কামাৱচৰকুসলং দ্ৱাৰকথা

কাযকম্মদ্ৱাৰকথা

ইমস্স পনত্থস্স পকাসনত্থং ইমস্মিং ঠানে মহাঅট্ঠকথাযং দ্ৱাৰকথা কথিতা. তত্থ তীণি কম্মানি, তীণি কম্মদ্ৱাৰানি, পঞ্চ ৱিঞ্ঞাণানি, পঞ্চ ৱিঞ্ঞাণদ্ৱাৰানি, ছ ফস্সা, ছ ফস্সদ্ৱাৰানি, অট্ঠ অসংৱৰা, অট্ঠ অসংৱৰদ্ৱাৰানি, অট্ঠ সংৱৰা, অট্ঠ সংৱৰদ্ৱাৰানি, দস কুসলকম্মপথা, দস অকুসলকম্মপথাতি, ইদং এত্তকং দ্ৱাৰকথায মাতিকাঠপনং নাম.

তত্থ কিঞ্চাপি তীণি কম্মানি পঠমং ৱুত্তানি, তানি পন ঠপেত্ৱা আদিতো তাৱ তীণি কম্মদ্ৱাৰানি ভাজেত্ৱা দস্সিতানি. কতমানি তীণি? কাযকম্মদ্ৱাৰং, ৱচীকম্মদ্ৱাৰং, মনোকম্মদ্ৱাৰন্তি.

তত্থ চতুব্বিধো কাযো – উপাদিন্নকো, আহাৰসমুট্ঠানো, উতুসমুট্ঠানো, চিত্তসমুট্ঠানোতি. তত্থ চক্খাযতনাদীনি জীৱিতিন্দ্ৰিযপৰিযন্তানি অট্ঠ কম্মসমুট্ঠানৰূপানিপি, কম্মসমুট্ঠানানেৱ চতস্সো ধাতুযো ৱণ্ণো গন্ধো ৰসো ওজাতি অট্ঠ উপাদিন্নককাযো নাম. তানেৱ অট্ঠ আহাৰজানি আহাৰসমুট্ঠানিককাযো নাম. অট্ঠ উতুজানি উতুসমুট্ঠানিককাযো নাম. অট্ঠ চিত্তজানি চিত্তসমুট্ঠানিককাযো নাম.

তেসু কাযকম্মদ্ৱাৰন্তি নেৱ উপাদিন্নককাযস্স নামং ন ইতৰেসং. চিত্তসমুট্ঠানেসু পন অট্ঠসু ৰূপেসু একা ৱিঞ্ঞত্তি অত্থি, ইদং কাযকম্মদ্ৱাৰং নাম. যং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘কতমং তং ৰূপং কাযৱিঞ্ঞত্তি? যা কুসলচিত্তস্স ৱা, অকুসলচিত্তস্স ৱা, অব্যাকতচিত্তস্স ৱা, অভিক্কমন্তস্স ৱা পটিক্কমন্তস্স ৱা, আলোকেন্তস্স ৱা ৱিলোকেন্তস্স ৱা, সমিঞ্জেন্তস্স ৱা পসাৰেন্তস্স ৱা, কাযস্স থম্ভনা সন্থম্ভনা সন্থম্ভিতত্তং, ৱিঞ্ঞত্তি ৱিঞ্ঞাপনা ৱিঞ্ঞাপিতত্তং, ইদং তং ৰূপং কাযৱিঞ্ঞত্তী’’তি (ধ. স. ৭২০). ‘অভিক্কমিস্সামি পটিক্কমিস্সামী’তি হি চিত্তং উপ্পজ্জমানং ৰূপং সমুট্ঠাপেতি. তত্থ যা পথৱীধাতু আপোধাতু তেজোধাতু ৱাযোধাতু তন্নিস্সিতো ৱণ্ণো গন্ধো ৰসো ওজাতি ইমেসং অট্ঠন্নং ৰূপকলাপানং অব্ভন্তৰে চিত্তসমুট্ঠানা ৱাযোধাতু, সা অত্তনা সহজাতং ৰূপকাযং সন্থম্ভেতি সন্ধাৰেতি চালেতি অভিক্কমাপেতি পটিক্কমাপেতি.

তত্থ একাৱজ্জনৱীথিযং সত্তসু জৱনেসু পঠমচিত্তসমুট্ঠিতা ৱাযোধাতু অত্তনা সহজাতং ৰূপকাযং সন্থম্ভেতুং সন্ধাৰেতুং সক্কোতি, অপৰাপৰং পন চালেতুং ন সক্কোতি. দুতিযাদীসুপি এসেৱ নযো. সত্তমচিত্তেন পন সমুট্ঠিতা ৱাযোধাতু হেট্ঠা ছহি চিত্তেহি সমুট্ঠিতং ৱাযোধাতুং উপত্থম্ভনপচ্চযং লভিত্ৱা অত্তনা সহজাতং ৰূপকাযং সন্থম্ভেতুং সন্ধাৰেতুং চালেতুং অভিক্কমাপেতুং পটিক্কমাপেতুং আলোকাপেতুং ৱিলোকাপেতুং সম্মিঞ্জাপেতুং পসাৰাপেতুং সক্কোতি. তেন গমনং নাম জাযতি, আগমনং নাম জাযতি, গমনাগমনং নাম জাযতি. ‘যোজনং গতো দসযোজনং গতো’তি ৱত্তব্বতং আপজ্জাপেতি.

যথা হি সত্তহি যুগেহি আকড্ঢিতব্বে সকটে পঠমযুগে যুত্তগোণা যুগং তাৱ সন্থম্ভেতুং সন্ধাৰেতুং সক্কোন্তি, চক্কং পন নপৱট্টেন্তি; দুতিযাদীসুপি এসেৱ নযো; সত্তমযুগে পন গোণে যোজেত্ৱা যদা ছেকো সাৰথি ধুৰে নিসীদিত্ৱা যোত্তানি আদায সব্বপুৰিমতো পট্ঠায পতোদলট্ঠিযা গোণে আকোটেতি, তদা সব্বেৱ একবলা হুত্ৱা ধুৰঞ্চ সন্ধাৰেন্তি চক্কানি চ পৱট্টেন্তি. ‘সকটং গহেত্ৱা দসযোজনং ৱীসতিযোজনং গতা’তি ৱত্তব্বতং আপাদেন্তি – এৱংসম্পদমিদং ৱেদিতব্বং.

তত্থ যো চিত্তসমুট্ঠানিককাযো ন সো ৱিঞ্ঞত্তি, চিত্তসমুট্ঠানায পন ৱাযোধাতুযা সহজাতং ৰূপকাযং সন্থম্ভেতুং সন্ধাৰেতুং চালেতুং পচ্চযো ভৱিতুং সমত্থো একো আকাৰৱিকাৰো অত্থি, অযং ৱিঞ্ঞত্তি নাম. সা অট্ঠ ৰূপানি ৱিয ন চিত্তসমুট্ঠানা. যথা পন অনিচ্চাদিভেদানং ধম্মানং জৰামৰণত্তা, ‘‘জৰামৰণং, ভিক্খৱে, অনিচ্চং সঙ্খত’’ন্তিআদি (সং. নি. ২.২০) ৱুত্তং, এৱং চিত্তসমুট্ঠানানং ৰূপানং ৱিঞ্ঞত্তিতায সাপি চিত্তসমুট্ঠানা নাম হোতি.

ৱিঞ্ঞাপনত্তা পনেসা ৱিঞ্ঞত্তীতি ৱুচ্চতি. কিং ৱিঞ্ঞাপেতীতি? একং কাযিককৰণং. চক্খুপথস্মিঞ্হি ঠিতো হত্থং ৱা পাদং ৱা উক্খিপতি, সীসং ৱা ভমুকং ৱা চালেতি, অযং হত্থাদীনং আকাৰো চক্খুৱিঞ্ঞেয্যো হোতি. ৱিঞ্ঞত্তি পন ন চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা মনোৱিঞ্ঞেয্যা এৱ. চক্খুনা হি হত্থৱিকাৰাদিৱসেন ৱিপ্ফন্দমানং ৱণ্ণাৰম্মণমেৱ পস্সতি. ৱিঞ্ঞত্তিং পন মনোদ্ৱাৰিকচিত্তেন চিন্তেত্ৱা ‘ইদঞ্চিদঞ্চ এস কাৰেতি মঞ্ঞে’তি জানাতি.

যথা হি অৰঞ্ঞে নিদাঘসমযে উদকট্ঠানে মনুস্সা ‘ইমায সঞ্ঞায ইধ উদকস্স অত্থিভাৱং জানিস্সন্তী’তি ৰুক্খগ্গে তালপণ্ণাদীনি বন্ধাপেন্তি, সুৰাপানদ্ৱাৰে ধজং উস্সাপেন্তি, উচ্চং ৱা পন ৰুক্খং ৱাতো পহৰিত্ৱা চালেতি, অন্তোউদকে মচ্ছে চলন্তে উপৰি বুব্বুড়কানি উট্ঠহন্তি, মহোঘস্স গতমগ্গপৰিযন্তে তিণপণ্ণকসটং উস্সাৰিতং হোতি. তত্থ তালপণ্ণধজসাখাচলনবুব্বুড়কতিণপণ্ণকসটে দিস্ৱা যথা চক্খুনা অদিট্ঠম্পি ‘এত্থ উদকং ভৱিস্সতি, সুৰা ভৱিস্সতি, অযং ৰুক্খো ৱাতেন পহতো ভৱিস্সতি, অন্তোউদকে মচ্ছো ভৱিস্সতি, এত্তকং ঠানং অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা ওঘো গতো ভৱিস্সতী’তি মনোৱিঞ্ঞাণেন জানাতি, এৱমেৱ ৱিঞ্ঞত্তিপি ন চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা মনোৱিঞ্ঞেয্যাৱ. চক্খুনা হি হত্থৱিকাৰাদিৱসেন ৱিপ্ফন্দমানং ৱণ্ণাৰম্মণমেৱ পস্সতি. ৱিঞ্ঞত্তিং পন মনোদ্ৱাৰিকচিত্তেন চিন্তেত্ৱা ‘ইদঞ্চিদঞ্চ এস কাৰেতি মঞ্ঞে’তি জানাতি.

ন কেৱলঞ্চেসা ৱিঞ্ঞাপনতোৱ ৱিঞ্ঞত্তি নাম. ৱিঞ্ঞেয্যতোপি পন ৱিঞ্ঞত্তিযেৱ নাম. অযঞ্হি পৰেসং অন্তমসো তিৰচ্ছানগতানম্পি পাকটা হোতি. তত্থ তত্থ সন্নিপতিতা হি সোণসিঙ্গালকাকগোণাদযো দণ্ডং ৱা লেড্ডুং ৱা গহেত্ৱা পহৰণাকাৰে দস্সিতে ‘অযং নো পহৰিতুকামো’তি ঞত্ৱা যেন ৱা তেন ৱা পলাযন্তি. পাকাৰকুট্টাদিঅন্তৰিকস্স পন পৰস্স অপাকটকালোপি অত্থি. কিঞ্চাপি তস্মিং খণে অপাকটা সম্মুখীভূতানং পন পাকটত্তা ৱিঞ্ঞত্তিযেৱ নাম হোতি.

চিত্তসমুট্ঠানিকে পন কাযে চলন্তে তিসমুট্ঠানিকো চলতি ন চলতীতি? সোপি তথেৱ চলতি. তংগতিকো তদনুৱত্তকোৱ হোতি. যথা হি উদকে গচ্ছন্তে উদকে পতিতানি সুক্খদণ্ডকতিণপণ্ণাদীনিপি উদকগতিকানেৱ ভৱন্তি, তস্মিং গচ্ছন্তে গচ্ছন্তি, তিট্ঠন্তে তিট্ঠন্তি – এৱংসম্পদমিদং ৱেদিতব্বং. এৱমেসা চিত্তসমুট্ঠানেসু ৰূপেসু ৱিঞ্ঞত্তি কাযকম্মদ্ৱাৰং নামাতি ৱেদিতব্বা.

যা পন তস্মিং দ্ৱাৰে সিদ্ধা চেতনা যায পাণং হনতি, অদিন্নং আদিযতি, মিচ্ছাচাৰং চৰতি, পাণাতিপাতাদীহি ৱিৰমতি, ইদং কাযকম্মং নাম. এৱং পৰৱাদিম্হি সতি কাযো দ্ৱাৰং, তম্হি দ্ৱাৰে সিদ্ধা চেতনা কাযকম্মং ‘কুসলং ৱা অকুসলং ৱা’তি ঠপেতব্বং. পৰৱাদিম্হি পন অসতি ‘অব্যাকতং ৱা’তি তিকং পূৰেত্ৱাৱ ঠপেতব্বং. তত্থ যথা নগৰদ্ৱাৰং কতট্ঠানেযেৱ তিট্ঠতি, অঙ্গুলমত্তম্পি অপৰাপৰং ন সঙ্কমতি, তেন তেন পন দ্ৱাৰেন মহাজনো সঞ্চৰতি, এৱমেৱ দ্ৱাৰে দ্ৱাৰং ন সঞ্চৰতি, কম্মং পন তস্মিং তস্মিং দ্ৱাৰে উপ্পজ্জনতো চৰতি. তেনাহু পোৰাণা –

দ্ৱাৰে চৰন্তি কম্মানি, ন দ্ৱাৰা দ্ৱাৰচাৰিনো;

তস্মা দ্ৱাৰেহি কম্মানি, অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱৱত্থিতাতি.

তত্থ কম্মেনাপি দ্ৱাৰং নামং লভতি, দ্ৱাৰেনাপি কম্মং. যথা হি ৱিঞ্ঞাণাদীনং উপ্পজ্জনট্ঠানানি ৱিঞ্ঞাণদ্ৱাৰং ফস্সদ্ৱাৰং অসংৱৰদ্ৱাৰং সংৱৰদ্ৱাৰন্তি নামং লভন্তি, এৱং কাযকম্মস্স উপ্পজ্জনট্ঠানং কাযকম্মদ্ৱাৰন্তি নামং লভতি. ৱচীমনোকম্মদ্ৱাৰেসুপি এসেৱ নযো. যথা পন তস্মিং তস্মিং ৰুক্খে অধিৱত্থা দেৱতা সিম্বলিদেৱতা পলাসদেৱতা পুচিমন্দদেৱতা ফন্দনদেৱতাতি তেন তেন ৰুক্খেন নামং লভতি, এৱমেৱ কাযদ্ৱাৰেন কতং কম্মম্পি কাযকম্মন্তি দ্ৱাৰেন নামং লভতি. ৱচীকম্মমনোকম্মেসুপি এসেৱ নযো. তত্থ অঞ্ঞো কাযো, অঞ্ঞং কম্মং, কাযেন পন কতত্তা তং কাযকম্মন্তি ৱুচ্চতি. তেনাহু অট্ঠকথাচৰিযা –

কাযেন চে কতং কম্মং, কাযকম্মন্তি ৱুচ্চতি;

কাযো চ কাযকম্মঞ্চ, অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱৱত্থিতা.

সূচিযা চে কতং কম্মং, সূচিকম্মন্তি ৱুচ্চতি;

সূচি চ সূচিকম্মঞ্চ, অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱৱত্থিতা.

ৱাসিযা চে কতং কম্মং, ৱাসিকম্মন্তি ৱুচ্চতি;

ৱাসি চ ৱাসিকম্মঞ্চ, অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱৱত্থিতা.

পুৰিসেন চে কতং কম্মং, পুৰিসকম্মন্তি ৱুচ্চতি;

পুৰিসো চ পুৰিসকম্মঞ্চ, অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱৱত্থিতা.

এৱমেৱং.

কাযেন চে কতং কম্মং, কাযকম্মন্তি ৱুচ্চতি;

কাযো চ কাযকম্মঞ্চ, অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱৱত্থিতাতি.

এৱং সন্তে নেৱ দ্ৱাৰৱৱত্থানং যুজ্জতি, ন কম্মৱৱত্থানং. কথং? কাযৱিঞ্ঞত্তিযঞ্হি ‘‘দ্ৱাৰে চৰন্তি কম্মানী’’তি ৱচনতো ৱচীকম্মম্পি পৱত্ততি, তেনস্সা কাযকম্মদ্ৱাৰন্তি ৱৱত্থানং ন যুত্তং. কাযকম্মঞ্চ ৱচীৱিঞ্ঞত্তিযম্পি পৱত্ততি, তেনস্স কাযকম্মন্তি ৱৱত্থানং ন যুজ্জতী’তি. ‘নো ন যুজ্জতি. কস্মা? যেভুয্যৱুত্তিতায চেৱ তব্বহুলৱুত্তিতায চ. কাযকম্মমেৱ হি যেভুয্যেন কাযৱিঞ্ঞত্তিযং পৱত্ততি ন ইতৰানি, তস্মা কাযকম্মস্স যেভুয্যেন পৱত্তিতো তস্সা কাযকম্মদ্ৱাৰভাৱো সিদ্ধো. ব্ৰাহ্মণগামঅম্বৱননাগৱনাদীনং ব্ৰাহ্মণগামাদিভাৱো ৱিযাতি দ্ৱাৰৱৱত্থানং যুজ্জতি. কাযকম্মং পন কাযদ্ৱাৰম্হিযেৱ বহুলং পৱত্ততি অপ্পং ৱচীদ্ৱাৰে. তস্মা কাযদ্ৱাৰে বহুলং পৱত্তিতো এতস্স কাযকম্মভাৱো সিদ্ধো, ৱনচৰকথুল্লকুমাৰিকাদিগোচৰানং ৱনচৰকাদিভাৱো ৱিযাতি. এৱং কম্মৱৱত্থানম্পি যুজ্জতী’তি.

কাযকম্মদ্ৱাৰকথা নিট্ঠিতা.

ৱচীকম্মদ্ৱাৰকথা

ৱচীকম্মদ্ৱাৰকথাযং পন চেতনাৱিৰতিসদ্দৱসেন তিৱিধা ৱাচা নাম. তত্থ ‘‘চতূহি, ভিক্খৱে, অঙ্গেহি সমন্নাগতা ৱাচা সুভাসিতা হোতি নো দুব্ভাসিতা, অনৱজ্জা চ অননুৱজ্জা চ ৱিঞ্ঞূন’’ন্তি (সং. নি. ১.২১৩); অযং চেতনাৱাচা নাম. যা ‘‘চতূহি ৱচীদুচ্চৰিতেহি আৰতি ৱিৰতি…পে… অযং ৱুচ্চতি সম্মাৱাচা’’তি (ৱিভ. ২০৬), অযং ৱিৰতিৱাচা নাম. ‘‘ৱাচা গিৰা ব্যপ্পথো উদীৰণং ঘোসো ঘোসকম্মং ৱাচা ৱচীভেদো’’তি (ধ. স. ৮৫০), অযং সদ্দৱাচা নাম. তাসু ৱচীকম্মদ্ৱাৰন্তি নেৱ চেতনায নামং ন ৱিৰতিযা. সহসদ্দা পন একা ৱিঞ্ঞত্তি অত্থি, ইদং ৱচীকম্মদ্ৱাৰং নাম. যং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘কতমং তং ৰূপং ৱচীৱিঞ্ঞত্তি? যা কুসলচিত্তস্স ৱা অকুসলচিত্তস্স ৱা অব্যাকতচিত্তস্স ৱা ৱাচা গিৰা ব্যপ্পথো উদীৰণং ঘোসো ঘোসকম্মং ৱাচা ৱচীভেদো, অযং ৱুচ্চতি ৱাচা. যা তায ৱাচায ৱিঞ্ঞত্তি ৱিঞ্ঞাপনা ৱিঞ্ঞাপিতত্তং, ইদং তং ৰূপং ৱচীৱিঞ্ঞত্তী’’তি (ধ. স. ৬৩৬).

‘ইদং ৱক্খামি এতং ৱক্খামী’তি হি ৱিতক্কযতো ৱিতক্কৱিপ্ফাৰসদ্দো নাম উপ্পজ্জতি. অযং ন সোতৱিঞ্ঞেয্যো মনোৱিঞ্ঞেয্যোতি মহাঅট্ঠকথাযং আগতো. আগমট্ঠকথাসু পন ‘ৱিতক্কৱিপ্ফাৰসদ্দ’ন্তি ৱিতক্কৱিপ্ফাৰৱসেন উপ্পন্নং ৱিপ্পলপন্তানং সুত্তপ্পমত্তাদীনং সদ্দং; ‘সুত্ৱা’তি তং সুত্ৱা, যং ৱিতক্কযতো তস্স সো সদ্দো উপ্পন্নো; তস্স ৱসেন ‘এৱম্পি তে মনো, ইত্থম্পি তে মনো’তি আদিসতীতি ৱত্ৱা ৱত্থূনিপি কথিতানি. পট্ঠানেপি ‘‘চিত্তসমুট্ঠানং সদ্দাযতনং সোতৱিঞ্ঞাণস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি আগতং. তস্মা ৱিনা ৱিঞ্ঞত্তিঘট্টনায উপ্পজ্জমানো অসোতৱিঞ্ঞেয্যো ৱিতক্কৱিপ্ফাৰসদ্দো নাম নত্থি. ‘ইদং ৱক্খামি এতং ৱক্খামী’তি উপ্পজ্জমানং পন চিত্তং পথৱীধাতু আপোধাতু তেজোধাতু ৱাযোধাতু ৱণ্ণো গন্ধো ৰসো ওজাতি অট্ঠ ৰূপানি সমুট্ঠাপেতি. তেসং অব্ভন্তৰে চিত্তসমুট্ঠানা পথৱীধাতু উপাদিন্নকং ঘট্টযমানাৱ উপ্পজ্জতি. তেন ধাতুসঙ্ঘট্টনেন সহেৱ সদ্দো উপ্পজ্জতীতি. অযং চিত্তসমুট্ঠানসদ্দো নাম. অযং ন ৱিঞ্ঞত্তি. তস্সা পন চিত্তসমুট্ঠানায পথৱীধাতুযা উপাদিন্নকঘট্টনস্স পচ্চযভূতো একো আকাৰৱিকাৰো অত্থি, অযং ৱচীৱিঞ্ঞত্তি নাম. ইতো পৰং সা অট্ঠ ৰূপানি ৱিয ন চিত্তসমুট্ঠানাতিআদি সব্বং হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.

ইধাপি হি ‘তিস্স, দত্ত, মিত্তা’তি পক্কোসন্তস্স সদ্দং সুত্ৱা ৱিঞ্ঞত্তিং মনোদ্ৱাৰিকচিত্তেন চিন্তেত্ৱা ‘ইদঞ্চিদঞ্চ এস কাৰেতি মঞ্ঞে’তি জানাতি. কাযৱিঞ্ঞত্তি ৱিয চ অযম্পি তিৰচ্ছানগতানম্পি পাকটা হোতি. ‘এহি, যাহী’তি হি সদ্দং সুত্ৱা তিৰচ্ছানগতাপি ‘ইদং নামেস কাৰেতি মঞ্ঞে’তি ঞত্ৱা আগচ্ছন্তি চেৱ গচ্ছন্তি চ. তিসমুট্ঠানিককাযং চালেতি ন চালেতীতি, অযং পন ৱাৰো ইধ ন লব্ভতি. পুৰিমচিত্তসমুট্ঠানায উপত্থম্ভনকিচ্চম্পি নত্থি. যা পন তস্মিং ৱচীদ্ৱাৰে সিদ্ধা চেতনা, যায মুসা কথেতি, পেসুঞ্ঞং কথেতি, ফৰুসং কথেতি, সম্ফং পলপতি, মুসাৱাদাদীহি ৱিৰমতি, ইদং ৱচীকম্মং নাম. ইতো পৰং সব্বং কম্মৱৱত্থানঞ্চ দ্ৱাৰৱৱত্থানঞ্চ হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বন্তি.

ৱচীকম্মদ্ৱাৰকথা নিট্ঠিতা.

মনোকম্মদ্ৱাৰকথা

মনোকম্মদ্ৱাৰকথাযং পন কামাৱচৰাদিৱসেন চতুব্বিধো মনো মনো নাম. তত্থ কামাৱচৰো চতুপঞ্ঞাসৱিধো হোতি, ৰূপাৱচৰো পন্নৰসৱিধো, অৰূপাৱচৰো দ্ৱাদসৱিধো, লোকুত্তৰো অট্ঠৱিধোতি সব্বোপি একূননৱুতিৱিধো হোতি. তত্থ অযং নাম মনো মনোদ্ৱাৰং ন হোতীতি ন ৱত্তব্বো. যথা হি অযং নাম চেতনা কম্মং ন হোতীতি ন ৱত্তব্বা, অন্তমসো পঞ্চৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তাপি হি চেতনা মহাপকৰণে কম্মন্ত্ৱেৱ নিদ্দিট্ঠা, এৱমেৱ অযং নাম মনো মনোদ্ৱাৰং ন হোতীতি ন ৱত্তব্বো.

এত্থাহ – কম্মং নামেতং কিং কৰোতীতি? আযূহতি, অভিসঙ্খৰোতি, পিণ্ডং কৰোতি, চেতেতি, কপ্পেতি, পকপ্পেতীতি. এৱং সন্তে পঞ্চৱিঞ্ঞাণচেতনা কিং আযূহতি, অভিসঙ্খৰোতি, পিণ্ডং কৰোতি, চেতেতি, কপ্পেতি, পকপ্পেতীতি?. সহজাতধম্মে. সাপি হি সহজাতে সম্পযুত্তক্খন্ধে আযূহতি অভিসঙ্খৰোতি পিণ্ডং কৰোতি চেতেতি কপ্পেতি পকপ্পেতীতি. কিং ৱা ইমিনা ৱাদেন? সব্বসঙ্গাহিকৱসেন হেতং ৱুত্তং. ইদং পনেত্থ সন্নিট্ঠানং – তেভূমককুসলাকুসলো একূনতিংসৱিধো মনো মনোকম্মদ্ৱাৰং নাম. যা পন তস্মিং মনোদ্ৱাৰে সিদ্ধা চেতনা যায অভিজ্ঝাব্যাপাদমিচ্ছাদস্সনানি চেৱ অনভিজ্ঝাঅব্যাপাদসম্মাদস্সনানি চ গণ্হাতি, ইদং মনোকম্মং নাম. ইতো পৰং সব্বং কম্মৱৱত্থানঞ্চ দ্ৱাৰৱৱত্থানঞ্চ হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বন্তি. ইমানি তীণি কম্মদ্ৱাৰানি নাম.

মনোকম্মদ্ৱাৰকথা নিট্ঠিতা.

কম্মকথা

ইদানি যানি তীণি কম্মানি ঠপেত্ৱা ইমানি কম্মদ্ৱাৰানি দস্সিতানি, তানি আদিং কত্ৱা অৱসেসস্স দ্ৱাৰকথায মাতিকাঠপনস্স ৱিত্থাৰকথা হোতি. তীণি হি কম্মানি – কাযকম্মং ৱচীকম্মং মনোকম্মন্তি. কিং পনেতং কম্মং নামাতি? চেতনা চেৱ, একচ্চে চ চেতনাসম্পযুত্তকা ধম্মা. তত্থ চেতনায কম্মভাৱে ইমানি সুত্তানি –

‘‘চেতনাহং, ভিক্খৱে, কম্মং ৱদামি, চেতযিত্ৱা কম্মং কৰোতি কাযেন ৱাচায মনসা’’ (অ. নি. ৬.৬৩; কথা. ৫৩৯). ‘‘কাযে ৱা হি, আনন্দ, সতি কাযসঞ্চেতনাহেতু উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং, ৱাচায ৱা, আনন্দ, সতি ৱচীসঞ্চেতনাহেতু উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং; মনে ৱা, আনন্দ, সতি মনোসঞ্চেতনাহেতু উপ্পজ্জতি অজ্ঝত্তং সুখদুক্খং’’ (সং. নি. ২.২৫; অ. নি. ৪.১৭১). ‘‘তিৱিধা, ভিক্খৱে, কাযসঞ্চেতনা অকুসলং কাযকম্মং দুক্খুদ্ৰযং, দুক্খৱিপাকং; চতুব্বিধা, ভিক্খৱে, ৱচীসঞ্চেতনা…পে… তিৱিধা, ভিক্খৱে, মনোসঞ্চেতনা অকুসলং মনোকম্মং দুক্খুদ্ৰযং দুক্খৱিপাকং তিৱিধা, ভিক্খৱে, কাযসঞ্চেতনা কুসলং কাযকম্মং সুখুদ্ৰযং সুখৱিপাকং চতুব্বিধা, ভিক্খৱে, ৱচীসঞ্চেতনা…পে… তিৱিধা, ভিক্খৱে, মনোসঞ্চেতনা, কুসলং মনোকম্মং সুখুদ্ৰযং সুখৱিপাকং’’ (কথা. ৫৩৯; অ. নি. ১০.২১৭ থোকং ৱিসদিসং). ‘‘সচাযং, আনন্দ, সমিদ্ধি মোঘপুৰিসো পাটলিপুত্তস্স পৰিব্বাজকস্স এৱং পুট্ঠো এৱং ব্যাকৰেয্য – সঞ্চেতনিযং, আৱুসো পাটলিপুত্ত, কম্মং কত্ৱা কাযেন ৱাচায মনসা, সুখৱেদনীযং সুখং সো ৱেদযতি…পে… অদুক্খমসুখৱেদনীযং অদুক্খমসুখং সো ৱেদযতীতি; এৱং ব্যাকৰমানো খো, আনন্দ, সমিদ্ধি মোঘপুৰিসো পাটলিপুত্তস্স পৰিব্বাজকস্স সম্মা ব্যাকৰমানো ব্যাকৰেয্যা’’তি (ম. নি. ৩.৩০০; কথা. ৫৩৯).

ইমানি তাৱ চেতনায কম্মভাৱে সুত্তানি. চেতনাসম্পযুত্তধম্মানং পন কম্মভাৱো কম্মচতুক্কেন দীপিতো. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, কম্মানি মযা সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা পৱেদিতানি. কতমানি চত্তাৰি? অত্থি, ভিক্খৱে, কম্মং কণ্হং কণ্হৱিপাকং, অত্থি, ভিক্খৱে, কম্মং সুক্কং সুক্কৱিপাকং, অত্থি, ভিক্খৱে, কম্মং কণ্হসুক্কং কণ্হসুক্কৱিপাকং, অত্থি, ভিক্খৱে, কম্মং অকণ্হং অসুক্কং অকণ্হঅসুক্কৱিপাকং কম্মক্খযায সংৱত্ততি (অ. নি. ৪.২৩২-২৩৩).… কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, কম্মং অকণ্হং অসুক্কং অকণ্হঅসুক্কৱিপাকং কম্মক্খযায সংৱত্ততি? যদিদং সত্ত বোজ্ঝঙ্গা – সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো, ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, কম্মং অকণ্হং অসুক্কং অকণ্হঅসুক্কৱিপাকং কম্মক্খযায সংৱত্ততি (অ. নি. ৪.২৩৮).… কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, কম্মং অকণ্হং অসুক্কং অকণ্হঅসুক্কৱিপাকং কম্মক্খযায সংৱত্ততি? অযমেৱ অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো – সেয্যথিদং, সম্মাদিট্ঠি …পে… সম্মাসমাধি. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, কম্মং অকণ্হং অসুক্কং অকণ্হঅসুক্কৱিপাকং কম্মক্খযায সংৱত্ততী’’তি (অ. নি. ৪.২৩৭).

এৱং ইমে বোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গপ্পভেদতো পন্নৰস ধম্মা কম্মচতুক্কেন দীপিতা. অভিজ্ঝা, ব্যাপাদো, মিচ্ছাদিট্ঠি, অনভিজ্ঝা, অব্যাপাদো, সম্মাদিট্ঠীতি ইমেহি পন ছহি সদ্ধিং একৱীসতি চেতনাসম্পযুত্তকা ধম্মা ৱেদিতব্বা.

তত্থ লোকুত্তৰমগ্গো ভজাপিযমানো কাযকম্মাদীনি তীণি কম্মানি ভজতি. যঞ্হি কাযেন দুস্সীল্যং অজ্ঝাচৰতি, তম্হা সংৱৰো কাযিকোতি ৱেদিতব্বো. যং ৱাচায দুস্সীল্যং অজ্ঝাচৰতি, তম্হা সংৱৰো ৱাচসিকোতি ৱেদিতব্বো. ইতি সম্মাকম্মন্তো কাযকম্মং, সম্মাৱাচা ৱচীকম্মং. এতস্মিং দ্ৱযে গহিতে সম্মাআজীৱো তপ্পক্খিকত্তা গহিতোৱ হোতি. যং পন মনেন দুস্সীল্যং অজ্ঝাচৰতি, তম্হা সংৱৰো মানসিকোতি ৱেদিতব্বো. সো দিট্ঠিসঙ্কপ্পৱাযামসতিসমাধিৱসেন পঞ্চৱিধো হোতি. অযং পঞ্চৱিধোপি মনোকম্মং নাম. এৱং লোকুত্তৰমগ্গো ভজাপিযমানো তীণি কম্মানি ভজতি.

ইমস্মিং ঠানে দ্ৱাৰসংসন্দনং নাম হোতি. কাযৱচীদ্ৱাৰেসু হি চোপনং পত্ৱা কম্মপথং অপ্পত্তম্পি অত্থি, মনোদ্ৱাৰে চ সমুদাচাৰং পত্ৱা কম্মপথং অপ্পত্তম্পি অত্থি; তং গহেত্ৱা তংতংদ্ৱাৰপক্খিকমেৱ অকংসু.

তত্ৰাযং নযো – যো ‘মিগৱং গমিস্সামী’তি ধনুং সজ্জেতি, জিযং ৱট্টেতি, সত্তিং নিসেতি, ভত্তং ভুঞ্জতি, ৱত্থং পৰিদহতি, এত্তাৱতা কাযদ্ৱাৰে চোপনং পত্তং হোতি. সো অৰঞ্ঞে দিৱসং চৰিত্ৱা অন্তমসো সসবিড়াৰমত্তম্পি ন লভতি, ইদং অকুসলং কাযকম্মং নাম হোতি ন হোতীতি? ন হোতি. কস্মা? কম্মপথং অপ্পত্ততায. কেৱলং পন কাযদুচ্চৰিতং নাম হোতীতি ৱেদিতব্বং. মচ্ছগ্গহণাদী সুপযোগেসুপি এসেৱ নযো.

ৱচীদ্ৱাৰেপি ‘মিগৱং গমিস্সামি’ ‘ৱেগেন ধনুআদীনি সজ্জেথা’তি আণাপেত্ৱা পুৰিমনযেনেৱ অৰঞ্ঞে কিঞ্চি অলভন্তস্স কিঞ্চাপি ৱচীদ্ৱাৰে চোপনং পত্তং, কম্মপথং অপ্পত্ততায পন কাযকম্মং ন হোতি. কেৱলং ৱচীদুচ্চৰিতং নাম হোতীতি ৱেদিতব্বং.

মনোদ্ৱাৰে পন ৱধকচেতনায উপ্পন্নমত্তায এৱ কম্মপথভেদোৱ হোতি. সো চ খো ব্যাপাদৱসেন ন পাণাতিপাতৱসেন. অকুসলঞ্হি কাযকম্মং কাযৱচীদ্ৱাৰেসু সমুট্ঠাতি, ন মনোদ্ৱাৰে; তথা অকুসলং ৱচীকম্মং. অকুসলং মনোকম্মং পন তীসুপি দ্ৱাৰেসু সমুট্ঠাতি; তথা কুসলানি কাযৱচীমনোকম্মানি.

কথং? সহত্থা হি পাণং হনন্তস্স অদিন্নং আদিযন্তস্স মিচ্ছাচাৰং চৰন্তস্স কম্মং কাযকম্মমেৱ হোতি. দ্ৱাৰম্পি কাযদ্ৱাৰমেৱ হোতি. এৱং তাৱ অকুসলং কাযকম্মং কাযদ্ৱাৰে সমুট্ঠাতি. তেহি পন চিত্তেহি সহজাতা অভিজ্ঝাব্যাপাদমিচ্ছাদিট্ঠিযো চেতনাপক্খিকা ৱা ভৱন্তি, অব্বোহাৰিকা ৱা. ‘গচ্ছ ইত্থন্নামং জীৱিতা ৱোৰোপেহি, ইত্থন্নামং ভণ্ডং অৱহৰা’তি আণাপেন্তস্স পন কম্মং কাযকম্মং হোতি, দ্ৱাৰং পন ৱচীদ্ৱাৰং. এৱং অকুসলং কাযকম্মং ৱচীদ্ৱাৰে সমুট্ঠাতি. তেহি পন চিত্তেহি সহজাতা অভিজ্ঝাব্যাপাদমিচ্ছাদিট্ঠিযো চেতনাপক্খিকা ৱা ভৱন্তি অব্বোহাৰিকা ৱা. এত্তকা আচৰিযানং সমানত্থকথা নাম.

ৱিতণ্ডৱাদী পনাহ – ‘অকুসলং কাযকম্মং মনোদ্ৱাৰেপি সমুট্ঠাতী’তি. সো ‘তযো সঙ্গহে আৰুড়্হং সুত্তং আহৰাহী’তি ৱুত্তো ইদং কুলুম্বসুত্তং নাম আহৰি –

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ইধেকচ্চো সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা ইদ্ধিমা চেতোৱসিপ্পত্তো অঞ্ঞিস্সা কুচ্ছিগতং গব্ভং পাপকেন মনসা অনুপেক্খকো হোতি – ‘অহো ৱতাযং কুচ্ছিগতো গব্ভো ন সোত্থিনা অভিনিক্খমেয্যা’তি. এৱং, ভিক্খৱে, কুলুম্বস্স উপঘাতো হোতী’’তি.

ইদং সুত্তং আহৰিত্ৱা আহ – ‘এৱং চিন্তিতমত্তেযেৱ মনসা কুচ্ছিগতো গব্ভো ফেণপিণ্ডো ৱিয ৱিলীযতি. এত্থ কুতো কাযঙ্গচোপনং ৱা ৱাচঙ্গচোপনং ৱা? মনোদ্ৱাৰস্মিংযেৱ পন ইদং অকুসলং কাযকম্মং সমুট্ঠাতী’তি.

তমেনং ‘তৱ সুত্তস্স অত্থং তুলযিস্সামা’তি ৱত্ৱা এৱং তুলযিংসু – ‘ত্ৱং ইদ্ধিযা পৰূপঘাতং ৱদেসি. ইদ্ধি নাম চেসা – অধিট্ঠানিদ্ধি, ৱিকুব্বনিদ্ধি, মনোমযিদ্ধি, ঞাণৱিপ্ফাৰিদ্ধি, সমাধিৱিপ্ফাৰিদ্ধি, অৰিযিদ্ধি, কম্মৱিপাকজিদ্ধি, পুঞ্ঞৱতো ইদ্ধি, ৱিজ্জামযিদ্ধি, তত্থ তত্থ সম্মাপযোগপচ্চযা ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধীতি দসৱিধা (পটি. ম. ৩.১০). তত্থ কতৰং ইদ্ধিং ৱদেসী’তি? ‘ভাৱনাময’ন্তি. ‘কিং পন ভাৱনামযিদ্ধিযা পৰূপঘাতকম্মং হোতী’তি? ‘আম, একচ্চে আচৰিযা একৱাৰং হোতী’তি; ৱদন্তি যথা হি পৰং পহৰিতুকামেন উদকভৰিতে ঘটে খিত্তে ঘটোপি ভিজ্জতি, উদকম্পি নস্সতি, এৱমেৱ ভাৱনামযিদ্ধিযা একৱাৰং পৰূপঘাতকম্মং হোতি. ততো পট্ঠায পন সা নস্সতীতি. অথ নং ‘ভাৱনামযিদ্ধিযা নেৱ একৱাৰং ন দ্ৱে ৱাৰে পৰূপঘাতকম্মং হোতী’তি ৱত্ৱা তং সঞ্ঞত্তিং আগচ্ছন্তং পুচ্ছিংসু – ‘ভাৱনামযিদ্ধি কিং কুসলা, অকুসলা, অব্যাকতা? সুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা, দুক্খায ৱেদনায সম্পযুত্তা, অদুক্খমসুখায ৱেদনায সম্পযুত্তা? সৱিতক্কসৱিচাৰা, অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা, অৱিতক্কঅৱিচাৰা? কামাৱচৰা, ৰূপাৱচৰা, অৰূপাৱচৰা’তি?

ইমং পন পঞ্হং যো জানাতি সো এৱং ৱক্খতি – ‘ভাৱনামযিদ্ধি কুসলা ৱা হোতি, অব্যাকতা ৱা; অদুক্খমসুখৱেদনীযা এৱ, অৱিতক্কঅৱিচাৰা এৱ, ৰূপাৱচৰা এৱা’তি. সো ৱত্তব্বো – ‘পাণাতিপাতচেতনা কুসলাদীসু কতৰং কোট্ঠাসং ভজতী’তি? জানন্তো ৱক্খতি – ‘পাণাতিপাতচেতনা অকুসলা এৱ, দুক্খৱেদনীযা এৱ, সৱিতক্কসৱিচাৰা এৱ কামাৱচৰা এৱা’তি. ‘এৱং সন্তে তৱ পঞ্হো নেৱ কুসলত্তিকেন সমেতি, ন ৱেদনাত্তিকেন, ন ৱিতক্কত্তিকেন, ন ভূমন্তৰেনা’তি.

‘কিং পন এৱং মহন্তং সুত্তং নিৰত্থক’ন্তি? ‘নো নিৰত্থকং; ত্ৱং পনস্স অত্থং ন জানাসি. ‘‘ইদ্ধিমা চেতোৱসিপ্পত্তো’’তি এত্থ হি নেৱ ভাৱনামযিদ্ধি অধিপ্পেতা, আথব্বণিদ্ধি পন অধিপ্পেতা. সা হি এত্থ লব্ভমানা লব্ভতি. সা পন কাযৱচীদ্ৱাৰানি মুঞ্চিত্ৱা কাতুং ন সক্কা. আথব্বণিদ্ধিকা হি সত্তাহং অলোণকং ভুঞ্জিত্ৱা দব্বে অত্থৰিত্ৱা পথৱিযং সযমানা তপং চৰিত্ৱা সত্তমে দিৱসে সুসানভূমিং সজ্জেত্ৱা সত্তমে পদে ঠত্ৱা হত্থং ৱট্টেত্ৱা ৱট্টেত্ৱা মুখেন ৱিজ্জং পৰিজপ্পন্তি. অথ নেসং কম্মং সমিজ্ঝতি. এৱং অযম্পি ইদ্ধি কাযৱচীদ্ৱাৰানি মুঞ্চিত্ৱা কাতুং ন সক্কাতি. ‘ন কাযকম্মং মনোদ্ৱাৰে সমুট্ঠাতী’তি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং.

হত্থমুদ্দায পন মুসাৱাদাদীনি কথেন্তস্স কম্মং ৱচীকম্মং, দ্ৱাৰং পন কাযদ্ৱাৰং হোতি. এৱং অকুসলং ৱচীকম্মম্পি কাযদ্ৱাৰে সমুট্ঠাতি. তেহি পন চিত্তেহি সহজাতা অভিজ্ঝাব্যাপাদমিচ্ছাদিট্ঠিযো চেতনাপক্খিকা ৱা ভৱন্তি, অব্বোহাৰিকা ৱা. ৱচীভেদং পন কত্ৱা মুসাৱাদাদীনি কথেন্তস্স কম্মম্পি ৱচীকম্মং দ্ৱাৰম্পি ৱচীদ্ৱাৰমেৱ. এৱং অকুসলং ৱচীকম্মং ৱচীদ্ৱাৰে সমুট্ঠাতি. তেহি পন চিত্তেহি সহজাতা অভিজ্ঝাব্যাপাদমিচ্ছাদিট্ঠিযো চেতনাপক্খিকা ৱা ভৱন্তি অব্বোহাৰিকা ৱা. এত্তকা আচৰিযানং সমানত্থকথা নাম.

ৱিতণ্ডৱাদী পনাহ – ‘অকুসলং ৱচীকম্মং মনোদ্ৱাৰেপি সমুট্ঠাতী’তি. সো ‘তযো সঙ্গহে আৰুড়্হং সুত্তং আহৰাহী’তি ৱুত্তো ইদং উপোসথক্খন্ধকতো সুত্তং আহৰি –

‘‘যো পন ভিক্খু যাৱততিযং অনুস্সাৱিযমানে সৰমানো সন্তিং আপত্তিং নাৱিকৰেয্য সম্পজানমুসাৱাদস্স হোতী’’তি (মহাৱ. ১৩৪).

ইদং সুত্তং আহৰিত্ৱা আহ – ‘এৱং আপত্তিং অনাৱিকৰোন্তো তুণ্হীভূতোৱ অঞ্ঞং আপত্তিং আপজ্জতি, এত্থ কুতো কাযঙ্গচোপনং ৱা ৱাচঙ্গচোপনং ৱা? মনোদ্ৱাৰস্মিংযেৱ পন ইদং অকুসলং ৱচীকম্মং সমুট্ঠাতী’তি.

সো ৱত্তব্বো – ‘কিং পনেতং সুত্তং নেয্যত্থং উদাহু নীতত্থ’ন্তি? ‘নীতত্থমেৱ ময্হং সুত্ত’ন্তি. সো ‘মা এৱং অৱচ, তুলযিস্সামস্স অত্থ’ন্তি ৱত্ৱা এৱং পুচ্ছিতব্বো – ‘সম্পজানমুসাৱাদে কিং হোতী’তি? জানন্তো ‘সম্পজানমুসাৱাদে দুক্কটং হোতী’তি ৱক্খতি. ততো ৱত্তব্বো ‘ৱিনযস্স দ্ৱে মূলানি – কাযো চ ৱাচা চ; সম্মাসম্বুদ্ধেন হি সব্বাপত্তিযো ইমেসুযেৱ দ্ৱীসু দ্ৱাৰেসু পঞ্ঞত্তা, মনোদ্ৱাৰে আপত্তিপঞ্ঞপনং নাম নত্থি. ত্ৱং অতিৱিয ৱিনযে পকতঞ্ঞূ, যো সত্থাৰা অপঞ্ঞত্তে ঠানে আপত্তিং পঞ্ঞপেসি, সম্মাসম্বুদ্ধং অব্ভাচিক্খসি, জিনচক্কং পহৰসী’তিআদিৱচনেহি নিগ্গণ্হিত্ৱা উত্তৰি পঞ্হং পুচ্ছিতব্বো – ‘সম্পজানমুসাৱাদো কিৰিযতো সমুট্ঠাতি উদাহু অকিৰিযতো’তি? জানন্তো ‘কিৰিযতো’তি ৱক্খতি. ততো ৱত্তব্বো – ‘অনাৱিকৰোন্তো কতৰং কিৰিযং কৰোতী’তি? অদ্ধা হি কিৰিযং অপস্সন্তো ৱিঘাতং আপজ্জিস্সতি. ততো ইমস্স সুত্তস্স অত্থেন সঞ্ঞাপেতব্বো. অযঞ্হেত্থ অত্থো – য্ৱাযং ‘সম্পজানমুসাৱাদো হোতী’তি ৱুত্তো, সো আপত্তিতো কিং হোতি? ‘কতৰাপত্তি হোতী’তি অত্থো. ‘দুক্কটাপত্তি হোতি’. সা চ খো ন মুসাৱাদলক্খণেন, ভগৱতো পন ৱচনেন ৱচীদ্ৱাৰে অকিৰিযসমুট্ঠানা আপত্তি হোতীতি ৱেদিতব্বা. ৱুত্তম্পি চেতং –

‘‘অনালপন্তো মনুজেন কেনচি,

ৱাচাগিৰং নো চ পৰে ভণেয্য;

আপজ্জেয্য ৱাচসিকং ন কাযিকং,

পঞ্হা মেসা কুসলেহি চিন্তিতা’’তি. (পটি. ৪৭৯);

এৱং অকুসলং ৱচীকম্মং ন মনোদ্ৱাৰে সমুট্ঠাতীতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং.

যদা পন অভিজ্ঝাসহগতেন চেতসা কাযঙ্গং চোপেন্তো হত্থগ্গাহাদীনি কৰোতি, ব্যাপাদসহগতেন চেতসা দণ্ডপৰামাসাদীনি, মিচ্ছাদিট্ঠিসহগতেন চেতসা ‘খন্দসিৱাদযো সেট্ঠা’তি তেসং অভিৱাদনঅঞ্জলিকম্মভূতপীঠকপৰিভণ্ডাদীনি কৰোতি, তদা কম্মং মনোকম্মং হোতি, দ্ৱাৰং পন কাযদ্ৱাৰং. এৱং অকুসলং মনোকম্মং কাযদ্ৱাৰে সমুট্ঠাতি. চেতনা পনেত্থ অব্বোহাৰিকা.

যদা পন অভিজ্ঝাসহগতেন চেতসা ৱাচঙ্গং চোপেন্তো ‘অহো ৱত যং পৰস্স, তং মমস্সা’তি পৰৱিত্তূপকৰণং অভিজ্ঝাযতি, ব্যাপাদসহগতেন চেতসা ‘ইমে সত্তা হঞ্ঞন্তু ৱা, বজ্ঝন্তু ৱা, উচ্ছিজ্জন্তু ৱা, মা ৱা অহেসু’ন্তি ৱদতি, মিচ্ছাদিট্ঠিসহগতেন চেতসা ‘নত্থি দিন্নং, নত্থি যিট্ঠ’ন্তিআদীনি ৱদতি, তদা কম্মং মনোকম্মং হোতি, দ্ৱাৰং পন ৱচীদ্ৱাৰং. এৱং অকুসলং মনোকম্মং ৱচীদ্ৱাৰে সমুট্ঠাতি. চেতনা পনেত্থ অব্বোহাৰিকা.

যদা পন কাযঙ্গৱাচঙ্গানি অচোপেত্ৱা ৰহো নিসিন্নো অভিজ্ঝাব্যাপাদমিচ্ছাদিট্ঠিসহগতানি চিত্তানি উপ্পাদেতি, তদা কম্মং মনোকম্মং, দ্ৱাৰম্পি মনোদ্ৱাৰমেৱ. এৱং অকুসলং মনোকম্মং মনোদ্ৱাৰে সমুট্ঠাতি. ইমস্মিং পন ঠানে চেতনাপি চেতনাসম্পযুত্তকা ধম্মাপি মনোদ্ৱাৰেযেৱ সমুট্ঠহন্তি. এৱং অকুসলং মনোকম্মং তীসুপি দ্ৱাৰেসু সমুট্ঠাতীতি ৱেদিতব্বং.

যং পন ৱুত্তং ‘তথা কুসলানি কাযৱচীমনোকম্মানী’তি, তত্ৰাযং নযো – যদা হি কেনচি কাৰণেন ৱত্তুং অসক্কোন্তো ‘পাণাতিপাতা অদিন্নাদানা কামেসুমিচ্ছাচাৰা পটিৱিৰমামী’তি ইমানি সিক্খাপদানি হত্থমুদ্দায গণ্হাতি, তদা কম্মং কাযকম্মং দ্ৱাৰম্পি কাযদ্ৱাৰমেৱ. এৱং কুসলং কাযকম্মং কাযদ্ৱাৰে সমুট্ঠাতি. তেহি চিত্তেহি সহগতা অনভিজ্ঝাদযো চেতনাপক্খিকা ৱা হোন্তি, অব্বোহাৰিকা ৱা.

যদা পন তানেৱ সিক্খাপদানি ৱচীভেদং কত্ৱা গণ্হাতি, তদা কম্মং কাযকম্মং, দ্ৱাৰং পন ৱচীদ্ৱাৰং হোতি. এৱং কুসলং কাযকম্মং ৱচীদ্ৱাৰে সমুট্ঠাতি. তেহি চিত্তেহি সহগতা অনভিজ্ঝাদযো চেতনাপক্খিকা ৱা হোন্তি, অব্বোহাৰিকা ৱা.

যদা পন তেসু সিক্খাপদেসু দিয্যমানেসু কাযঙ্গৱাচঙ্গানি অচোপেত্ৱা মনসাৱ ‘পাণাতিপাতা অদিন্নাদানা কামেসুমিচ্ছাচাৰা পটিৱিৰমামী’তি গণ্হাতি, তদা কম্মং কাযকম্মং, দ্ৱাৰং পন মনোদ্ৱাৰং হোতি. এৱং কুসলং কাযকম্মং মনোদ্ৱাৰে সমুট্ঠাতি. তেহি চিত্তেহি সহগতা অনভিজ্ঝাদযো চেতনাপক্খিকা ৱা হোন্তি, অব্বোহাৰিকা ৱা.

‘মুসাৱাদা ৱেৰমণী’আদীনি পন চত্তাৰি সিক্খাপদানি ৱুত্তনযেনেৱ কাযাদীহি গণ্হন্তস্স কুসলং ৱচীকম্মং তীসু দ্ৱাৰেসু সমুট্ঠাতীতি ৱেদিতব্বং. ইধাপি অনভিজ্ঝাদযো চেতনাপক্খিকা ৱা হোন্তি, অব্বোহাৰিকা ৱা.

অনভিজ্ঝাদিসহগতেহি পন চিত্তেহি কাযঙ্গং চোপেত্ৱা চেতিযঙ্গণসম্মজ্জনগন্ধমালাদিপূজনচেতিযৱন্দনাদীনি কৰোন্তস্স কম্মং মনোকম্মং হোতি, দ্ৱাৰং পন কাযদ্ৱাৰং. এৱং কুসলং মনোকম্মং কাযদ্ৱাৰে সমুট্ঠাতি. চেতনা পনেত্থ অব্বোহাৰিকা. অনভিজ্ঝাসহগতেন চিত্তেন ৱাচঙ্গং চোপেত্ৱা ‘অহো ৱত যং পৰস্স ৱিত্তূপকৰণং ন তং মমস্সা’তি অনভিজ্ঝাযতো অব্যাপাদসহগতেন চিত্তেন ‘সব্বে সত্তা অৱেৰা অব্যাবজ্ঝা অনীঘা সুখী অত্তানং পৰিহৰন্তূ’তি ৱদন্তস্স সম্মাদিট্ঠিসহগতেন চিত্তেন ‘অত্থি দিন্ন’ন্তিআদীনি উদাহৰন্তস্স কম্মং মনোকম্মং হোতি, দ্ৱাৰং পন ৱচীদ্ৱাৰং. এৱং কুসলং মনোকম্মং ৱচীদ্ৱাৰে সমুট্ঠাতি. চেতনা পনেত্থ অব্বোহাৰিকা. কাযঙ্গৱাচঙ্গানি পন অচোপেত্ৱা ৰহো নিসিন্নস্স মনসাৱ অনভিজ্ঝাদিসহগতানি চিত্তানি উপ্পাদেন্তস্স কম্মং মনোকম্মং, দ্ৱাৰম্পি মনোদ্ৱাৰমেৱ. এৱং কুসলং মনোকম্মং মনোদ্ৱাৰে সমুট্ঠাতি. ইমস্মিং পন ঠানে চেতনাপি চেতনাসম্পযুত্তকা ধম্মাপি মনোদ্ৱাৰেযেৱ সমুট্ঠহন্তি.

তত্থ আণত্তিসমুট্ঠিতেসু পাণাতিপাতঅদিন্নাদানেসু কম্মম্পি কাযকম্মং দ্ৱাৰম্পি কম্মৱসেনেৱ কাযদ্ৱাৰন্তি ৱদন্তো কম্মং ৰক্খতি, দ্ৱাৰং ভিন্দতি নাম. হত্থমুদ্দায সমুট্ঠিতেসু মুসাৱাদাদীসু দ্ৱাৰম্পি কাযদ্ৱাৰং, কম্মম্পি দ্ৱাৰৱসেনেৱ কাযকম্মন্তি ৱদন্তো দ্ৱাৰং ৰক্খতি কম্মং ভিন্দতি নাম. তস্মা ‘কম্মং ৰক্খামী’তি দ্ৱাৰং ন ভিন্দিতব্বং, ‘দ্ৱাৰং ৰক্খামী’তি কম্মং ন ভিন্দিতব্বং. যথাৱুত্তেনেৱ পন নযেন কম্মঞ্চ দ্ৱাৰঞ্চ ৱেদিতব্বং. এৱং কথেন্তো হি নেৱ কম্মং ন দ্ৱাৰং ভিন্দতীতি.

কম্মকথা নিট্ঠিতা.

ইদানি ‘পঞ্চ ৱিঞ্ঞাণানি পঞ্চৱিঞ্ঞাণদ্ৱাৰানী’তিআদীসু চক্খুৱিঞ্ঞাণং সোতৱিঞ্ঞাণং ঘানৱিঞ্ঞাণং জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণং কাযৱিঞ্ঞাণন্তি ইমানি পঞ্চ ৱিঞ্ঞাণানি নাম. চক্খুৱিঞ্ঞাণদ্ৱাৰং সোত… ঘান… জিৱ্হা… কাযৱিঞ্ঞাণদ্ৱাৰন্তি ইমানি পঞ্চ ৱিঞ্ঞাণদ্ৱাৰানি নাম. ইমেসং পঞ্চন্নং দ্ৱাৰানং ৱসেন উপ্পন্না চেতনা নেৱ কাযকম্মং হোতি, ন ৱচীকম্মং, মনোকম্মমেৱ হোতীতি ৱেদিতব্বা. চক্খুসম্ফস্সো সোত… ঘান… জিৱ্হা… কায… মনোসম্ফস্সোতি ইমে পন ছ সম্ফস্সা নাম. চক্খুসম্ফস্সদ্ৱাৰং সোত… ঘান… জিৱ্হা… কায… মনোসম্ফস্সদ্ৱাৰন্তি ইমানি ছ সম্ফস্সদ্ৱাৰানি নাম.

চক্খুঅসংৱৰো সোত… ঘান… জিৱ্হা… পসাদকায… চোপনকাযঅসংৱৰো ৱাচাঅসংৱৰো মনোঅসংৱৰোতি – ইমে অট্ঠ অসংৱৰা নাম. তে অত্থতো ‘দুস্সীল্যং মুট্ঠস্সচ্চং অঞ্ঞাণং অক্খন্তি কোসজ্জ’ন্তি ইমে পঞ্চ ধম্মা হোন্তি. তেসু একধম্মোপি পঞ্চদ্ৱাৰে ৱোট্ঠব্বনপৰিযোসানেসু চিত্তেসু নুপ্পজ্জতি, জৱনক্খণেযেৱ উপ্পজ্জতি. জৱনে উপ্পন্নোপি পঞ্চদ্ৱাৰে অসংৱৰোতি ৱুচ্চতি.

চক্খুৱিঞ্ঞাণসহজাতো হি ফস্সো চক্খুসম্ফস্সো নাম, চেতনা মনোকম্মং নাম, তং চিত্তং মনোকম্মদ্ৱাৰং নাম. এত্থ পঞ্চৱিধো অসংৱৰো নত্থি. সম্পটিচ্ছনসহজাতো ফস্সো মনোসম্ফস্সো নাম, চেতনা মনোকম্মং নাম, তং চিত্তং মনোকম্মদ্ৱাৰং নাম. এত্থাপি অসংৱৰো নত্থি. সন্তীৰণৱোট্ঠব্বনেসুপি এসেৱ নযো. জৱনসহজাতো পন ফস্সো মনোসম্ফস্সো নাম, চেতনা মনোকম্মং নাম, তং চিত্তং মনোকম্মদ্ৱাৰং নাম. এত্থ অসংৱৰো চক্খুঅসংৱৰো নাম হোতি. সোতঘানজিৱ্হাপসাদকাযদ্ৱাৰেসুপি এসেৱ নযো. যদা পন ৰূপাদীসু অঞ্ঞতৰাৰম্মণং মনোদ্ৱাৰিকজৱনং ৱিনা ৱচীদ্ৱাৰেন সুদ্ধং কাযদ্ৱাৰসঙ্খাতং চোপনং পাপযমানং উপ্পজ্জতি, তদা তেন চিত্তেন সহজাতো ফস্সো মনোসম্ফস্সো নাম, চেতনা কাযকম্মং নাম, তং পন চিত্তং অব্বোহাৰিকং, চোপনস্স উপ্পন্নত্তা মনোদ্ৱাৰন্তি সঙ্খ্যং ন গচ্ছতি. এত্থ অসংৱৰো চোপনকাযঅসংৱৰো নাম. যদা তাদিসংযেৱ জৱনং ৱিনা কাযদ্ৱাৰেন সুদ্ধং ৱচীদ্ৱাৰসঙ্খাতং চোপনং পাপযমানং উপ্পজ্জতি, তদা তেন চিত্তেন সহজাতো ফস্সো মনোসম্ফস্সো নাম, চেতনা ৱচীকম্মং নাম, তং পন চিত্তং অব্বোহাৰিকং, চোপনস্স উপ্পন্নত্তা মনোদ্ৱাৰন্তি সঙ্খ্যং ন গচ্ছতি. এত্থ অসংৱৰো ৱাচাঅসংৱৰো নাম. যদা পন তাদিসং জৱনচিত্তং ৱিনা কাযৱচীদ্ৱাৰেহি সুদ্ধং মনোদ্ৱাৰমেৱ হুত্ৱা উপ্পজ্জতি, তদা তেন চিত্তেন সহজাতো ফস্সো মনোসম্ফস্সো নাম, চেতনা মনোকম্মং নাম, তং পন চিত্তং মনোকম্মদ্ৱাৰং নাম. এত্থ অসংৱৰো মনোঅসংৱৰো নাম. ইতি ইমেসং অট্ঠন্নং অসংৱৰানং ৱসেন চক্খুঅসংৱৰদ্ৱাৰং, সোত… ঘান… জিৱ্হা… পসাদকায… চোপনকায… ৱাচা… মনোঅসংৱৰদ্ৱাৰন্তি ইমানি অট্ঠ অসংৱৰদ্ৱাৰানি ৱেদিতব্বানি.

চক্খুসংৱৰো সোত… ঘান… জিৱ্হা… পসাদকায… চোপনকায… ৱাচা… মনোসংৱৰোতি ইমে পন অট্ঠ সংৱৰা নাম. তে অত্থতো ‘সীলং সতি ঞাণং খন্তি ৱীৰিয’ন্তি ইমে পঞ্চ ধম্মা হোন্তি. তেসুপি একধম্মোপি পঞ্চদ্ৱাৰে ৱোট্ঠব্বনপৰিযোসানেসু চিত্তেসু নুপ্পজ্জতি. জৱনক্খণেযেৱ উপ্পজ্জতি. জৱনে উপ্পন্নোপি পঞ্চদ্ৱাৰে সংৱৰোতি ৱুচ্চতি. তস্স সব্বস্সাপি চক্খুৱিঞ্ঞাণসহজাতো হি ফস্সো চক্খুসম্ফস্সোতিআদিনা অসংৱৰে ৱুত্তনযেনেৱ উপ্পত্তি ৱেদিতব্বা. ইতি ইমেসং অট্ঠন্নং সংৱৰানং ৱসেন চক্খুসংৱৰদ্ৱাৰং…পে… মনোসংৱৰদ্ৱাৰন্তি ইমানি অট্ঠ সংৱৰদ্ৱাৰানি ৱেদিতব্বানি.

অকুসলকম্মপথকথা

পাণাতিপাতো, অদিন্নাদানং, কামেসুমিচ্ছাচাৰো, মুসাৱাদো, পিসুণৱাচা, ফৰুসৱাচা, সম্ফপ্পলাপো, অভিজ্ঝা, ব্যাপাদো, মিচ্ছাদিট্ঠীতি ইমে পন দস অকুসলকম্মপথা নাম.

তত্থ পাণস্স অতিপাতো পাণাতিপাতো নাম; পাণৱধো, পাণঘাতোতি ৱুত্তং হোতি. পাণোতি চেত্থ ৱোহাৰতো সত্তো, পৰমত্থতো জীৱিতিন্দ্ৰিযং. তস্মিং পন পাণে পাণসঞ্ঞিনো জীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদকউপক্কমসমুট্ঠাপিকা কাযৱচীদ্ৱাৰানং অঞ্ঞতৰদ্ৱাৰপ্পৱত্তা ৱধকচেতনা পাণাতিপাতো. সো গুণৱিৰহিতেসু তিৰচ্ছানগতাদীসু পাণেসু খুদ্দকে পাণে অপ্পসাৱজ্জো, মহাসৰীৰে মহাসাৱজ্জো. কস্মা? পযোগমহন্ততায. পযোগসমত্তেপি ৱত্থুমহন্ততায. গুণৱন্তেসু মনুস্সাদীসু অপ্পগুণে অপ্পসাৱজ্জো, মহাগুণে মহাসাৱজ্জো. সৰীৰগুণানং পন সমভাৱে সতি কিলেসানং উপক্কমানঞ্চ মুদুতায অপ্পসাৱজ্জো, তিব্বতায মহাসাৱজ্জোতি ৱেদিতব্বো.

তস্স পঞ্চ সম্ভাৰা হোন্তি – পাণো, পাণসঞ্ঞিতা, ৱধকচিত্তং, উপক্কমো, তেন মৰণন্তি. ছ পযোগা – সাহত্থিকো, আণত্তিকো, নিস্সগ্গিযো, থাৱৰো, ৱিজ্জামযো, ইদ্ধিমযোতি. ইমস্মিং পনত্থে ৱিত্থাৰিযমানে অতিপপঞ্চো হোতি. তস্মা তং ন ৱিত্থাৰযাম. অঞ্ঞঞ্চ এৱৰূপং অত্থিকেহি পন সমন্তপাসাদিকং ৱিনযট্ঠকথং (পাৰা. অট্ঠ. ২.১৭২) ওলোকেত্ৱা গহেতব্বং.

অদিন্নস্স আদানং ‘অদিন্নাদানং’; পৰস্সহৰণং, থেয্যং, চোৰিকাতি ৱুত্তং হোতি. তত্থ অদিন্নন্তি পৰপৰিগ্গহিতং, যত্থ পৰো যথাকামকাৰিতং আপজ্জন্তো অদণ্ডাৰহো অনুপৱজ্জো চ হোতি. তস্মিং পৰপৰিগ্গহিতে পৰপৰিগ্গহিতসঞ্ঞিনো তদাদাযকউপক্কমসমুট্ঠাপিকা থেয্যচেতনা অদিন্নাদানং. তং হীনে পৰসন্তকে অপ্পসাৱজ্জং, পণীতে মহাসাৱজ্জং. কস্মা? ৱত্থুপণীততায. ৱত্থুসমত্তে সতি গুণাধিকানং সন্তকে ৱত্থুস্মিং মহাসাৱজ্জং. তংতংগুণাধিকং উপাদায ততো ততো হীনগুণস্স সন্তকে ৱত্থুস্মিং অপ্পসাৱজ্জং.

তস্স পঞ্চ সম্ভাৰা হোন্তি – পৰপৰিগ্গহিতং, পৰপৰিগ্গহিতসঞ্ঞিতা, থেয্যচিত্তং, উপক্কমো, তেন হৰণন্তি. ছ পযোগা – সাহত্থিকাদযোৱ. তে চ খো যথানুৰূপং থেয্যাৱহাৰো, পসয্হাৱহাৰো, পটিচ্ছন্নাৱহাৰো, পৰিকপ্পাৱহাৰো, কুসাৱহাৰোতি ইমেসং পঞ্চন্নং অৱহাৰানং ৱসেন পৱত্তন্তি. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৱিত্থাৰো পন সমন্তপাসাদিকাযং (পাৰা. অট্ঠ. ১.১৩৮) ৱুত্তো.

‘কামেসু মিচ্ছাচাৰো’তি এত্থ পন ‘কামেসূ’তি মেথুনসমাচাৰেসু; ‘মিচ্ছাচাৰো’তি একন্তনিন্দিতো লামকাচাৰো. লক্খণতো পন অসদ্ধম্মাধিপ্পাযেন কাযদ্ৱাৰপ্পৱত্তা অগমনীযট্ঠানৱীতিক্কমচেতনা কামেসুমিচ্ছাচাৰো.

তত্থ অগমনীযট্ঠানং নাম – পুৰিসানং তাৱ মাতুৰক্খিতা, পিতুৰক্খিতা, মাতাপিতুৰক্খিতা, ভাতুৰক্খিতা, ভগিনিৰক্খিতা, ঞাতিৰক্খিতা, গোত্তৰক্খিতা, ধম্মৰক্খিতা, সাৰক্খা, সপৰিদণ্ডাতি মাতুৰক্খিতাদযো দস; ধনক্কীতা, ছন্দৱাসিনী, ভোগৱাসিনী, পটৱাসিনী, ওদপত্তকিনী, ওভটচুম্বটা, দাসী চ ভৰিযা, কম্মকাৰী চ ভৰিযা, ধজাহটা, মুহুত্তিকাতি এতা ধনক্কীতাদযো দসাতি ৱীসতি ইত্থিযো. ইত্থীসু পন দ্ৱিন্নং সাৰক্খসপৰিদণ্ডানং, দসন্নঞ্চ ধনক্কীতাদীনন্তি দ্ৱাদসন্নং ইত্থীনং অঞ্ঞে পুৰিসা ইদং অগমনীযট্ঠানং নাম.

সো পনেস মিচ্ছাচাৰো সীলাদিগুণৰহিতে অগমনীযট্ঠানে অপ্পসাৱজ্জো, সীলাদিগুণসম্পন্নে মহাসাৱজ্জো. তস্স চত্তাৰো সম্ভাৰা – অগমনীযৱত্থু, তস্মিং সেৱনচিত্তং, সেৱনপ্পযোগো, মগ্গেনমগ্গপ্পটিপত্তিঅধিৱাসনন্তি. একো পযোগো সাহত্থিকো এৱ.

‘মুসা’তি ৱিসংৱাদনপুৰেক্খাৰস্স অত্থভঞ্জকো ৱচীপযোগো, কাযপযোগো ৱা. ৱিসংৱাদনাধিপ্পাযেন পনস্স পৰৱিসংৱাদককাযৱচীপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা মুসাৱাদো. অপৰো নযো – ‘মুসা’তি অভূতং অতচ্ছং ৱত্থু. ‘ৱাদো’তি তস্স ভূততো তচ্ছতো ৱিঞ্ঞাপনং. লক্খণতো পন অতথং ৱত্থুং তথতো পৰং ৱিঞ্ঞাপেতুকামস্স তথাৱিঞ্ঞত্তিসমুট্ঠাপিকা চেতনা মুসাৱাদো. সো যমত্থং ভঞ্জতি তস্স অপ্পতায অপ্পসাৱজ্জো, মহন্ততায মহাসাৱজ্জো. অপিচ গহট্ঠানং অত্তনো সন্তকং অদাতুকামতায ‘নত্থী’তিআদিনযপ্পৱত্তো অপ্পসাৱজ্জো. সক্খিনা হুত্ৱা অত্থভঞ্জনত্থং ৱুত্তো মহাসাৱজ্জো. পব্বজিতানং অপ্পকম্পি তেলং ৱা সপ্পিং ৱা লভিত্ৱা হসাধিপ্পাযেন ‘অজ্জ গামে তেলং নদী মঞ্ঞে সন্দতী’তি পূৰণকথানযেন পৱত্তো অপ্পসাৱজ্জো. অদিট্ঠংযেৱ পন দিট্ঠন্তিআদিনা নযেন ৱদন্তানং মহাসাৱজ্জো.

তস্স চত্তাৰো সম্ভাৰা হোন্তি – অতথং ৱত্থু, ৱিসংৱাদনচিত্তং, তজ্জো ৱাযামো, পৰস্স তদত্থৱিজাননন্তি. একো পযোগো – সাহত্থিকোৱ. সো চ কাযেন ৱা কাযপ্পটিবদ্ধেন ৱা ৱাচায ৱা পৰৱিসংৱাদককিৰিযাকৰণে দট্ঠব্বো. তায চে কিৰিযায পৰো তমত্থং জানাতি, অযং কিৰিযসমুট্ঠাপিকচেতনাক্খণেযেৱ মুসাৱাদকম্মুনা বজ্ঝতি. যস্মা পন যথা কাযকাযপ্পটিবদ্ধৱাচাহি পৰং ৱিসংৱাদেতি, তথা ইমস্স ‘ইমং ভণাহী’তি আণাপেন্তোপি, পণ্ণং লিখিত্ৱা পুৰতো নিস্সজ্জন্তোপি, ‘অযমত্থো এৱং দট্ঠব্বো’তি কুট্টাদীসু লিখিত্ৱা ঠপেন্তোপি; তস্মা এত্থ আণত্তিকনিস্সগ্গিযথাৱৰাপি পযোগা যুজ্জন্তি. অট্ঠকথাসু পন অনাগতত্তা ৱীমংসিত্ৱা গহেতব্বা.

‘পিসুণৱাচা’তিআদীসু যায ৱাচায যস্স তং ৱাচং ভাসতি তস্স হদযে অত্তনো পিযভাৱং পৰস্স চ সুঞ্ঞভাৱং কৰোতি, সা পিসুণৱাচা. যায পন অত্তানম্পি পৰম্পি ফৰুসং কৰোতি, যা ৱাচা সযম্পি ফৰুসা নেৱ কণ্ণসুখা, ন হদযঙ্গমা, অযং ‘ফৰুসৱাচা’. যেন সম্ফং পলপতি, নিৰত্থকং, সো ‘সম্ফপ্পলাপো’. তেসং মূলভূতা চেতনাপি পিসুণৱাচাদিনামমেৱ লভতি. সা এৱ চ ইধ অধিপ্পেতাতি.

তত্থ সংকিলিট্ঠচিত্তস্স পৰেসং ৱা ভেদায অত্তনো পিযকম্যতায ৱা কাযৱচীপযোগসমুট্ঠাপিকা চেতনা পিসুণৱাচা নাম. সা যস্স ভেদং কৰোতি তস্স অপ্পগুণতায অপ্পসাৱজ্জা, মহাগুণতায মহাসাৱজ্জা.

তস্সা চত্তাৰো সম্ভাৰা – ‘ভিন্দিতব্বো পৰো’ ইতি ‘ইমে নানা ভৱিস্স’ন্তি ৱিনা ভৱিস্সন্তীতি ভেদপুৰেক্খাৰতা ৱা, ‘ইতি অহং পিযো ভৱিস্সামি ৱিস্সাসিকো’তি পিযকম্যতা ৱা, তজ্জো ৱাযামো, তস্স তদত্থৱিজাননন্তি. পৰে পন অভিন্নে কম্মপথভেদো নত্থি, ভিন্নে এৱ হোতি.

পৰস্স মম্মচ্ছেদককাযৱচীপযোগসমুট্ঠাপিকা একন্তফৰুসচেতনা ‘ফৰুসৱাচা’. তস্সা আৱিভাৱত্থমিদং ৱত্থু – একো কিৰ দাৰকো মাতু ৱচনং অনাদিযিত্ৱা অৰঞ্ঞং গচ্ছতি. তং মাতা নিৱত্তেতুং অসক্কোন্তী ‘চণ্ডা তং মহিংসী অনুবন্ধতূ’তি অক্কোসি. অথস্স তথেৱ অৰঞ্ঞে মহিংসী উট্ঠাসি. দাৰকো ‘যং মম মাতা মুখেন কথেসি তং মা হোতু, যং চিত্তেন চিন্তেসি তং হোতূ’তি সচ্চকিৰিযং অকাসি. মহিংসী তত্থেৱ বদ্ধা ৱিয অট্ঠাসি. এৱং মম্মচ্ছেদকোপি পযোগো চিত্তসণ্হতায ফৰুসৱাচা ন হোতি. মাতাপিতৰো হি কদাচি পুত্তকে এৱম্পি ৱদন্তি – ‘চোৰা ৱো খণ্ডাখণ্ডিকং কৰোন্তূ’তি, উপ্পলপত্তম্পি চ নেসং উপৰি পতন্তং ন ইচ্ছন্তি. আচৰিযুপজ্ঝাযা চ কদাচি নিস্সিতকে এৱং ৱদন্তি – ‘কিং ইমে অহিৰিকা অনোত্তপ্পিনো চৰন্তি, নিদ্ধমথ নে’তি; অথ চ নেসং আগমাধিগমসম্পত্তিং ইচ্ছন্তি. যথা চ চিত্তসণ্হতায ফৰুসৱাচা ন হোতি, এৱং ৱচনসণ্হতায অফৰুসৱাচাপি ন হোতি. ন হি মাৰাপেতুকামস্স ‘ইমং সুখং সযাপেথা’তি ৱচনং অফৰুসৱাচা হোতি. চিত্তফৰুসতায পনেসা ফৰুসৱাচাৱ. সা যং সন্ধায পৱত্তিতা তস্স অপ্পগুণতায অপ্পসাৱজ্জা, মহাগুণতায মহাসাৱজ্জা. তস্সা তযো সম্ভাৰা – অক্কোসিতব্বো পৰো, কুপিতচিত্তং, অক্কোসনন্তি.

অনত্থৱিঞ্ঞাপিকা কাযৱচীপযোগসমুট্ঠাপিকা অকুসলচেতনা ‘সম্ফপ্পলাপো’. সো আসেৱনমন্দতায অপ্পসাৱজ্জো. আসেৱনমহন্ততায মহাসাৱজ্জো. তস্স দ্ৱে সম্ভাৰা – ভাৰতযুদ্ধসীতাহৰণাদিনিৰত্থককথাপুৰেক্খাৰতা, তথাৰূপীকথাকথনঞ্চাতি. পৰে পন তং কথং অগণ্হন্তে কম্মপথভেদো নত্থি, পৰেন সম্ফপ্পলাপে গহিতেযেৱ হোতি.

অভিজ্ঝাযতীতি ‘অভিজ্ঝা’. পৰভণ্ডাভিমুখী হুত্ৱা তন্নিন্নতায পৱত্ততীতি অত্থো. সা ‘অহো তৱ ইদং মমস্সা’তি এৱং পৰভণ্ডাভিজ্ঝাযনলক্খণা. অদিন্নাদানং ৱিয অপ্পসাৱজ্জা মহাসাৱজ্জা চ. তস্সা দ্ৱে সম্ভাৰা – পৰভণ্ডং, অত্তনো পৰিণামনঞ্চাতি. পৰভণ্ডৱত্থুকে হি লোভে উপ্পন্নেপি ন তাৱ কম্মপথভেদো হোতি যাৱ ন ‘অহো ৱত ইদং মমস্সা’তি অত্তনো পৰিণামেতি.

হিতসুখং ব্যাপাদযতীতি ‘ব্যাপাদো’. সো পৰৱিনাসায মনোপদোসলক্খণো. ফৰুসৱাচা ৱিয অপ্পসাৱজ্জো মহাসাৱজ্জো চ. তস্স দ্ৱে সম্ভাৰা – পৰসত্তো চ, তস্স চ ৱিনাসচিন্তাতি. পৰসত্তৱত্থুকে হি কোধে উপ্পন্নেপি ন তাৱ কম্মপথভেদো হোতি যাৱ ‘অহো ৱতাযং উচ্ছিজ্জেয্য ৱিনস্সেয্যা’তি তস্স ৱিনাসনং ন চিন্তেসি.

যথাভুচ্চগহণাভাৱেন মিচ্ছা পস্সতীতি ‘মিচ্ছাদিট্ঠি’. সা ‘নত্থি দিন্ন’ন্তিআদিনা নযেন ৱিপৰীতদস্সনলক্খণা. সম্ফপ্পলাপো ৱিয অপ্পসাৱজ্জা মহাসাৱজ্জা চ. অপিচ অনিযতা অপ্পসাৱজ্জা, নিযতা মহাসাৱজ্জা. তস্সা দ্ৱে সম্ভাৰা – ৱত্থুনো চ গহিতাকাৰৱিপৰীততা, যথা চ তং গণ্হাতি তথাভাৱেন তস্সুপট্ঠানন্তি. তত্থ নত্থিকাহেতুকঅকিৰিযদিট্ঠীহি এৱ কম্মপথভেদো হোতি, ন অঞ্ঞদিট্ঠীহি.

ইমেসং পন দসন্নং অকুসলকম্মপথানং ধম্মতো কোট্ঠাসতো আৰম্মণতো ৱেদনাতো মূলতো চাতি পঞ্চহাকাৰেহি ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো –

তত্থ ‘ধম্মতো’তি এতেসু হি পটিপাটিযা সত্ত চেতনাধম্মাৱ হোন্তি, অভিজ্ঝাদযো তযো চেতনাসম্পযুত্তা.

‘কোট্ঠাসতো’তি পটিপাটিযা সত্ত, মিচ্ছাদিট্ঠি চাতি ইমে অট্ঠ কম্মপথা এৱ হোন্তি; নো মূলানি. অভিজ্ঝাব্যাপাদা কম্মপথা চেৱ মূলানি চ. অভিজ্ঝা হি মূলং পত্ৱা ‘লোভো অকুসলমূলং’ হোতি, ব্যাপাদো ‘দোসো অকুসলমূলং’.

‘আৰম্মণতো’তি পাণাতিপাতো জীৱিতিন্দ্ৰিযাৰম্মণতো সঙ্খাৰাৰম্মণো হোতি. অদিন্নাদানং সত্তাৰম্মণং ৱা হোতি সঙ্খাৰাৰম্মণং ৱা. মিচ্ছাচাৰো ফোট্ঠব্বৱসেন সঙ্খাৰাৰম্মণো হোতি; সত্তাৰম্মণোতিপি একে. মুসাৱাদো সত্তাৰম্মণো ৱা, সঙ্খাৰাৰম্মণো ৱা. তথা পিসুণৱাচা. ফৰুসৱাচা সত্তাৰম্মণাৱ. সম্ফপ্পলাপো দিট্ঠসুতমুতৱিঞ্ঞাতৱসেন সত্তাৰম্মণো ৱা সঙ্খাৰাৰম্মণো ৱা. তথা অভিজ্ঝা. ব্যাপাদো সত্তাৰম্মণোৱ. মিচ্ছাদিট্ঠি তেভূমকধম্মৱসেন সঙ্খাৰাৰম্মণাৱ.

‘ৱেদনাতো’তি পাণাতিপাতো দুক্খৱেদনো হোতি. কিঞ্চাপি হি ৰাজানো চোৰং দিস্ৱা হসমানাপি ‘গচ্ছথ নং ঘাতেথা’তি ৱদন্তি, সন্নিট্ঠাপকচেতনা পন নেসং দুক্খসম্পযুত্তাৱ হোতি. অদিন্নাদানং তিৱেদনং. তঞ্হি পৰভণ্ডং দিস্ৱা হট্ঠতুট্ঠস্স গণ্হতো সুখৱেদনং হোতি, ভীততসিতস্স গণ্হতো দুক্খৱেদনং. তথা ৱিপাকনিস্সন্দফলানি পচ্চৱেক্খন্তস্স. গহণকালে মজ্ঝত্তভাৱে ঠিতস্স পন গণ্হতো অদুক্খমসুখৱেদনং হোতীতি. মিচ্ছাচাৰো সুখমজ্ঝত্তৱসেন দ্ৱিৱেদনো. সন্নিট্ঠাপকচিত্তে পন মজ্ঝত্তৱেদনো ন হোতি. মুসাৱাদো অদিন্নাদানে ৱুত্তনযেনেৱ তিৱেদনো; তথা পিসুণৱাচা. ফৰুসৱাচা দুক্খৱেদনা. সম্ফপ্পলাপো তিৱেদনো. পৰেসু হি সাধুকাৰং দেন্তেসু চেলুক্খেপাদীনি খিপন্তেসু হট্ঠতুট্ঠস্স সীতাহৰণভাৰতযুদ্ধাদীনি কথনকালে সো সুখৱেদনো হোতি. পঠমং দিন্নৱেতনেন একেন পচ্ছা আগন্ত্ৱা ‘আদিতো পট্ঠায কথেহী’তি ৱুত্তে ‘অননুসন্ধিকং পকিণ্ণককথং কথেস্সামি নু খো নো’তি দোমনস্সিতস্স কথনকালে দুক্খৱেদনো হোতি, মজ্ঝত্তস্স কথযতো অদুক্খমসুখৱেদনো হোতি. অভিজ্ঝা সুখমজ্ঝত্তৱসেন দ্ৱিৱেদনা; তথা মিচ্ছাদিট্ঠি. ব্যাপাদো দুক্খৱেদনো.

‘মূলতো’তি পাণাতিপাতো দোসমোহৱসেন দ্ৱিমূলকো হোতি. অদিন্নাদানং দোসমোহৱসেন ৱা লোভমোহৱসেন ৱা. মিচ্ছাচাৰো লোভমোহৱসেন. মুসাৱাদো দোসমোহৱসেন ৱা লোভমোহৱসেন ৱা; তথা পিসুণৱাচা সম্ফপ্পলাপো চ. ফৰুসৱাচা দোসমোহৱসেন. অভিজ্ঝা মোহৱসেন একমূলা; তথা ব্যাপাদো. মিচ্ছাদিট্ঠি লোভমোহৱসেন দ্ৱিমূলাতি.

অকুসলকম্মপথকথা নিট্ঠিতা.

কুসলকম্মপথকথা

পাণাতিপাতাদীহি পন ৱিৰতিযো অনভিজ্ঝাঅব্যাপাদসম্মাদিট্ঠিযো চাতি ইমে দস কুসলকম্মপথা নাম. তত্থ পাণাতিপাতাদযো ৱুত্তত্থা এৱ. পাণাতিপাতাদীহি এতায ৱিৰমন্তি, সযং ৱা ৱিৰমতি, ৱিৰমণমত্তমেৱ ৱা এতন্তি ৱিৰতি. যা পাণাতিপাতা ৱিৰমন্তস্স ‘‘যা তস্মিং সমযে পাণাতিপাতা আৰতি ৱিৰতী’’তি (ধ. স. ২৯৯-৩০১) এৱং ৱুত্তা কুসলচিত্তসম্পযুত্তা ৱিৰতি, সা পভেদতো তিৱিধা হোতি – সম্পত্তৱিৰতি, সমাদানৱিৰতি, সমুচ্ছেদৱিৰতীতি.

তত্থ অসমাদিন্নসিক্খাপদানং অত্তনো জাতিৱযবাহুসচ্চাদীনি পচ্চৱেক্খিত্ৱা ‘অযুত্তং অম্হাকং এৱৰূপং পাপং কাতু’ন্তি সম্পত্তং ৱত্থুং অৱীতিক্কমন্তানং উপ্পজ্জমানা ৱিৰতি ‘সম্পত্তৱিৰতী’তি ৱেদিতব্বা – সীহড়দীপে চক্কনউপাসকস্স ৱিয. তস্স কিৰ দহৰকালেযেৱ মাতুযা ৰোগো উপ্পজ্জি. ৱেজ্জেন চ ‘অল্লসসমংসং লদ্ধুং ৱট্টতী’তি ৱুত্তং. ততো চক্কনস্স ভাতা ‘গচ্ছ, তাত, খেত্তং আহিণ্ডাহী’তি চক্কনং পেসেসি. সো তত্থ গতো. তস্মিঞ্চ সমযে একো সসো তৰুণসস্সং খাদিতুং আগতো হোতি. সো তং দিস্ৱাৱ ৱেগেন ধাৱন্তো ৱল্লিযা বদ্ধো ‘কিৰি কিৰী’তি সদ্দমকাসি. চক্কনো তেন সদ্দেন গন্ত্ৱা তং গহেত্ৱা চিন্তেসি – ‘মাতু ভেসজ্জং কৰোমী’তি. পুন চিন্তেসি – ‘ন মেতং পতিৰূপং য্ৱাহং মাতু জীৱিতকাৰণা পৰং জীৱিতা ৱোৰোপেয্য’ন্তি. অথ নং ‘গচ্ছ, অৰঞ্ঞে সসেহি সদ্ধিং তিণোদকং পৰিভুঞ্জা’তি মুঞ্চি. ভাতৰা চ ‘কিং তাত সসো লদ্ধো’তি পুচ্ছিতো তং পৱত্তিং আচিক্খি. ততো নং ভাতা পৰিভাসি. সো মাতুসন্তিকং গন্ত্ৱা ‘যতো অহং জাতো নাভিজানামি সঞ্চিচ্চ পাণং জীৱিতা ৱোৰোপেতা’তি সচ্চং ৱত্ৱা অট্ঠাসি. তাৱদেৱস্স মাতা অৰোগা অহোসি.

সমাদিন্নসিক্খাপদানং পন সিক্খাপদসমাদানে চ ততুত্তৰিঞ্চ অত্তনো জীৱিতম্পি পৰিচ্চজিত্ৱা ৱত্থুং অৱীতিক্কমন্তানং উপ্পজ্জমানা ৱিৰতি ‘সমাদানৱিৰতী’তি ৱেদিতব্বা. উত্তৰৱড্ঢমানপব্বতৱাসীউপাসকস্স ৱিয. সো কিৰ অম্বৰিযৱিহাৰৱাসিনো পিঙ্গলবুদ্ধৰক্খিতত্থেৰস্স সন্তিকে সিক্খাপদানি গহেত্ৱা খেত্তং কসতি. অথস্স গোণো নট্ঠো. সো তং গৱেসন্তো উত্তৰৱড্ঢমানপব্বতং আৰুহি. তত্ৰ নং মহাসপ্পো অগ্গহেসি. সো চিন্তেসি – ‘ইমাযস্স তিখিণৱাসিযা সীসং ছিন্দামী’তি. পুন চিন্তেসি – ‘ন মেতং পতিৰূপং য্ৱাহং ভাৱনীযস্স গৰুনো সন্তিকে সিক্খাপদানি গহেত্ৱা ভিন্দেয্য’ন্তি এৱং যাৱততিযং চিন্তেত্ৱা ‘জীৱিতং পৰিচ্চজামি, ন সিক্খাপদ’ন্তি অংসে ঠপিতং তিখিণদণ্ডৱাসিং অৰঞ্ঞে ছড্ডেসি. তাৱদেৱ নং মহাৱাড়ো মুঞ্চিত্ৱা অগমাসীতি.

অৰিযমগ্গসম্পযুত্তা পন ৱিৰতি ‘সমুচ্ছেদৱিৰতী’তি ৱেদিতব্বা, যস্সা উপ্পত্তিতো পভুতি ‘পাণং ঘাতেস্সামী’তি অৰিযপুগ্গলানং চিত্তম্পি নুপ্পজ্জতীতি.

ইদানি যথা অকুসলানং এৱং ইমেসম্পি কুসলকম্মপথানং ধম্মতো কোট্ঠাসতো আৰম্মণতো ৱেদনাতো মূলতোতি পঞ্চহাকাৰেহি ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো –

তত্থ ‘ধম্মতো’তি এতেসু হি পটিপাটিযা সত্ত চেতনাপি ৱট্টন্তি, ৱিৰতিযোপি; অন্তে তযো চেতনাসম্পযুত্তাৱ.

‘কোট্ঠাসতো’তি পটিপাটিযা সত্ত কম্মপথা এৱ, নো মূলানি. অন্তে তযো কম্মপথা চেৱ মূলানি চ. অনভিজ্ঝা হি মূলং পত্ৱা ‘অলোভো কুসলমূলং’ হোতি. অব্যাপাদো ‘অদোসো কুসলমূলং’, সম্মাদিট্ঠি ‘অমোহো কুসলমূলং’.

‘আৰম্মণতো’তি পাণাতিপাতাদীনং আৰম্মণানেৱ এতেসং আৰম্মণানি. ৱীতিক্কমিতব্বতোযেৱ হি ৱেৰমণী নাম হোতি. যথা পন নিব্বানাৰম্মণো অৰিযমগ্গো কিলেসে পজহতি, এৱং জীৱিতিন্দ্ৰিযাদিআৰম্মণাপেতে কম্মপথা পাণাতিপাতাদীনি দুস্সীল্যানি পজহন্তীতি ৱেদিতব্বা.

‘ৱেদনাতো’তি সব্বে সুখৱেদনা ৱা হোন্তি মজ্ঝত্তৱেদনা ৱা. কুসলং পত্ৱা হি দুক্খৱেদনা নাম নত্থি.

‘মূলতো’তি পটিপাটিযা সত্ত কম্মপথা ঞাণসম্পযুত্তচিত্তেন ৱিৰমন্তস্স অলোভঅদোসঅমোহৱসেন তিমূলা হোন্তি; ঞাণৱিপ্পযুত্তচিত্তেন ৱিৰমন্তস্স দ্ৱিমূলা. অনভিজ্ঝা ঞাণসম্পযুত্তচিত্তেন ৱিৰমন্তস্স দ্ৱিমূলা হোতি; ঞাণৱিপ্পযুত্তচিত্তেন একমূলা. অলোভো পন অত্তনাৱ অত্তনো মূলং ন হোতি. অব্যাপাদেপি এসেৱ নযো. সম্মাদিট্ঠি অলোভাদোসৱসেন দ্ৱিমূলাৱ হোতি. ইমে দস কুসলকম্মপথা নাম.

কম্মপথসংসন্দনকথা

ইদানি ইমস্মিং ঠানে কম্মপথসংসন্দনং নাম ৱেদিতব্বং. পঞ্চফস্সদ্ৱাৰৱসেন হি উপ্পন্নো অসংৱৰো অকুসলং মনোকম্মমেৱ হোতি. মনোফস্সদ্ৱাৰৱসেন উপ্পন্নো তীণিপি কম্মানি হোন্তি – সো হি কাযদ্ৱাৰে চোপনপ্পত্তো অকুসলং কাযকম্মং হোতি, ৱচীদ্ৱাৰে অকুসলং ৱচীকম্মং, উভযত্থ চোপনং অপ্পত্তো অকুসলং মনোকম্মং. পঞ্চঅসংৱৰদ্ৱাৰৱসেন উপ্পন্নোপি অকুসলং মনোকম্মমেৱ হোতি. চোপনকাযঅসংৱৰদ্ৱাৰৱসেন উপ্পন্নো অকুসলং কাযকম্মমেৱ হোতি, ৱাচাঅসংৱৰদ্ৱাৰৱসেন উপ্পন্নো অকুসলং ৱচীকম্মমেৱ হোতি, মনোঅসংৱৰদ্ৱাৰৱসেন উপ্পন্নো অকুসলং মনোকম্মমেৱ হোতি. তিৱিধং কাযদুচ্চৰিতং অকুসলং কাযকম্মমেৱ হোতি, চতুব্বিধং ৱচীদুচ্চৰিতং অকুসলং ৱচীকম্মমেৱ হোতি, তিৱিধং মনোদুচ্চৰিতং অকুসলং মনোকম্মমেৱ হোতি.

পঞ্চফস্সদ্ৱাৰৱসেন উপ্পন্নো সংৱৰোপি কুসলং মনোকম্মমেৱ হোতি. মনোফস্সদ্ৱাৰৱসেন উপ্পন্নো পন অযম্পি, অসংৱৰো ৱিয, তীণিপি কম্মানি হোন্তি. পঞ্চসংৱৰদ্ৱাৰৱসেন উপ্পন্নোপি কুসলং মনোকম্মমেৱ হোতি, চোপনকাযসংৱৰদ্ৱাৰৱসেন উপ্পন্নো কুসলং কাযকম্মমেৱ হোতি, ৱাচাসংৱৰদ্ৱাৰৱসেন উপ্পন্নো কুসলং ৱচীকম্মমেৱ হোতি, মনোসংৱৰদ্ৱাৰৱসেন উপ্পন্নো কুসলং মনোকম্মমেৱ হোতি. তিৱিধং কাযসুচৰিতং কুসলং কাযকম্মমেৱ হোতি, চতুব্বিধং ৱচীসুচৰিতং কুসলং ৱচীকম্মমেৱ হোতি, তিৱিধং মনোসুচৰিতং কুসলং মনোকম্মমেৱ হোতি.

অকুসলং কাযকম্মং পঞ্চফস্সদ্ৱাৰৱসেন নুপ্পজ্জতি; মনোফস্সদ্ৱাৰৱসেনেৱ উপ্পজ্জতি. তথা অকুসলং ৱচীকম্মং. অকুসলং মনোকম্মং পন ছফস্সদ্ৱাৰৱসেন উপ্পজ্জতি; তং কাযৱচীদ্ৱাৰেসু চোপনং পত্তং অকুসলং কাযৱচীকম্মং হোতি, চোপনং অপ্পত্তং অকুসলং মনোকম্মমেৱ. যথা চ পঞ্চফস্সদ্ৱাৰৱসেন, এৱং পঞ্চঅসংৱৰদ্ৱাৰৱসেনপি অকুসলং কাযকম্মং নুপ্পজ্জতি, চোপনকাযঅসংৱৰদ্ৱাৰৱসেন পন ৱাচাঅসংৱৰদ্ৱাৰৱসেন চ উপ্পজ্জতি; মনোঅসংৱৰদ্ৱাৰৱসেন নুপ্পজ্জতি. অকুসলং ৱচীকম্মম্পি পঞ্চঅসংৱৰদ্ৱাৰৱসেন নুপ্পজ্জতি, চোপনকাযৱাচাঅসংৱৰদ্ৱাৰৱসেন উপ্পজ্জতি; মনোঅসংৱৰদ্ৱাৰৱসেন নুপ্পজ্জতি. অকুসলং মনোকম্মং অট্ঠঅসংৱৰদ্ৱাৰৱসেনপি উপ্পজ্জতেৱ. কুসলকাযকম্মাদীসুপি এসেৱ নযো.

অযং পন ৱিসেসো – যথা অকুসলকাযকম্মৱচীকম্মানি মনোঅসংৱৰদ্ৱাৰৱসেন নুপ্পজ্জন্তি, ন তথা এতানি. এতানি পন কাযঙ্গৱাচঙ্গং অচোপেত্ৱা সিক্খাপদানি গণ্হন্তস্স মনোসংৱৰদ্ৱাৰেপি উপ্পজ্জন্তি এৱ. তত্থ কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং তিৱিধকম্মদ্ৱাৰৱসেন উপ্পজ্জতি, পঞ্চৱিঞ্ঞাণদ্ৱাৰৱসেন নুপ্পজ্জতি; ‘যমিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদযিতং, সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা’তি ইমিনা পন নযেন ছফস্সদ্ৱাৰৱসেন উপ্পজ্জতি; অট্ঠঅসংৱৰদ্ৱাৰৱসেন নুপ্পজ্জতি, অট্ঠসংৱৰদ্ৱাৰৱসেন উপ্পজ্জতি; দসঅকুসলকম্মপথৱসেন নুপ্পজ্জতি, দসকুসলকম্মপথৱসেন উপ্পজ্জতি; তস্মা ইদম্পি চিত্তং তিৱিধকম্মদ্ৱাৰৱসেন ৱা উপ্পন্নং হোতু, ছফস্সদ্ৱাৰৱসেন ৱা, অট্ঠসংৱৰদ্ৱাৰৱসেন ৱা দসকুসলকম্মপথৱসেন ৱা. ‘‘কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি…পে… ৰূপাৰম্মণং ৱা…পে… ধম্মাৰম্মণং ৱা’’তি ৱুত্তে সব্বং ৱুত্তমেৱ হোতীতি.

দ্ৱাৰকথা নিট্ঠিতা.

যং যং ৱা পনাৰব্ভাতি এত্থ অযং যোজনা – হেট্ঠা ৱুত্তেসু ৰূপাৰম্মণাদীসু ৰূপাৰম্মণং ৱা আৰব্ভ, আৰম্মণং কত্ৱাতি অত্থো. সদ্দাৰম্মণং ৱা…পে… ধম্মাৰম্মণং ৱা আৰব্ভ উপ্পন্নং হোতি. এত্তাৱতা এতস্স চিত্তস্স এতেসু আৰম্মণেসু যংকিঞ্চি একমেৱ আৰম্মণং অনুঞ্ঞাতসদিসং হোতি. ইদঞ্চ একস্মিং সমযে একস্স ৱা পুগ্গলস্স ৰূপাৰম্মণং আৰব্ভ উপ্পন্নং পুন অঞ্ঞস্মিং সমযে অঞ্ঞস্স ৱা পুগ্গলস্স সদ্দাদীসুপি অঞ্ঞতৰং আৰম্মণং আৰব্ভ উপ্পজ্জতি এৱ. এৱং উপ্পজ্জমানস্স চস্স একস্মিং ভৱে পঠমং ৰূপাৰম্মণং আৰব্ভ পৱত্তি হোতি, পচ্ছা সদ্দাৰম্মণন্তি অযম্পি কমো নত্থি. ৰূপাদীসু চাপি পঠমং নীলাৰম্মণং পচ্ছা পীতাৰম্মণন্তি অযম্পি নিযমো নত্থি. ইতি ইমং সব্বাৰম্মণতঞ্চেৱ, কমাভাৱঞ্চ, কমাভাৱেপি চ নীলপীতাদীসু নিযমাভাৱং দস্সেতুং ‘যং যং ৱা পনাৰব্ভা’তি আহ. ইদং ৱুত্তং হোতি – ইমেসু ৰূপাদীসু ন যংকিঞ্চি একমেৱ, অথ খো যং যং ৱা পনাৰব্ভ উপ্পন্নং হোতি. এৱং উপ্পজ্জমানম্পি চ ‘পঠমং ৰূপাৰম্মণং পচ্ছা সদ্দাৰম্মণং আৰব্ভা’তি এৱম্পি অনুপ্পজ্জিত্ৱা যং যং ৱা পনাৰব্ভ উপ্পন্নং হোতি; ‘পটিলোমতো ৱা অনুলোমতো ৱা, একন্তৰিকদ্ৱন্তৰিকাদিনযেন ৱা, ৰূপাৰম্মণাদীসু যং ৱা তং ৱা আৰম্মণং কত্ৱা উপ্পন্নং হোতী’তি অত্থো. ৰূপাৰম্মণেসুপি চ ‘পঠমং নীলাৰম্মণং পচ্ছা পীতাৰম্মণ’ন্তি ইমিনাপি নিযমেন অনুপ্পজ্জিত্ৱা, যং যং ৱা পনাৰব্ভ ‘নীলপীতকাদীসু ৰূপাৰম্মণেসু যং ৱা তং ৱা ৰূপাৰম্মণং আৰব্ভ উপ্পন্নং হোতী’তি অত্থো. সদ্দাৰম্মণাদীসুপি এসেৱ নযো. অযং তাৱ একা যোজনা.

অযং পন অপৰা – ৰূপং আৰম্মণং এতস্সাতি ৰূপাৰম্মণং…পে… ধম্মো আৰম্মণং এতস্সাতি ধম্মাৰম্মণং. ইতি ৰূপাৰম্মণং ৱা…পে… ধম্মাৰম্মণং ৱা চিত্তং উপ্পন্নং হোতীতি ৱত্ৱা পুন ‘যং যং ৱা পনাৰব্ভা’তি আহ. তস্সত্থো – এতেসু ৰূপাদীসু হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ যং ৱা তং ৱা পন আৰব্ভ উপ্পন্নং হোতীতি. মহাঅট্ঠকথাযং পন যেৱাপনকে অভিনৱং নত্থি, হেট্ঠা গহিতমেৱ গহিত’ন্তি ৱত্ৱা ‘ৰূপং ৱা আৰব্ভ…পে… ধম্মং ৱা আৰব্ভ, ইদং ৱা ইদং ৱা আৰব্ভাতি কথেতুং ইদং ৱুত্ত’ন্তি এত্তকমেৱ আগতং.