৭. কথাৱত্থুসুত্তৱণ্ণনা
৬৮. সত্তমে কথাৱত্থূনীতি কথাকাৰণানি, কথায ভূমিযো পতিট্ঠাযোতি অত্থো. অতীতং ৱা, ভিক্খৱে, অদ্ধানন্তি অতীতমদ্ধানং নাম কালোপি ৱট্টতি খন্ধাপি. অনাগতপচ্চুপ্পন্নেসুপি এসেৱ নযো. তত্থ অতীতে কস্সপো নাম সম্মাসম্বুদ্ধো অহোসি, তস্স কিকী নাম কাসিকৰাজা অগ্গুপট্ঠাকো অহোসি, ৱীসতি ৱস্সসহস্সানি আযু অহোসীতি ইমিনা নযেন কথেন্তো অতীতং আৰব্ভ কথং কথেতি নাম. অনাগতে মেত্তেয্যো নাম বুদ্ধো ভৱিস্সতি, তস্স সঙ্খো নাম ৰাজা অগ্গুপট্ঠাকো ভৱিস্সতি, অসীতি ৱস্সসহস্সানি আযু ভৱিস্সতীতি ইমিনা নযেন কথেন্তো অনাগতং আৰব্ভ কথং কথেতি নাম. এতৰহি অসুকো নাম ৰাজা ধম্মিকোতি ইমিনা নযেন কথেন্তো পচ্চুপ্পন্নং আৰব্ভ কথং কথেতি নাম.
কথাসম্পযোগেনাতি কথাসমাগমেন. কচ্ছোতি কথেতুং যুত্তো. অকচ্ছোতি কথেতুং ন যুত্তো. একংসব্যাকৰণীযং পঞ্হন্তিআদীসু, ‘‘চক্খু, অনিচ্চ’’ন্তি পুট্ঠেন, ‘‘আম, অনিচ্চ’’ন্তি একংসেনেৱ ব্যাকাতব্বং. এসেৱ নযো সোতাদীসু. অযং একংসব্যাকৰণীযো পঞ্হো. ‘‘অনিচ্চং নাম চক্খূ’’তি পুট্ঠেন পন ‘‘ন চক্খুমেৱ, সোতম্পি অনিচ্চং, ঘানম্পি অনিচ্চ’’ন্তি এৱং ৱিভজিত্ৱা ব্যাকাতব্বং. অযং ৱিভজ্জব্যাকৰণীযো পঞ্হো. ‘‘যথা চক্খু, তথা সোতং. যথা সোতং, তথা চক্খূ’’তি পুট্ঠেন ‘‘কেনট্ঠেন পুচ্ছসী’’তি পটিপুচ্ছিত্ৱা ‘‘দস্সনট্ঠেন পুচ্ছামী’’তি ৱুত্তে ‘‘ন হী’’তি ব্যাকাতব্বং. ‘‘অনিচ্চট্ঠেন পুচ্ছামী’’তি ৱুত্তে, ‘‘আমা’’তি ব্যাকাতব্বং. অযং পটিপুচ্ছাব্যাকৰণীযো পঞ্হো. ‘‘তং জীৱং তং সৰীৰ’’ন্তিআদীনি পুট্ঠেন পন ‘‘অব্যাকতমেতং ভগৱতা’’তি ঠপেতব্বো, এস পঞ্হো ন ব্যাকাতব্বো. অযং ঠপনীযো পঞ্হো.
ঠানাঠানে ন সণ্ঠাতীতি কাৰণাকাৰণে ন সণ্ঠাতি. তত্ৰাযং নযো – সস্সতৱাদী যুত্তেন কাৰণেন পহোতি উচ্ছেদৱাদিং নিগ্গহেতুং, উচ্ছেদৱাদী তেন নিগ্গয্হমানো ‘‘কিং পনাহং উচ্ছেদং ৱদামী’’তি সস্সতৱাদিভাৱমেৱ দীপেতি, অত্তনো ৱাদে পতিট্ঠাতুং ন সক্কোতি. এৱং উচ্ছেদৱাদিম্হি পহোন্তে সস্সতৱাদী, পুগ্গলৱাদিম্হি পহোন্তে সুঞ্ঞতৱাদী, সুঞ্ঞতৱাদিম্হি পহোন্তে পুগ্গলৱাদীতি এৱং ঠানাঠানে ন সণ্ঠাতি নাম.
পৰিকপ্পে ন সণ্ঠাতীতি ইদং পঞ্হপুচ্ছনেপি পঞ্হকথনেপি লব্ভতি. কথং? একচ্চো হি ‘‘পঞ্হং পুচ্ছিস্সামী’’তি কণ্ঠং সোধেতি, সো ইতৰেন ‘‘ইদং নাম ত্ৱং পুচ্ছিস্সসী’’তি ৱুত্তো ঞাতভাৱং ঞত্ৱা ‘‘ন এতং, অঞ্ঞং পুচ্ছিস্সামী’’তি ৱদতি. পঞ্হং পুট্ঠোপি ‘‘পঞ্হং কথেস্সামী’’তি হনুং সংসোধেতি, সো ইতৰেন ‘‘ইদং নাম কথেস্সসী’’তি ৱুত্তো ঞাতভাৱং ঞত্ৱা ‘‘ন এতং, অঞ্ঞং কথেস্সামী’’তি ৱদতি. এৱং পৰিকপ্পে ন সণ্ঠাতি নাম.
অঞ্ঞাতৱাদে ন সণ্ঠাতীতি অঞ্ঞাতৱাদে জানিতৱাদে ন সণ্ঠাতি. কথং? একচ্চো পঞ্হং পুচ্ছতি, তং ইতৰো ‘‘মনাপো তযা পঞ্হো পুচ্ছিতো, কহং তে এস উগ্গহিতো’’তি ৱদতি. ইতৰো পুচ্ছিতব্বনিযামেনেৱ পঞ্হং পুচ্ছিত্ৱাপি তস্স কথায ‘‘অপঞ্হং নু খো পুচ্ছিত’’ন্তি ৱিমতিং কৰোতি. অপৰো পঞ্হং পুট্ঠো কথেতি, তমঞ্ঞো ‘‘সুট্ঠু তে পঞ্হো কথিতো, কত্থ তে উগ্গহিতো, পঞ্হং কথেন্তেন নাম এৱং কথেতব্বো’’তি ৱদতি. ইতৰো কথেতব্বনিযামেনেৱ পঞ্হং কথেত্ৱাপি তস্স কথায ‘‘অপঞ্হো নু খো মযা কথিতো’’তি ৱিমতিং কৰোতি.
পটিপদায ন সণ্ঠাতীতি পটিপত্তিযং ন তিট্ঠতি, ৱত্তং অজানিত্ৱা অপুচ্ছিতব্বট্ঠানে পুচ্ছতীতি অত্থো. অযং পঞ্হো নাম চেতিযঙ্গণে পুচ্ছিতেন ন কথেতব্বো, তথা ভিক্খাচাৰমগ্গে গামং পিণ্ডায চৰণকালে. আসনসালায নিসিন্নকালে যাগুং ৱা ভত্তং ৱা গহেত্ৱা নিসিন্নকালে পৰিভুঞ্জিত্ৱা নিসিন্নকালে দিৱাৱিহাৰট্ঠানগমনকালেপি. দিৱাট্ঠানে নিসিন্নকালে পন ওকাসং কাৰেত্ৱাৱ পুচ্ছন্তস্স কথেতব্বো, অকাৰেত্ৱা পুচ্ছন্তস্স ন কথেতব্বো. ইদং ৱত্তং অজানিত্ৱা পুচ্ছন্তো পটিপদায ন সণ্ঠাতি নাম. এৱং সন্তাযং, ভিক্খৱে, পুগ্গলো অকচ্ছো হোতীতি, ভিক্খৱে, এতং ইমস্মিং চ কাৰণে সতি অযং পুগ্গলো ন কথেতুং যুত্তো নাম হোতি.
ঠানাঠানে সণ্ঠাতীতি সস্সতৱাদী যুত্তেন কাৰণেন পহোতি উচ্ছেদৱাদিং নিগ্গহেতুং, উচ্ছেদৱাদী তেন নিগ্গয্হমানোপি ‘‘অহং তযা সতক্খত্তুং নিগ্গয্হমানোপি উচ্ছেদৱাদীযেৱা’’তি ৱদতি. ইমিনা নযেন সস্সতপুগ্গলসুঞ্ঞতৱাদাদীসুপি নযো নেতব্বো. এৱং ঠানাঠানে সণ্ঠাতি নাম. পৰিকপ্পে সণ্ঠাতীতি ‘‘পঞ্হং পুচ্ছিস্সামী’’তি কণ্ঠং সোধেন্তো ‘‘ত্ৱং ইমং নাম পুচ্ছিস্সসী’’তি ৱুত্তে, ‘‘আম, এতংযেৱ পুচ্ছিস্সামী’’তি ৱদতি. পঞ্হং কথেস্সামীতি হনুং সংসোধেন্তোপি ‘‘ত্ৱং ইমং নাম কথেস্সসী’’তি ৱুত্তে, ‘‘আম, এতংযেৱ কথেস্সামী’’তি ৱদতি. এৱং পৰিকপ্পে সণ্ঠাতি নাম.
অঞ্ঞাতৱাদে সণ্ঠাতীতি ইমং পঞ্হং পুচ্ছিত্ৱা ‘‘সুট্ঠু তে পঞ্হো পুচ্ছিতো, পুচ্ছন্তেন নাম এৱং পুচ্ছিতব্ব’’ন্তি ৱুত্তে সম্পটিচ্ছতি, ৱিমতিং ন উপ্পাদেতি. পঞ্হং কথেত্ৱাপি ‘‘সুট্ঠু তে পঞ্হো কথিতো, কথেন্তেন নাম এৱং কথেতব্ব’’ন্তি ৱুত্তে সম্পটিচ্ছতি, ৱিমতিং ন উপ্পাদেতি. পটিপদায সণ্ঠাতীতি গেহে নিসীদাপেত্ৱা যাগুখজ্জকাদীনি দত্ৱা যাৱ ভত্তং নিট্ঠাতি, তস্মিং অন্তৰে নিসিন্নো পঞ্হং পুচ্ছতি. সপ্পিআদীনি ভেসজ্জানি অট্ঠৱিধানি পানকানি ৱত্থচ্ছাদনমালাগন্ধাদীনি ৱা আদায ৱিহাৰং গন্ত্ৱা তানি দত্ৱা দিৱাট্ঠানং পৱিসিত্ৱা ওকাসং কাৰেত্ৱা পঞ্হং পুচ্ছতি. এৱঞ্হি ৱত্তং ঞত্ৱা পুচ্ছন্তো পটিপদায সণ্ঠাতি নাম. তস্স পঞ্হং কথেতুং ৱট্টতি.
অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচৰতীতি অঞ্ঞেন ৱচনেন অঞ্ঞং পটিচ্ছাদেতি, অঞ্ঞং ৱা পুচ্ছিতো অঞ্ঞং কথেতি. বহিদ্ধা কথং অপনামেতীতি আগন্তুককথং ওতাৰেন্তো পুৰিমকথং বহিদ্ধা অপনামেতি. তত্ৰিদং ৱত্থু – ভিক্খূ কিৰ সন্নিপতিত্ৱা একং দহৰং, ‘‘আৱুসো, ত্ৱং ইমঞ্চিমঞ্চ আপত্তিং আপন্নো’’তি আহংসু. সো আহ – ‘‘ভন্তে, নাগদীপং গতোম্হী’’তি. আৱুসো, ন মযং তৱ নাগদীপগমনেন অত্থিকা, আপত্তিং পন আপন্নোতি পুচ্ছামাতি. ভন্তে, নাগদীপং গন্ত্ৱা মচ্ছে খাদিন্তি. আৱুসো, তৱ মচ্ছখাদনেন কম্মং নত্থি, আপত্তিং কিৰসি আপন্নোতি. সো ‘‘নাতিসুপক্কো মচ্ছো ময্হং অফাসুকমকাসি, ভন্তে’’তি. আৱুসো, তুয্হং ফাসুকেন ৱা অফাসুকেন ৱা কম্মং নত্থি, আপত্তিং আপন্নোসীতি. ভন্তে, যাৱ তত্থ ৱসিং, তাৱ মে অফাসুকমেৱ জাতন্তি. এৱং আগন্তুককথাৱসেন বহিদ্ধা কথং অপনামেতীতি ৱেদিতব্বং.
অভিহৰতীতি ইতো চিতো চ সুত্তং আহৰিত্ৱা অৱত্থৰতি. তেপিটকতিস্সত্থেৰো ৱিয. পুব্বে কিৰ ভিক্খূ মহাচেতিযঙ্গণে সন্নিপতিত্ৱা সঙ্ঘকিচ্চং কত্ৱা ভিক্খূনং ওৱাদং দত্ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞং পঞ্হসাকচ্ছং কৰোন্তি. তত্থাযং থেৰো তীহি পিটকেহি ততো ততো সুত্তং আহৰিত্ৱা দিৱসভাগে একম্পি পঞ্হং নিট্ঠাপেতুং ন দেতি. অভিমদ্দতীতি কাৰণং আহৰিত্ৱা মদ্দতি. অনুপজগ্ঘতীতি পৰেন পঞ্হে পুচ্ছিতেপি কথিতেপি পাণিং পহৰিত্ৱা মহাহসিতং হসতি, যেন পৰস্স ‘‘অপুচ্ছিতব্বং নু খো পুচ্ছিং, অকথেতব্বং নু খো কথেসি’’ন্তি ৱিমতি উপ্পজ্জতি. খলিতং গণ্হাতীতি অপ্পমত্তকং মুখদোসমত্তং গণ্হাতি, অক্খৰে ৱা পদে ৱা ব্যঞ্জনে ৱা দুৰুত্তে ‘‘এৱং নামেতং ৱত্তব্ব’’ন্তি উজ্ঝাযমানো ৱিচৰতি. সউপনিসোতি সউপনিস্সযো সপচ্চযো.
ওহিতসোতোতি ঠপিতসোতো. অভিজানাতি একং ধম্মন্তি একং কুসলধম্মং অভিজানাতি অৰিযমগ্গং. পৰিজানাতি একং ধম্মন্তি একং দুক্খসচ্চধম্মং তীৰণপৰিঞ্ঞায পৰিজানাতি. পজহতি একং ধম্মন্তি একং সব্বাকুসলধম্মং পজহতি ৱিনোদেতি ব্যন্তীকৰোতি. সচ্ছিকৰোতি একং ধম্মন্তি একং অৰহত্তফলধম্মং নিৰোধমেৱ ৱা পচ্চক্খং কৰোতি. সম্মাৱিমুত্তিং ফুসতীতি সম্মা হেতুনা নযেন কাৰণেন অৰহত্তফলৱিমোক্খং ঞাণফস্সেন ফুসতি.
এতদত্থা, ভিক্খৱে, কথাতি, ভিক্খৱে, যা এসা কথাসম্পযোগেনাতি কথা দস্সিতা, সা এতদত্থা, অযং তস্সা কথায ভূমি পতিট্ঠা. ইদং ৱত্থু যদিদং অনুপাদা চিত্তস্স ৱিমোক্খোতি এৱং সব্বপদেসু যোজনা ৱেদিতব্বা. এতদত্থা মন্তনাতি যা অযং কচ্ছাকচ্ছেসু পুগ্গলেসু কচ্ছেন সদ্ধিং মন্তনা, সাপি এতদত্থাযেৱ. এতদত্থা উপনিসাতি ওহিতসোতো সউপনিসোতি এৱং ৱুত্তা উপনিসাপি এতদত্থাযেৱ. এতদত্থং সোতাৱধানন্তি তস্সা উপনিসায সোতাৱধানং, তম্পি এতদত্থমেৱ. অনুপাদাতি চতূহি উপাদানেহি অগ্গহেত্ৱা. চিত্তস্স ৱিমোক্খোতি অৰহত্তফলৱিমোক্খো. অৰহত্তফলত্থায হি সব্বমেতন্তি সুত্তন্তং ৱিনিৱত্তেত্ৱা উপৰি গাথাহি কূটং গণ্হন্তো যে ৱিৰুদ্ধাতিআদিমাহ.
তত্থ ৱিৰুদ্ধাতি ৱিৰোধসঙ্খাতেন কোপেন ৱিৰুদ্ধা. সল্লপন্তীতি সল্লাপং কৰোন্তি. ৱিনিৱিট্ঠাতি অভিনিৱিট্ঠা হুত্ৱা. সমুস্সিতাতি মানুস্সযেন সুট্ঠু উস্সিতা. অনৰিযগুণমাসজ্জাতি অনৰিযগুণকথং গুণমাসজ্জ কথেন্তি. গুণং ঘট্টেত্ৱা কথা হি অনৰিযকথা নাম, ন অৰিযকথা, তং কথেন্তীতি অত্থো. অঞ্ঞোঞ্ঞৱিৱৰেসিনোতি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ছিদ্দং অপৰাধং গৱেসমানা. দুব্ভাসিতন্তি দুক্কথিতং. ৱিক্খলিতন্তি অপ্পমত্তকং মুখদোসখলিতং. সম্পমোহং পৰাজযন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অপ্পমত্তেন মুখদোসেন সম্পমোহঞ্চ পৰাজযঞ্চ. অভিনন্দন্তীতি তুস্সন্তি. নাচৰেতি ন চৰতি ন কথেতি. ধম্মট্ঠপটিসংযুত্তাতি যা চ ধম্মে ঠিতেন কথিতকথা, সা ধম্মট্ঠা চেৱ হোতি তেন চ ধম্মেন পটিসংযুত্তাতি ধম্মট্ঠপটিসংযুত্তা. অনুন্নতেন মনসাতি অনুদ্ধতেন চেতসা. অপড়াসোতি যুগগ্গাহপড়াসৱসেন অপড়াসো হুত্ৱা. অসাহসোতি ৰাগদোসমোহসাহসানং ৱসেন অসাহসো হুত্ৱা.
অনুসূযাযমানোতি ন উসূযমানো. দুব্ভট্ঠে নাপসাদযেতি দুক্কথিতস্মিং ন অপসাদেয্য. উপাৰম্ভং ন সিক্খেয্যাতি কাৰণুত্তৰিযলক্খণং উপাৰম্ভং ন সিক্খেয্য. খলিতঞ্চ ন গাহযেতি অপ্পমত্তকং মুখখলিতং ‘‘অযং তে দোসো’’তি ন গাহযেয্য. নাভিহৰেতি নাৱত্থৰেয্য. নাভিমদ্দেতি একং কাৰণং আহৰিত্ৱা ন মদ্দেয্য. ন ৱাচং পযুতং ভণেতি সচ্চালিকপটিসংযুত্তং ৱাচং ন ভণেয্য. অঞ্ঞাতত্থন্তি জাননত্থং. পসাদত্থন্তি পসাদজননত্থং. ন সমুস্সেয্য মন্তযেতি ন মানুস্সযেন সমুস্সিতো ভৱেয্য. ন হি মানুস্সিতা হুত্ৱা পণ্ডিতা কথযন্তি, মানেন পন অনুস্সিতোৱ হুত্ৱা মন্তযে কথেয্য ভাসেয্যাতি.