(২০) ৫. মহাৱগ্গো
১. সোতানুগতসুত্তৱণ্ণনা
১৯১. পঞ্চমস্স পঠমে সোতানুগতানন্তি পসাদসোতং ওদহিত্ৱা ঞাণসোতেন ৱৱত্থপিতানং. চত্তাৰো আনিসংসা পাটিকঙ্খাতি চত্তাৰো গুণানিসংসা পাটিকঙ্খিতব্বা. ইদং পন ভগৱতা অত্থুপ্পত্তিৱসেন আৰদ্ধং. কতৰঅত্থুপ্পত্তিৱসেনাতি? ভিক্খূনং ধম্মস্সৱনায অনুপসঙ্কমনঅত্থুপ্পত্তিৱসেন. পঞ্চসতা কিৰ ব্ৰাহ্মণপব্বজিতা ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো লিঙ্গৱচনৱিভত্তিপদব্যঞ্জনাদীহি কথেন্তো অম্হেহি ঞাতমেৱ কথেস্সতি, অঞ্ঞাতং কিং কথেস্সতী’’তি ধম্মস্সৱনত্থং ন গচ্ছন্তি. সত্থা তং পৱত্তিং সুত্ৱা তে পক্কোসাপেত্ৱা ‘‘কস্মা এৱং কৰোথ, সক্কচ্চং ধম্মং সুণাথ, সক্কচ্চং ধম্মং সুণন্তানঞ্চ সজ্ঝাযন্তানঞ্চ ইমে এত্তকা আনিসংসা’’তি দস্সেন্তো ইমং দেসনং আৰভি.
তত্থ ধম্মং পৰিযাপুণাতীতি সুত্তং গেয্যন্তিআদিকং নৱঙ্গং সত্থুসাসনভূতং তন্তিধম্মং ৱড়ঞ্জেতি. সোতানুগতা হোন্তীতি সোতং অনুপ্পত্তা অনুপৱিট্ঠা হোন্তি. মনসানুপেক্খিতাতি চিত্তেন ওলোকিতা. দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধাতি অত্থতো চ কাৰণতো চ পঞ্ঞায সুট্ঠু পটিৱিদ্ধা পচ্চক্খং কতা. মুট্ঠস্সতি কালং কুৰুমানোতি নযিদং বুদ্ধৱচনং অনুস্সৰণসতিযা অভাৱেন ৱুত্তং, পুথুজ্জনকালকিৰিযং পন সন্ধায ৱুত্তং. পুথুজ্জনো হি মুট্ঠস্সতি কালং কৰোতি নাম. উপপজ্জতীতি সুদ্ধসীলে পতিট্ঠিতো দেৱলোকে নিব্বত্ততি. ধম্মপদা প্লৱন্তীতি অন্তৰাভৱে নিব্বত্তমুট্ঠস্সতিনো, যেপি পুব্বে সজ্ঝাযমূলিকা ৱাচাপৰিচিতবুদ্ধৱচনধম্মা, তে সব্বে পসন্নে আদাসে ছাযা ৱিয প্লৱন্তি, পাকটা হুত্ৱা পঞ্ঞাযন্তি. দন্ধো, ভিক্খৱে, সতুপ্পাদোতি বুদ্ধৱচনানুস্সৰণসতিযা উপ্পাদো দন্ধো গৰু. অথ সো সত্তো খিপ্পংযেৱ ৱিসেসগামী হোতি, নিব্বানগামী হোতীতি অত্থো.
ইদ্ধিমা চেতোৱসিপ্পত্তোতি ইদ্ধিসম্পন্নো চিত্তস্স ৱসিভাৱপত্তো খীণাসৱো. অযং ৱা সো ধম্মৱিনযোতি এত্থ ৱিভাৱনত্থো ৱা-সদ্দো. যত্থাতি যস্মিং ধম্মৱিনযে. ব্ৰহ্মচৰিযং অচৰিন্তি ব্ৰহ্মচৰিযৱাসং ৱসিং. ইদম্পি বুদ্ধৱচনং মযা পুব্বে ৱড়ঞ্জিতন্তি বুদ্ধৱচনানুস্সৰণৱসেনেতং ৱুত্তং. দেৱপুত্তোতি পঞ্চালচণ্ডো ৱিয হত্থকমহাব্ৰহ্মা ৱিয সনঙ্কুমাৰব্ৰহ্মা ৱিয চ একো ধম্মকথিকদেৱপুত্তো. ওপপাতিকো ওপপাতিকং সাৰেতীতি পঠমং উপ্পন্নো দেৱপুত্তো পচ্ছা উপ্পন্নং সাৰেতি. সহপংসুকীড়িকাতি এতেন নেসং দীঘৰত্তং কতপৰিচযভাৱং দস্সেতি. সমাগচ্ছেয্যুন্তি সালায ৱা ৰুক্খমূলে ৱা সম্মুখীভাৱং গচ্ছেয্যুং. এৱং ৱদেয্যাতি সালায ৱা ৰুক্খমূলে ৱা পঠমতৰং নিসিন্নো পচ্ছা আগতং এৱং ৱদেয্য. সেসমেত্থ পাড়িনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
২. ঠানসুত্তৱণ্ণনা
১৯২. দুতিযে ঠানানীতি কাৰণানি. ঠানেহীতি কাৰণেহি. সোচেয্যন্তি সুচিভাৱো. সংৱসমানোতি একতো ৱসমানো. ন সন্ততকাৰীতি ন সততকাৰী. ন সন্ততৱুত্তি সীলেসূতি সততং সব্বকালং সীলজীৱিতং ন জীৱতীতি অত্থো. সংৱোহাৰমানোতি কথেন্তো. একেন একো ৱোহৰতীতি একেন সদ্ধিং একো হুত্ৱা কথেতি. ৱোক্কমতীতি ওক্কমতি. পুৰিমৱোহাৰা পচ্ছিমৱোহাৰন্তি পুৰিমকথায পচ্ছিমকথং, পুৰিমকথায চ পচ্ছিমকথা, পচ্ছিমকথায চ পুৰিমকথা ন সমেতীতি অত্থো.
ঞাতিব্যসনেনাতিআদীসু ঞাতীনং ব্যসনং ঞাতিব্যসনং, ঞাতিৱিনাসোতি অত্থো. দুতিযপদেপি এসেৱ নযো. ৰোগব্যসনে পন ৰোগোযেৱ আৰোগ্যৱিনাসনতো ব্যসনং ৰোগব্যসনং. অনুপৰিৱত্তন্তীতি অনুবন্ধন্তি. লাভো চাতিআদীসু একং অত্তভাৱং লাভো অনুপৰিৱত্ততি, একং অলাভোতি এৱং নযো নেতব্বো. সাকচ্ছাযমানোতি পঞ্হপুচ্ছনৱিস্সজ্জনৱসেন সাকচ্ছং কৰোন্তো. যথাতি যেনাকাৰেন. উম্মগ্গোতি পঞ্হুম্মগ্গো. অভিনীহাৰোতি পঞ্হাভিসঙ্খৰণৱসেন চিত্তস্স অভিনীহাৰো. সমুদাহাৰোতি পঞ্হপুচ্ছনং. সন্তন্তি পচ্চনীকসন্ততায সন্তং কত্ৱা ন কথেতীতি অত্থো. পণীতন্তি অতপ্পকং. অতক্কাৱচৰন্তি যথা তক্কেন নযগ্গাহেন গহেতুং সক্কা হোতি, এৱং ন কথেতীতি অত্থো. নিপুণন্তি সণ্হং. পণ্ডিতৱেদনীযন্তি পণ্ডিতেহি জানিতব্বকং. সেসং সব্বত্থ ৱুত্তানুসাৰেনেৱ ৱেদিতব্বং.
৩. ভদ্দিযসুত্তৱণ্ণনা
১৯৩. ততিযে উপসঙ্কমীতি ভুত্তপাতৰাসো হুত্ৱা মালাগন্ধৱিলেপনং গহেত্ৱা ভগৱন্তং ৱন্দিস্সামীতি উপসঙ্কমি. মা অনুস্সৱেনাতিআদীসু অনুস্সৱৱচনেন মম কথং মা গণ্হথাতি ইমিনা নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. সাৰম্ভোতি কৰণুত্তৰিযলক্খণো সাৰম্ভো. অলোভাদযো লোভাদিপটিপক্খৱসেন ৱেদিতব্বা. কুসলধম্মূপসম্পদাযাতি কুসলধম্মানং সম্পাদনত্থায, পটিলাভত্থাযাতি ৱুত্তং হোতি. ইমে চেপি, ভদ্দিয, মহাসালাতি পুৰতো ঠিতে সালৰুক্খে দস্সেন্তো এৱমাহ. সেসমেত্থ হেট্ঠা ৱুত্তনযত্তা উত্তানত্থত্তা চ সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. সত্থৰি পন দেসনং ৱিনিৱট্টেন্তে ভদ্দিযো সোতাপন্নো জাতোতি.
৪. সামুগিযাসুত্তৱণ্ণনা
১৯৪. চতুত্থে সামুগিযাতি সামুগনিগমৱাসিনো. ব্যগ্ঘপজ্জাতি তে আলপন্তো এৱমাহ. কোলনগৰস্স হি কোলৰুক্খে হাৰেত্ৱা কতত্তা কোলনগৰন্তি চ ব্যগ্ঘপথে মাপিতত্তা ব্যগ্ঘপজ্জন্তি চ দ্ৱে নামানি. এতেসঞ্চ পুব্বপুৰিসা তত্থ ৱসিংসূতি ব্যগ্ঘপজ্জৱাসিতায ব্যগ্ঘপজ্জৱাসিনো ব্যগ্ঘপজ্জাতি ৱুচ্চন্তি. তে আলপন্তো এৱমাহ. পাৰিসুদ্ধিপধানিযঙ্গানীতি পাৰিসুদ্ধিঅত্থায পধানিযঙ্গানি পদহিতব্বৱীৰিযস্স অঙ্গানি, কোট্ঠাসাতি অত্থো. সীলপাৰিসুদ্ধিপধানিযঙ্গন্তি সীলপৰিসোধনৱীৰিযস্সেতং নামং. তঞ্হি সীলপাৰিসুদ্ধিপৰিপূৰণত্থায পধানিযঙ্গন্তি সীলপাৰিসুদ্ধিপধানিযঙ্গং. সেসেসুপি এসেৱ নযো. তত্থ তত্থ পঞ্ঞায অনুগ্গহেস্সামীতি তস্মিং তস্মিং ঠানে ৱিপস্সনাপঞ্ঞায অনুগ্গহেস্সামি. যো তত্থ ছন্দোতিআদীসু যো তস্মিং অনুগ্গণ্হনে কত্তুকামতাছন্দোতি ইমিনা নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. সতিসম্পজঞ্ঞং পনেত্থ সতিং উপট্ঠপেত্ৱা ঞাণেন পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ৱীৰিযপগ্গহনত্থং ৱুত্তং. ৰজনীযেসু ধম্মেসু চিত্তং ৱিৰাজেতীতি ৰাগপচ্চযেসু ইট্ঠাৰম্মণেসু যথা চিত্তং ৱিৰজ্জতি, এৱং কৰোতি. ৱিমোচনীযেসু ধম্মেসু চিত্তং ৱিমোচেতীতি যেহি আৰম্মণেহি চিত্তং ৱিমোচেতব্বং, তেসু যথা ৱিমুচ্চতি, এৱং কৰোতি. ৱিৰাজেত্ৱাতি এত্থ মগ্গক্খণে ৱিৰাজেতি নাম, ফলক্খণে ৱিৰত্তং নাম হোতি. দুতিযপদেপি এসেৱ নযো. সম্মাৱিমুত্তিং ফুসতীতি হেতুনা নযেন অৰহত্তফলৱিমুত্তিং ঞাণফস্সেন ফুসতীতি.
৫. ৱপ্পসুত্তৱণ্ণনা
১৯৫. পঞ্চমে ৱপ্পোতি দসবলস্স চূড়পিতা সক্যৰাজা. নিগণ্ঠসাৱকোতি ৱেসালিযং সীহসেনাপতি ৱিয নাড়ন্দাযং উপালিগহপতি ৱিয চ নিগণ্ঠস্স নাটপুত্তস্স উপট্ঠাকো. কাযেন সংৱুতোতি কাযদ্ৱাৰস্স সংৱুতত্তা পিহিতত্তা কাযেন সংৱুতো নাম. সেসদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. অৱিজ্জাৱিৰাগাতি অৱিজ্জায খযৱিৰাগেন. ৱিজ্জুপ্পাদাতি মগ্গৱিজ্জায উপ্পাদেন. তং ঠানন্তি তং কাৰণং. অৱিপক্কৱিপাকন্তি অলদ্ধৱিপাকৱাৰং. ততোনিদানন্তি তংহেতু তপ্পচ্চযা. দুক্খৱেদনিযা আসৱা অস্সৱেয্যুন্তি দুক্খৱেদনায পচ্চযভূতা কিলেসা অস্সৱেয্যুং, তস্স পুৰিসস্স উপ্পজ্জেয্যুন্তি অত্থো. অভিসম্পৰাযন্তি দুতিযে অত্তভাৱে. কাযসমাৰম্ভপচ্চযাতি কাযকম্মপচ্চযেন. আসৱাতি কিলেসা. ৱিঘাতপৰিড়াহাতি এত্থ ৱিঘাতোতি দুক্খং. পৰিড়াহোতি কাযিকচেতসিকো পৰিড়াহো. ফুস্স ফুস্স ব্যন্তীকৰোতীতি ঞাণৱজ্ঝং কম্মং ঞাণফস্সেন ফুসিত্ৱা ফুসিত্ৱা খযং গমেতি, ৱিপাকৱজ্ঝং কম্মং ৱিপাকফস্সেন ফুসিত্ৱা ফুসিত্ৱা খযং গমেতি. নিজ্জৰাতি কিলেসজীৰণকপটিপদা. সেসৱাৰেসুপি এসেৱ নযো. ইধ ঠত্ৱা অযং ভিক্খু খীণাসৱো কাতব্বো, চত্তাৰি মহাভূতানি নীহৰিত্ৱা চতুসচ্চৱৱত্থানং দস্সেত্ৱা যাৱ অৰহত্তফলং কম্মট্ঠানং কথেতব্বং.
ইদানি পন তস্স খীণাসৱস্স সততৱিহাৰে দস্সেতুং এৱং সম্মা ৱিমুত্তচিত্তস্সাতিআদিমাহ. তত্থ সম্মা ৱিমুত্তচিত্তস্সাতি হেতুনা কাৰণেন সম্মা ৱিমুত্তস্স. সততৱিহাৰাতি নিচ্চৱিহাৰা নিবদ্ধৱিহাৰা. নেৱ সুমনো হোতীতি ইট্ঠাৰম্মণে ৰাগৱসেন ন সোমনস্সজাতো হোতি. ন দুম্মনোতি অনিট্ঠাৰম্মণে পটিঘৱসেন ন দোমনস্সজাতো হোতি. উপেক্খকো ৱিহৰতি সতো সম্পজানোতি সতিসম্পজঞ্ঞপৰিগ্গহিতায মজ্ঝত্তাকাৰলক্খণায উপেক্খায তেসু আৰম্মণেসু উপেক্খকো মজ্ঝত্তো হুত্ৱা ৱিহৰতি.
কাযপৰিযন্তিকন্তি কাযন্তিকং কাযপৰিচ্ছিন্নং, যাৱ পঞ্চদ্ৱাৰকাযো পৱত্ততি, তাৱ পৱত্তং পঞ্চদ্ৱাৰিকৱেদনন্তি অত্থো. জীৱিতপৰিযন্তিকন্তি জীৱিতন্তিকং জীৱিতপৰিচ্ছিন্নং, যাৱ জীৱিতং পৱত্ততি, তাৱ পৱত্তং মনোদ্ৱাৰিকৱেদনন্তি অত্থো. তত্থ পঞ্চদ্ৱাৰিকৱেদনা পচ্ছা উপ্পজ্জিত্ৱা পঠমং নিৰুজ্ঝতি, মনোদ্ৱাৰিকৱেদনা পঠমং উপ্পজ্জিত্ৱা পচ্ছা নিৰুজ্ঝতি. সা হি পটিসন্ধিক্খণে ৱত্থুৰূপস্মিংযেৱ পতিট্ঠাতি. পঞ্চদ্ৱাৰিকা পৱত্তে পঞ্চদ্ৱাৰৱসেন পৱত্তমানা পঠমৱযে ৱীসতিৱস্সকালে ৰজ্জনদুস্সনমুয্হনৱসেন অধিমত্তা বলৱতী হোতি, পণ্ণাসৱস্সকালে ঠিতা হোতি, সট্ঠিৱস্সকালতো পট্ঠায পৰিহাযমানা, অসীতিনৱুতিৱস্সকালে মন্দা হোতি. তদা হি সত্তা ‘‘চিৰৰত্তং একতো নিসীদিম্হা নিপজ্জিম্হা’’তি ৱদন্তেপি ন জানামাতি ৱদন্তি. অধিমত্তানিপি ৰূপাদিআৰম্মণানি ন পস্সাম, সুগন্ধদুগ্গন্ধং ৱা সাদুঅসাদুং ৱা থদ্ধমুদুকং ৱাতি ন জানামাতিপি ৱদন্তি. ইতি নেসং পঞ্চদ্ৱাৰিকৱেদনা ভগ্গা হোতি, মনোদ্ৱাৰিকা পৱত্ততি. সাপি অনুপুব্বেন পৰিহাযমানা মৰণসমযে হদযকোটিংযেৱ নিস্সায পৱত্ততি. যাৱ পনেসা পৱত্ততি, তাৱ সত্তো জীৱতীতি ৱুচ্চতি. যদা নপ্পৱত্ততি, তদা ‘‘মতো নিৰুদ্ধো’’তি ৱুচ্চতি.
স্ৱাযমত্থো ৱাপিযা দীপেতব্বো – যথা হি পুৰিসো পঞ্চউদকমগ্গসম্পন্নং ৱাপিং কৰেয্য. পঠমং দেৱে ৱুট্ঠে পঞ্চহি উদকমগ্গেহি উদকং পৱিসিত্ৱা অন্তোৱাপিযং আৱাটে পূৰেয্য. পুনপ্পুনং দেৱে ৱস্সন্তে উদকমগ্গে পূৰেত্ৱা গাৱুতড্ঢযোজনমত্তং ওত্থৰিত্ৱা উদকং তিট্ঠেয্য ততো ততো ৱিস্সন্দমানং. অথ নিদ্ধমনতুম্বে ৱিৱৰিত্ৱা খেত্তেসু কম্মে কযিৰমানে উদকং নিক্খমন্তং, সস্সপাককালে উদকং নিক্খন্তং উদকং পৰিহীনং, ‘‘মচ্ছে গণ্হামা’’তি ৱত্তব্বতং আপজ্জেয্য. ততো কতিপাহেন আৱাটেসুযেৱ উদকং সণ্ঠহেয. যাৱ পন তং আৱাটেসু হোতি, তাৱ মহাৱাপিযং উদকং অত্থীতি সঙ্খং গচ্ছতি. যদা পন তত্থ ছিজ্জতি, তদা ‘‘ৱাপিযং উদকং নত্থী’’তি ৱুচ্চতি. এৱং সম্পদমিদং ৱেদিতব্বং.
পঠমং দেৱে ৱস্সন্তে পঞ্চহি মগ্গেহি উদকে পৱিসন্তে আৱাটানং পূৰণকালো ৱিয হি পঠমমেৱ পটিসন্ধিক্খণে মনোদ্ৱাৰিকৱেদনায ৱত্থুৰূপে পতিট্ঠিতকালো, পুনপ্পুনং দেৱে ৱস্সন্তে পঞ্চমগ্গানং পূৰণকালো ৱিয পৱত্তে পঞ্চদ্ৱাৰিকৱেদনায পৱত্তি, গাৱুতড্ঢযোজনমত্তং অজ্ঝোত্থৰণং ৱিয পঠমৱযে ৱীসতিৱস্সকালে ৰজ্জনাদিৱসেন তস্স অধিমত্তবলৱভাৱো, যাৱ ৱাপিতো উদকং ন নিগ্গচ্ছতি, তাৱ পূৰায ৱাপিযা ঠিতকালো ৱিয পঞ্ঞাসৱস্সকালে তস্স ঠিতকালো, নিদ্ধমনতুম্বেসু ৱিৱটেসু কম্মে কযিৰমানে উদকস্স নিক্খমনকালো ৱিয সট্ঠিৱস্সকালতো পট্ঠায তস্স পৰিহানি, উদকে ভট্ঠে উদকমগ্গেসু পৰিত্তউদকস্স ঠিতকালো ৱিয অসীতিনৱুতিকালে পঞ্চদ্ৱাৰিকৱেদনায মন্দকালো, আৱাটেসুযেৱ উদকস্স পতিট্ঠিতকালো ৱিয হদযৱত্থুকোটিং নিস্সায মনোদ্ৱাৰে ৱেদনায পৱত্তিকালো, আৱাটেসু পৰিত্তেপি উদকে সতি ‘‘ৱাপিযং উদকং অত্থী’’তি ৱত্তব্বকালো ৱিয যাৱ সা পৱত্ততি, তাৱ ‘‘সত্তো জীৱতী’’তি ৱুচ্চতি. যথা পন আৱাটেসু উদকে ছিন্নে ‘‘নত্থি ৱাপিযং উদক’’ন্তি ৱুচ্চতি, এৱং মনোদ্ৱাৰিকৱেদনায অপ্পৱত্তমানায সত্তো মতোতি ৱুচ্চতি. ইমং ৱেদনং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘জীৱিতপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদিযমানো’’তি.
কাযস্স ভেদাতি কাযস্স ভেদেন. উদ্ধং জীৱিতপৰিযাদানাতি জীৱিতক্খযতো উদ্ধং. ইধেৱাতি পটিসন্ধিৱসেন পৰতো অগন্ত্ৱা ইধেৱ. সীতী ভৱিস্সন্তীতি পৱত্তিৱিপ্ফন্দনদৰথৰহিতানি সীতানি অপ্পৱত্তনধম্মানি ভৱিস্সন্তি.
থূণং পটিচ্চাতি ৰুক্খং পটিচ্চ. কুদ্দালপিটকং আদাযাতি কুদ্দালঞ্চ খণিত্তিঞ্চ পচ্ছিঞ্চ গহেত্ৱাতি অত্থো. দেসনা পন কুদ্দালৱসেনেৱ কতা. মূলে ছিন্দেয্যাতি মূলম্হি কুদ্দালেন ছিন্দেয্য. পলিখণেয্যাতি খণিত্তিযা সমন্তা খণেয্য.
এৱমেৱ খোতি এত্থ ইদং ওপম্মসংসন্দনং – ৰুক্খো ৱিয হি অত্তভাৱো দট্ঠব্বো, ৰুক্খং পটিচ্চ ছাযা ৱিয কুসলাকুসলং কম্মং, ছাযং অপ্পৱত্তং কাতুকামো পুৰিসো ৱিয যোগাৱচৰো, কুদ্দালো ৱিয পঞ্ঞা, পিটকং ৱিয সমাধি, খণিত্তি ৱিয ৱিপস্সনা, খণিত্তিযা মূলানং পলিখণনকালো ৱিয অৰহত্তমগ্গেন অৱিজ্জায ছেদনকালো, খণ্ডাখণ্ডং কৰণকালো ৱিয খন্ধৱসেন দিট্ঠকালো, ফালনকালো ৱিয আযতনৱসেন দিট্ঠকালো, সকলীকৰণকালো ৱিয ধাতুৱসেন দিট্ঠকালো, ৱাতাতপেন ৱিসোসনকালো ৱিয কাযিকচেতসিকস্স ৱীৰিযস্স কৰণকালো, অগ্গিনা ডহনকালো ৱিয ঞাণেন কিলেসানং ডহনকালো, মসিকৰণকালো ৱিয ৱত্তমানক-পঞ্চক্খন্ধকালো, মহাৱাতে ওফুননকালো ৱিয নদীসোতে পৱাহনকালো ৱিয চ ছিন্নমূলকানং পঞ্চন্নং খন্ধানং অপ্পটিসন্ধিকনিৰোধো, ওফুননপ্পৱাহনেহি অপঞ্ঞত্তিকভাৱূপগমো ৱিয পুনব্ভৱে ৱিপাকক্খন্ধানং অনুপ্পাদেন অপণ্ণত্তিকভাৱো ৱেদিতব্বো.
ভগৱন্তং এতদৱোচাতি সত্থৰি দেসনং ৱিনিৱট্টেন্তে সোতাপত্তিফলং পত্ৱা এতং ‘‘সেয্যথাপি, ভন্তে’’তিআদিৱচনং অৱোচ. তত্থ উদযত্থিকোতি ৱড্ঢিঅত্থিকো. অস্সপণিযং পোসেয্যাতি পঞ্চ অস্সপোতসতানি কিণিত্ৱা পচ্ছা ৱিক্কিণিস্সামীতি পোসেয্য. সহস্সগ্ঘনকস্স অস্সস্স পঞ্চসতমত্তং উপকৰণং গন্ধমালাদিৱসেন পোসাৱনিকংযেৱ অগমাসি. অথস্স তে অস্সা একদিৱসেনেৱ ৰোগং ফুসিত্ৱা সব্বে জীৱিতক্খযং পাপুণেয্যুন্তি ইমিনা অধিপ্পাযেন এৱমাহ. উদযঞ্চেৱ নাধিগচ্ছেয্যাতি ৱড্ঢিঞ্চ গেহতো নীহৰিত্ৱা দিন্নমূলঞ্চ কিঞ্চি ন লভেয্য. পযিৰুপাসিন্তি চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠহিং. স্ৱাহং উদযঞ্চেৱ নাধিগচ্ছিন্তি সো অহং নেৱ উদযং ন গেহতো দিন্নধনং অধিগচ্ছিং, পণিযঅস্সজগ্গনকো নাম জাতোস্মীতি দস্সেতি. সেসমেত্থ উত্তানমেৱাতি.
৬. সাড়্হসুত্তৱণ্ণনা
১৯৬. ছট্ঠে দ্ৱযেনাতি দ্ৱীহি কোট্ঠাসেহি. ওঘস্স নিত্থৰণন্তি চতুৰোঘনিত্থৰণং. তপোজিগুচ্ছাহেতূতি দুক্কৰকাৰিকসঙ্খাতেন তপেন পাপজিগুচ্ছনহেতু. অঞ্ঞতৰং সামঞ্ঞঙ্গন্তি একং সমণধম্মকোট্ঠাসং. অপৰিসুদ্ধকাযসমাচাৰাতিআদীসু পুৰিমেহি তীহি পদেহি কাযিকৱাচসিকচেতসিকসীলানং অপৰিসুদ্ধতং দস্সেত্ৱা পচ্ছিমেন পদেন অপৰিসুদ্ধাজীৱতং দস্সেতি. ঞাণদস্সনাযাতি মগ্গঞাণসঙ্খাতায দস্সনায. অনুত্তৰায সম্বোধাযাতি অৰহত্তায, অৰহত্তঞাণফস্সেন ফুসিতুং অভব্বাতি ৱুত্তং হোতি. সাললট্ঠিন্তি সালৰুক্খং. নৱন্তি তৰুণং. অকুক্কুচ্চকজাতন্তি ‘‘ভৱেয্য নু খো, ন ভৱেয্যা’’তি অজনেতব্বকুক্কুচ্চং. লেখণিযা লিখেয্যাতি অৱলেখনমত্তকেন অৱলিখেয্য. ধোৱেয্যাতি ঘংসেয্য. অন্তো অৱিসুদ্ধাতি অব্ভন্তৰে অসুদ্ধা অপনীতসাৰা.
এৱমেৱ খোতি এত্থ ইদং ওপম্মসংসন্দনং – সাললট্ঠি ৱিয হি অত্তভাৱো দট্ঠব্বো, নদীসোতং ৱিয সংসাৰসোতং, পাৰং গন্তুকামপুৰিসো ৱিয দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিযো গহেত্ৱা ঠিতপুৰিসো, সাললট্ঠিযা বহিদ্ধা সুপৰিকম্মকতকালো ৱিয বহিদ্ধা তপচৰণং গাড়্হং কত্ৱা গহিতকালো, অন্তো অসুদ্ধকালো ৱিয অব্ভন্তৰে সীলানং অপৰিসুদ্ধকালো, সাললট্ঠিযা সংসীদিত্ৱা অধোগমনং ৱিয দিট্ঠিগতিকস্স সংসাৰসোতে সংসীদনং ৱেদিতব্বং.
ফিযাৰিত্তং বন্ধেয্যাতি ফিযঞ্চ অৰিত্তঞ্চ যোজেয্য. এৱমেৱাতি এত্থাপি ইদং ওপম্মসংসন্দনং – সাললট্ঠি ৱিয অত্তভাৱো, নদীসোতং ৱিয সংসাৰসোতং, পাৰং গন্তুকামপুৰিসো ৱিয যোগাৱচৰো, বহিদ্ধা সুপৰিকম্মকতকালো ৱিয ছসু দ্ৱাৰেসু সংৱৰস্স পচ্চুপট্ঠিতকালো, অন্তো সুৱিসোধিতভাৱো ৱিয অব্ভন্তৰে পৰিসুদ্ধসীলভাৱো, ফিযাৰিত্তবন্ধনং ৱিয কাযিকচেতসিকৱীৰিযকৰণং, সোত্থিনা পাৰিমতীৰগমনং ৱিয অনুপুব্বেন সীলং পূৰেত্ৱা সমাধিং পূৰেত্ৱা পঞ্ঞং পূৰেত্ৱা নিব্বানগমনং দট্ঠব্বং.
কণ্ডচিত্ৰকানীতি সৰলট্ঠিসৰৰজ্জুসৰপাসাদসৰসাণিসৰপোক্খৰণিসৰপদুমানীতি অনেকানি কণ্ডেহি কত্তব্বচিত্ৰানি. অথ খো সো তীহি ঠানেহীতি সো এৱং বহূনি কণ্ডচিত্ৰকানি জানন্তোপি ন ৰাজাৰহো হোতি, তীহিযেৱ পন ঠানেহি হোতীতি অত্থো. সম্মাসমাধি হোতীতি মগ্গসমাধিনা চ ফলসমাধিনা চ সমাহিতো হোতীতি অযমেত্থ অত্থো. সম্মাদিট্ঠীতি মগ্গসম্মাদিট্ঠিযা সমন্নাগতো. ইদং দুক্খন্তিআদীহি চতূহি সচ্চেহি চত্তাৰো মগ্গা তীণি চ ফলানি কথিতানি. অযং পন মগ্গেনেৱ অৱিৰাধিতং ৱিজ্ঝতি নামাতি ৱেদিতব্বো. সম্মাৱিমুত্তীতি অৰহত্তফলৱিমুত্তিযা সমন্নাগতো. অৱিজ্জাক্খন্ধং পদালেতীতি অৰহত্তমগ্গেন পদালেতি নামাতি ৱুচ্চতি. ইমিনা হি হেট্ঠা অৰহত্তমগ্গেন অৱিজ্জাক্খন্ধো পদালিতো, ইধ পন পদালিতং উপাদায পদালেতীতি ৱত্তুং ৱট্টতীতি.
৭. মল্লিকাদেৱীসুত্তৱণ্ণনা
১৯৭. সত্তমে মল্লিকা দেৱীতি পসেনদিৰঞ্ঞো দেৱী. যেন মিধেকচ্চো মাতুগামোতি যেন ইধেকচ্চা ইত্থী. দুব্বণ্ণাতি বীভচ্ছৱণ্ণা. দুৰূপাতি দুস্সণ্ঠিতা. সুপাপিকাতি সুট্ঠু পাপিকা সুট্ঠু লামিকা. দস্সনাযাতি পস্সিতুং. দলিদ্দাতি ধনদলিদ্দা. অপ্পস্সকাতি সকেন ধনেন ৰহিতা. অপ্পভোগাতি উপভোগপৰিভোগভণ্ডকৰহিতা. অপ্পেসক্খাতি অপ্পপৰিৱাৰা. অড্ঢাতি ইস্সৰা. মহদ্ধনাতি ৱড়ঞ্জনকধনেন মহদ্ধনা. মহাভোগাতি উপভোগপৰিভোগভণ্ডভোগেন মহাভোগা. মহেসক্খাতি মহাপৰিৱাৰা. অভিৰূপাতি উত্তমৰূপা. দস্সনীযাতি দস্সনযুত্তা. পাসাদিকাতি দস্সনেন পাসাদিকা. ৱণ্ণপোক্খৰতাযাতি ৱণ্ণেন চেৱ সৰীৰসণ্ঠানেন চ.
অভিসজ্জতীতি লগ্গতি. ব্যাপজ্জতীতি পকতিং পজহতি. পতিত্থীযতীতি কোধৱসেন থিনভাৱং থদ্ধভাৱং আপজ্জতি. ন দাতা হোতীতি ন দাযিকা হোতি. সেয্যাৱসথপদীপেয্যন্তি এত্থ সেয্যাতি মঞ্চপল্লঙ্কাদিসযনং. আৱসথোতি আৱসথাগাৰং. পদীপেয্যং ৱুচ্চতি ৱট্টিতেলাদিপদীপূপকৰণং. ইস্সামনিকাতি ইস্সায সম্পযুত্তচিত্তা. ইমিনা নযেন সব্বত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. কোধনা অহোসিন্তি কোধমনা অহোসিং. অনিস্সামনিকা অহোসিন্তি ইস্সাৱিৰহিতচিত্তা অহোসিং. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৱাতি.
৮. অত্তন্তপসুত্তৱণ্ণনা
১৯৮. অট্ঠমে অত্তন্তপাদীসু অত্তানং তপতি দুক্খাপেতীতি অত্তন্তপো. অত্তনো পৰিতাপনানুযোগং অত্তপৰিতাপনানুযোগং. পৰং তপতীতি পৰন্তপো. পৰেসং পৰিতাপনানুযোগং পৰপৰিতাপনানুযোগং. দিট্ঠেৱ ধম্মেতি ইমস্মিংযেৱ অত্তভাৱে. নিচ্ছাতোতি ছাতং ৱুচ্চতি তণ্হা, সা অস্স নত্থীতি নিচ্ছাতো. সব্বকিলেসানং নিব্বুতত্তা নিব্বুতো. অন্তো তাপনকিলেসানং অভাৱা সীতলো জাতোতি সীতীভূতো. ঝানমগ্গফলনিব্বানসুখানি পটিসংৱেদেতীতি সুখপ্পটিসংৱেদী. ব্ৰহ্মভূতেন অত্তনাতি সেট্ঠভূতেন অত্তনা.
অচেলকোতিআদীনি ৱুত্তত্থানেৱ. ওৰব্ভিকাদীসু উৰব্ভা ৱুচ্চন্তি এড়কা, উৰব্ভে হনতীতি ওৰব্ভিকো. সূকৰিকাদীসুপি এসেৱ নযো. লুদ্দোতি দাৰুণো কক্খড়ো. মচ্ছঘাতকোতি মচ্ছবন্ধো কেৱট্টো. বন্ধনাগাৰিকোতি বন্ধনাগাৰগোপকো. কুৰূৰকম্মন্তাতি দাৰুণকম্মন্তা.
মুদ্ধাৱসিত্তোতি খত্তিযাভিসেকেন মুদ্ধনি অভিসিত্তো. পুৰত্থিমেন নগৰস্সাতি নগৰতো পুৰত্থিমায দিসায. সন্থাগাৰন্তি যঞ্ঞসালং. খৰাজিনং নিৱাসেত্ৱাতি সখুৰং অজিনচম্মং নিৱাসেত্ৱা. সপ্পিতেলেনাতি সপ্পিনা চেৱ তেলেন চ. ঠপেত্ৱা হি সপ্পিং অৱসেসো যো কোচি স্নেহো তেলন্তি ৱুচ্চতি. কণ্ডুৱমানোতি নখানং ছিন্নত্তা কণ্ডুৱিতব্বকালে তেন কণ্ডুৱমানো. অনন্তৰহিতাযাতি অসন্থতায. সৰূপৱচ্ছাযাতি সদিসৱচ্ছায. সচে গাৱী সেতা হোতি, ৱচ্ছোপি সেতকোৱ. সচে কপিলা ৱা ৰত্তা ৱা, ৱচ্ছকোপি তাদিসোৱাতি এৱং সৰূপৱচ্ছায. সো এৱমাহাতি সো ৰাজা এৱং ৱদেতি. ৱচ্ছতৰাতি তৰুণৱচ্ছকভাৱং অতিক্কন্তা বলৱৱচ্ছা. ৱচ্ছতৰীসুপি এসেৱ নযো. বৰিহিসত্থাযাতি পৰিক্খেপকৰণত্থায চেৱ যঞ্ঞভূমিযং অত্থৰণত্থায চ.
চতুত্থপুগ্গলং বুদ্ধুপ্পাদতো পট্ঠায দস্সেতুং ইধ, ভিক্খৱে, তথাগতোতিআদিমাহ. তত্থ তথাগতোতিআদীনি ৱুত্তত্থানেৱ. তং ধম্মন্তি তং ৱুত্তপ্পকাৰসম্পদং ধম্মং. সুণাতি, গহপতি, ৱাতি কস্মা পঠমং গহপতিং নিদ্দিসতি? নিহতমানত্তা উস্সন্নত্তা চ. যেভুয্যেন হি খত্তিযকুলতো পব্বজিতা জাতিং নিস্সায মানং কৰোন্তি. ব্ৰাহ্মণকুলা পব্বজিতা মন্তে নিস্সায মানং কৰোন্তি, হীনজচ্চকুলা পব্বজিতা অত্তনো ৱিজাতিতায পতিট্ঠাতুং ন সক্কোন্তি. গহপতিদাৰকা পন কচ্ছেহি সেদং মুঞ্চন্তেহি পিট্ঠিযা লোণং পুপ্ফমানায ভূমিং কসিত্ৱা তাদিসস্স মানস্স অভাৱতো নিহতমানদপ্পা হোন্তি. তে পব্বজিত্ৱা মানং ৱা দপ্পং ৱা অকত্ৱা যথাবলং বুদ্ধৱচনং উগ্গহেত্ৱা ৱিপস্সনায কম্মং কৰোন্তা সক্কোন্তি অৰহত্তে পতিট্ঠাতুং. ইতৰেহি চ কুলেহি নিক্খমিত্ৱা পব্বজিতা ন বহুকা, গহপতিকাৱ বহুকা. ইতি নিহতমানত্তা উস্সন্নত্তা চ পঠমং গহপতিং নিদ্দিসতীতি.
অঞ্ঞতৰস্মিং ৱাতি ইতৰেসং ৱা কুলানং অঞ্ঞতৰস্মিং. পচ্চাজাতোতি পতিজাতো. তথাগতে সদ্ধং পটিলভতীতি পৰিসুদ্ধং ধম্মং সুত্ৱা ধম্মসামিম্হি তথাগতে ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ৱত ভগৱা’’তি সদ্ধং পটিলভতি. ইতি পটিসঞ্চিক্খতীতি এৱং পচ্চৱেক্খতি. সম্বাধো ঘৰাৱাসোতি সচেপি সট্ঠিহত্থে ঘৰে যোজনসতন্তৰেপি ৱা দ্ৱে জাযম্পতিকা ৱসন্তি, তথাপি নেসং সকিঞ্চনসপলিবোধট্ঠেন ঘৰাৱাসো সম্বাধোৱ. ৰজাপথোতি ৰাগৰজাদীনং উট্ঠানট্ঠানন্তি মহাঅট্ঠকথাযং ৱুত্তং. আগমনপথোতিপি ৱট্টতি. অলগ্গনট্ঠেন অব্ভোকাসো ৱিযাতি অব্ভোকাসো. পব্বজিতো হি কূটাগাৰৰতনপাসাদদেৱৱিমানাদীসু পিহিতদ্ৱাৰৱাতপানেসু পটিচ্ছন্নেসু ৱসন্তোপি নেৱ লগ্গতি ন সজ্জতি ন বজ্ঝতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘অব্ভোকাসো পব্বজ্জা’’তি. অপিচ সম্বাধো ঘৰাৱাসো কুসলকিৰিযায যথাসুখং ওকাসাভাৱতো, ৰজাপথো অসংৱুতসঙ্কাৰট্ঠানং ৱিয ৰজানং, কিলেসৰজানং সন্নিপাতট্ঠানতো. অব্ভোকাসো পব্বজ্জা কুসলকিৰিযায যথাসুখং ওকাসসব্ভাৱতো.
নযিদং সুকৰং…পে… পব্বজেয্যন্তি এত্থ অযং সঙ্খেপকথা – যদেতং সিক্খত্তযব্ৰহ্মচৰিযং একম্পি দিৱসং অখণ্ডং কত্ৱা চৰিমকচিত্তং পাপেতব্বতায একন্তপৰিপুণ্ণং, একদিৱসম্পি চ কিলেসমলেন অমলিনং কত্ৱা চৰিমকচিত্তং পাপেতব্বতায একন্তপৰিসুদ্ধং, সঙ্খলিখিতং লিখিতসঙ্খসদিসং ধোতসঙ্খসপ্পটিভাগং চৰিতব্বং. ইদং ন সুকৰং অগাৰং অজ্ঝাৱসতা অগাৰমজ্ঝে ৱসন্তেন একন্তপৰিপুণ্ণং…পে… চৰিতুং. যংনূনাহং কেসে চ মস্সুঞ্চ ওহাৰেত্ৱা কসাযৰসপীততায কাসাযানি ব্ৰহ্মচৰিযং চৰন্তানং অনুচ্ছৱিকানি ৱত্থানি অচ্ছাদেত্ৱা পৰিদহিত্ৱা অগাৰস্মা নিক্খমিত্ৱা অনগাৰিযং পব্বজেয্যন্তি. এত্থ চ যস্মা অগাৰস্স হিতং কসিৱণিজ্জাদিকম্মং অগাৰিযন্তি ৱুচ্চতি, তঞ্চ পব্বজ্জায নত্থি, তস্মা পব্বজ্জা অনগাৰিযাতি ঞাতব্বা, তং অনগাৰিযং. পব্বজেয্যন্তি পটিপজ্জেয্যং.
অপ্পং ৱাতি সহস্সতো হেট্ঠা ভোগক্খন্ধো অপ্পো নাম হোতি, সহস্সতো পট্ঠায মহা. আবন্ধনট্ঠেন ঞাতিযেৱ ঞাতিপৰিৱট্টো. সো ৱীসতিযা হেট্ঠা অপ্পো নাম হোতি, ৱীসতিযা পট্ঠায মহা. ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্নোতি যা ভিক্খূনং অধিসীলসঙ্খাতা সিক্খা, তঞ্চ, যত্থ চেতে সহ জীৱন্তি, একজীৱিকা সভাগৱুত্তিনো হোন্তি, তং ভগৱতা পঞ্ঞত্তসিক্খাপদসঙ্খাতং সাজীৱঞ্চ তত্থ সিক্খনভাৱেন সমাপন্নোতি ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো. সমাপন্নোতি সিক্খং পৰিপূৰেন্তো সাজীৱঞ্চ অৱীতিক্কমন্তো হুত্ৱা তদুভযং উপগতোতি অত্থো.
পাণাতিপাতং পহাযাতিআদীনি ৱুত্তত্থানেৱ. ইমেসং ভেদাযাতি যেসং ইতোতি ৱুত্তানং সন্তিকে সুতং, তেসং ভেদায. ভিন্নানং ৱা সন্ধাতাতি দ্ৱিন্নং মিত্তানং ৱা সমানুপজ্ঝাযকাদীনং ৱা কেনচিদেৱ কাৰণেন ভিন্নানং একমেকং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘তুম্হাকং ঈদিসে কুলে জাতানং এৱং বহুস্সুতানং ইদং ন যুত্ত’’ন্তিআদীনি ৱত্ৱা সন্ধানং কত্তা. অনুপ্পদাতাতি সন্ধানানুপ্পদাতা, দ্ৱে জনে সমগ্গে দিস্ৱা ‘‘তুম্হাকং এৱৰূপে কুলে জাতানং এৱৰূপেহি গুণেহি সমন্নাগতানং অনুচ্ছৱিকমেত’’ন্তিআদীনি ৱত্ৱা দড়্হীকম্মং কত্তাতি অত্থো. সমগ্গো আৰামো অস্সাতি সমগ্গাৰামো. যত্থ সমগ্গা নত্থি, তত্থ ৱসিতুম্পি ন ইচ্ছতীতি অত্থো. সমগ্গৰামোতিপি পাড়ি, অযমেৱ অত্থো. সমগ্গৰতোতি সমগ্গেসু ৰতো, তে পহায অঞ্ঞত্থ গন্তুং ন ইচ্ছতীতি অত্থো. সমগ্গে দিস্ৱাপি সুত্ৱাপি নন্দতীতি সমগ্গনন্দী. সমগ্গকৰণিং ৱাচং ভাসিতাতি যা ৱাচা সত্তে সমগ্গেযেৱ কৰোতি, তং সামগ্গিগুণপৰিদীপিকমেৱ ৱাচং ভাসতি, ন ইতৰন্তি.
নেলাতি এলং ৱুচ্চতি দোসো, নাস্সা এলন্তি নেলা, নিদ্দোসাতি অত্থো ‘‘নেলঙ্গো সেতপচ্ছাদো’’তি (উদা. ৬৫) এত্থ ৱুত্তনেলং ৱিয. কণ্ণসুখাতি ব্যঞ্জনমধুৰতায কণ্ণানং সুখা, সূচিৱিজ্ঝনং ৱিয কণ্ণসূলং ন জনেতি. অত্থমধুৰতায সকলসৰীৰে কোপং অজনেত্ৱা পেমং জনেতীতি পেমনীযা. হদযং গচ্ছতি অপ্পটিহঞ্ঞমানা সুখেন চিত্তং পৱিসতীতি হদযঙ্গমা. গুণপৰিপুণ্ণতায পুৰে ভৱাতি পোৰী. পুৰে সংৱড্ঢনাৰী ৱিয সুকুমাৰাতিপি পোৰী. পুৰস্স এসাতিপি পোৰী, নগৰৱাসীনং কথাতি অত্থো. নগৰৱাসিনো হি যুত্তকথা হোন্তি, পিতিমত্তং পিতাতি, ভাতিমত্তং ভাতাতি ৱদন্তি. এৱৰূপী কথা বহুনো জনস্স কন্তা হোতীতি বহুজনকন্তা. কন্তভাৱেনেৱ বহুজনস্স মনাপা চিত্তৱুড্ঢিকৰাতি বহুজনমনাপা.
কালে ৱদতীতি কালৱাদী, ৱত্তব্বযুত্তকালং সল্লক্খেত্ৱা ৱদতীতি অত্থো. ভূতং তচ্ছং সভাৱমেৱ ৱদতীতি ভূতৱাদী. দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকঅত্থসন্নিস্সিতমেৱ কত্ৱা ৱদতীতি অত্থৱাদী. নৱলোকুত্তৰধম্মসন্নিস্সিতং কত্ৱা ৱদতীতি ধম্মৱাদী. সংৱৰৱিনযপহানৱিনযসন্নিস্সিতং কত্ৱা ৱদতীতি ৱিনযৱাদী. নিধানং ৱুচ্চতি ঠপনোকাসো, নিধানমস্সা অত্থীতি নিধানৱতী. হদযে নিধেতব্বযুত্তকং ৱাচং ভাসিতাতি অত্থো. কালেনাতি এৱৰূপিং ভাসমানোপি চ ‘‘অহং নিধানৱতিং ৱাচং ভাসিস্সামী’’তি ন অকালেন ভাসতি, যুত্তকালং পন অৱেক্খিত্ৱাৱ ভাসতীতি অত্থো. সাপদেসন্তি সউপমং, সকাৰণন্তি অত্থো. পৰিযন্তৱতিন্তি পৰিচ্ছেদং দস্সেত্ৱা, যথাস্সা পৰিচ্ছেদো পঞ্ঞাযতি, এৱং ভাসতীতি অত্থো. অত্থসংহিতন্তি অনেকেহিপি নযেহি ৱিভজন্তেন পৰিযাদাতুং অসক্কুণেয্যতায অত্থসম্পন্নং ভাসতি. যং ৱা সো অত্থৱাদী অত্থং ৱদতি, তেন অত্থেন সংহিতত্তা অত্থসংহিতং ৱাচং ভাসতি, ন অঞ্ঞং নিক্খিপিত্ৱা অঞ্ঞং ভাসতীতি ৱুত্তং হোতি.
বীজগামভূতগামসমাৰম্ভাতি মূলবীজং খন্ধবীজং ফড়ুবীজং অগ্গবীজং বীজবীজন্তি পঞ্চৱিধস্স বীজগামস্স চেৱ যস্স কস্সচি নীলতিণৰুক্খাদিকস্স ভূতগামস্স চ সমাৰম্ভা, ছেদনভেদনপচনাদিভাৱেন ৱিকোপনা পটিৱিৰতোতি অত্থো.
একভত্তিকোতি পাতৰাসভত্তং সাযমাসভত্তন্তি দ্ৱে ভত্তানি. তেসু পাতৰাসভত্তং অন্তোমজ্ঝন্হিকেন পৰিচ্ছিন্নং, ইতৰং মজ্ঝন্হিকতো উদ্ধং অন্তোঅৰুণেন. তস্মা অন্তোমজ্ঝন্হিকে দসক্খত্তুং ভুঞ্জমানোপি একভত্তিকোৱ হোতি. তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘একভত্তিকো’’তি. ৰত্তিযা ভোজনং ৰত্তি, ততো উপৰতোতি ৰত্তূপৰতো. অতিক্কন্তে মজ্ঝন্হিকে যাৱ সূৰিযত্থঙ্গমনা ভোজনং ৱিকালভোজনং নাম, ততো ৱিৰতত্তা ৱিৰতো ৱিকালভোজনা.
জাতৰূপন্তি সুৱণ্ণং. ৰজতন্তি কহাপণো লোহমাসকো জতুমাসকো দাৰুমাসকোতি যে ৱোহাৰং গচ্ছন্তি. তস্স উভযস্সাপি পটিগ্গহণা পটিৱিৰতো, নেৱ তং উগ্গণ্হাতি, ন উগ্গণ্হাপেতি, ন উপনিক্খিত্তং সাদিযতীতি অত্থো.
আমকধঞ্ঞপটিগ্গহণাতি সালিৱীহিযৱগোধূমকঙ্গুৱৰককুদ্ৰূসকসঙ্খাতস্স সত্তৱিধস্সপি আমকধঞ্ঞস্স পটিগ্গহণা. ন কেৱলঞ্চ এতেসং পটিগ্গহণমেৱ, আমসনম্পি ভিক্খূনং ন ৱট্টতিযেৱ. আমকমংসপটিগ্গহণাতি এত্থ অঞ্ঞত্ৰ ওদিস্স অনুঞ্ঞাতা আমকমংসমচ্ছানং পটিগ্গহণমেৱ ভিক্খূনং ন ৱট্টতি, নো আমসনন্তি.
ইত্থিকুমাৰিকপটিগ্গহণাতি এত্থ ইত্থীতি পুৰিসন্তৰগতা, ইতৰা কুমাৰিকা নাম, তাসং পটিগ্গহণম্পি আমসনম্পি অকপ্পিযমেৱ. দাসিদাসপটিগ্গহণাতি এত্থ দাসিদাসৱসেনেৱ তেসং পটিগ্গহণং ন ৱট্টতি, ‘‘কপ্পিযকাৰকং দম্মি, আৰামিকং দম্মী’’তি এৱং ৱুত্তে পন ৱট্টতি. অজেড়কাদীসুপি খেত্তৱত্থুপৰিযোসানেসু কপ্পিযাকপ্পিযনযো ৱিনযৱসেন উপপৰিক্খিতব্বো. তত্থ খেত্তং নাম যস্মিং পুব্বণ্ণং ৰুহতি. ৱত্থু নাম যস্মিং অপৰণ্ণং ৰুহতি. যত্থ ৱা উভযম্পি ৰুহতি, তং খেত্তং. তদত্থায অকতভূমিভাগো ৱত্থু. খেত্তৱত্থুসীসেন চেত্থ ৱাপি-তড়াকাদীনিপি সঙ্গহিতানেৱ.
দূতেয্যং ৱুচ্চতি দূতকম্মং গিহীনং পণ্ণং ৱা সাসনং ৱা গহেত্ৱা তত্থ তত্থ গমনং. পহিণগমনং ৱুচ্চতি ঘৰা ঘৰং পেসিতস্স খুদ্দকগমনং. অনুযোগো নাম তদুভযকৰণং. তস্মা দুতেয্যপহিণগমনানং অনুযোগোতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. কযৱিক্কযাতি কযা চ ৱিক্কযা চ. তুলাকূটাদীসু কূটন্তি ৱঞ্চনং. তত্থ তুলাকূটং তাৱ ৰূপকূটং, অঙ্গকূটং, গহণকূটং, পটিচ্ছন্নকূটন্তি চতুব্বিধং হোতি. তত্থ ৰূপকূটং নাম দ্ৱে তুলা সমৰূপা কত্ৱা গণ্হন্তো মহতিযা গণ্হাতি, দদন্তো খুদ্দিকায দেতি. অঙ্গকূটং নাম গণ্হন্তো পচ্ছাভাগে হত্থেন তুলং অক্কমতি, দদন্তো পুব্বভাগে. গহণকূটং নাম গণ্হন্তো মূলে ৰজ্জুং গণ্হাতি, দদন্তো অগ্গে. পটিচ্ছন্নকূটং নাম তুলং সুসিৰং কত্ৱা অন্তো অযচুণ্ণং পক্খিপিত্ৱা গণ্হন্তো তং পচ্ছাভাগে কৰোতি, দদন্তো অগ্গভাগে.
কংসো ৱুচ্চতি সুৱণ্ণপাতি, তায ৱঞ্চনং কংসকূটং. কথং? একং সুৱণ্ণপাতিং কত্ৱা অঞ্ঞা দ্ৱে তিস্সো লোহপাতিযো সুৱণ্ণৱণ্ণা কৰোতি. ততো জনপদং গন্ত্ৱা কিঞ্চিদেৱ অড্ঢকুলং পৱিসিত্ৱা ‘‘সুৱণ্ণভাজনানি কিণথা’’তি ৱত্ৱা অগ্ঘে পুচ্ছিতে সমগ্ঘতৰং দাতুকামা হোন্তি. ততো তেহি ‘‘কথং ইমেসং সুৱণ্ণভাৱো জানিতব্বো’’তি ৱুত্তে ‘‘ৱীমংসিত্ৱা গণ্হথা’’তি সুৱণ্ণপাতিং পাসাণে ঘংসিত্ৱা সব্বপাতিযো দত্ৱা গচ্ছতি.
মানকূটং নাম হদযভেদ-সিখাভেদ-ৰজ্জুভেদৱসেন তিৱিধং হোতি. তত্থ হদযভেদো সপ্পিতেলাদিমিননকালে লব্ভতি. তানি হি গণ্হন্তো হেট্ঠাছিদ্দেন মানেন ‘‘সণিকং আসিঞ্চা’’তি ৱত্ৱা অত্তনো ভাজনে বহুং পগ্ঘৰাপেত্ৱা গণ্হাতি, দদন্তো ছিদ্দং পিধায সীঘং পূৰেত্ৱা দেতি. সিখাভেদো তিলতণ্ডুলাদিমিননকালে লব্ভতি. তানি হি গণ্হন্তো সণিকং সিখং উস্সাপেত্ৱা গণ্হাতি, দদন্তো ৱেগেন পূৰেত্ৱা সিখং ছিন্দন্তো দেতি. ৰজ্জুভেদো খেত্তৱত্থুমিননকালে লব্ভতি. লঞ্জং অলভন্তা হি খেত্তং অমহন্তম্পি মহন্তং কত্ৱা মিনন্তি.
উক্কোটনাদীসু উক্কোটনন্তি সামিকে অস্সামিকে কাতুং লঞ্জগ্গহণং. ৱঞ্চনন্তি তেহি তেহি উপাযেহি পৰেসং ৱঞ্চনং. তত্ৰিদমেকং ৱত্থু – একো কিৰ লুদ্দকো মিগঞ্চ মিগপোতকঞ্চ গহেত্ৱা আগচ্ছতি. তমেকো ধুত্তো ‘‘কিং ভো মিগো অগ্ঘতি, কিং মিগপোতকো’’তি আহ. ‘‘মিগো দ্ৱে কহাপণে, মিগপোতকো এক’’ন্তি চ ৱুত্তে একং কহাপণং দত্ৱা মিগপোতকং গহেত্ৱা থোকং গন্ত্ৱা নিৱত্তো ‘‘ন মে ভো মিগপোতকেনত্থো, মিগং মে দেহী’’তি আহ. তেন হি দ্ৱে কহাপণে দেহীতি. সো আহ – ‘‘ননু তে ভো মযা পঠমং একো কহাপণো দিন্নো’’তি? আম দিন্নোতি. ইমম্পি মিগপোতকং গণ্হ, এৱং সো চ কহাপণো অযঞ্চ কহাপণগ্ঘনকো মিগপোতকো’’তি দ্ৱে কহাপণা ভৱিস্সন্তীতি. সো ‘‘কাৰণং ৱদতী’’তি সল্লক্খেত্ৱা মিগপোতকং গহেত্ৱা মিগং অদাসীতি. নিকতীতি যোগৱসেন ৱা মাযাৱসেন ৱা অপামঙ্গং পামঙ্গন্তি, অমণিং মণিন্তি, অসুৱণ্ণং সুৱণ্ণন্তি কত্ৱা পতিৰূপকেন ৱঞ্চনং. সাচিযোগোতি কুটিলযোগো. এতেসংযেৱ উক্কোটনাদীনমেতং নামং. তস্মা উক্কোটনসাচিযোগো ৱঞ্চনসাচিযোগো নিকতিসাচিযোগোতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. কেচি অঞ্ঞং দস্সেত্ৱা অঞ্ঞস্স পৰিৱত্তনং সাচিযোগোতি ৱদন্তি, তং পন ৱঞ্চনেনেৱ সঙ্গহিতং.
ছেদনাদীসু ছেদনন্তি হত্থচ্ছেদনাদি. ৱধোতি মাৰণং. বন্ধোতি ৰজ্জুবন্ধনাদীহি বন্ধনং. ৱিপৰামোসোতি হিমৱিপৰামোসো, গুম্বৱিপৰামোসোতি দুৱিধো. যং হিমপাতসমযে হিমেন পটিচ্ছন্না হুত্ৱা মগ্গপ্পটিপন্নং জনং মুসন্তি, অযং হিমৱিপৰামোসো. যং গুম্বাদীহি পটিচ্ছন্না মুসন্তি, অযং গুম্বৱিপৰামোসো. আলোপো ৱুচ্চতি গামনিগমাদীনং ৱিলোপকৰণং. সহসাকাৰোতি সাহসিককিৰিযা, গেহং পৱিসিত্ৱা মনুস্সানং উৰে সত্থং ঠপেত্ৱা ইচ্ছিতভণ্ডগ্গহণং. এৱমেতস্মা ছেদন…পে… সহসাকাৰা পটিৱিৰতো হোতি.
সো সন্তুট্ঠো হোতীতি স্ৱাযং ভিক্খু হেট্ঠা ৱুত্তেন চতূসু পচ্চযেসু দ্ৱাদসৱিধেন ইতৰীতৰপচ্চযসন্তোসেন সমন্নাগতো হোতি. ইমিনা পন দ্ৱাদসৱিধেন ইতৰীতৰপচ্চযসন্তোসেন সমন্নাগতস্স ভিক্খুনো অট্ঠ পৰিক্খাৰা ৱট্টন্তি – তীণি চীৱৰানি, পত্তো, দন্তকট্ঠচ্ছেদনৱাসি, একা সূচি, কাযবন্ধনং পৰিস্সাৱনন্তি. ৱুত্তম্পি চেতং –
‘‘তিচীৱৰঞ্চ পত্তো চ, ৱাসি সূচি চ বন্ধনং;
পৰিস্সাৱনেন অট্ঠেতে, যুত্তযোগস্স ভিক্খুনো’’তি.
তে সব্বে কাযপৰিহাৰিকাপি হোন্তি, কুচ্ছিপৰিহাৰিকাপি. কথং? তিচীৱৰং তাৱ নিৱাসেত্ৱা পাৰুপিত্ৱা চ ৱিচৰণকালে কাযং পৰিহৰতি পোসেতীতি কাযপৰিহাৰিকং হোতি. চীৱৰকণ্ণেন উদকং পৰিস্সাৱেত্ৱা পিৱনকালে, খাদিতব্বফলাফলং গহণকালে চ কুচ্ছিং পৰিহৰতি পোসেতীতি কুচ্ছিপৰিহাৰিকং হোতি. পত্তোপি তেন উদকং উদ্ধৰিত্ৱা ন্হানকালে কুটিপৰিভণ্ডকৰণকালে চ কাযপৰিহাৰিকো হোতি, আহাৰং গহেত্ৱা ভুঞ্জনকালে কুচ্ছিপৰিহাৰিকো. ৱাসিপি তায দন্তকট্ঠচ্ছেদনকালে মঞ্চপীঠানং অঙ্গপাদচীৱৰকুটিদণ্ডকসজ্জনকালে চ কাযপৰিহাৰিকা হোতি, উচ্ছুচ্ছেদননাড়িকেৰাদিতচ্ছনকালে কুচ্ছিপৰিহাৰিকা. সূচিপি চীৱৰসিব্বনকালে কাযপৰিহাৰিকা হোতি, পূৱং ৱা ফলং ৱা ৱিজ্ঝিত্ৱা খাদনকালে কুচ্ছিপৰিহাৰিকা. কাযবন্ধনং বন্ধিত্ৱা ৱিচৰণকালে কাযপৰিহাৰিকং, উচ্ছুআদীনি বন্ধিত্ৱা গহণকালে কুচ্ছিপৰিহাৰিকং. পৰিস্সাৱনং তেন উদকং পৰিস্সাৱেত্ৱা ন্হানকালে সেনাসনপৰিভণ্ডকৰণকালে চ কাযপৰিহাৰিকং, পানীযপানকপৰিস্সাৱনকালে তেনেৱ তিলতণ্ডুলপুথুকাদীনি গহেত্ৱা খাদনকালে চ কুচ্ছিপৰিহাৰিকং. অযং তাৱ অট্ঠপৰিক্খাৰিকস্স পৰিক্খাৰমত্তা.
নৱপৰিক্খাৰিকস্স পন সেয্যং পৱিসন্তস্স তত্ৰট্ঠকপচ্চত্থৰণং ৱা কুঞ্চিকা ৱা ৱট্টতি. দসপৰিক্খাৰিকস্স নিসীদনং ৱা চম্মখণ্ডং ৱা ৱট্টতি. একাদসপৰিক্খাৰিকস্স কত্তৰযট্ঠি ৱা তেলনাড়িকা ৱা ৱট্টতি. দ্ৱাদসপৰিক্খাৰিকস্স ছত্তং ৱা উপাহনং ৱা ৱট্টতি. এতেসু চ অট্ঠপৰিক্খাৰিকোৱ সন্তুট্ঠো, ইতৰে অসন্তুট্ঠা মহিচ্ছা মহাভাৰাতি ন ৱত্তব্বা. এতেপি অপ্পিচ্ছাৱ সন্তুট্ঠাৱ সুভৰাৱ সল্লহুকৱুত্তিনোৱ. ভগৱা পন ন ইমং সুত্তং তেসং ৱসেন কথেসি, অট্ঠপৰিক্খাৰিকস্স ৱসেন কথেসি. সো হি খুদ্দকৱাসিঞ্চ সূচিঞ্চ পৰিস্সাৱনে পক্খিপিত্ৱা পত্তস্স অন্তো ঠপেত্ৱা পত্তং অংসকূটে লগ্গেত্ৱা তিচীৱৰং কাযপ্পটিবদ্ধং কত্ৱা যেনিচ্ছকং সুখং পক্কমতি, পটিনিৱত্তিত্ৱা গহেতব্বং নামস্স ন হোতি. ইতি ইমস্স ভিক্খুনো সল্লহুকৱুত্তিতং দস্সেন্তো ভগৱা সন্তুট্ঠো হোতি কাযপৰিহাৰিকেন চীৱৰেনাতিআদিমাহ.
তত্থ কাযপৰিহাৰিকেনাতি কাযপৰিহৰণমত্তকেন. কুচ্ছিপৰিহাৰিকেনাতি কুচ্ছিপৰিহৰণমত্তকেন. সমাদাযেৱ পক্কমতীতি তং অট্ঠপৰিক্খাৰমত্তকং সব্বং গহেত্ৱাৱ কাযপ্পটিবদ্ধং কত্ৱাৱ গচ্ছতি, ‘‘মম ৱিহাৰো পৰিৱেণং উপট্ঠাকো’’তিস্স সঙ্গো ৱা বন্ধো ৱা ন হোতি. সো জিযা মুত্তো সৰো ৱিয, যূথা অপক্কন্তো মত্তহত্থী ৱিয ইচ্ছিতিচ্ছিতং সেনাসনং, ৱনসণ্ডং, ৰুক্খমূলং, নৱং পব্ভাৰং পৰিভুঞ্জন্তো একো তিট্ঠতি, একো নিসীদতি, সব্বিৰিযাপথেসু একো অদুতিযো.
‘‘চাতুদ্দিসো অপ্পটিঘো চ হোতি,
সন্তুস্সমানো ইতৰীতৰেন;
পৰিস্সযানং সহিতা অছম্ভী,
একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পো’’তি. (সু. নি. ৪২; চূড়নি. খগ্গৱিসাণসুত্তনিদ্দেসো ১২৮) –
এৱং ৱণ্ণিতং খগ্গৱিসাণকপ্পতং আপজ্জতি.
ইদানি তমত্থং উপমায সাধেন্তো সেয্যথাপীতিআদিমাহ. তত্থ পক্খী সকুণোতি পক্খযুত্তো সকুণো. ডেতীতি উপ্পততি. অযং পনেত্থ সঙ্খেপত্থো – সকুণা নাম ‘‘অসুকস্মিং পদেসে ৰুক্খো পৰিপক্কফলো’’তি ঞত্ৱা নানাদিসাহি আগন্ত্ৱা নখপক্খতুণ্ডাদীহি তস্স ফলানি ৱিজ্ঝন্তা ৱিধুনন্তা খাদন্তি, ‘‘ইদং অজ্জতনায, ইদং স্ৱাতনায ভৱিস্সতী’’তি নেসং ন হোতি. ফলে পন খীণে নেৱ ৰুক্খস্স আৰক্খং ঠপেন্তি, ন তত্থ পক্খং ৱা পত্তং ৱা নখং ৱা তুণ্ডং ৱা ঠপেন্তি, অথ খো তস্মিং ৰুক্খে অনপেক্খা হুত্ৱা যো যং দিসাভাগং ইচ্ছতি, সো তেন সপত্তভাৰোৱ উপ্পতিত্ৱা গচ্ছতি. এৱমেৱ অযং ভিক্খু নিস্সঙ্গো নিৰপেক্খোযেৱ পক্কমতি, সমাদাযেৱ পক্কমতি. অৰিযেনাতি নিদ্দোসেন. অজ্ঝত্তন্তি সকে অত্তভাৱে. অনৱজ্জসুখন্তি নিদ্দোসসুখং.
সো চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱাতি সো ইমিনা অৰিযেন সীলক্খন্ধেন সমন্নাগতো ভিক্খু চক্খুৱিঞ্ঞাণেন ৰূপং পস্সিত্ৱাতি অত্থো. সেসপদেসুপি যং ৱত্তব্বং সিযা, তং সব্বং ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.১৫) ৱুত্তং. অব্যাসেকসুখন্তি কিলেসেহি অনাসিত্তসুখং, অৱিকিণ্ণসুখন্তিপি ৱুত্তং. ইন্দ্ৰিযসংৱৰসুখং হি দিট্ঠাদীসু দিট্ঠমত্তাদিৱসেন পৱত্ততায অৱিকিণ্ণং হোতি.
সো অভিক্কন্তে পটিক্কন্তেতি সো মনচ্ছট্ঠানং ইন্দ্ৰিযানং সংৱৰেন সমন্নাগতো ভিক্খু ইমেসু অভিক্কন্তপটিক্কন্তাদীসু সত্তসু ঠানেসু সতিসম্পজঞ্ঞৱসেন সম্পজানকাৰী হোতি. তত্থ অভিক্কন্তন্তি পুৰতো গমনং. পটিক্কন্তন্তি পচ্ছাগমনং.
সম্পজানকাৰী হোতীতি সাত্থকসম্পজঞ্ঞং, সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং, গোচৰসম্পজঞ্ঞং, অসম্মোহসম্পজঞ্ঞন্তি ইমেসং চতুন্নং সতিসম্পযুত্তানং সম্পজঞ্ঞানং ৱসেন সতিং উপট্ঠপেত্ৱা ঞাণেন পৰিচ্ছিন্দিত্ৱাযেৱ তানি অভিক্কন্তপটিক্কন্তানি কৰোতি. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন ইচ্ছন্তেন দীঘনিকাযে সামঞ্ঞফলৱণ্ণনাতো ৱা মজ্ঝিমনিকাযে সতিপট্ঠানৱণ্ণনাতো ৱা গহেতব্বো.
সো ইমিনা চাতিআদিনা কিং দস্সেতি? অৰঞ্ঞৱাসস্স পচ্চযসম্পত্তিং দস্সেতি. যস্স হি ইমে চত্তাৰো পচ্চযা নত্থি, তস্স অৰঞ্ঞৱাসো ন ইজ্ঝতি, তিৰচ্ছানগতেহি ৱা ৱনচৰকেহি ৱা সদ্ধিং ৱত্থব্বতং আপজ্জতি. অৰঞ্ঞে অধিৱত্থা দেৱতা ‘‘কিং এৱৰূপস্স পাপভিক্খুনো অৰঞ্ঞৱাসেনা’’তি ভেৰৱসদ্দং সাৱেন্তি, হত্থেহি সীসং পহৰিত্ৱা পলাযনাকাৰং কৰোন্তি. ‘‘অসুকো ভিক্খু অৰঞ্ঞং পৱিসিত্ৱা ইদঞ্চিদঞ্চ পাপকম্মমকাসী’’তি অযসো পত্থৰতি. যস্স পনেতে চত্তাৰো পচ্চযা অত্থি, তস্স অৰঞ্ঞৱাসো ইজ্ঝতি. সো হি অত্তনো সীলং পচ্চৱেক্খন্তো কিঞ্চি কাড়কং ৱা তিলকং ৱা অপস্সন্তো পীতিং উপ্পাদেত্ৱা তং খযতো ৱযতো সম্মসন্তো অৰিযভূমিং ওক্কমতি. অৰঞ্ঞে অধিৱত্থা দেৱতা অত্তমনা ৱণ্ণং ভাসন্তি. ইতিস্স উদকে পক্খিত্ততেলবিন্দু ৱিয যসো ৱিত্থাৰিকো হোতি.
তত্থ ৱিৱিত্তন্তি সুঞ্ঞং, অপ্পসদ্দং, অপ্পনিগ্ঘোসন্তি অত্থো. এতদেৱ হি সন্ধায ৱিভঙ্গে ‘‘ৱিৱিত্তন্তি সন্তিকে চেপি সেনাসনং হোতি, তঞ্চ অনাকিণ্ণং গহট্ঠেহি পব্বজিতেহি, তেন তং ৱিৱিত্ত’’ন্তি (ৱিভ. ৫২৬) ৱুত্তং. সেতি চেৱ আসতি চ এত্থাতি সেনাসনং. মঞ্চপীঠানমেতং অধিৱচনং. তেনাহ – ‘‘সেনাসনন্তি মঞ্চোপি সেনাসনং, পীঠম্পি, ভিসিপি, বিম্বোহনম্পি, ৱিহাৰোপি, অড্ঢযোগোপি, পাসাদোপি, হম্মিযম্পি, গুহাপি, অট্টোপি, মাড়োপি, লেণম্পি, ৱেড়ুগুম্বোপি, ৰুক্খমূলম্পি, মণ্ডপোপি সেনাসনং, যত্থ ৱা পন ভিক্খূ পটিক্কমন্তি, সব্বমেতং সেনাসন’’ন্তি (ৱিভ. ৫২৭). অপিচ ৱিহাৰো, অড্ঢযোগো, পাসাদো, হম্মিযং, গুহাতি ইদং ৱিহাৰসেনাসনং নাম. মঞ্চো, পীঠং, ভিসি, বিম্বোহনন্তি ইদং মঞ্চপীঠসেনাসনং নাম. চিমিলিকা, চম্মখণ্ডো, তিণসন্থাৰো, পণ্ণসন্থাৰোতি ইদং সন্থতসেনাসনং নাম. যত্থ ৱা পন ভিক্খূ পটিক্কমন্তীতি এতং ওকাসসেনাসনং নামাতি এৱং চতুব্বিধং সেনাসনং হোতি. তং সব্বম্পি সেনাসনগ্গহণেন গহিতমেৱ.
ইমস্স পন সকুণসদিসস্স চাতুদ্দিসস্স ভিক্খুনো অনুচ্ছৱিকং দস্সেন্তো অৰঞ্ঞং ৰুক্খমূলন্তিআদিমাহ. তত্থ অৰঞ্ঞন্তি ‘‘নিক্খমিত্ৱা বহি ইন্দখীলা সব্বমেতং অৰঞ্ঞ’’ন্তি (ৱিভ. ৫২৯) ‘‘ইদং ভিক্খুনীনং ৱসেন আগতং অৰঞ্ঞং. ‘‘আৰঞ্ঞকং নাম সেনাসনং পঞ্চধনুসতিকং পচ্ছিম’’ন্তি (পাৰা. ৬৫৪) ইদং পন ইমস্স ভিক্খুনো অনুৰূপং. তস্স লক্খণং ৱিসুদ্ধিমগ্গে ধুতঙ্গনিদ্দেসে ৱুত্তং. ৰুক্খমূলন্তি যংকিঞ্চি সীতচ্ছাযং ৱিৱিত্তং ৰুক্খমূলং. পব্বতন্তি সেলং. তত্থ হি উদকসোণ্ডীসু উদককিচ্চং কত্ৱা সীতায ৰুক্খচ্ছাযায নিসিন্নস্স নানাদিসাসু খাযমানাসু সীতেন ৱাতেন বীজিযমানস্স চিত্তং একগ্গং হোতি. কন্দৰন্তি কং ৱুচ্চতি উদকং, তেন দাৰিতং উদকভিন্নং পব্বতপদেসং, যং নিতম্বন্তিপি নদীনিকুঞ্জন্তিপি ৱদন্তি. তত্থ হি ৰজতপট্টসদিসা ৱালিকা হোতি, মত্থকে মণিৱিতানং ৱিয ৱনগহনং, মণিক্খন্ধসদিসং উদকং সন্দতি. এৱৰূপং কন্দৰং ওৰুয্হ পানীযং পিৱিত্ৱা গত্তানি সীতানি কত্ৱা ৱালিকং উস্সাপেত্ৱা পংসুকূলচীৱৰং পঞ্ঞাপেত্ৱা নিসিন্নস্স সমণধম্মং কৰোতো চিত্তং একগ্গং হোতি. গিৰিগুহন্তি দ্ৱিন্নং পব্বতানং অন্তৰং, একস্মিংযেৱ ৱা উমঙ্গসদিসং মহাৱিৱৰং. সুসানলক্খণং ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.৩৪) ৱুত্তং. ৱনপত্থন্তি গামন্তং অতিক্কমিত্ৱা মনুস্সানং অনুপচাৰট্ঠানং, যত্থ ন কসন্তি ন ৱপন্তি. তেনেৱাহ – ‘‘ৱনপত্থন্তি দূৰানমেতং সেনাসনানং অধিৱচন’’ন্তিআদি. অব্ভোকাসন্তি অচ্ছন্নং. আকঙ্খমানো পনেত্থ চীৱৰকুটিং কত্ৱা ৱসতি. পলালপুঞ্জন্তি পলালৰাসিং. মহাপলালপুঞ্জতো হি পলালং নিক্কড্ঢিত্ৱা পব্ভাৰলেণসদিসে আলযে কৰোন্তি, গচ্ছগুম্বাদীনম্পি উপৰি পলালং পক্খিপিত্ৱা হেট্ঠা নিসিন্না সমণধম্মং কৰোন্তি. তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং.
পচ্ছাভত্তন্তি ভত্তস্স পচ্ছতো. পিণ্ডপাতপটিক্কন্তোতি পিণ্ডপাতপৰিযেসনতো পটিক্কন্তো. পল্লঙ্কন্তি সমন্ততো ঊৰুবদ্ধাসনং. আভুজিত্ৱাতি বন্ধিত্ৱা. উজুং কাযং পণিধাযাতি উপৰিমসৰীৰং উজুকং ঠপেত্ৱা অট্ঠাৰস পিট্ঠিকণ্টকে কোটিযা কোটিং পটিপাদেত্ৱা. এৱঞ্হি নিসিন্নস্স চম্মমংসন্হাৰূনি ন পণমন্তি. অথস্স যা তেসং পণমনপচ্চযা খণে খণে ৱেদনা উপ্পজ্জেয্যুং, তা ন উপ্পজ্জন্তি. তাসু ন উপ্পজ্জমানাসু চিত্তং একগ্গং হোতি, কম্মট্ঠানং ন পৰিপততি, ৱুদ্ধিং ফাতিং উপগচ্ছতি. পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱাতি কম্মট্ঠানাভিমুখং সতিং ঠপযিত্ৱা, মুখসমীপে ৱা কত্ৱাতি অত্থো. তেনেৱ ৱিভঙ্গে ৱুত্তং – ‘‘অযং সতি উপট্ঠিতা হোতি সূপট্ঠিতা নাসিকগ্গে ৱা মুখনিমিত্তে ৱা. তেন ৱুচ্চতি পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা’’তি (ৱিভ. ৫৩৭). অথ ৱা ‘‘পৰীতি পৰিগ্গহট্ঠো. মুখন্তি নিয্যানট্ঠো. সতীতি উপট্ঠানট্ঠো. তেন ৱুচ্চতি – ‘পৰিমুখং সতি’’’ন্তি এৱং পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ১.১৬৪) ৱুত্তনযেন পনেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. তত্ৰাযং সঙ্খেপো ‘‘পৰিগ্গহিতনিয্যানং সতিং কত্ৱা’’তি.
অভিজ্ঝং লোকেতি এত্থ লুজ্জন-পলুজ্জনট্ঠেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা লোকো. তস্মা পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ৰাগং পহায কামচ্ছন্দং ৱিক্খম্ভেত্ৱাতি অযমেত্থ অত্থো. ৱিগতাভিজ্ঝেনাতি ৱিক্খম্ভনৱসেন পহীনত্তা ৱিগতাভিজ্ঝেন, ন চক্খুৱিঞ্ঞাণসদিসেনাতি অত্থো. অভিজ্ঝায চিত্তং পৰিসোধেতীতি অভিজ্ঝাতো চিত্তং পৰিমোচেতি, যথা নং সা মুঞ্চতি চেৱ মুঞ্চিত্ৱা চ ন পুন গণ্হাতি, এৱং কৰোতীতি অত্থো. ব্যাপাদপদোসং পহাযাতিআদীসুপি এসেৱ নযো. ব্যাপজ্জতি ইমিনা চিত্তং পূতিকুম্মাসাদযো ৱিয পুৰিমপকতিং পজহতীতি ব্যাপাদো. ৱিকাৰপ্পত্তিযা পদুস্সতি, পৰং ৱা পদূসেতি ৱিনাসেতীতি পদোসো. উভযম্পেতং কোধস্সেৱ অধিৱচনং. থিনং চিত্তগেলঞ্ঞং, মিদ্ধং চেতসিকগেলঞ্ঞং. থিনঞ্চ মিদ্ধঞ্চ থিনমিদ্ধং. আলোকসঞ্ঞীতি ৰত্তিম্পি দিৱাপি দিট্ঠআলোকসঞ্জাননসমত্থায ৱিগতনীৱৰণায পৰিসুদ্ধায সঞ্ঞায সমন্নাগতো. সতো সম্পজানোতি সতিযা চ ঞাণেন চ সমন্নাগতো. ইদং উভযং আলোকসঞ্ঞায উপকাৰকত্তা ৱুত্তং. উদ্ধচ্চঞ্চ কুক্কুচ্চঞ্চ উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং. তিণ্ণৱিচিকিচ্ছোতি ৱিচিকিচ্ছং তৰিত্ৱা অতিক্কমিত্ৱা ঠিতো. ‘‘কথমিদং কথমিদ’’ন্তি এৱং নপ্পৱত্ততীতি অকথংকথী. কুসলেসু ধম্মেসূতি অনৱজ্জেসু ধম্মেসু. ‘‘ইমে নু খো কুসলা, কথমিমে কুসলা’’তি এৱং ন ৱিচিকিচ্ছতি ন কঙ্খতীতি অত্থো. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ইমেসু পন নীৱৰণেসু ৱচনত্থলক্খণাদিভেদতো যং ৱত্তব্বং সিযা, তং ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.৭১-৭২) ৱুত্তং. পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণেতি যস্মা ইমে পঞ্চ নীৱৰণা উপ্পজ্জমানা অনুপ্পন্নায লোকিযলোকুত্তৰায পঞ্ঞায উপ্পজ্জিতুং ন দেন্তি, উপ্পন্নাপি অট্ঠ সমাপত্তিযো পঞ্চ ৱা অভিঞ্ঞা উচ্ছিন্দিত্ৱা পাতেন্তি. তস্মা পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণাতি ৱুচ্চন্তি. ৱিৱিচ্চেৱ কামেহীতিআদীনি ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱিত্থাৰিতানি.
ইমে আসৱাতিআদি অপৰেনাপি পৰিযাযেন চতুসচ্চপ্পকাসনত্থং ৱুত্তং. নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানাতীতি এত্তাৱতা হেট্ঠা তীহি অঙ্গেহি বাহিৰসমযস্স নিপ্ফলভাৱং দস্সেত্ৱা চতুত্থেন অঙ্গেন অত্তনো সাসনস্স গম্ভীৰভাৱং পকাসেত্ৱা দেসনায অৰহত্তেন কূটং গণ্হি. ইদানি দেসনং অপ্পেন্তো এৱং খো, ভিক্খৱেতিআদিমাহ.
৯. তণ্হাসুত্তৱণ্ণনা
১৯৯. নৱমে জালিনিন্তি জালসদিসং. যথা হি জালং সমন্ততো সংসিব্বিতং আকুলব্যাকুলং, এৱং তণ্হাপীতি জালসদিসত্তা জালিনীতি ৱুত্তা. তযো ৱা ভৱে অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা ঠিতায এতিস্সা তত্থ তত্থ অত্তনো কোট্ঠাসভূতং জালং অত্থীতিপি জালিনী. সৰিতন্তি তত্থ তত্থ সৰিত্ৱা সংসৰিত্ৱা ঠিতং. ৱিসটন্তি পত্থটং ৱিক্খিত্তং. ৱিসত্তিকন্তি তত্থ তত্থ ৱিসত্তং লগ্গং লগিতং. অপিচ ‘‘ৱিসমূলাতি ৱিসত্তিকা. ৱিসফলাতি ৱিসত্তিকা’’তিআদিনাপি (মহানি. ৩; চূড়নি. মেত্তগূমাণৱপুচ্ছানিদ্দেসো ২২) নযেনেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. উদ্ধস্তোতি উপৰি ধংসিতো. পৰিযোনদ্ধোতি সমন্তা ৱেঠিতো. তন্তাকুলকজাতোতি তন্তং ৱিয আকুলজাতো. যথা নাম দুন্নিক্খিত্তং মূসিকচ্ছিন্নং পেসকাৰানং তন্তং তহিং তহিং আকুলং হোতি, ‘‘ইদং অগ্গং ইদং মূল’’ন্তি অগ্গেন ৱা অগ্গং, মূলেন ৱা মূলং সমানেতুং দুক্কৰং হোতি, এৱং সত্তা ইমায তণ্হায পৰিযোনদ্ধা আকুলব্যাকুলা ন সক্কোন্তি অত্তনো নিস্সৰণমগ্গং উজুং কাতুং. গুলাগুণ্ঠিকজাতোতি গুলাগুণ্ঠিকং ৱুচ্চতি পেসকাৰকঞ্জিযসুত্তং. গুলা নাম সকুণিকা, তস্সা কুলাৱকোতিপি একে. যথা তদুভযম্পি আকুলং অগ্গেন ৱা অগ্গং, মূলেন ৱা মূলং সমানেতুং দুক্কৰন্তি পুৰিমনযেনেৱ যোজেতব্বং. মুঞ্জপব্বজভূতোতি মুঞ্জতিণং ৱিয পব্বজতিণং ৱিয চ ভূতো, তাদিসো জাতো. যথা তানি তিণানি কোট্টেত্ৱা কতৰজ্জুং জিণ্ণকালে কত্থচি পতিতং গহেত্ৱা তেসং তিণানং ‘‘ইদং অগ্গং ইদং মূল’’ন্তি অগ্গেন ৱা অগ্গং, মূলেন ৱা মূলং সমানেতুং দুক্কৰং. তম্পি চ পচ্চত্তপুৰিসকাৰে ঠত্ৱা সক্কা ভৱেয্য উজুং কাতুং, ঠপেত্ৱা পন বোধিসত্তে অঞ্ঞো সত্তো অত্তনো ধম্মতায তণ্হাজালং পদালেত্ৱা অত্তনো নিস্সৰণমগ্গং উজুং কাতুং সমত্থো নাম নত্থি. এৱমযং লোকো তণ্হাজালেন পৰিযোনদ্ধো অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং সংসাৰং নাতিৱত্ততি. তত্থ অপাযোতি নিৰয-তিৰচ্ছানযোনি-পেত্তিৱিসয-অসুৰকাযা. সব্বেপি হি তে ৱড্ঢিসঙ্খাতস্স আযস্স অভাৱতো অপাযাতি ৱুচ্চন্তি. তথা দুক্খস্স গতিভাৱতো দুগ্গতি. সুখসমুস্সযতো ৱিনিপতিতত্তা ৱিনিপাতো. ইতৰো পন –
‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;
অব্বোচ্ছিন্নং ৱত্তমানা, সংসাৰোতি পৱুচ্চতি.
তং সব্বং নাতিৱত্ততি নাতিক্কমতি, অথ খো চুতিতো পটিসন্ধিং পটিসন্ধিতো চুতিন্তি এৱং পুনপ্পুনং চুতিপটিসন্ধিযো গণ্হমানো তীসু ভৱেসু চতূসু যোনীসু পঞ্চসু গতীসু সত্তসু ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু নৱসু সত্তাৱাসেসু মহাসমুদ্দে ৱাতক্খিত্তনাৱা ৱিয যন্তে যুত্তগোণো ৱিয চ পৰিব্ভমতিযেৱ.
অজ্ঝত্তিকস্স উপাদাযাতি অজ্ঝত্তিকং খন্ধপঞ্চকং উপাদায. ইদঞ্হি উপযোগত্থে সামিৱচনং. বাহিৰস্স উপাদাযাতি বাহিৰং খন্ধপঞ্চকং উপাদায, ইদম্পি উপযোগত্থে সামিৱচনং. অস্মীতি, ভিক্খৱে, সতীতি, ভিক্খৱে, যদেতং অজ্ঝত্তং খন্ধপঞ্চকং উপাদায তণ্হামানদিট্ঠিৱসেন সমূহগ্গাহতো অস্মীতি হোতি, তস্মিং সতীতি অত্থো. ইত্থস্মীতি হোতীতিআদীসু পন এৱং সমূহতো অহন্তি গহণে সতি ততো অনুপনিধায চ উপনিধায চাতি দ্ৱিধা গহণং হোতি. তত্থ অনুপনিধাযাতি অঞ্ঞং আকাৰং অনুপগম্ম সকভাৱমেৱ আৰম্মণং কত্ৱা ইত্থস্মীতি হোতি, খত্তিযাদীসু ইদংপকাৰো অহন্তি এৱং তণ্হামানদিট্ঠিৱসেন হোতীতি অত্থো. ইদং তাৱ অনুপনিধায গহণং. উপনিধায গহণং পন দুৱিধং হোতি সমতো চ অসমতো চ. তং দস্সেতুং এৱংস্মীতি অঞ্ঞথাস্মীতি চ ৱুত্তং. তত্থ এৱংস্মীতি ইদং সমতো উপনিধায গহণং, যথাযং খত্তিযো যথাযং ব্ৰাহ্মণো, এৱমহম্পীতি অত্থো. অঞ্ঞথাস্মীতি ইদং পন অসমতো গহণং, যথাযং খত্তিযো যথাযং ব্ৰাহ্মণো, ততো অঞ্ঞথা অহং, হীনো ৱা অধিকো ৱাতি অত্থো. ইমানি তাৱ পচ্চুপ্পন্নৱসেন চত্তাৰি তণ্হাৱিচৰিতানি.
অসস্মীতি সতস্মীতি ইমানি পন দ্ৱে যস্মা অত্থীতি অসং, নিচ্চস্সেতং অধিৱচনং. সীদতীতি সতং, অনিচ্চস্সেতং অধিৱচনং. তস্মা সস্সতুচ্ছেদৱসেন ৱুত্তানীতি ৱেদিতব্বানি. ইতো পৰানি সন্তি এৱমাদীনি চত্তাৰি সংসযপৰিৱিতক্কৱসেন ৱুত্তানি. সন্তি হোতীতি এৱমাদীসু অহং সিযন্তি হোতীতি এৱমত্থো ৱেদিতব্বো. অধিপ্পাযো পনেত্থ পুৰিমচতুক্কে ৱুত্তনযেনেৱ গহেতব্বো. অপিহং সন্তিআদীনি পন চত্তাৰি অপি নাম অহং ভৱেয্যন্তি এৱং পত্থনাকপ্পনৱসেন ৱুত্তানি. তানিপি পুৰিমচতুক্কে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বানি. ভৱিস্সন্তিআদীনি পন চত্তাৰি অনাগতৱসেন ৱুত্তানি. তেসম্পি পুৰিমচতুক্কে ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. এৱমেতে –
‘‘দ্ৱে দিট্ঠিসীসা সীসঞ্ঞে, চত্তাৰো সীসমূলকা;
তযো তযোতি এতানি, অট্ঠাৰস ৱিভাৱযে.
এতেসু হি অসস্মি, সতস্মীতি এতে দ্ৱে দিট্ঠিসীসা নাম. অস্মি, সন্তি, অপিহং সন্তি, ভৱিস্সন্তি এতে চত্তাৰো সুদ্ধসীসা এৱ. ইত্থস্মীতিআদযো তযো তযোতি দ্ৱাদস সীসমূলকা নামাতি এৱমেতে দ্ৱে দিট্ঠিসীসা চত্তাৰো সুদ্ধসীসা দ্ৱাদস সীসমূলকাতি অট্ঠাৰস তণ্হাৱিচৰিতধম্মা ৱেদিতব্বা. ইমানি তাৱ অজ্ঝত্তিকস্স উপাদায অট্ঠাৰস তণ্হাৱিচৰিতানি. বাহিৰস্স উপাদায তণ্হাৱিচৰিতেসুপি এসেৱ নযো. ইমিনাতি ইমিনা ৰূপেন ৱা…পে… ৱিঞ্ঞাণেন ৱাতি এস ৱিসেসো ৱেদিতব্বো. সেসং তাদিসমেৱ.
ইতি এৱৰূপানি অতীতানি ছত্তিংসাতি একমেকস্স পুগ্গলস্স অতীতে অদ্ধনি ছত্তিংস. অনাগতানি ছত্তিংসাতি একমেকস্সেৱ পুগ্গলস্স চ অনাগতে অদ্ধনি ছত্তিংস. পচ্চুপ্পন্নানি ছত্তিংসাতি একস্স ৱা পুগ্গলস্স যথাসম্ভৱতো বহূনং ৱা পচ্চুপ্পন্নে অদ্ধনি ছত্তিংসাৱ. সব্বসত্তানং পন নিযমেনেৱ অতীতে অদ্ধনি ছত্তিংস, অনাগতে ছত্তিংস, পচ্চুপ্পন্নে ছত্তিংস. অনন্তা হি অসদিসতণ্হামানদিট্ঠিভেদা সত্তা. অট্ঠসতং তণ্হাৱিচৰিতং হোন্তীতি এত্থ পন অট্ঠসতসঙ্খাতং তণ্হাৱিচৰিতং হোতীতি এৱমত্থো দট্ঠব্বো.
১০. পেমসুত্তৱণ্ণনা
২০০. দসমে ন উস্সেনেতীতি দিট্ঠিৱসেন ন উক্খিপতি. ন পটিসেনেতীতি পটিৱিৰুদ্ধো হুত্ৱা কলহভণ্ডনৱসেন ন উক্খিপতি. ন ধূপাযতীতি অজ্ঝত্তিকস্স উপাদায তণ্হাৱিচৰিতৱসেন ন ধূপাযতি. ন পজ্জলতীতি বাহিৰস্স উপাদায তণ্হাৱিচৰিতৱসেন ন পজ্জলতি. ন সম্পজ্ঝাযতীতি অস্মিমানৱসেন ন সম্পজ্ঝাযতি. সেসং পাড়িনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. ইমস্মিং সুত্তে ৱট্টৱিৱট্টং কথিতন্তি.
মহাৱগ্গো পঞ্চমো.