৯. তণ্হাসুত্তৱণ্ণনা
১৯৯. নৱমে জালিনিন্তি জালসদিসং. যথা হি জালং সমন্ততো সংসিব্বিতং আকুলব্যাকুলং, এৱং তণ্হাপীতি জালসদিসত্তা জালিনীতি ৱুত্তা. তযো ৱা ভৱে অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা ঠিতায এতিস্সা তত্থ তত্থ অত্তনো কোট্ঠাসভূতং জালং অত্থীতিপি জালিনী. সৰিতন্তি তত্থ তত্থ সৰিত্ৱা সংসৰিত্ৱা ঠিতং. ৱিসটন্তি পত্থটং ৱিক্খিত্তং. ৱিসত্তিকন্তি তত্থ তত্থ ৱিসত্তং লগ্গং লগিতং. অপিচ ‘‘ৱিসমূলাতি ৱিসত্তিকা. ৱিসফলাতি ৱিসত্তিকা’’তিআদিনাপি (মহানি. ৩; চূড়নি. মেত্তগূমাণৱপুচ্ছানিদ্দেসো ২২) নযেনেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. উদ্ধস্তোতি উপৰি ধংসিতো. পৰিযোনদ্ধোতি সমন্তা ৱেঠিতো. তন্তাকুলকজাতোতি তন্তং ৱিয আকুলজাতো. যথা নাম দুন্নিক্খিত্তং মূসিকচ্ছিন্নং পেসকাৰানং তন্তং তহিং তহিং আকুলং হোতি, ‘‘ইদং অগ্গং ইদং মূল’’ন্তি অগ্গেন ৱা অগ্গং, মূলেন ৱা মূলং সমানেতুং দুক্কৰং হোতি, এৱং সত্তা ইমায তণ্হায পৰিযোনদ্ধা আকুলব্যাকুলা ন সক্কোন্তি অত্তনো নিস্সৰণমগ্গং উজুং কাতুং. গুলাগুণ্ঠিকজাতোতি গুলাগুণ্ঠিকং ৱুচ্চতি পেসকাৰকঞ্জিযসুত্তং. গুলা নাম সকুণিকা, তস্সা কুলাৱকোতিপি একে. যথা তদুভযম্পি আকুলং অগ্গেন ৱা অগ্গং, মূলেন ৱা মূলং সমানেতুং দুক্কৰন্তি পুৰিমনযেনেৱ যোজেতব্বং. মুঞ্জপব্বজভূতোতি মুঞ্জতিণং ৱিয পব্বজতিণং ৱিয চ ভূতো, তাদিসো জাতো. যথা তানি তিণানি কোট্টেত্ৱা কতৰজ্জুং জিণ্ণকালে কত্থচি পতিতং গহেত্ৱা তেসং তিণানং ‘‘ইদং অগ্গং ইদং মূল’’ন্তি অগ্গেন ৱা অগ্গং, মূলেন ৱা মূলং সমানেতুং দুক্কৰং. তম্পি চ পচ্চত্তপুৰিসকাৰে ঠত্ৱা সক্কা ভৱেয্য উজুং কাতুং, ঠপেত্ৱা পন বোধিসত্তে অঞ্ঞো সত্তো অত্তনো ধম্মতায তণ্হাজালং পদালেত্ৱা অত্তনো নিস্সৰণমগ্গং উজুং কাতুং সমত্থো নাম নত্থি. এৱমযং লোকো তণ্হাজালেন পৰিযোনদ্ধো অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং সংসাৰং নাতিৱত্ততি. তত্থ অপাযোতি নিৰয-তিৰচ্ছানযোনি-পেত্তিৱিসয-অসুৰকাযা. সব্বেপি হি তে ৱড্ঢিসঙ্খাতস্স আযস্স অভাৱতো অপাযাতি ৱুচ্চন্তি. তথা দুক্খস্স গতিভাৱতো দুগ্গতি. সুখসমুস্সযতো ৱিনিপতিতত্তা ৱিনিপাতো. ইতৰো পন –
‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;
অব্বোচ্ছিন্নং ৱত্তমানা, সংসাৰোতি পৱুচ্চতি.
তং সব্বং নাতিৱত্ততি নাতিক্কমতি, অথ খো চুতিতো পটিসন্ধিং পটিসন্ধিতো চুতিন্তি এৱং পুনপ্পুনং চুতিপটিসন্ধিযো গণ্হমানো তীসু ভৱেসু চতূসু যোনীসু পঞ্চসু গতীসু সত্তসু ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু নৱসু সত্তাৱাসেসু মহাসমুদ্দে ৱাতক্খিত্তনাৱা ৱিয যন্তে যুত্তগোণো ৱিয চ পৰিব্ভমতিযেৱ.
অজ্ঝত্তিকস্স উপাদাযাতি অজ্ঝত্তিকং খন্ধপঞ্চকং উপাদায. ইদঞ্হি উপযোগত্থে সামিৱচনং. বাহিৰস্স উপাদাযাতি বাহিৰং খন্ধপঞ্চকং উপাদায, ইদম্পি উপযোগত্থে সামিৱচনং. অস্মীতি, ভিক্খৱে, সতীতি, ভিক্খৱে, যদেতং অজ্ঝত্তং খন্ধপঞ্চকং উপাদায তণ্হামানদিট্ঠিৱসেন সমূহগ্গাহতো অস্মীতি হোতি, তস্মিং সতীতি অত্থো. ইত্থস্মীতি হোতীতিআদীসু পন এৱং সমূহতো অহন্তি গহণে সতি ততো অনুপনিধায চ উপনিধায চাতি দ্ৱিধা গহণং হোতি. তত্থ অনুপনিধাযাতি অঞ্ঞং আকাৰং অনুপগম্ম সকভাৱমেৱ আৰম্মণং কত্ৱা ইত্থস্মীতি হোতি, খত্তিযাদীসু ইদংপকাৰো অহন্তি এৱং তণ্হামানদিট্ঠিৱসেন হোতীতি অত্থো. ইদং তাৱ অনুপনিধায গহণং. উপনিধায গহণং পন দুৱিধং হোতি সমতো চ অসমতো চ. তং দস্সেতুং এৱংস্মীতি অঞ্ঞথাস্মীতি চ ৱুত্তং. তত্থ এৱংস্মীতি ইদং সমতো উপনিধায গহণং, যথাযং খত্তিযো যথাযং ব্ৰাহ্মণো, এৱমহম্পীতি অত্থো. অঞ্ঞথাস্মীতি ইদং পন অসমতো গহণং, যথাযং খত্তিযো যথাযং ব্ৰাহ্মণো, ততো অঞ্ঞথা অহং, হীনো ৱা অধিকো ৱাতি অত্থো. ইমানি তাৱ পচ্চুপ্পন্নৱসেন চত্তাৰি তণ্হাৱিচৰিতানি.
অসস্মীতি সতস্মীতি ইমানি পন দ্ৱে যস্মা অত্থীতি অসং, নিচ্চস্সেতং অধিৱচনং. সীদতীতি সতং, অনিচ্চস্সেতং অধিৱচনং. তস্মা সস্সতুচ্ছেদৱসেন ৱুত্তানীতি ৱেদিতব্বানি. ইতো পৰানি সন্তি এৱমাদীনি চত্তাৰি সংসযপৰিৱিতক্কৱসেন ৱুত্তানি. সন্তি হোতীতি এৱমাদীসু অহং সিযন্তি হোতীতি এৱমত্থো ৱেদিতব্বো. অধিপ্পাযো পনেত্থ পুৰিমচতুক্কে ৱুত্তনযেনেৱ গহেতব্বো. অপিহং সন্তিআদীনি পন চত্তাৰি অপি নাম অহং ভৱেয্যন্তি এৱং পত্থনাকপ্পনৱসেন ৱুত্তানি. তানিপি পুৰিমচতুক্কে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি. ভৱিস্সন্তিআদীনি পন চত্তাৰি অনাগতৱসেন ৱুত্তানি. তেসম্পি পুৰিমচতুক্কে ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. এৱমেতে –
‘‘দ্ৱে দিট্ঠিসীসা সীসঞ্ঞে, চত্তাৰো সীসমূলকা;
তযো তযোতি এতানি, অট্ঠাৰস ৱিভাৱযে.
এতেসু হি অসস্মি, সতস্মীতি এতে দ্ৱে দিট্ঠিসীসা নাম. অস্মি, সন্তি, অপিহং সন্তি, ভৱিস্সন্তি এতে চত্তাৰো সুদ্ধসীসা এৱ. ইত্থস্মীতিআদযো তযো তযোতি দ্ৱাদস সীসমূলকা নামাতি এৱমেতে দ্ৱে দিট্ঠিসীসা চত্তাৰো সুদ্ধসীসা দ্ৱাদস সীসমূলকাতি অট্ঠাৰস তণ্হাৱিচৰিতধম্মা ৱেদিতব্বা. ইমানি তাৱ অজ্ঝত্তিকস্স উপাদায অট্ঠাৰস তণ্হাৱিচৰিতানি. বাহিৰস্স উপাদায তণ্হাৱিচৰিতেসুপি এসেৱ নযো. ইমিনাতি ইমিনা ৰূপেন ৱা…পে… ৱিঞ্ঞাণেন ৱাতি এস ৱিসেসো ৱেদিতব্বো. সেসং তাদিসমেৱ.
ইতি এৱৰূপানি অতীতানি ছত্তিংসাতি একমেকস্স পুগ্গলস্স অতীতে অদ্ধনি ছত্তিংস. অনাগতানি ছত্তিংসাতি একমেকস্সেৱ পুগ্গলস্স চ অনাগতে অদ্ধনি ছত্তিংস. পচ্চুপ্পন্নানি ছত্তিংসাতি একস্স ৱা পুগ্গলস্স যথাসম্ভৱতো বহূনং ৱা পচ্চুপ্পন্নে অদ্ধনি ছত্তিংসাৱ. সব্বসত্তানং পন নিযমেনেৱ অতীতে অদ্ধনি ছত্তিংস, অনাগতে ছত্তিংস, পচ্চুপ্পন্নে ছত্তিংস. অনন্তা হি অসদিসতণ্হামানদিট্ঠিভেদা সত্তা. অট্ঠসতং তণ্হাৱিচৰিতং হোন্তীতি এত্থ পন অট্ঠসতসঙ্খাতং তণ্হাৱিচৰিতং হোতীতি এৱমত্থো দট্ঠব্বো.