ধম্মুদ্দেসৱাৰো

ফস্সপঞ্চমকৰাসিৱণ্ণনা

তস্মিং সমযেতি ইদং অনিযমনিদ্দিট্ঠস্স সমযস্স নিযমতো পটিনিদ্দেসৱচনং. তস্মা ‘যস্মিং সমযে কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিংযেৱ সমযে ফস্সো হোতি…পে… অৱিক্খেপো হোতী’তি অযমত্থো ৱেদিতব্বো. তত্থ যথেৱ চিত্তং এৱং ফস্সাদীসুপি ফস্সো হোতি. কিং হোতি? ‘কামাৱচৰো হোতি, কুসলো হোতি, উপ্পন্নো হোতি, সোমনস্সসহগতো হোতী’তিআদিনা নযেন লব্ভমানপদৱসেন যোজনা কাতব্বা. ৱেদনাযঞ্হি ‘সোমনস্সসহগতা’তি পঞ্ঞিন্দ্ৰিযে চ ‘ঞাণসম্পযুত্ত’ন্তি ন লব্ভতি, তস্মা ‘লব্ভমানপদৱসেনা’তি ৱুত্তং. ইদং অট্ঠকথামুত্তকং আচৰিযানং মতং; ন পনেতং সাৰতো দট্ঠব্বং.

কস্মা পনেত্থ ফস্সোৱ পঠমং ৱুত্তোতি? চিত্তস্স পঠমাভিনিপাতত্তা. আৰম্মণস্মিঞ্হি চিত্তস্স পঠমাভিনিপাতো হুত্ৱা ফস্সো আৰম্মণং ফুসমানো উপ্পজ্জতি, তস্মা পঠমং ৱুত্তো. ফস্সেন পন ফুসিত্ৱা ৱেদনায ৱেদযতি, সঞ্ঞায সঞ্জানাতি, চেতনায চেতেতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘ফুট্ঠো, ভিক্খৱে, ৱেদেতি, ফুট্ঠো সঞ্জানাতি ফুট্ঠো চেতেতী’’তি.

অপিচ, অযং ফস্সো নাম যথা পাসাদং পত্ৱা থম্ভো নাম সেসদব্বসম্ভাৰানং বলৱপচ্চযো, তুলাসঙ্ঘাটভিত্তিপাদকূটগোপানসীপক্খপাসকমুখৱট্টিযো থম্ভাবদ্ধা থম্ভে পতিট্ঠিতা, এৱমেৱ সহজাতসম্পযুত্তধম্মানং বলৱপচ্চযো হোতি. থম্ভসদিসো হি এস. অৱসেসা দব্বসম্ভাৰসদিসাতি. তস্মাপি পঠমং ৱুত্তো. ইদং পন অকাৰণং. একচিত্তস্মিঞ্হি উপ্পন্নধম্মানং ‘অযং পঠমং উপ্পন্নো অযং পচ্ছা’তি ইদং ৱত্তুং ন লব্ভা. বলৱপচ্চযভাৱেপি ফস্সস্স কাৰণং ন দিস্সতি. দেসনাৱাৰেনেৱ পন ফস্সো পঠমং ৱুত্তো. ৱেদনা হোতি ফস্সো হোতি, সঞ্ঞা হোতি ফস্সো হোতি, চেতনা হোতি ফস্সো হোতি, চিত্তং হোতি ফস্সো হোতি, ৱেদনা হোতি সঞ্ঞা হোতি, চেতনা হোতি ৱিতক্কো হোতীতি আহৰিতুম্পি হি ৱট্টেয্য. দেসনাৱাৰেন পন ফস্সোৱ পঠমং ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো. যথা চেত্থ এৱং সেসধম্মেসুপি পুব্বাপৰক্কমো নাম ন পৰিযেসিতব্বো. ৱচনত্থলক্খণৰসাদীহি পন ধম্মা এৱ পৰিযেসিতব্বা.

সেয্যথিদং – ফুসতীতি ফস্সো. স্ৱাযং ফুসনলক্খণো, সঙ্ঘট্টনৰসো, সন্নিপাতপচ্চুপট্ঠানো, আপাথগতৱিসযপদট্ঠানো.

অযঞ্হি অৰূপধম্মোপি সমানো আৰম্মণে ফুসনাকাৰেনেৱ পৱত্ততীতি ফুসনলক্খণো. একদেসেন চ অনল্লীযমানোপি ৰূপং ৱিয চক্খুং, সদ্দো ৱিয চ সোতং, চিত্তং আৰম্মণঞ্চ সঙ্ঘট্টেতীতি সঙ্ঘট্টনৰসো. ৱত্থাৰম্মণসঙ্ঘট্টনতো ৱা উপ্পন্নত্তা সম্পত্তিঅত্থেনপি ৰসেন সঙ্ঘট্টনৰসোতি ৱেদিতব্বো. ৱুত্তঞ্হেতং অট্ঠকথাযং – ‘‘চতুভূমকফস্সো হি নোফুসনলক্খণো নাম নত্থি. সঙ্ঘট্টনৰসো পন পঞ্চদ্ৱাৰিকোৱ হোতি. পঞ্চদ্ৱাৰিকস্স হি ফুসনলক্খণোতিপি সঙ্ঘট্টনৰসোতিপি নামং; মনোদ্ৱাৰিকস্স ফুসনলক্খণোত্ৱেৱ নামং, ন সঙ্ঘট্টনৰসো’’তি.

ইদঞ্চ ৱত্ৱা ইদং সুত্তং আভতং – ‘‘যথা, মহাৰাজ, দ্ৱে মেণ্ডা যুজ্ঝেয্যুং, তেসু যথা একো মেণ্ডো এৱং চক্খু দট্ঠব্বং, যথা দুতিযো মেণ্ডো এৱং ৰূপং দট্ঠব্বং; যথা তেসং সন্নিপাতো এৱং ফস্সো দট্ঠব্বো’’. এৱং ফুসনলক্খণো চ ফস্সো, সঙ্ঘট্টনৰসো চ. ‘‘যথা, মহাৰাজ, দ্ৱে সম্মা ৱজ্জেয্যুং…পে… দ্ৱে পাণী ৱজ্জেয্যুং, যথা একো পাণি এৱং চক্খু দট্ঠব্বং, যথা দুতিযো পাণি এৱং ৰূপং দট্ঠব্বং, যথা তেসং সন্নিপাতো এৱং ফস্সো দট্ঠব্বো. এৱং ফুসনলক্খণো চ ফস্সো সঙ্ঘট্টনৰসো চা’’তি (মি. প. ২.৩.৮) ৱিত্থাৰো.

যথা ৱা ‘‘চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা’’তিআদীসু (ধ. স. ১৩৫২, ১৩৫৪) চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনি চক্খুআদিনামেন ৱুত্তানি, এৱমিধাপি তানি চক্খুআদিনামেন ৱুত্তানীতি ৱেদিতব্বানি. তস্মা ‘এৱং চক্খু দট্ঠব্ব’ন্তিআদীসু এৱং চক্খুৱিঞ্ঞাণং দট্ঠব্বন্তি ইমিনা নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. এৱং সন্তে চিত্তাৰম্মণসঙ্ঘট্টনতো ইমস্মিম্পি সুত্তে কিচ্চট্ঠেনেৱ ৰসেন সঙ্ঘট্টনৰসোতি সিদ্ধো হোতি.

তিকসন্নিপাতসঙ্খাতস্স পন অত্তনো কাৰণস্স ৱসেন পৱেদিতত্তা সন্নিপাতপচ্চুপট্ঠানো. অযঞ্হি তত্থ তত্থ ‘‘তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো’’তি এৱং কাৰণস্স ৱসেন পৱেদিতোতি. ইমস্স চ সুত্তপদস্স তিণ্ণং সঙ্গতিযা ফস্সোতি অযমত্থো; ন সঙ্গতিমত্তমেৱ ফস্সোতি.

এৱং পৱেদিতত্তা পন তেনেৱাকাৰেন পচ্চুপট্ঠাতীতি সন্নিপাতপচ্চুপট্ঠানোতি ৱুত্তো. ফলট্ঠেন পন পচ্চুপট্ঠানেনেস ৱেদনাপচ্চুপট্ঠানো নাম হোতি. ৱেদনঞ্হেস পচ্চুপট্ঠাপেতি উপ্পাদেতীতি অত্থো. উপ্পাদযমানো চ যথা বহিদ্ধা উণ্হপচ্চযাপি লাখাসঙ্খাতধাতুনিস্সিতা উস্মা অত্তনো নিস্সযে মুদুভাৱকাৰী হোতি, ন অত্তনো পচ্চযভূতেপি বহিদ্ধা ৱীতচ্চিতঙ্গাৰসঙ্খাতে উণ্হভাৱে, এৱং ৱত্থাৰম্মণসঙ্খাতঅঞ্ঞপচ্চযোপি সমানো, চিত্তনিস্সিতত্তা অত্তনো নিস্সযভূতে চিত্তে এৱ এস ৱেদনুপ্পাদকো হোতি, ন অত্তনো পচ্চযভূতেপি ৱত্থুম্হি আৰম্মণে ৱাতি ৱেদিতব্বো. তজ্জাসমন্নাহাৰেন পন ইন্দ্ৰিযেন চ পৰিক্খতে ৱিসযে অনন্তৰাযেন উপ্পজ্জনতো এস আপাথগতৱিসযপদট্ঠানোতি ৱুচ্চতি.

ৱেদযতীতি ৱেদনা. সা ৱেদযিতলক্খণা, অনুভৱনৰসা ইট্ঠাকাৰসম্ভোগৰসা ৱা, চেতসিকঅস্সাদপচ্চুপট্ঠানা, পস্সদ্ধিপদট্ঠানা.

‘চতুভূমিকৱেদনা হি নোৱেদযিতলক্খণা নাম নত্থি. অনুভৱনৰসতা পন সুখৱেদনাযমেৱ লব্ভতী’তি ৱত্ৱা পুন তং ৱাদং পটিক্খিপিত্ৱা ‘সুখৱেদনা ৱা হোতু, দুক্খৱেদনা ৱা, অদুক্খমসুখৱেদনা ৱা, সব্বা অনুভৱনৰসা’তি ৱত্ৱা অযমত্থো দীপিতো – আৰম্মণৰসানুভৱনট্ঠানং পত্ৱা সেসসম্পযুত্তধম্মা একদেসমত্তকমেৱ অনুভৱন্তি. ফস্সস্স হি ফুসনমত্তকমেৱ হোতি, সঞ্ঞায সঞ্জাননমত্তকমেৱ, চেতনায চেতনামত্তকমেৱ, ৱিঞ্ঞাণস্স ৱিজাননমত্তকমেৱ. একংসতো পন ইস্সৰৱতায ৱিস্সৱিতায সামিভাৱেন ৱেদনাৱ আৰম্মণৰসং অনুভৱতি.

ৰাজা ৱিয হি ৱেদনা, সূদো ৱিয সেসধম্মা. যথা সূদো নানাৰসভোজনং সম্পাদেত্ৱা পেড়ায পক্খিপিত্ৱা লঞ্ছনং দত্ৱা ৰঞ্ঞো সন্তিকে ওতাৰেত্ৱা লঞ্ছনং ভিন্দিত্ৱা পেড়ং ৱিৱৰিত্ৱা সব্বসূপব্যঞ্জনেহি অগ্গগ্গং আদায ভাজনে পক্খিপিত্ৱা সদোসনিদ্দোসভাৱৱীমংসনত্থং অজ্ঝোহৰতি, ততো ৰঞ্ঞো নানগ্গৰসভোজনং উপনামেতি. ৰাজা ইস্সৰৱতায ৱিস্সৱিতায সামী হুত্ৱা ইচ্ছিতিচ্ছিতং ভুঞ্জতি. তত্থ হি সূদস্স ভত্তৱীমংসনমত্তমিৱ অৱসেসধম্মানং আৰম্মণৰসস্স একদেসানুভৱনং. যথা হি সূদো ভত্তেকদেসমত্তমেৱ ৱীমংসতি এৱং সেসধম্মাপি আৰম্মণৰসেকদেসমেৱ অনুভৱন্তি. যথা পন ৰাজা ইস্সৰৱতায ৱিস্সৱিতায সামী হুত্ৱা যদিচ্ছকং ভুঞ্জতি, এৱং ৱেদনাপি ইস্সৰৱতায ৱিস্সৱিতায সামিভাৱেন আৰম্মণৰসং অনুভৱতি. তস্মা অনুভৱনৰসাতি ৱুচ্চতি.

দুতিযে অত্থৱিকপ্পে অযং ইধ অধিপ্পেতা ৱেদনা যথা ৱা তথা ৱা আৰম্মণস্স ইট্ঠাকাৰমেৱ সম্ভুঞ্জতীতি ইট্ঠাকাৰসম্ভোগৰসাতি ৱুত্তা. চেতসিকঅস্সাদতো পনেসা অত্তনো সভাৱেনেৱ উপট্ঠানং সন্ধায চেতসিকঅস্সাদপচ্চুপট্ঠানাতি ৱুত্তা. যস্মা পন ‘‘পস্সদ্ধিকাযো সুখং ৱেদেতি’’ তস্মা পস্সদ্ধিপদট্ঠানাতি ৱেদিতব্বা.

নীলাদিভেদং আৰম্মণং সঞ্জানাতীতি সঞ্ঞা. সা সঞ্জাননলক্খণা পচ্চাভিঞ্ঞাণৰসা. চতুভূমিকসঞ্ঞা হি নোসঞ্জাননলক্খণা নাম নত্থি. সব্বা সঞ্জাননলক্খণাৱ. যা পনেত্থ অভিঞ্ঞাণেন সঞ্জানাতি সা পচ্চাভিঞ্ঞাণৰসা নাম হোতি.

তস্সা, ৱড্ঢকিস্স দাৰুম্হি অভিঞ্ঞাণং কত্ৱা পুন তেন অভিঞ্ঞাণেন তং পচ্চাভিজাননকালে, পুৰিসস্স কাড়তিলকাদিঅভিঞ্ঞাণং সল্লক্খেত্ৱা পুন তেন অভিঞ্ঞাণেন অসুকো নাম এসোতি তস্স পচ্চাভিজাননকালে, ৰঞ্ঞো পিড়ন্ধনগোপকভণ্ডাগাৰিকস্স তস্মিং তস্মিং পিড়ন্ধনে নামপণ্ণকং বন্ধিত্ৱা ‘অসুকং পিড়ন্ধনং নাম আহৰা’তি ৱুত্তে দীপং জালেত্ৱা ৰতনগব্ভং পৱিসিত্ৱা পণ্ণং ৱাচেত্ৱা তস্স তস্সেৱ পিড়ন্ধনস্স আহৰণকালে চ পৱত্তি ৱেদিতব্বা.

অপৰো নযো – সব্বসঙ্গাহিকৱসেন হি সঞ্জাননলক্খণা সঞ্ঞা. পুনসঞ্জাননপচ্চযনিমিত্তকৰণৰসা, দাৰুআদীসু তচ্ছকাদযো ৱিয. যথাগহিতনিমিত্তৱসেন অভিনিৱেসকৰণপচ্চুপট্ঠানা, হত্থিদস্সকঅন্ধা ৱিয. আৰম্মণে অনোগাড়্হৱুত্তিতায অচিৰট্ঠানপচ্চুপট্ঠানা ৱা, ৱিজ্জু ৱিয. যথাউপট্ঠিতৱিসযপদট্ঠানা, তিণপুৰিসকেসু মিগপোতকানং ‘পুৰিসা’তি উপ্পন্নসঞ্ঞা ৱিয. যা পনেত্থ ঞাণসম্পযুত্তা হোতি সা সঞ্ঞা ঞাণমেৱ অনুৱত্ততি. সসম্ভাৰপথৱীআদীসু সেসধম্মা পথৱীআদীনি ৱিযাতি ৱেদিতব্বা.

চেতযতীতি চেতনা সদ্ধিং অত্তনা সম্পযুত্তধম্মে আৰম্মণে অভিসন্দহতীতি অত্থো. সা চেতযিতলক্খণা, চেতনাভাৱলক্খণাতি অত্থো. আযূহনৰসা. চতুভূমিকচেতনা হি নোচেতযিতলক্খণা নাম নত্থি. সব্বা চেতযিতলক্খণাৱ. আযূহনৰসতা পন কুসলাকুসলেসু এৱ হোতি. কুসলাকুসলকম্মাযূহনট্ঠানঞ্হি পত্ৱা সেসসম্পযুত্তধম্মানং একদেসমত্তকমেৱ কিচ্চং হোতি. চেতনা পন অতিৰেকউস্সাহা অতিৰেকৱাযামা, দিগুণুস্সাহা দিগুণৱাযামা. তেনাহু পোৰাণা – ‘‘থাৱৰিযসভাৱসণ্ঠিতা চ পনেসা চেতনা’’তি. থাৱৰিযোতি খেত্তসামী ৱুচ্চতি. যথা খেত্তসামী পুৰিসো পঞ্চপণ্ণাস বলিপুৰিসে গহেত্ৱা ‘লাযিস্সামী’তি একতো খেত্তং ওতৰতি. তস্স অতিৰেকো উস্সাহো অতিৰেকো ৱাযামো, দিগুণো উস্সাহো দিগুণো ৱাযামো হোতি, ‘নিৰন্তৰং গণ্হথা’তিআদীনি ৱদতি, সীমং আচিক্খতি, তেসং সুৰাভত্তগন্ধমালাদীনি জানাতি, মগ্গং সমকং হৰতি. এৱংসম্পদমিদং ৱেদিতব্বং. খেত্তসামিপুৰিসো ৱিয হি চেতনা. পঞ্চপণ্ণাস বলিপুৰিসা ৱিয চিত্তঙ্গৱসেন উপ্পন্না পঞ্চপণ্ণাস কুসলা ধম্মা. খেত্তসামিপুৰিসস্স দিগুণুস্সাহদিগুণৱাযামকৰণকালো ৱিয কুসলাকুসলকম্মাযূহনট্ঠানং পত্ৱা চেতনায দিগুণুস্সাহো দিগুণৱাযামো হোতি. এৱমস্সা আযূহনৰসতা ৱেদিতব্বা.

সা পনেসা সংৱিদহনপচ্চুপট্ঠানা. সংৱিদহমানা হি অযং উপট্ঠাতি, সকিচ্চপৰকিচ্চসাধকা, জেট্ঠসিস্সমহাৱড্ঢকীআদযো ৱিয. যথা হি জেট্ঠসিস্সো উপজ্ঝাযং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং দিস্ৱা সযং অধীযমানো ইতৰেপি দাৰকে অত্তনো অত্তনো অজ্ঝযনকম্মে পৱত্তযতি, তস্মিঞ্হি অধীযিতুং আৰদ্ধে তেপি অধীযন্তি, তদনুৱত্তিতায. যথা চ মহাৱড্ঢকী সযং তচ্ছন্তো ইতৰেপি তচ্ছকে অত্তনো অত্তনো তচ্ছনকম্মে পৱত্তযতি, তস্মিঞ্হি তচ্ছিতুং আৰদ্ধে তেপি তচ্ছন্তি, তদনুৱত্তিতায. যথা চ যোধনাযকো সযং যুজ্ঝমানো ইতৰেপি যোধে সম্পহাৰৱুত্তিযং পৱত্তযতি, তস্মিঞ্হি যুজ্ঝিতুং আৰদ্ধে তেপি অনিৱত্তমানা যুজ্ঝন্তি, তদনুৱত্তিতায. এৱমেসাপি অত্তনো কিচ্চেন আৰম্মণে পৱত্তমানা অঞ্ঞেপি সম্পযুত্তধম্মে অত্তনো অত্তনো কিৰিযায পৱত্তেতি. তস্সা হি অত্তনো কিচ্চং আৰদ্ধায, তংসম্পযুত্তাপি আৰভন্তি. তেন ৱুত্তং – ‘সকিচ্চপৰকিচ্চসাধকা, জেট্ঠসিস্সমহাৱড্ঢকীআদযো ৱিযা’তি. অচ্চাযিককম্মানুস্সৰণাদীসু চ পনাযং সম্পযুত্তানং উস্সাহনভাৱেন পৱত্তমানা পাকটা হোতীতি ৱেদিতব্বা.

‘আৰম্মণং চিন্তেতী’তি চিত্তন্তি নযেন চিত্তস্স ৱচনত্থো ৱুত্তো এৱ. লক্খণাদিতো পন ৱিজাননলক্খণং চিত্তং, পুব্বঙ্গমৰসং, সন্দহনপচ্চুপট্ঠানং, নামৰূপপদট্ঠানং. চতুভূমকচিত্তঞ্হি নোৱিজাননলক্খণং নাম নত্থি. সব্বং ৱিজাননলক্খণমেৱ. দ্ৱাৰং পন পত্ৱা আৰম্মণৱিভাৱনট্ঠানে চিত্তং পুব্বঙ্গমং পুৰেচাৰিকং হোতি. চক্খুনা হি দিট্ঠং ৰূপাৰম্মণং চিত্তেনেৱ ৱিজানাতি…পে… মনেন ৱিঞ্ঞাতং ধম্মাৰম্মণং চিত্তেনেৱ ৱিজানাতি. যথা হি নগৰগুত্তিকো নাম নগৰমজ্ঝে সিঙ্ঘাটকে নিসীদিত্ৱা ‘অযং নেৱাসিকো অযং আগন্তুকো’তি আগতাগতং জনং উপধাৰেতি ৱৱত্থপেতি – এৱংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং. ৱুত্তম্পি চেতং মহাথেৰেন – ‘‘যথা, মহাৰাজ, নগৰগুত্তিকো নাম মজ্ঝে নগৰস্স সিঙ্ঘাটকে নিসিন্নো পুৰত্থিমতো দিসতো পুৰিসং আগচ্ছন্তং পস্সেয্য… পচ্ছিমতো… দক্খিণতো… উত্তৰতো দিসতো পুৰিসং আগচ্ছন্তং পস্সেয্য, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, যং চক্খুনা ৰূপং পস্সতি তং ৱিঞ্ঞাণেন ৱিজানাতি, যং সোতেন সদ্দং সুণাতি, ঘানেন গন্ধং ঘাযতি, জিৱ্হায ৰসং সাযতি, কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসতি, মনসা ধম্মং ৱিজানাতি, তং ৱিঞ্ঞাণেন ৱিজানাতী’’তি (মি. প. ২.৩.১২). এৱং দ্ৱাৰং পত্ৱা আৰম্মণৱিভাৱনট্ঠানে চিত্তমেৱ পুব্বঙ্গমং পুৰেচাৰিকং. তস্মা পুব্বঙ্গমৰসন্তি ৱুচ্চতি.

তদেতং পচ্ছিমং পচ্ছিমং উপ্পজ্জমানং পুৰিমং পুৰিমং নিৰন্তৰং কত্ৱা সন্দহনমেৱ উপট্ঠাতীতি সন্দহনপচ্চুপট্ঠানং. পঞ্চৱোকাৰভৱে পনস্স নিযমতো নামৰূপং, চতুৱোকাৰভৱে নামমেৱ পদট্ঠানং. তস্মা নামৰূপপদট্ঠানন্তি ৱুত্তং.

কিং পনেতং চিত্তং পুৰিমনিদ্দিট্ঠচিত্তেন সদ্ধিং একমেৱ উদাহু অঞ্ঞন্তি? একমেৱ. অথ কস্মা পুৰিমনিদ্দিট্ঠং পুন ৱুত্তন্তি? অৱিচাৰিতং এতং অট্ঠকথাযং. অযং পনেত্থ যুত্তি – যথা হি ৰূপাদীনি উপাদায পঞ্ঞত্তা সূৰিযাদযো ন অত্থতো ৰূপাদীহি অঞ্ঞে হোন্তি, তেনেৱ যস্মিং সমযে সূৰিযো উদেতি তস্মিং সমযে তস্স তেজসঙ্খাতং ৰূপম্পীতি. এৱং ৱুচ্চমানেপি ন ৰূপাদীহি অঞ্ঞো সূৰিযো নাম অত্থি. ন তথা চিত্তং; ফস্সাদযো ধম্মে উপাদায পঞ্ঞাপিযতি; অত্থতো পনেতং তেহি অঞ্ঞমেৱ. তেন ‘যস্মিং সমযে চিত্তং উপ্পন্নং হোতি একংসেনেৱ তস্মিং সমযে ফস্সাদীহি অত্থতো অঞ্ঞমেৱ তং হোতী’তি ইমস্সত্থস্স দীপনত্থায এতং পুন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.

যথা চ ‘‘যস্মিং সমযে ৰূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৱেতি…পে… পথৱীকসিণং, তস্মিং সমযে ফস্সো হোতি ৱেদনা হোতী’’তিআদীসু (ধ. স. ১৬০) পন ভাৱেন্তেন ৱৱত্থাপিতে সমযে যো ভাৱেতি ন সো অত্থতো উপ্পজ্জতি নাম, তেনেৱ তত্থ যথা ‘‘ফস্সো হোতি ৱেদনা হোতী’’তি ৱুত্তং, ন এৱং ‘‘যো ভাৱেতি সো হোতী’’তি ৱুত্তং. ‘‘যস্মিং সমযে কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতী’’তিআদীসু পন চিত্তেন ৱৱত্থাপিতে সমযে সমযৱৱত্থাপিতং চিত্তং ন তথা অত্থতো নুপ্পজ্জতি. যথেৱ পন তদা ‘ফস্সো হোতি ৱেদনা হোতি’, তথা ‘চিত্তম্পি হোতী’তি ইমস্সপি অত্থস্স দীপনত্থমিদং পুন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ইদং পনেত্থ সন্নিট্ঠানং – উদ্দেসৱাৰে সঙ্গণ্হনত্থং নিদ্দেসৱাৰে চ ৱিভজনত্থং পুৰিমেন হি ‘চিত্ত’-সদ্দেন কেৱলং সমযো ৱৱত্থাপিতো. তস্মিং পন চিত্তেন ৱৱত্থাপিতসমযে যে ধম্মা হোন্তি তেসং দস্সনত্থং ‘‘ফস্সো হোতী’’তিআদি আৰদ্ধং. চিত্তঞ্চাপি তস্মিং সমযে হোতিযেৱ. তস্মা তস্সাপি সঙ্গণ্হনত্থমেতং পুন ৱুত্তং. ইমস্মিঞ্চ ঠানে এতস্মিং অৱুচ্চমানে ‘‘কতমং তস্মিং সমযে চিত্ত’’ন্তি ন সক্কা ভৱেয্য নিদ্দেসৱাৰে ৱিভজিতুং. এৱমস্স ৱিভজনংযেৱ পৰিহাযেথ. তস্মা তস্স নিদ্দেসৱাৰে ৱিভজনত্থম্পি এতঞ্চ ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.

যস্মা ৱা ‘‘উপ্পন্নং হোতী’’তি এত্থ চিত্তং উপ্পন্নন্তি এতং দেসনাসীসমেৱ, ‘ন পন চিত্তং একমেৱ উপ্পজ্জতী’তি অট্ঠকথাযং ৱিচাৰিতং, তস্মা চিত্তং ‘‘উপ্পন্ন’’ন্তি এত্থাপি চিত্তমত্তমেৱ অগ্গহেত্ৱা পৰোপণ্ণাসকুসলধম্মেহি সদ্ধিংযেৱ চিত্তং গহিতং. এৱং তত্থ সঙ্খেপতো সব্বেপি চিত্তচেতসিকধম্মে গহেত্ৱা ইধ সৰূপেন পভেদতো দস্সেতুং ‘‘ফস্সো হোতী’’তিআদি আৰদ্ধং. ইতি ফস্সাদযো ৱিয চিত্তম্পি ৱুত্তমেৱাতি ৱেদিতব্বং.