰসা, কাযচিত্তানং আৰম্মণকৰণসম্পত্তিপচ্চুপট্ঠানা, কাযচিত্তপদট্ঠানা. কাযচিত্তানং অকম্মঞ্ঞভাৱকৰাৱসেসনীৱৰণপটিপক্খভূতাতি দট্ঠব্বা. তা পসাদনীযৱত্থূসু পসাদাৱহা, হিতকিৰিযাসু ৱিনিযোগক্খেমভাৱাৱহা সুৱণ্ণৱিসুদ্ধি ৱিযাতি দট্ঠব্বা.

কাযস্স পাগুঞ্ঞভাৱো কাযপাগুঞ্ঞতা. চিত্তস্স পাগুঞ্ঞভাৱো চিত্তপাগুঞ্ঞতা. তা কাযচিত্তানং অগেলঞ্ঞভাৱলক্খণা, কাযচিত্তগেলঞ্ঞনিম্মদ্দনৰসা, নিৰাদীনৱপচ্চুপট্ঠানা, কাযচিত্তপদট্ঠানা. কাযচিত্তগেলঞ্ঞকৰঅস্সদ্ধিযাদিকিলেসপটিপক্খভূতাতি দট্ঠব্বা.

কাযস্স উজুকভাৱো কাযুজুকতা. চিত্তস্স উজুকভাৱো চিত্তুজুকতা. তা কাযচিত্তানং অজ্জৱলক্খণা, কাযচিত্তকুটিলভাৱনিম্মদ্দনৰসা, অজিম্হতাপচ্চুপট্ঠানা, কাযচিত্তপদট্ঠানা. কাযচিত্তানং কুটিলভাৱকৰমাযাসাঠেয্যাদিকিলেসপটিপক্খভূতাতি দট্ঠব্বা.

সৰতীতি সতি. সম্পজানাতীতি সম্পজঞ্ঞং; সমন্ততো পকাৰেহি জানাতীতি অত্থো. সাত্থকসম্পজঞ্ঞং সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং গোচৰসম্পজঞ্ঞং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞন্তি ইমেসং চতুন্নং পনস্স ৱসেন ভেদো ৱেদিতব্বো. লক্খণাদীনি চ তেসং সতিন্দ্ৰিযপঞ্ঞিন্দ্ৰিযেসু ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি. ইতি হেট্ঠা ৱুত্তমেৱেতং ধম্মদ্ৱযং পুন ইমস্মিং ঠানে উপকাৰৱসেন গহিতং.

কামচ্ছন্দাদযো পচ্চনীকধম্মে সমেতীতি সমথো. অনিচ্চাদিৱসেন ৱিৱিধেহি আকাৰেহি ধম্মে পস্সতীতি ৱিপস্সনা. পঞ্ঞাৱেসা অত্থতো. ইমেসম্পি দ্ৱিন্নং লক্খণাদীনি হেট্ঠা ৱুত্তানেৱ. ইধ পনেতে যুগনদ্ধৱসেন গহিতা.

সহজাতধম্মে পগ্গণ্হাতীতি পগ্গাহো. উদ্ধচ্চসঙ্খাতস্স ৱিক্খেপস্স পটিপক্খভাৱতো ন ৱিক্খেপোতি অৱিক্খেপো. এতেসম্পি লক্খণাদীনি হেট্ঠা ৱুত্তানেৱ. ইধ পনেতং দ্ৱযং ৱীৰিযসমাধিযোজনত্থায গহিতন্তি ৱেদিতব্বং.

যেৱাপনকৱণ্ণনা

যে ৱা পন তস্মিং সমযে অঞ্ঞেপি অত্থি পটিচ্চসমুপ্পন্না অৰূপিনো ধম্মা, ইমে ধম্মা কুসলাতি ‘ফস্সো হোতি…পে… অৱিক্খেপো হোতী’তি ন কেৱলং পদপটিপাটিযা উদ্দিট্ঠা ইমে পৰোপণ্ণাসধম্মা এৱ, অথ খো যস্মিং সমযে কামাৱচৰং তিহেতুকং সোমনস্সসহগতং পঠমং অসঙ্খাৰিকং মহাচিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিং সমযে যে ৱা পন অঞ্ঞেপি তেহিযেৱ ফস্সাদীহি সম্পযুত্তা হুত্ৱা পৱত্তমানা অত্থি, অত্তনো অত্তনো অনুৰূপং পচ্চযং পটিচ্চ সমুপ্পন্না ৰূপাভাৱেন অৰূপিনো, সভাৱতো উপলব্ভমানা ধম্মা সব্বেপি ইমে ধম্মা কুসলা.

এত্তাৱতা চিত্তঙ্গৱসেন পাড়িযং আৰুড়্হে পৰোপণ্ণাসধম্মে দীপেত্ৱা যেৱাপনকৱসেন অপৰেপি নৱ ধম্মে ধম্মৰাজা দীপেতি. তেসু তেসু হি সুত্তপদেসু ‘ছন্দো অধিমোক্খো মনসিকাৰো তত্ৰমজ্ঝত্ততা কৰুণা মুদিতা কাযদুচ্চৰিতৱিৰতি ৱচীদুচ্চৰিতৱিৰতি মিচ্ছাজীৱৱিৰতী’তি ইমে নৱ ধম্মা পঞ্ঞাযন্তি. ইমস্মিঞ্চাপি মহাচিত্তে কত্তুকম্যতাকুসলধম্মচ্ছন্দো অত্থি, চিত্তঙ্গৱসেন পন পাড়িযং ন আৰুড়্হো. সো ইধ যেৱাপনকৱসেন গহিতো.

অধিমোক্খো অত্থি, মনসিকাৰো অত্থি, তত্ৰমজ্ঝত্ততা অত্থি. মেত্তাপুব্বভাগো অত্থি; সো অদোসে গহিতে গহিতো এৱ হোতি. কৰুণাপুব্বভাগো অত্থি, মুদিতাপুব্বভাগো অত্থি. উপেক্খাপুব্বভাগো অত্থি; সো পন তত্ৰমজ্ঝত্ততায গহিতায গহিতোৱ হোতি. সম্মাৱাচা অত্থি, সম্মাকম্মন্তো অত্থি. সম্মাআজীৱো অত্থি; চিত্তঙ্গৱসেন পন পাড়িযং ন আৰুড়্হো. সোপি ইধ যেৱাপনকৱসেন গহিতো.

ইমেসু পন নৱসু ছন্দো অধিমোক্খো মনসিকাৰো তত্ৰমজ্ঝত্ততাতি ইমে চত্তাৰোৱ একক্খণে লব্ভন্তি, সেসা নানাক্খণে. যদা হি ইমিনা চিত্তেন মিচ্ছাৱাচং পজহতি, ৱিৰতিৱসেন সম্মাৱাচং পূৰেতি, তদা ছন্দাদযো চত্তাৰো, সম্মাৱাচা চাতি ইমে পঞ্চ একক্খণে লব্ভন্তি. যদা মিচ্ছাকম্মন্তং পজহতি, ৱিৰতিৱসেন সম্মাকম্মন্তং পূৰেতি…পে… মিচ্ছাআজীৱং পজহতি, ৱিৰতিৱসেন সম্মাআজীৱং পূৰেতি…পে… যদা কৰুণায পৰিকম্মং কৰোতি…পে… যদা মুদিতায পৰিকম্মং কৰোতি, তদা ছন্দাদযো চত্তাৰো, মুদিতাপুব্বভাগো চাতি ইমে পঞ্চ একক্খণে লব্ভন্তি. ইতো পন মুঞ্চিত্ৱা, দানং দেন্তস্স সীলং পূৰেন্তস্স যোগে কম্মং কৰোন্তস্স চত্তাৰি অপণ্ণকঙ্গানেৱ লব্ভন্তি.

এৱমেতেসু নৱসু যেৱাপনকধম্মেসু ‘ছন্দো’তি কত্তুকম্যতাযেতং অধিৱচনং. তস্মা সো কত্তুকম্যতালক্খণো ছন্দো, আৰম্মণপৰিযেসনৰসো, আৰম্মণেন অত্থিকতাপচ্চুপট্ঠানো. তদেৱস্স পদট্ঠানং. আৰম্মণস্স গহণে চাযং চেতসো হত্থপ্পসাৰণং ৱিয দট্ঠব্বো.

অধিমুচ্চনং ‘অধিমোক্খো’. সো সন্নিট্ঠানলক্খণো, অসংসপ্পনৰসো, নিচ্ছযপচ্চুপট্ঠানো সন্নিট্ঠাতব্বধম্মপদট্ঠানো. আৰম্মণে নিচ্চলভাৱেন ইন্দখীলো ৱিয দট্ঠব্বো.

কিৰিযা কাৰো, মনস্মিং কাৰো ‘মনসিকাৰো’. পুৰিমমনতো ৱিসদিসং মনং কৰোতীতিপি মনসিকাৰো. স্ৱাযং আৰম্মণপটিপাদকো ৱীথিপটিপাদকো জৱনপটিপাদকোতি তিপ্পকাৰো. তত্থ আৰম্মণপটিপাদকো মনস্মিং কাৰোতি মনসিকাৰো. সো সাৰণলক্খণো, সম্পযুত্তানং আৰম্মণে সম্পযোজনৰসো, আৰম্মণাভিমুখভাৱপচ্চুপট্ঠানো, সঙ্খাৰক্খন্ধপৰিযাপন্নো. আৰম্মণপটিপাদকত্তেন সম্পযুত্তানং সাৰথি ৱিয দট্ঠব্বো. ৱীথিপটিপাদকোতি পন পঞ্চদ্ৱাৰাৱজ্জনস্সেতং অধিৱচনং. জৱনপটিপাদকোতি মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনস্স. ন তে ইধ অধিপ্পেতা.

তেসু ধম্মেসু মজ্ঝত্ততা ‘তত্ৰমজ্ঝত্ততা’. সা চিত্তচেতসিকানং সমৱাহিতলক্খণা, ঊনাধিকনিৱাৰণৰসা, পক্খপাতুপচ্ছেদনৰসা ৱা; মজ্ঝত্তভাৱপচ্চুপট্ঠানা. চিত্তচেতসিকানং অজ্ঝুপেক্খনৱসেন সমপ্পৱত্তানং আজানেয্যানং অজ্ঝুপেক্খনসাৰথি ৱিয দট্ঠব্বা.

‘কৰুণামুদিতা’ ব্ৰহ্মৱিহাৰনিদ্দেসে আৱি ভৱিস্সন্তি. কেৱলঞ্হি তা অপ্পনপ্পত্তা ৰূপাৱচৰা, ইধ কামাৱচৰাতি অযমেৱ ৱিসেসো.

কাযদুচ্চৰিততো ৱিৰতি ‘কাযদুচ্চৰিতৱিৰতি’. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. লক্খণাদিতো পনেতা তিস্সোপি কাযদুচ্চৰিতাদিৱত্থূনং অৱীতিক্কমলক্খণা; অমদ্দনলক্খণাতি ৱুত্তং হোতি. কাযদুচ্চৰিতাদিৱত্থুতো সঙ্কোচনৰসা, অকিৰিযপচ্চুপট্ঠানা, সদ্ধাহিৰোত্তপ্পঅপ্পিচ্ছতাদিগুণপদট্ঠানা. পাপকিৰিযতো চিত্তস্স ৱিমুখীভাৱভূতাতি দট্ঠব্বা.

ইতি ফস্সাদীনি ছপ্পঞ্ঞাস যেৱাপনকৱসেন ৱুত্তানি নৱাতি সব্বানিপি ইমস্মিং ধম্মুদ্দেসৱাৰে পঞ্চসট্ঠি ধম্মপদানি ভৱন্তি. তেসু একক্খণে কদাচি একসট্ঠি ভৱন্তি, কদাচি সমসট্ঠি. তানি হি সম্মাৱাচাপূৰণাদিৱসেন. উপ্পত্তিযং পঞ্চসু ঠানেসু একসট্ঠি ভৱন্তি. তেহি মুত্তে একস্মিং ঠানে সমসট্ঠি ভৱন্তি. ঠপেত্ৱা পন যেৱাপনকে পাড়িযং যথাৰুতৱসেন গয্হমানানি ছপ্পঞ্ঞাসাৱ হোন্তি. অগ্গহিতগ্গহণেন পনেত্থ ফস্সপঞ্চকং, ৱিতক্কো ৱিচাৰো পীতি চিত্তেকগ্গতা, পঞ্চিন্দ্ৰিযানি, হিৰিবলং ওত্তপ্পবলন্তি দ্ৱে বলানি, অলোভো অদোসোতি দ্ৱে মূলানি, কাযপস্সদ্ধিচিত্তপস্সদ্ধিআদযো দ্ৱাদস ধম্মাতি সমতিংস ধম্মা হোন্তি.

তেসু সমতিংসায ধম্মেসু অট্ঠাৰস ধম্মা অৱিভত্তিকা হোন্তি, দ্ৱাদস সৱিভত্তিকা. কতমে অট্ঠাৰস? ফস্সো সঞ্ঞা চেতনা ৱিচাৰো পীতি জীৱিতিন্দ্ৰিযং, কাযপস্সদ্ধিআদযো দ্ৱাদস ধম্মাতি ইমে অট্ঠাৰস অৱিভত্তিকা. ৱেদনা চিত্তং ৱিতক্কো চিত্তেকগ্গতা, সদ্ধিন্দ্ৰিযং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং সতিন্দ্ৰিযং পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং, হিৰিবলং ওত্তপ্পবলং, অলোভো অদোসোতি ইমে দ্ৱাদস ধম্মা সৱিভত্তিকা. তেসু সত্ত ধম্মা দ্ৱীসু ঠানেসু ৱিভত্তা, একো তীসু, দ্ৱে চতূসু, একো ছসু, একো সত্তসু ঠানেসু ৱিভত্তো.

কথং? চিত্তং ৱিতক্কো সদ্ধা হিৰী ওত্তপ্পং অলোভো অদোসোতি ইমে সত্ত দ্ৱীসু ঠানেসু ৱিভত্তা.

এতেসু হি চিত্তং তাৱ ফস্সপঞ্চকং পত্ৱা চিত্তং হোতীতি ৱুত্তং, ইন্দ্ৰিযানি পত্ৱা মনিন্দ্ৰিযন্তি. ৱিতক্কো ঝানঙ্গানি পত্ৱা ৱিতক্কো হোতীতি ৱুত্তো, মগ্গঙ্গানি পত্ৱা সম্মাসঙ্কপ্পোতি. সদ্ধা ইন্দ্ৰিযানি পত্ৱা সদ্ধিন্দ্ৰিযং হোতীতি ৱুত্তা, বলানি পত্ৱা সদ্ধাবলন্তি. হিৰী বলানি পত্ৱা হিৰিবলং হোতীতি ৱুত্তা, লোকপালদুকং পত্ৱা হিৰীতি. ওত্তপ্পেপি এসেৱ নযো. অলোভো মূলং পত্ৱা অলোভো হোতীতি ৱুত্তো, কম্মপথং পত্ৱা অনভিজ্ঝাতি. অদোসো মূলং পত্ৱা অদোসো হোতীতি ৱুত্তো, কম্মপথং পত্ৱা অব্যাপাদোতি. ইমে সত্ত দ্ৱীসু ঠানেসু ৱিভত্তা.

ৱেদনা পন ফস্সপঞ্চকং পত্ৱা ৱেদনা হোতীতি ৱুত্তা, ঝানঙ্গানি পত্ৱা সুখন্তি, ইন্দ্ৰিযানি পত্ৱা সোমনস্সিন্দ্ৰিযন্তি. এৱং একো ধম্মো তীসু ঠানেসু ৱিভত্তো.

ৱীৰিযং পন ইন্দ্ৰিযানি পত্ৱা ৱীৰিযিন্দ্ৰিযং হোতীতি ৱুত্তং, মগ্গঙ্গানি পত্ৱা সম্মাৱাযামোতি, বলানি পত্ৱা ৱীৰিযবলন্তি, পিট্ঠিদুকং পত্ৱা পগ্গাহোতি. সতিপি ইন্দ্ৰিযানি পত্ৱা সতিন্দ্ৰিযং হোতীতি ৱুত্তা, মগ্গঙ্গানি পত্ৱা সম্মাসতীতি, বলানি পত্ৱা সতিবলন্তি, পিট্ঠিদুকং পত্ৱা সতি হোতীতি ৱুত্তা. এৱং ইমে দ্ৱে ধম্মা চতূসু ঠানেসু ৱিভত্তা.

সমাধি পন ঝানঙ্গানি পত্ৱা চিত্তস্সেকগ্গতা হোতীতি ৱুত্তো, ইন্দ্ৰিযানি পত্ৱা সমাধিন্দ্ৰিযন্তি, মগ্গঙ্গানি পত্ৱা সম্মাসমাধীতি. বলানি পত্ৱা সমাধিবলন্তি, পিট্ঠিদুকং পত্ৱা সমথো অৱিক্খেপোতি. এৱমযং একো ধম্মো ছসু ঠানেসু ৱিভত্তো.

পঞ্ঞা পন ইন্দ্ৰিযানি পত্ৱা পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং হোতীতি ৱুত্তা, মগ্গঙ্গানি পত্ৱা সম্মাদিট্ঠীতি, বলানি পত্ৱা পঞ্ঞাবলন্তি, মূলানি পত্ৱা অমোহোতি, কম্মপথং পত্ৱা সম্মাদিট্ঠীতি, পিট্ঠিদুকং পত্ৱা সম্পজঞ্ঞং ৱিপস্সনাতি. এৱং একো ধম্মো সত্তসু ঠানেসু ৱিভত্তো.

সচে পন কোচি ৱদেয্য – ‘এত্থ অপুব্বং নাম নত্থি, হেট্ঠা গহিতমেৱ গণ্হিত্ৱা তস্মিং তস্মিং ঠানে পদং পূৰিতং, অননুসন্ধিকা কথা উপ্পটিপাটিযা চোৰেহি আভতভণ্ডসদিসা, গোযূথেন গতমগ্গে আলুলিততিণসদিসা অজানিত্ৱা কথিতা’তি, সো ‘মাহেৱ’ন্তি পটিসেধেত্ৱা ৱত্তব্বো – ‘বুদ্ধানং দেসনা অননুসন্ধিকা নাম নত্থি, সানুসন্ধিকা ৱ হোতি. অজানিত্ৱা কথিতাপি নত্থি, সব্বা জানিত্ৱা কথিতাযেৱ. সম্মাসম্বুদ্ধো হি তেসং তেসং ধম্মানং কিচ্চং জানাতি, তং ঞত্ৱা কিচ্চৱসেন ৱিভত্তিং আৰোপেন্তো অট্ঠাৰস ধম্মা একেককিচ্চাতি ঞত্ৱা একেকস্মিং ঠানে ৱিভত্তিং আৰোপেসি. সত্ত ধম্মা দ্ৱেদ্ৱেকিচ্চাতি ঞত্ৱা দ্ৱীসু দ্ৱীসু ঠানেসু ৱিভত্তিং আৰোপেসি. ৱেদনা তিকিচ্চাতি ঞত্ৱা তীসু ঠানেসু ৱিভত্তিং আৰোপেসি. ৱীৰিযসতীনং চত্তাৰি চত্তাৰি কিচ্চানীতি ঞত্ৱা চতূসু চতূসু ঠানেসু ৱিভত্তিং আৰোপেসি. সমাধি ছকিচ্চোতি ঞত্ৱা ছসু ঠানেসু ৱিভত্তিং আৰোপেসি. পঞ্ঞা সত্তকিচ্চাতি ঞত্ৱা সত্তসু ঠানেসু ৱিভত্তিং আৰোপেসি’.

তত্ৰিদং ওপম্মং – একো কিৰ পণ্ডিতো ৰাজা ৰহোগতো চিন্তেসি – ‘ইমং ৰাজকুলসন্তকং ন যথা ৱা তথা ৱা খাদিতব্বং, সিপ্পানুচ্ছৱিকং ৱেতনং ৱড্ঢেস্সামী’তি. সো সব্বে সিপ্পিকে সন্নিপাতাপেত্ৱা ‘একেকসিপ্পজাননকে পক্কোসথা’তি আহ. এৱং পক্কোসিযমানা অট্ঠাৰস জনা উট্ঠহিংসু. তেসং একেকং পটিৱীসং দাপেত্ৱা ৱিস্সজ্জেসি. ‘দ্ৱে দ্ৱে সিপ্পানি জানন্তা আগচ্ছন্তূ’তি ৱুত্তে পন সত্ত জনা আগমংসু. তেসং দ্ৱে দ্ৱে পটিৱীসে দাপেসি. ‘তীণি সিপ্পানি জানন্তা আগচ্ছন্তূ’তি ৱুত্তে একোৱ আগচ্ছি. তস্স তযো পটিৱীসে দাপেসি. ‘চত্তাৰি সিপ্পানি জানন্তা আগচ্ছন্তূ’তি ৱুত্তে দ্ৱে জনা আগমংসু. তেসং চত্তাৰি চত্তাৰি পটিৱীসে দাপেসি. ‘পঞ্চ সিপ্পানি জানন্তা আগচ্ছন্তূ’তি ৱুত্তে একোপি নাগচ্ছি. ‘ছ সিপ্পানি জানন্তা আগচ্ছন্তূ’তি ৱুত্তে একোৱ আগচ্ছি. তস্স ছ পটিৱীসে দাপেসি. ‘সত্ত সিপ্পানি জানন্তা আগচ্ছন্তূ’তি ৱুত্তে একোৱ আগচ্ছি. তস্স সত্ত পটিৱীসে দাপেসি.

তত্থ পণ্ডিতো ৰাজা ৱিয অনুত্তৰো ধম্মৰাজা. সিপ্পজাননকা ৱিয চিত্তচিত্তঙ্গৱসেন উপ্পন্না ধম্মা. সিপ্পানুচ্ছৱিকৱেতনৱড্ঢনং ৱিয কিচ্চৱসেন তেসং তেসং ধম্মানং ৱিভত্তিআৰোপনং.

সব্বেপি পনেতে ধম্মা ফস্সপঞ্চকৱসেন ঝানঙ্গৱসেন ইন্দ্ৰিযৱসেন মগ্গৱসেন বলৱসেন মূলৱসেন কম্মপথৱসেন লোকপালৱসেন পস্সদ্ধিৱসেন লহুতাৱসেন মুদুতাৱসেন কম্মঞ্ঞতাৱসেন পাগুঞ্ঞতাৱসেন উজুকতাৱসেন সতিসম্পজঞ্ঞৱসেন সমথৱিপস্সনাৱসেন পগ্গাহাৱিক্খেপৱসেনাতি সত্তৰস ৰাসযো হোন্তীতি.

ধম্মুদ্দেসৱাৰকথা নিট্ঠিতা.